🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 276
🔸 بخش یکم : تاریخچهی پسوند (تکهی سه از سه)
در آذری که پارهای حرفها اندک تغییری پیدا کرده این حرف نیز «جیم» بوده. گویا گاف را نیز «قاف» میخواندهاند. و چون گفتیم که الف نیز پیش از پسوند میآوردهاند از رویهمرفتهی آنها این نتیجه بدست میآید که در آن زبان کهن آذربایجان بجای «چک» پهلوی «جاق» بوده که سپس هم «جوق» شده و اینست که درمیان آبادیهای آذربایجان نامهای زاویهجوق ، مغانجوق ، آلماجوق و محمودجوق و مانند اینها را داریم.
از شگفتیها آنکه چون یکی از معنیهای معروف کاف کوچکی است چنانکه خواهیم آورد ، از اینجا این کلمهی «جوق» در زبان آذربایجان بمعنی کوچک فراوان بکار میرود و از آنجا بترکی عثمانی رسیده که آنان نیز فراوان بکار میبرند و شاید کسانی آن را کلمهی ترکی میپندارند. ولی راست چگونگی آنست که ما یاد کردیم. زیرا همان «جوق» گذشته از معنی کوچکی بمعنیهای دیگر کاف نیز بکار میرود. چنانکه میگویند : «یالقزجوق می کلدک؟» (تنها آمدی) که در اینجا «جوق» بمعنی حال بکار رفته.
در آذربایجان «جه» نیز داریم که شکل دیگر کلمه است و آن را نیز بمعنیهای گوناگون کاف بکار میبرند. چنانکه میگویند : یواشجه ، بالاجه ، گویجه (نرمک ، خردک ، سبزک) و مانندهای اینها.
در پایان سخن باید دانست که در پارهای کلمهها پسوند بحال دیرین خود بازمانده بعبارت دیگر هنوز همان کاف باستان بکار میرود و این تاریخچه که سرودیم بر آنها اثری ننموده. چون : مردمک ، مَرجُمک ، دستک ، میخک ، پشمک ، پولک ، عقربک ، آسمانک ، نغزک ، مخملک ، تفک ، فشک و بسیار مانندهای اینها.
بلکه چنانکه خواهیم دید در پارهای معنیهای پسوند ناگزیر باید خود کاف را بکار برد و از جانشینان آن کاری پیش نخواهد رفت. در برخی جاها گاهی خود کاف و گاهی جانشین آن را بکار میبرند و این برای جدا ساختن دو معنی از یکدیگر است چنانکه در این باره شرح دیگری خواهیم سرود.
اینست آنچه که از تاریخچه پسوند در دست هست و ما ناگزیر بودیم در اینجا یاد آن بنماییم.
🔸 بخش یکم : تاریخچهی پسوند (تکهی سه از سه)
در آذری که پارهای حرفها اندک تغییری پیدا کرده این حرف نیز «جیم» بوده. گویا گاف را نیز «قاف» میخواندهاند. و چون گفتیم که الف نیز پیش از پسوند میآوردهاند از رویهمرفتهی آنها این نتیجه بدست میآید که در آن زبان کهن آذربایجان بجای «چک» پهلوی «جاق» بوده که سپس هم «جوق» شده و اینست که درمیان آبادیهای آذربایجان نامهای زاویهجوق ، مغانجوق ، آلماجوق و محمودجوق و مانند اینها را داریم.
از شگفتیها آنکه چون یکی از معنیهای معروف کاف کوچکی است چنانکه خواهیم آورد ، از اینجا این کلمهی «جوق» در زبان آذربایجان بمعنی کوچک فراوان بکار میرود و از آنجا بترکی عثمانی رسیده که آنان نیز فراوان بکار میبرند و شاید کسانی آن را کلمهی ترکی میپندارند. ولی راست چگونگی آنست که ما یاد کردیم. زیرا همان «جوق» گذشته از معنی کوچکی بمعنیهای دیگر کاف نیز بکار میرود. چنانکه میگویند : «یالقزجوق می کلدک؟» (تنها آمدی) که در اینجا «جوق» بمعنی حال بکار رفته.
