پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
سید محمد طباطبایی
سید عبدالله بهبهانی
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 275
🔸 بخش یکم : تاریخچه‌ی پسوند (تکه‌ی دو از سه)

همچنین گاف پسوند که گفتیم در آخرهای ساسانیان جانشین کاف بوده در جنوب آن را «جیم» بر زبان میرانده‌اند. دلیل این سخن گذشته از آگاهیهایی که ما از راه زبانشناسی داریم و یاد کردیم اینکه تازیان که در همان زمان ارتباط با ایران یافته سپس هم بایران درآمده‌اند در بسیاری از کلمه‌های فارسی بجای گاف پسوند «قاف» گزارده‌اند و بایستی این کار را بکنند زیرا گاف را در زبان خودشان ندارند. چون : یلمق ، دلق ، خندق ، جوزق ، روذق و مانند اینها. ولی در برخی از کلمه‌ها بجای آن «جیم» آورده‌اند و این نیست مگر آنکه خود ایرانیان آن را با جیم میگفته‌اند و اینان که آن حرف را در زبان خود دارند دیگر نیازی به تغییر آن ندیده‌اند و بدانسان کلمه را بزبان خود آورده‌اند. چون : فالوذج ، نموذج ، لوزینج ، تاختج ، فیروزج ، شاهدانج و مانندهای اینها.

بعبارت دیگر تازیان هر کلمه‌ای را که از زبان مردم شمال شنیده‌اند چون آخر آن گاف بوده که آنان در زبان خود ندارند آن را تبدیل کرده‌اند ولی کلمه‌هایی را که از جنوبیان گرفته‌اند چون آخر آنها جیم بوده که در زبان عربی هست از اینجا آن را بحال خود نگاه داشته‌اند. اینکه کسانی هر کلمه را که با جیم می‌یابند «معرب» می‌پندارند بنیاد درستی ندارد و راستی چگونگی آنست که ما گفته‌ایم.

باری پسوند مدتها این حال را داشت که در شمال گاف بود و در جنوب جیم ولی بر این حال نیز نپایید و پس از زمانی گاف یا جیم تبدیل به «هاء» یافت چنانکه در بسیاری از گافهای دیگر این تبدیل روی داده است.

سپس هم چون «هاء» حرف آهسته‌ایست و صدای بسیار نرمی دارد کم‌کم صدای آن از میان رفت و بحال امروز افتاده و هرگز صدایی از آن برنمیخیزد و تنها از زبر حرف پیشین است که بودن آن دانسته می‌شود.

آذری که زبان کهن آذربایجان بوده و شاخه‌ای از فارسی بشمار میرود و تا چند قرن پیش در سراسر آذربایجان رواج داشته تا کم‌کم از میان رفته و ترکی جای آن را گرفته در آن زبان گویا پیش از کاف الفی آورده می‌شده و اینست که امروز که کاف و جانشین آن (هاء) از میان رفته بجای زبر در کلمه‌های آذری الف دیده می‌شود. چون : آستانا ، آستارا ، آشکارا ، میانا ، بهدانا و مانندهای آن که فراوان است و امروز در زبان تبریزیان بکار میرود.

از یک عبارت یاقوت در معجم‌البلدان پیداست که این حال در ششصد سال پیش نیز در آذربایجان بوده نه تنها امروز هست. زیرا او درباره‌ی «خونج» که آبادی‌ای در میانه‌ی عراق و آذربایجان بوده و بگفته‌ی حمدالله مستوفی همانجاست که امروز کاغذکنان نام داده شد مینگارد : «خود بومیان خونا میخوانند».

در شهرهای جنوب هم گاهی بجای کاف یا جانشین آن (هاء) واو آورده می‌شود. همچون یارو ، کاسو ، پسرو و مانند اینها. کلمه‌ی «گردو» نیز از این شمار است چنانکه سپس یاد آن خواهیم کرد. ولی ما نمی‌دانیم آیا این واو تبدیل از گاف یا جیم است چنانکه گاهی در کلمه‌های دیگر این تبدیل روی داده و یا در آنجا نیز پیش از گاف الفی آورده می‌شده و این واو جای آن را گرفته است. به هر حال این یقین است که در پاره‌ای کلمه‌ها واو بجای پسوند کاف بکار میرود.