در آذربایجان «جه» نیز داریم که شکل دیگر کلمه است و آن را نیز بمعنیهای گوناگون کاف بکار میبرند. چنانکه میگویند : یواشجه ، بالاجه ، گویجه (نرمک ، خردک ، سبزک) و مانندهای اینها.
در پایان سخن باید دانست که در پارهای کلمهها پسوند بحال دیرین خود بازمانده بعبارت دیگر هنوز همان کاف باستان بکار میرود و این تاریخچه که سرودیم بر آنها اثری ننموده. چون : مردمک ، مَرجُمک ، دستک ، میخک ، پشمک ، پولک ، عقربک ، آسمانک ، نغزک ، مخملک ، تفک ، فشک و بسیار مانندهای اینها.
بلکه چنانکه خواهیم دید در پارهای معنیهای پسوند ناگزیر باید خود کاف را بکار برد و از جانشینان آن کاری پیش نخواهد رفت. در برخی جاها گاهی خود کاف و گاهی جانشین آن را بکار میبرند و این برای جدا ساختن دو معنی از یکدیگر است چنانکه در این باره شرح دیگری خواهیم سرود.
اینست آنچه که از تاریخچه پسوند در دست هست و ما ناگزیر بودیم در اینجا یاد آن بنماییم.
🔶 15ـ پاکخویی تکهی 14 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
4ـ کسی که پندی میسراید باید بیش از همه خودش آن را بکار بندد وگرنه از پند او هرچه سودمند باشد جز زیان نخواهد برخاست. زیرا شنوندگان نه تنها آن را بکار نخواهند بست ، خود چنین خواهند پنداشت پند از بهر گفتن است نه از بهر پذیرفتن و کار بستن ، و هر یکی از ایشان بنوبت خود آن را یاد گرفته بر این و آن خواهند سرود. کمکم سراسر توده این حال را پیدا خواهند کرد که همگی پند سرایند و هیچ کسی دربند کار بستن نباشد.
اگر با دیدهی خرد بنگریم ، چنین حالی از بدترین بیماریهاست. دردیست که بآسانی درمان نپذیرد و پزشک را بستوه آورد.
چیزیست آزموده : اندرز تا از دل برنخیزد در دل نخواهد نشست و کسی که میگوید و نمیکند ، مردم نیز سخن او را شنوند و نکنند.
در این باره در جای دیگری سخن گشادهتر راندهایم و اینجا بهمین اندازه بس میکنیم و آنچه را در آغاز گفتار نوشتهایم در اینجا دوباره مینویسیم : بجای گفتگو از ستودهخویی و نیکوکرداری نخست باید بچارهی این پراکندهگوییها که از زمانهای گذشته بازمانده کوشید و دلها را از آنها پیراست وگرنه از گفتگو نتیجه در دست نخواهد بود و کوشش سودی نخواهد داشت.
در این زمینه تاکنون چیزی گفته نشده و ما نیز چندانکه میبایست گفتار را دامنه ندادیم ولی میدانیم بخردان با اندیشهی خود بما یاری خواهند کرد و در گفتگوهایی که در انجمنها دربارهی نگارشهای پیمان پیش میآید آنچه را دانند و شناسند بر گفتههای ما خواهند افزود و زمینه را هرچه روشنتر خواهند گردانید.
این را هم بنگاریم : ما را با خود گذشتگان کاری نیست و بر خود آنان نکوهشی نداریم. کسانی که قرنها پیش از این درگذشتهاند و نیک و بد ایشان با خدا افتاده چه جای آنست ما بستایش یا نکوهش از آنان برخیزیم. ما هرگز بکسان نمیپردازیم و این گفتگوها در پیرامون سخنانیست که از ایشان بازمانده و امروز بر سر زبانها و یا بر روی کاغذهاست. از اینها چون زیان میزاید همین کار ما را باین گفتگو واداشته است. داستان دلها با دستورها و پندها و گفتههای دیگری که از قرنهای پیشین بازمانده داستان آبگیر است با لجن و آب بدبو که در آن باشد و تا آبگیر از آن پاک کرده نشود هرچه آب پاکیزه روی آن آید بوی بد خواهد گرفت.
اندیشهها یا پندارهایی چون در دلی جا گرفت آن را آزاد نگزارد و کسی که چیزهای نادرستی را بیاد خود سپرده و بدانها گرویده پس از آن هرچه بشنود و بیاد خود سپارد با آن باورهای نادرست بهم خواهد درآمیخت و هیچگاه سخنی یا دانشی را بسادگیای که دارد در دل جا دادن نخواهد توانست مگر دل از آنها پیراید و همه را بیکبار بیرون سازد و با چنین کاریست که میتواند آزادانه دانشی را بیاموزد یا دستوری را فراگیرد.
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
4ـ کسی که پندی میسراید باید بیش از همه خودش آن را بکار بندد وگرنه از پند او هرچه سودمند باشد جز زیان نخواهد برخاست. زیرا شنوندگان نه تنها آن را بکار نخواهند بست ، خود چنین خواهند پنداشت پند از بهر گفتن است نه از بهر پذیرفتن و کار بستن ، و هر یکی از ایشان بنوبت خود آن را یاد گرفته بر این و آن خواهند سرود. کمکم سراسر توده این حال را پیدا خواهند کرد که همگی پند سرایند و هیچ کسی دربند کار بستن نباشد.
اگر با دیدهی خرد بنگریم ، چنین حالی از بدترین بیماریهاست. دردیست که بآسانی درمان نپذیرد و پزشک را بستوه آورد.
چیزیست آزموده : اندرز تا از دل برنخیزد در دل نخواهد نشست و کسی که میگوید و نمیکند ، مردم نیز سخن او را شنوند و نکنند.
در این باره در جای دیگری سخن گشادهتر راندهایم و اینجا بهمین اندازه بس میکنیم و آنچه را در آغاز گفتار نوشتهایم در اینجا دوباره مینویسیم : بجای گفتگو از ستودهخویی و نیکوکرداری نخست باید بچارهی این پراکندهگوییها که از زمانهای گذشته بازمانده کوشید و دلها را از آنها پیراست وگرنه از گفتگو نتیجه در دست نخواهد بود و کوشش سودی نخواهد داشت.
در این زمینه تاکنون چیزی گفته نشده و ما نیز چندانکه میبایست گفتار را دامنه ندادیم ولی میدانیم بخردان با اندیشهی خود بما یاری خواهند کرد و در گفتگوهایی که در انجمنها دربارهی نگارشهای پیمان پیش میآید آنچه را دانند و شناسند بر گفتههای ما خواهند افزود و زمینه را هرچه روشنتر خواهند گردانید.
این را هم بنگاریم : ما را با خود گذشتگان کاری نیست و بر خود آنان نکوهشی نداریم. کسانی که قرنها پیش از این درگذشتهاند و نیک و بد ایشان با خدا افتاده چه جای آنست ما بستایش یا نکوهش از آنان برخیزیم. ما هرگز بکسان نمیپردازیم و این گفتگوها در پیرامون سخنانیست که از ایشان بازمانده و امروز بر سر زبانها و یا بر روی کاغذهاست. از اینها چون زیان میزاید همین کار ما را باین گفتگو واداشته است. داستان دلها با دستورها و پندها و گفتههای دیگری که از قرنهای پیشین بازمانده داستان آبگیر است با لجن و آب بدبو که در آن باشد و تا آبگیر از آن پاک کرده نشود هرچه آب پاکیزه روی آن آید بوی بد خواهد گرفت.
اندیشهها یا پندارهایی چون در دلی جا گرفت آن را آزاد نگزارد و کسی که چیزهای نادرستی را بیاد خود سپرده و بدانها گرویده پس از آن هرچه بشنود و بیاد خود سپارد با آن باورهای نادرست بهم خواهد درآمیخت و هیچگاه سخنی یا دانشی را بسادگیای که دارد در دل جا دادن نخواهد توانست مگر دل از آنها پیراید و همه را بیکبار بیرون سازد و با چنین کاریست که میتواند آزادانه دانشی را بیاموزد یا دستوری را فراگیرد.