گاهی نیز میانه‌ی پسوند کلمه‌ی «چیم» افزوده می‌شود. چون : سراچه ، دریاچه ، بازارچه ، کمانچه ، خوانچه ، دولابچه ، تیمچه ، باغچه ، تپانچه ، پاچه ، بیلچه ، دولچه و بسیار مانندهای اینها. پیداست که در پهلوی بجای «چه» «چک» بوده است.
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 13 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

چه دلیلی بهتر از اینکه بیشتر ایشان به هر راهی درآمده‌اند و هر گونه رنگی بخود گرفته‌اند. کسی که براهنمایی مردم برمی‌خیزد ، نخست باید یک راهی را برگزیند و خویشتن آن را پیماید تا بتواند دیگران را هم بدان خواند. ولی اینان چنین راهی را نداشته‌اند و هر یکی مسلمانی را با صوفیگری یا با فلسفه بهم درآمیخته و چیزهایی نیز از خود بر آنها افزوده بودند. اینکه آقای مدرسی بر پاره‌ای از پیشینیان پرداختن بستاره‌شناسی و رمل و فال را ایراد گرفته بسیار بجاست. (1) چه آنان اگر بیپایی این چیزها را نمی‌دانسته‌اند چگونه می‌توانند پیشوا و دانشمند بشمار باشند؟ اگر می‌دانستند پس برای چه بآنها پرداخته‌اند؟.. راستی هم اینست که آنان بی‌بنیادی اینها را می‌دانستند ولی از آنجا که مردمان بویژه فرمانروایان و توانگران دلبستگی باین چیزها داشتند و ارجی بآنها می‌گزاردند ، اینان آنها را دنبال کرده‌اند تا پول بیندوزند و نزد مردم ارجمندتر گردند. (2)

همین رفتار را در زمینه‌ی پندآموزی و نمودن راه دین داشته‌اند و بیش از همه درپی سود خود بوده‌اند. اینان هنوز مردان آبرومندی بوده‌اند و هر کدام کم یا بیش آراستگی داشته‌اند. بماند سخنبافان بی‌آبرو و ستایشگران چاپلوس که هر یکی از آنان نیز گفته‌هایی از خود بازگزارده‌اند.

پابرگیها از ویراینده :
1ـ اشاره‌ایست برشته گفتارهای مدرسی چهاردهی در پیمان همان سال شماره‌ی دوم. ایراد مدرسی در آن گفتار به پیشگویی پیشینیان از راه «ستاره‌شماری» است. ستاره‌شماری دانشی نیست و سراسر بیپاست و از آن جز فریبکاری و گمراهی برنخیزد. لیکن ستاره‌شناسی دانش ارجداریست. جدا کردن این دو معنی از هم و واژه‌گزینی برای آنها را کسروی در گفتار ماه دیگر انجام داده. اینست می‌بینیم در اینجا مدرسی و کسروی هر دو همان واژه‌ی ستاره‌شناسی را بکار برده‌اند. ولی پس از این کسروی آنها را هر یک در جای درست خود بکار برده است.
2ـ نوادگان ستاره‌شماران را باید قطبهای صوفیان امروزی و برخی پیشوایان دیگر ـ چه ایرانی و چه بیگانه ـ دانست. هنوز این بیخردیها از جهان رخت برنبسته بلکه باید گفت کمترین تکانی نخورده. هنوز در این روزگار پیشرفت شگفت‌آور دانشها ، پیشگویان بسیاری در این گوشه و آن گوشه‌ی جهان نمودارند و برخی پیروانی نیز دارند. پاره‌ای از آنها سر سال نو مسیحی و پاره‌ای دیگر در هر سال ایرانی یک رشته سخنانی ـ که بیشتر تاریک و ناروشنست ـ بهم بافته بعنوان پیشگوییهای امسال و یا سالهای آینده بیرون می‌دهند. شنیدنیست که مردان و زنان آراسته‌ای با عنوانهای لیسانس و دکتری از این پیشگوییها دنباله‌روی می‌کنند و چشم براه درست درآمدن آنها و بیشتر گردیدن ارج مرشدان خود می‌باشند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 28ـ جنگی که رخ داد (تکه‌ی دو از دو)

در آن میان ناگهان تاک‌تاک شصت‌تیر از نزدیکتر شنیده شد. من گفتم این نشان فیروزی است. زیرا شصت‌تیر را دولتیان می‌دارند ، و این نزدیکی تاک‌تاکِ او می‌رساند که پیشرفت از سوی ایشانست. این را گفته بپا برخاستم. چند دقیقه‌ای نگذشت که غوغای بلندی از کوچه شنیده شد. کسانی پنداشتند که اوباش برای تاراج عدلیه می‌آیند و از ترس بهم برآمدند. لیکن در همان هنگام آواز مأمور عدلیه از بیرون در شنیده شد که داد می‌زد : «آقای رئیس بیایید. تفنگچیان شکست خورده‌اند ، فرار می‌کنند». این را که شنیدیم همه بسوی در دویدیم. چون باز کردیم دیدیم تفنگچیان دسته بدسته می‌گریزند. دانسته شد یک دسته از سپاهیان با شصت‌تیر از دز بیرون آمده از سوی دیگری پشت سر تفنگچیان را گرفته‌اند ، و همانکه شصت‌تیر گشاده شده تفنگچیان سنگرها را رها کرده رو بگریز آورده‌اند.