✴️ گفتنی را باید گفت
کسانی میگویند چرا اینهمه گرفتاریهای مردم را گزاشتهاید و بفالبین و جنگیر و جادوگر پرداختهاید [1] و بعض دیگر میگویند در این هنگام جنگ [2] چرا بکسانی که با بیان دلکش درس عشقبازی و بادهخواری و تنبلی بما دادهاند نکوهش میکنید یا میگویند بکجای دنیا ضرری وارد میشود اگر مردم پابند پندار باشند؟ این مطلب چندین جواب دارد که من با رعایت اختصار و ادب مینویسم.
1ـ اول باید دید چرا پیمبر اسلام اینهمه رنج کشید و جنگ کرد و حاضر نشد کوچکترین جایگاهی برای بتها در دستگاه خدا قبول کند؟!. آیا بکجای دنیا ضرر داشت اگر مانند همین عقیده را که ما امروز نسبت بیک سقاخانه داریم او برای بتها میپذیرفت یا شفاعت و دخالت بتها را در دستگاه خدا قبول میکرد و اینهمه جنگ و خونریزی برپا نمیشد. برای این بود که میدانست آدمی است و مغز او. مغز برای آدم همچون ناخداست برای کشتی. اگر راه را خطا رود نه تنها بمقصود نمیرسد بلکه سرانجامش نیستی است.
2ـ جنگ و گرسنگی ، قحطی و مانند آن برای بشر گرفتاریهای سختی است ولی بیشتر بیماریهای حاد تند میآید و تند میرود. اما این پندارها مانند بیماریهای مزمنی است که با ارادهی قوی جلوگیری نشود و آهستهآهسته یک توده را از پا درمیآورد.
3ـ حق و باطل و راست و دروغ اگر باهم بیامیزند چون بیشتر مردم نمیتوانند آنها را از یکدیگر بشناسند و جدا کنند ناچار از هر دو میگذرند. اگر از یکی از دوستان خود چند دروغ بشنوید دیگر نسبت بگفتههای او بیعقیده خواهید شد. چنانکه امروز علت بیاعتنایی مردم را نسبت به دین جز این نتوان دانست.
کسانی گناه بیدینی مردم را از خود آنها میدانند ولی من میگویم این گناه اول بگردن کسانی است که اینگونه دروغها را جزء دین کردهاند و سپس با کسانی است که دروغ بودن آنها را میدانند و میتوانند بگویند [ولی] با اینحال نمیگویند.
4ـ این پندارها یا راست است یا دروغ. اگر راست است چرا ما نپذیریم. اگر راست است چرا با دلیلهای روشن و خردپذیر بیان نمیکنید که ما هم از این گمراهی بیرون آییم و اگر دروغ است چرا بمردم نگوییم ـ اگر فالبین و دعانویس راستگو است چرا ما استفاده نکنیم و اگر دروغگوست چرا کلاهبردارش نشناسیم و تعقیبش نکنیم ـ اگر با این حیلهها بشود بیمار را شفا داد ، و درد را پیدا کرد ، از درون کارها آگاه شد ، شاهِ جن را با لشکرش زیر فرمان آورد پس دیگر چه نیازی بدانشکدهی پزشکی و ادارهی آگاهی و سازمانهای دادگستری و جز اینها است. جایی که بتوان با داشتن یک کتاب دعا یا «اسرار قاسمی» اینهمه کارهای بزرگ کرد پس دیگر این سازمانها برای چیست؟ آری
هر که را اسرار حق آموختند مُهر کردند و زبانش دوختند
و گفتند این اسرار را نباید بکسی گفت جز بزنان و بیسوادان و مردمان ساده و زودباور.
5ـ در قسمت دوم میگوییم عشقبازی و بادهخواری کاریست خوب یا بد؟ اگر بد است چرا ستایشکنندگان آنها را نکوهش نکنیم و اگر خوب است پس با دلیلِ روشن بیان فرمایند که ما هم از این عقیدهی خطای خود دست برداریم. اگر بفرمایند این بزرگان سخنان خوب و بد بهر دو گفتهاند و ما از جهت سخنان خوب آنها را ستایش میکنیم این حرف درستی است ولی باید بدانیم که در جهان هر بدی با خوبیهایی همراهست پس مناط خوبی و بدی چیست؟! باید خوبی و بدی هر کس و هر چیزی را از یکدیگر جدا کرد هر طرف بیشتر شد آن را بگیریم ـ حال اگر میفرمایید گفتههای خوب آنها بیشتر است بهتر اینست که این مطلب را روشن کنید تا همه با شما همعقیده شوند. بدگویی و لبخند را نسبت بهر چیزی میتوان بکار برد.
سخن درست آنست که با دلیل منطقی همراه باشد.
حکمیزاده[3]
(پرچم روزانه شمارهی 150)
[1] : در شمارههای پیش پرچم گفتارهایی در زمینههای یاد شده و دیگر خرافات نوشته شده بود که سپس برویهی دفتری بنام «پندارها» جداگانه چاپ شد. خواست ایرادگیران آن گفتارها بوده.
[2] : خواست جنگ جهانی دوم است که در آن هنگام دو دولت روس و انگلیس لشکرهاشان را به کشور ما آورده بودند.
[3] : نویسندهی کتاب «اسرار هزارساله» (از کتابخانهی ما میتوان دانلود کرد). حکمیزاده هرچند یک آخوند ولی از دینفروشان بیزار بود. پس از نوشتن آن کتاب بجای آنکه پاسخ 13 پرسش خود را از دینفروشان ـ و یکی از آنها خمینی ـ بشنود همه بدزبانی شنید. پس از چندی رخت ملایی از تن بیرون کرد و از راههای آبرومندانه زندگانی خود را راه انداخت.
کسانی میگویند چرا اینهمه گرفتاریهای مردم را گزاشتهاید و بفالبین و جنگیر و جادوگر پرداختهاید [1] و بعض دیگر میگویند در این هنگام جنگ [2] چرا بکسانی که با بیان دلکش درس عشقبازی و بادهخواری و تنبلی بما دادهاند نکوهش میکنید یا میگویند بکجای دنیا ضرری وارد میشود اگر مردم پابند پندار باشند؟ این مطلب چندین جواب دارد که من با رعایت اختصار و ادب مینویسم.
1ـ اول باید دید چرا پیمبر اسلام اینهمه رنج کشید و جنگ کرد و حاضر نشد کوچکترین جایگاهی برای بتها در دستگاه خدا قبول کند؟!. آیا بکجای دنیا ضرر داشت اگر مانند همین عقیده را که ما امروز نسبت بیک سقاخانه داریم او برای بتها میپذیرفت یا شفاعت و دخالت بتها را در دستگاه خدا قبول میکرد و اینهمه جنگ و خونریزی برپا نمیشد. برای این بود که میدانست آدمی است و مغز او. مغز برای آدم همچون ناخداست برای کشتی. اگر راه را خطا رود نه تنها بمقصود نمیرسد بلکه سرانجامش نیستی است.
2ـ جنگ و گرسنگی ، قحطی و مانند آن برای بشر گرفتاریهای سختی است ولی بیشتر بیماریهای حاد تند میآید و تند میرود. اما این پندارها مانند بیماریهای مزمنی است که با ارادهی قوی جلوگیری نشود و آهستهآهسته یک توده را از پا درمیآورد.
3ـ حق و باطل و راست و دروغ اگر باهم بیامیزند چون بیشتر مردم نمیتوانند آنها را از یکدیگر بشناسند و جدا کنند ناچار از هر دو میگذرند. اگر از یکی از دوستان خود چند دروغ بشنوید دیگر نسبت بگفتههای او بیعقیده خواهید شد. چنانکه امروز علت بیاعتنایی مردم را نسبت به دین جز این نتوان دانست.
کسانی گناه بیدینی مردم را از خود آنها میدانند ولی من میگویم این گناه اول بگردن کسانی است که اینگونه دروغها را جزء دین کردهاند و سپس با کسانی است که دروغ بودن آنها را میدانند و میتوانند بگویند [ولی] با اینحال نمیگویند.