ما بیکار نایستاده چون در همان هنگام تفنگچیان عدلیه می‌رسیدند جلو آشوبگران را بسته تفنگشان را از دستشان گرفتیم. بیدرنگ میرزاعباس‌خان را برای سامان دادن بشهر و جلوگیری از آشوب برگزیده تفنگچیان عدلیه را همراه او گردانیدیم. اداره‌ی حکمرانی پر از فرش و سماور و دیگر افزار و کاچال (1) می‌بود که بختیاریها با زور از خانه‌ها گرفته بودند. میرزاعباس‌خان نخست بسراغ آنجا رفته برای جلوگیری از تاراج ، درها را قفل کرد.

دانسته شد شب گذشته لشکری که از لرستان آهنگ خوزستان کرده بود به دزفول رسیده و آن شهر را گرفته ، و در همان هنگام تلگرافی بنام من فرستاده رسیدن خود را آگاهی داده‌اند. ولی تلگرافچی که خود از نافرمانان می‌بود تلگراف را بمن نرسانده بنزد آقاها برده. آنان که چگونگی را دانسته‌اند باآنکه آماده‌ی جنگ شده و پیرامون دز را گرفته بودند ، همان شبانه دو سه تن از سران ایشان ببهانه‌ی دیدن شیخ به ناصری گریخته‌اند ، و امروز که جنگ شده کم‌کم تفنگچیان گریختن آنها را دانسته سست گردیده‌اند و سرانجام با یک تاختی از سوی دز سنگرها را رها کرده گریخته‌اند ، حاجی‌شیخ‌محمدکاظم از تلگراف آگاه می‌بوده که آن پیام را بمن فرستاده.

به هر حال جای خشنودی بود که جنگی که آغاز شده بود باین آسانی پایان پذیرفت و بیمهایی که ما را می‌بود همه از میان رفت. ما که روز را با آن ترس آغاز کرده بودیم ، نیمه‌روز تازه می‌گذشت که رشته‌ی کارهای شهر را بدست خود گرفتیم.

شنیدنی بود که همان ساعت تلگرافی رسید که چون باز کردم دیدم از میرزااحمدخان عمارلوست. می‌نویسد : «به سِمَت حکمران خوزستان همراه اردوی فاتح به دزفول رسیده‌ایم. تا ورود اینجانب جنابعالی حکومت را کفالت کنید و انتظامات را برقرار گردانید ...». من خندیدم و گفتم شهری که سه ماه در آن رنجها برده اندوهها خورده‌ایم و اکنون بدینسان در دست ماست ، او می‌خواهد با یک تلگراف بما واگزارد. آن را دور انداختم و پاسخی ندادم.

عصر آن روز به دز رفته بسپاهیان سپاس گزاردیم و آفرینها گفتیم. چنین نهادیم که شهر همچنان در دست میرزاعباس‌خان باشد. فردا هم دسته‌ای از لشکر دزفول رسیدند. با مدعی‌العموم و دیگران بدیدنشان رفتیم. فرمانده‌شان سرهنگ محمدعلی‌خان بلوچ مردی ساده می‌بود. نخست درشتیها می‌داشت. سپس که مرا شناخته و داستانهای گذشته را دانسته بود فروتنی می‌نمود و در هر کاری اندیشه‌ی مرا می‌خواست. بنام درآمدن این سپاه نخست جشنی در دز گرفته شد و شهر چراغان گردید. سپس جشن باشکوهتری در اداره‌ی عدلیه گرفتیم که آن شب گفتاری من درباره‌ی خوزستان و خزعل راندم و این گفتار در حبل‌المتین بچاپ رسید.

پابرگیها از ویراینده :
1ـ کاچال = اثاث خانه
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 2
🔸 گفتار آقای کسروی (تکه‌ی دو از سه)

در ایران از روز نخست خامی این بود که نخواستند مردم را از معنی مشروطه آگاه گردانند و آنان را برای زندگانی با سررشته‌داری توده آماده گردانند. بچنین کاری نیاز ندیدند. خود پیشگامان ، مشروطه را تنها این می‌دانستند که قانونهایی باشد و مجلسی برای شور و قانونگزاری برپا گردد.

در حالی که مشروطه بسیار والاتر از اینست. مشروطه آنست که مردمی که در یک کشوری می‌زیند آنجا را خانه‌ی خود دانند و آبادیش را خواهند و در راه آزادیش آماده‌ی جنگ و جانفشانی باشند. آنگاه بیست‌ملیون توده (یا بیشتر یا کمتر) در زندگانی همدست باشند که هر یکی پروای آسایش و خوشبختی دیگران کند.

یک مردمی که می‌شورند و از دولت خودکامه مشروطه می‌خواهند تو گویی چنین می‌گویند : «ما می‌خواهیم با آزادی زندگی کنیم و خودمان دست بهم داده این کشور را راه بریم. خودمان سپاه آماده گردانیم ، خودمان اداره‌ها بنیاد گزاریم ، خودمان زمینها را آباد سازیم ...» و بدین عنوانست که سررشته را از دست دربار می‌گیرند و دستگاه فرمانروایی پادشاهان را برمی‌اندازند. از اینرو هر کسی باید دربند کشور و آزادی و آبادی آن باشد و کوشش و جانفشانی را در آن راه بایای خود شمارد.

از آنسوی مردمی که بیست‌ملیون یا بیشتر توده‌ای پدید آورده در یکجا می‌زیند تو گویی پیمانی باهم بسته‌اند که در زندگانی همدست و همدرد باشند و در پیشامدها پشتیبانی به یکدیگر کنند. اگر از سوی شمال دشمنی رخ نمود جنوبیان خود را کنار نکشند و برای جلوگیری به یاوری شتابند. اگر شهرستانی در شرق گزند از آتش یا از لرزش زمین دید غربیان بی‌پروایی ننمایند و از دستگیریها بازنیستند. یک جمله بگویم : بیست‌ملیون مردم همچون یک خاندان باهم زیند.

اینهاست معنی مشروطه. مشروطه تنها بودن قانونها و برپا شدن مجلس شورا نیست. از اینجاست که مردمی که مشروطه می‌خواهند باید خود را آماده‌ی آن گردانند. مردمی که با مشروطه توانند زیست جز آنهایند که در زیر یوغ استبداد زیسته‌اند.

در زیر یوغ استبداد کسی را درباره‌ی کشور بایایی بگردن نیست. یک پادشاه خودکام بهمگی فرمان می‌راند و رشته‌ی کارهای کشور نیز در دست اوست. ولی در مشروطه راهبردن کشور بگردن خود توده است و هر کسی باید خود را پاسخده[=مسئول] آن شناسد و باندازه‌ی خود از کوشش و جانفشانی بازنایستد.

لیکن در ایران در جنبش مشروطه‌خواهی اینها دانسته نشد و اینست ما می‌بینیم پس از چهل سال هنوز ده درصد مردم معنی مشروطه را نمی‌دانند و آن شایندگی[=لیاقت] و آمادگی که می‌بایست نمی‌دارند.
سردار اسعد بختیاری
نایب‌یوسف هکماواری
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 276
🔸 بخش یکم : تاریخچه‌ی پسوند (تکه‌ی سه از سه)

در آذری که پاره‌ای حرفها اندک تغییری پیدا کرده این حرف نیز «جیم» بوده. گویا گاف را نیز «قاف» می‌خوانده‌اند. و چون گفتیم که الف نیز پیش از پسوند می‌آورده‌اند از رویهم‌رفته‌ی آنها این نتیجه بدست می‌آید که در آن زبان کهن آذربایجان بجای «چک» پهلوی «جاق» بوده که سپس هم «جوق» شده و اینست که درمیان آبادیهای آذربایجان نامهای زاویه‌جوق ، مغانجوق ، آلماجوق و محمودجوق و مانند اینها را داریم.

از شگفتیها آنکه چون یکی از معنیهای معروف کاف کوچکی است چنانکه خواهیم آورد ، از اینجا این کلمه‌ی «جوق» در زبان آذربایجان بمعنی کوچک فراوان بکار میرود و از آنجا بترکی عثمانی رسیده که آنان نیز فراوان بکار می‌برند و شاید کسانی آن را کلمه‌ی ترکی می‌پندارند. ولی راست چگونگی آنست که ما یاد کردیم. زیرا همان «جوق» گذشته از معنی کوچکی بمعنیهای دیگر کاف نیز بکار میرود. چنانکه میگویند : «یالقزجوق می‌ کلدک؟» (تنها آمدی) که در اینجا «جوق» بمعنی حال بکار رفته.