4ـ این پندارها یا راست است یا دروغ. اگر راست است چرا ما نپذیریم. اگر راست است چرا با دلیلهای روشن و خردپذیر بیان نمیکنید که ما هم از این گمراهی بیرون آییم و اگر دروغ است چرا بمردم نگوییم ـ اگر فالبین و دعانویس راستگو است چرا ما استفاده نکنیم و اگر دروغگوست چرا کلاهبردارش نشناسیم و تعقیبش نکنیم ـ اگر با این حیلهها بشود بیمار را شفا داد ، و درد را پیدا کرد ، از درون کارها آگاه شد ، شاهِ جن را با لشکرش زیر فرمان آورد پس دیگر چه نیازی بدانشکدهی پزشکی و ادارهی آگاهی و سازمانهای دادگستری و جز اینها است. جایی که بتوان با داشتن یک کتاب دعا یا «اسرار قاسمی» اینهمه کارهای بزرگ کرد پس دیگر این سازمانها برای چیست؟ آری
هر که را اسرار حق آموختند مُهر کردند و زبانش دوختند
و گفتند این اسرار را نباید بکسی گفت جز بزنان و بیسوادان و مردمان ساده و زودباور.
5ـ در قسمت دوم میگوییم عشقبازی و بادهخواری کاریست خوب یا بد؟ اگر بد است چرا ستایشکنندگان آنها را نکوهش نکنیم و اگر خوب است پس با دلیلِ روشن بیان فرمایند که ما هم از این عقیدهی خطای خود دست برداریم. اگر بفرمایند این بزرگان سخنان خوب و بد بهر دو گفتهاند و ما از جهت سخنان خوب آنها را ستایش میکنیم این حرف درستی است ولی باید بدانیم که در جهان هر بدی با خوبیهایی همراهست پس مناط خوبی و بدی چیست؟! باید خوبی و بدی هر کس و هر چیزی را از یکدیگر جدا کرد هر طرف بیشتر شد آن را بگیریم ـ حال اگر میفرمایید گفتههای خوب آنها بیشتر است بهتر اینست که این مطلب را روشن کنید تا همه با شما همعقیده شوند. بدگویی و لبخند را نسبت بهر چیزی میتوان بکار برد.
سخن درست آنست که با دلیل منطقی همراه باشد.
حکمیزاده[3]
(پرچم روزانه شمارهی 150)
[1] : در شمارههای پیش پرچم گفتارهایی در زمینههای یاد شده و دیگر خرافات نوشته شده بود که سپس برویهی دفتری بنام «پندارها» جداگانه چاپ شد. خواست ایرادگیران آن گفتارها بوده.
[2] : خواست جنگ جهانی دوم است که در آن هنگام دو دولت روس و انگلیس لشکرهاشان را به کشور ما آورده بودند.
[3] : نویسندهی کتاب «اسرار هزارساله» (از کتابخانهی ما میتوان دانلود کرد). حکمیزاده هرچند یک آخوند ولی از دینفروشان بیزار بود. پس از نوشتن آن کتاب بجای آنکه پاسخ 13 پرسش خود را از دینفروشان ـ و یکی از آنها خمینی ـ بشنود همه بدزبانی شنید. پس از چندی رخت ملایی از تن بیرون کرد و از راههای آبرومندانه زندگانی خود را راه انداخت.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 29ـ چگونه سردارسپه بخوزستان درآمد
در آن سه ماه بما در شوشتر نامه و روزنامه و تلگراف نرسیده ، از پیشامدهای ناصری و دیگر جاها بیکبار ناآگاه مانده بودیم. این هنگام بجستجو درآمدیم و دانسته شد خزعل تلگراف زینهارخواهی به سردارسپه نموده و او که در بندر دیلم و زیدان میبوده آهنگ ناصری کرده که فردا پانزدهم آذر به ناصری خواهد رسید.