در آذربایجان «جه» نیز داریم که شکل دیگر کلمه است و آن را نیز بمعنیهای گوناگون کاف بکار می‌برند. چنانکه میگویند : یواشجه ، بالاجه ، گویجه (نرمک ، خردک ، سبزک) و مانندهای اینها.

در پایان سخن باید دانست که در پاره‌ای کلمه‌ها پسوند بحال دیرین خود بازمانده بعبارت دیگر هنوز همان کاف باستان بکار میرود و این تاریخچه که سرودیم بر آنها اثری ننموده. چون : مردمک ، مَرجُمک ، دستک ، میخک ، پشمک ، پولک ، عقربک ، آسمانک ، نغزک ، مخملک ، تفک ، فشک و بسیار مانندهای اینها.

بلکه چنانکه خواهیم دید در پاره‌ای معنیهای پسوند ناگزیر باید خود کاف را بکار برد و از جانشینان آن کاری پیش نخواهد رفت. در برخی جاها گاهی خود کاف و گاهی جانشین آن را بکار می‌برند و این برای جدا ساختن دو معنی از یکدیگر است چنانکه در این باره شرح دیگری خواهیم سرود.

اینست آنچه که از تاریخچه پسوند در دست هست و ما ناگزیر بودیم در اینجا یاد آن بنماییم.
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 14 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

4ـ کسی که پندی می‌سراید باید بیش از همه خودش آن را بکار بندد وگرنه از پند او هرچه سودمند باشد جز زیان نخواهد برخاست. زیرا شنوندگان نه تنها آن را بکار نخواهند بست ، خود چنین خواهند پنداشت پند از بهر گفتن است نه از بهر پذیرفتن و کار بستن ، و هر یکی از ایشان بنوبت خود آن را یاد گرفته بر این و آن خواهند سرود. کم‌کم سراسر توده این حال را پیدا خواهند کرد که همگی پند سرایند و هیچ کسی دربند کار بستن نباشد.

اگر با دیده‌ی خرد بنگریم ، چنین حالی از بدترین بیماریهاست. دردیست که بآسانی درمان نپذیرد و پزشک را بستوه آورد.

چیزیست آزموده : اندرز تا از دل برنخیزد در دل نخواهد نشست و کسی که می‌گوید و نمی‌کند ، مردم نیز سخن او را شنوند و نکنند.

در این باره در جای دیگری سخن گشاده‌تر رانده‌ایم و اینجا بهمین اندازه بس می‌کنیم و آنچه را در آغاز گفتار نوشته‌ایم در اینجا دوباره می‌نویسیم : بجای گفتگو از ستوده‌خویی و نیکوکرداری نخست باید بچاره‌ی این پراکنده‌گوییها که از زمانهای گذشته بازمانده کوشید و دلها را از آنها پیراست وگرنه از گفتگو نتیجه در دست نخواهد بود و کوشش سودی نخواهد داشت.

در این زمینه تاکنون چیزی گفته نشده و ما نیز چندانکه می‌بایست گفتار را دامنه ندادیم ولی می‌دانیم بخردان با اندیشه‌ی خود بما یاری خواهند کرد و در گفتگوهایی که در انجمنها درباره‌ی نگارشهای پیمان پیش می‌آید آنچه را دانند و شناسند بر گفته‌های ما خواهند افزود و زمینه را هرچه روشنتر خواهند گردانید.

این را هم بنگاریم : ما را با خود گذشتگان کاری نیست و بر خود آنان نکوهشی نداریم. کسانی که قرنها پیش از این درگذشته‌‌اند و نیک و بد ایشان با خدا افتاده چه جای آنست ما بستایش یا نکوهش از آنان برخیزیم. ما هرگز بکسان نمی‌پردازیم و این گفتگوها در پیرامون سخنانیست که از ایشان بازمانده و امروز بر سر زبانها و یا بر روی کاغذهاست. از اینها چون زیان می‌زاید همین کار ما را باین گفتگو واداشته است. داستان دلها با دستورها و پندها و گفته‌های دیگری که از قرنهای پیشین بازمانده داستان آبگیر است با لجن و آب بدبو که در آن باشد و تا آبگیر از آن پاک کرده نشود هرچه آب پاکیزه روی آن آید بوی بد خواهد گرفت.

اندیشه‌ها یا پندارهایی چون در دلی جا گرفت آن را آزاد نگزارد و کسی که چیزهای نادرستی را بیاد خود سپرده و بدانها گرویده پس از آن هرچه بشنود و بیاد خود سپارد با آن باورهای نادرست بهم خواهد درآمیخت و هیچگاه سخنی یا دانشی را بسادگی‌ای که دارد در دل جا دادن نخواهد توانست مگر دل از آنها پیراید و همه را بیکبار بیرون سازد و با چنین کاریست که می‌تواند آزادانه دانشی را بیاموزد یا دستوری را فراگیرد.
✴️ گفتنی را باید گفت

کسانی می‌گویند چرا اینهمه گرفتاریهای مردم را گزاشته‌اید و بفال‌بین و جن‌گیر و جادوگر پرداخته‌اید [1] و بعض دیگر می‌گویند در این هنگام جنگ [2] چرا بکسانی که با بیان دلکش درس عشقبازی و باده‌خواری و تنبلی بما داده‌اند نکوهش می‌کنید یا می‌گویند بکجای دنیا ضرری وارد می‌شود اگر مردم پابند پندار باشند؟ این مطلب چندین جواب دارد که من با رعایت اختصار و ادب می‌نویسم.
1ـ اول باید دید چرا پیمبر اسلام اینهمه رنج کشید و جنگ کرد و حاضر نشد کوچکترین جایگاهی برای بتها در دستگاه خدا قبول کند؟!. آیا بکجای دنیا ضرر داشت اگر مانند همین عقیده را که ما امروز نسبت بیک سقاخانه داریم او برای بتها می‌پذیرفت یا شفاعت و دخالت بتها را در دستگاه خدا قبول می‌کرد و اینهمه جنگ و خونریزی برپا نمی‌شد. برای این بود که می‌دانست آدمی است و مغز او. مغز برای آدم همچون ناخداست برای کشتی. اگر راه را خطا رود نه تنها بمقصود نمی‌رسد بلکه سرانجامش نیستی است.
2ـ جنگ و گرسنگی ، قحطی و مانند آن برای بشر گرفتاریهای سختی است ولی بیشتر بیماریهای حاد تند می‌آید و تند می‌رود. اما این پندارها مانند بیماریهای مزمنی است که با اراده‌ی قوی جلوگیری نشود و آهسته‌آهسته یک توده را از پا درمی‌آورد.
3ـ حق و باطل و راست و دروغ اگر باهم بیامیزند چون بیشتر مردم نمی‌توانند آنها را از یکدیگر بشناسند و جدا کنند ناچار از هر دو میگذرند. اگر از یکی از دوستان خود چند دروغ بشنوید دیگر نسبت بگفته‌های او بی‌عقیده خواهید شد. چنانکه امروز علت بی‌اعتنایی مردم را نسبت به دین جز این نتوان دانست.
کسانی گناه بیدینی مردم را از خود آنها می‌دانند ولی من می‌گویم این گناه اول بگردن کسانی است که اینگونه دروغها را جزء دین کرده‌اند و سپس با کسانی است که دروغ بودن آنها را می‌دانند و می‌توانند بگویند [ولی] با اینحال نمی‌گویند.
4ـ این پندارها یا راست است یا دروغ. اگر راست است چرا ما نپذیریم. اگر راست است چرا با دلیلهای روشن و خردپذیر بیان نمی‌کنید که ما هم از این گمراهی بیرون آییم و اگر دروغ است چرا بمردم نگوییم ـ اگر فال‌بین و دعانویس راستگو است چرا ما استفاده نکنیم و اگر دروغگوست چرا کلاه‌بردارش نشناسیم و تعقیبش نکنیم ـ اگر با این حیله‌ها بشود بیمار را شفا داد ، و درد را پیدا کرد ، از درون کارها آگاه شد ، شاهِ جن را با لشکرش زیر فرمان آورد پس دیگر چه نیازی بدانشکده‌ی پزشکی و اداره‌ی آگاهی و سازمانهای دادگستری و جز اینها است. جایی که بتوان با داشتن یک کتاب دعا یا «اسرار قاسمی» اینهمه کارهای بزرگ کرد پس دیگر این سازمانها برای چیست؟ آری
هر که را اسرار حق آموختند مُهر کردند و زبانش دوختند
و گفتند این اسرار را نباید بکسی گفت جز بزنان و بیسوادان و مردمان ساده و زودباور.
5ـ در قسمت دوم می‌گوییم عشقبازی و باده‌خواری کاریست خوب یا بد؟ اگر بد است چرا ستایش‌کنندگان آنها را نکوهش نکنیم و اگر خوب است پس با دلیلِ روشن بیان فرمایند که ما هم از این عقیده‌ی خطای خود دست برداریم. اگر بفرمایند این بزرگان سخنان خوب و بد بهر دو گفته‌اند و ما از جهت سخنان خوب آنها را ستایش می‌کنیم این حرف درستی است ولی باید بدانیم که در جهان هر بدی با خوبیهایی همراهست پس مناط خوبی و بدی چیست؟! باید خوبی و بدی هر کس و هر چیزی را از یکدیگر جدا کرد هر طرف بیشتر شد آن را بگیریم ـ حال اگر می‌فرمایید گفته‌های خوب آنها بیشتر است بهتر اینست که این مطلب را روشن کنید تا همه با شما هم‌عقیده شوند. بدگویی و لبخند را نسبت بهر چیزی می‌توان بکار برد.
سخن درست آنست که با دلیل منطقی همراه باشد.
حکمی‌زاده[3]
(پرچم روزانه شماره‌ی 150)