فردا مدعیالعموم با من در اتومبیلی نشسته آهنگ ناصری کردیم. در بندِ قیر کار ناسنجیدهای از ما سر زد ، و آن اینکه دیدیم تفنگچیان علی سَگوَند در آنجایند و چون مدعیالعموم یکی از آنها را نشان داده گفت : «چند روز پیش که من به شوشتر میآمدم این چون دانست من کیستم بدولت دشنامها داد». من گفتم : مأمور عدلیه آن تفنگچی را گرفت و آورد و در جلو همراهانش شلاقهایی بسر و رویش زد.
ما از ناآگاهی چنین میپنداشتیم که سپاهیان ایران به ناصری هم درآمدهاند و در شگفت میبودیم که این دسته تفنگچی خزعل در اینجا ماندهاند. اینبود در شگفت شدیم که چون به ناصری رسیدیم دیدیم همه جا پر از تفنگچیان خزعلست و از سپاهیان ایران نشانی نیست. رئیسالوزراء را پرسیدیم. دانسته شد خودش با چند تن از وزیران تنها با یک اسکورت رسیده و در عمارتی جا گرفته. خزعل که روز پیش به آبادان رفته بود امروز بازگشته.
ما خود را در برابر چیستانی دیدیم. این چه رازیست؟!. این مرد چگونه تنها بمیان دشمن آمده؟!. آنچه ما را بیشتر گیج گردانید این بود که دانستیم همان هنگام در رامهرمز و دیگر جاها جنگ میرود. زیرا امیر مجاهد به خزعل تلگراف کرده نیرو خواسته بود و آن تلگراف را آوردند و بدست سردار اسعد وزیر پست و تلگراف که همراه میبود دادند. دانستیم که داستان ساده نیست و رازهایی در کار است.
میرزاعبدالحسین دهدشتی از آزادیخواهان خوزستان میبود و در چند ماه گزند از خزعل و پسرش دیده چوبها خورده بود. رسیدن ما را که شنیده بود ، آمد و پس از سخنانی گفت : «آمدهام شما را ببرم بخانهی خودمان ، شما شب را باید در خانهی ما باشید». گفتم : چرا؟. گفت : «این مرد خامی کرده و تنها خود را بمیان دشمن انداخته. امشب او را گرفته نابودش میکنند. خانهی ما پهلوی کنسولخانهی روس است و از میانه دری هم باز است. میخواهم شما آنجا باشید که اگر خواستید ، بکنسولخانه پناهنده شویم». گفتم : اینها اندیشههای خامیست. این مرد جان خود را کمتر از ما دوست نمیدارد. اگر بیمی بودی نیامدی. شما هم بیمناک نباشید. رازی درمیانست و بیمی نیست.
سه روز سردارسپه در ناصری بود و جنگ بیکبار پایان پذیرفت. روز هفدهم آذر شیخعبدالکریم پسر شیخ را نیز همراه گردانیده آهنگ شوشتر کردند. ما نیز پس از یک ساعت روانه شدیم. در شوشتر از سه روز پیش سپاهی (1) گمارده و کارگران راه انداخته با بیل و کلنگ و پارو و جارو کوچهها را کمی پاک گردانیده بودند. شهر را آذین بسته چراغانی کردند.
رئیسالوزرا دو روز در شوشتر ماند و من چون شنیدم سپاهیان خودنماییها کرده در راپورت خود یادی از رنجها و کارهای ما نکردهاند ، نزدیک نرفتم. بمیهمانی که خوانده بودند نپذیرفتم. پس از دو روز او رفت و ما نیز بکارهای خود پرداختیم. عدلیه بار دیگر توانا گردید.
پس از این پیشامد کانون خوزستان ناصری میبود و عدلیه هم به ناصری بایستی رود. ولی من چیزی در این باره بوزارت عدلیه ننوشتم و بحال خود گزاشتم. بویژه که اسبی خریده بودم و بیشتر روزها سوار میشدم و در بیرون شهر بگردش و اسبتازی میرفتم. چون شنیده بودم در ناصری اسبسواری دشوار است آرزو میکردم باری تا فروردین ما را در شوشتر بحال خود گزارند و از این گردش و اسبسواری بیبهره نگردانند. لیکن یک ماه و چهل روز نگذشت که تلگراف رسید «عدلیه را به ناصری انتقال دهید».