[1] : در شماره‌های پیش پرچم گفتارهایی در زمینه‌های یاد شده و دیگر خرافات نوشته شده بود که سپس برویه‌ی دفتری بنام «پندارها» جداگانه چاپ شد. خواست ایرادگیران آن گفتارها بوده.
[2] : خواست جنگ جهانی دوم است که در آن هنگام دو دولت روس و انگلیس لشکرهاشان را به کشور ما آورده بودند.
[3] : نویسنده‌ی کتاب «اسرار هزارساله» (از کتابخانه‌ی ما می‌توان دانلود کرد). حکمی‌زاده هرچند یک آخوند ولی از دینفروشان بیزار بود. پس از نوشتن آن کتاب بجای آنکه پاسخ 13 پرسش خود را از دینفروشان ـ و یکی از آنها خمینی ـ بشنود همه بدزبانی شنید. پس از چندی رخت ملایی از تن بیرون کرد و از راههای آبرومندانه‌ زندگانی خود را راه انداخت.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 29ـ چگونه سردارسپه بخوزستان درآمد

در آن سه ماه بما در شوشتر نامه و روزنامه و تلگراف نرسیده ، از پیشامدهای ناصری و دیگر جاها بیکبار ناآگاه مانده بودیم. این هنگام بجستجو درآمدیم و دانسته شد خزعل تلگراف زینهارخواهی به سردارسپه نموده و او که در بندر دیلم و زیدان می‌بوده آهنگ ناصری کرده که فردا پانزدهم آذر به ناصری خواهد رسید.

فردا مدعی‌العموم با من در اتومبیلی نشسته آهنگ ناصری کردیم. در بندِ قیر کار ناسنجیدهای از ما سر زد ، و آن اینکه دیدیم تفنگچیان علی سَگوَند در آنجایند و چون مدعی‌العموم یکی از آنها را نشان داده گفت : «چند روز پیش که من به شوشتر می‌آمدم این چون دانست من کیستم بدولت دشنامها داد». من گفتم : مأمور عدلیه آن تفنگچی را گرفت و آورد و در جلو همراهانش شلاقهایی بسر و رویش زد.

ما از ناآگاهی چنین می‌پنداشتیم که سپاهیان ایران به ناصری هم درآمده‌اند و در شگفت می‌بودیم که این دسته تفنگچی خزعل در اینجا مانده‌اند. اینبود در شگفت شدیم که چون به ناصری رسیدیم دیدیم همه جا پر از تفنگچیان خزعلست و از سپاهیان ایران نشانی نیست. رئیس‌الوزراء را پرسیدیم. دانسته شد خودش با چند تن از وزیران تنها با یک اسکورت رسیده و در عمارتی جا گرفته. خزعل که روز پیش به آبادان رفته بود امروز بازگشته.

ما خود را در برابر چیستانی دیدیم. این چه رازیست؟!. این مرد چگونه تنها بمیان دشمن آمده؟!. آنچه ما را بیشتر گیج گردانید این بود که دانستیم همان هنگام در رامهرمز و دیگر جاها جنگ می‌رود. زیرا امیر مجاهد به خزعل تلگراف کرده نیرو خواسته بود و آن تلگراف را آوردند و بدست سردار اسعد وزیر پست و تلگراف که همراه می‌بود دادند. دانستیم که داستان ساده نیست و رازهایی در کار است.

میرزاعبدالحسین دهدشتی از آزادیخواهان خوزستان می‌بود و در چند ماه گزند از خزعل و پسرش دیده چوبها خورده بود. رسیدن ما را که شنیده بود ، آمد و پس از سخنانی گفت : «آمده‌ام شما را ببرم بخانه‌ی خودمان ، شما شب را باید در خانه‌ی ما باشید». گفتم : چرا؟. گفت : «این مرد خامی کرده و تنها خود را بمیان دشمن انداخته. امشب او را گرفته نابودش می‌کنند. خانه‌ی ما پهلوی کنسولخانه‌ی روس است و از میانه دری هم باز است. می‌خواهم شما آنجا باشید که اگر خواستید ، بکنسولخانه پناهنده شویم». گفتم : اینها اندیشه‌های خامیست. این مرد جان خود را کمتر از ما دوست نمی‌دارد. اگر بیمی بودی نیامدی. شما هم بیمناک نباشید. رازی درمیانست و بیمی نیست.

سه روز سردارسپه در ناصری بود و جنگ بیکبار پایان پذیرفت. روز هفدهم آذر شیخ‌عبدالکریم پسر شیخ را نیز همراه گردانیده آهنگ شوشتر کردند. ما نیز پس از یک ساعت روانه شدیم. در شوشتر از سه روز پیش سپاهی (1) گمارده و کارگران راه انداخته با بیل و کلنگ و پارو و جارو کوچه‌ها را کمی پاک گردانیده بودند. شهر را آذین بسته چراغانی کردند.

رئیس‌الوزرا دو روز در شوشتر ماند و من چون شنیدم سپاهیان خودنماییها کرده در راپورت خود یادی از رنجها و کارهای ما نکرده‌اند ، نزدیک نرفتم. بمیهمانی که خوانده بودند نپذیرفتم. پس از دو روز او رفت و ما نیز بکارهای خود پرداختیم. عدلیه بار دیگر توانا گردید.

پس از این پیشامد کانون خوزستان ناصری می‌بود و عدلیه هم به ناصری بایستی رود. ولی من چیزی در این باره بوزارت عدلیه ننوشتم و بحال خود گزاشتم. بویژه که اسبی خریده بودم و بیشتر روزها سوار می‌شدم و در بیرون شهر بگردش و اسب‌تازی می‌رفتم. چون شنیده بودم در ناصری اسب‌سواری دشوار است آرزو می‌کردم باری تا فروردین‌ ما را در شوشتر بحال خود گزارند و از این گردش و اسب‌سواری بی‌بهره نگردانند. لیکن یک ماه و چهل روز نگذشت که تلگراف رسید «عدلیه را به ناصری انتقال دهید».

ناچار شدیم در اندیشه‌ی رفتن باشیم. من مدعی‌العموم را با میرزاعباس‌خان فرستاده گفتم که بروید و خانه‌ای بگیرید و زمینه را آماده گردانید تا ما نیز بیاییم. آنها رفتند و ما نیز به بسیجِ رفتن پرداختیم. با افسوس بسیار اسب عربی قشنگ خود را فروختم و از اسب‌سواری دل کندم.

سه روز دیگر میرزاعباس‌خان بازگشت و آگاهی آورد که سرتیپ فضل‌الله‌خان (2) که حکمران نظامی و فرمانده قشون می‌بود خرسندی نداده و گفته بهتر است خود رئیس عدلیه به ناصری بیاید و باهم گفتگو کنیم. مدعی‌العموم مانده است که من هم بروم.

گفتم : چه او خرسندی بدهد و چه ندهد ما به ناصری خواهیم رفت. همه باهم رویم و اگر گفتگویی هم بود من خواهم کرد. اینبود اداره و خانه‌ها را تکان دادیم و راه افتادیم.

پابرگیها از ویراینده :
1ـ سپاهی (با یای نسبت) = نظامی
2ـ سپس سرلشگر و سرانجام سپهبد زاهدی ، نخستین نخست‌وزیر پس از برافتادن دکتر مصدق.
رضاخان سردارسپه و رئیس‌الوزرا
فضل‌الله زاهدی
Kasravi-Tarikhe Mashroteye Iran.pdf
119.5 MB
✴️ تاریخ مشروطه‌ی ایران

🔹 جلد یکم

🖌 احمد کسروی
Kasravi-Tarikhe Hijdah Saleye Azarbayjan.pdf
55.9 MB
✴️ تاریخ مشروطه‌ی ایران

🔹 جلد دوم (تاریخ هیجده‌ ساله‌ی آذربایجان)

🖌 احمد کسروی
احمد کسروی

راهنمای آزادگان و ایرانیان که تاریخ مشروطه به قلم اوست.

کانال تلگرامی پاکدینی