ناچار شدیم در اندیشهی رفتن باشیم. من مدعیالعموم را با میرزاعباسخان فرستاده گفتم که بروید و خانهای بگیرید و زمینه را آماده گردانید تا ما نیز بیاییم. آنها رفتند و ما نیز به بسیجِ رفتن پرداختیم. با افسوس بسیار اسب عربی قشنگ خود را فروختم و از اسبسواری دل کندم.
سه روز دیگر میرزاعباسخان بازگشت و آگاهی آورد که سرتیپ فضلاللهخان (2) که حکمران نظامی و فرمانده قشون میبود خرسندی نداده و گفته بهتر است خود رئیس عدلیه به ناصری بیاید و باهم گفتگو کنیم. مدعیالعموم مانده است که من هم بروم.
گفتم : چه او خرسندی بدهد و چه ندهد ما به ناصری خواهیم رفت. همه باهم رویم و اگر گفتگویی هم بود من خواهم کرد. اینبود اداره و خانهها را تکان دادیم و راه افتادیم.
پابرگیها از ویراینده :
1ـ سپاهی (با یای نسبت) = نظامی
2ـ سپس سرلشگر و سرانجام سپهبد زاهدی ، نخستین نخستوزیر پس از برافتادن دکتر مصدق.
🔸 29ـ چگونه سردارسپه بخوزستان درآمد
در آن سه ماه بما در شوشتر نامه و روزنامه و تلگراف نرسیده ، از پیشامدهای ناصری و دیگر جاها بیکبار ناآگاه مانده بودیم. این هنگام بجستجو درآمدیم و دانسته شد خزعل تلگراف زینهارخواهی به سردارسپه نموده و او که در بندر دیلم و زیدان میبوده آهنگ ناصری کرده که فردا پانزدهم آذر به ناصری خواهد رسید.
فردا مدعیالعموم با من در اتومبیلی نشسته آهنگ ناصری کردیم. در بندِ قیر کار ناسنجیدهای از ما سر زد ، و آن اینکه دیدیم تفنگچیان علی سَگوَند در آنجایند و چون مدعیالعموم یکی از آنها را نشان داده گفت : «چند روز پیش که من به شوشتر میآمدم این چون دانست من کیستم بدولت دشنامها داد». من گفتم : مأمور عدلیه آن تفنگچی را گرفت و آورد و در جلو همراهانش شلاقهایی بسر و رویش زد.
ما از ناآگاهی چنین میپنداشتیم که سپاهیان ایران به ناصری هم درآمدهاند و در شگفت میبودیم که این دسته تفنگچی خزعل در اینجا ماندهاند. اینبود در شگفت شدیم که چون به ناصری رسیدیم دیدیم همه جا پر از تفنگچیان خزعلست و از سپاهیان ایران نشانی نیست. رئیسالوزراء را پرسیدیم. دانسته شد خودش با چند تن از وزیران تنها با یک اسکورت رسیده و در عمارتی جا گرفته. خزعل که روز پیش به آبادان رفته بود امروز بازگشته.
ما خود را در برابر چیستانی دیدیم. این چه رازیست؟!. این مرد چگونه تنها بمیان دشمن آمده؟!. آنچه ما را بیشتر گیج گردانید این بود که دانستیم همان هنگام در رامهرمز و دیگر جاها جنگ میرود. زیرا امیر مجاهد به خزعل تلگراف کرده نیرو خواسته بود و آن تلگراف را آوردند و بدست سردار اسعد وزیر پست و تلگراف که همراه میبود دادند. دانستیم که داستان ساده نیست و رازهایی در کار است.
میرزاعبدالحسین دهدشتی از آزادیخواهان خوزستان میبود و در چند ماه گزند از خزعل و پسرش دیده چوبها خورده بود. رسیدن ما را که شنیده بود ، آمد و پس از سخنانی گفت : «آمدهام شما را ببرم بخانهی خودمان ، شما شب را باید در خانهی ما باشید». گفتم : چرا؟. گفت : «این مرد خامی کرده و تنها خود را بمیان دشمن انداخته. امشب او را گرفته نابودش میکنند. خانهی ما پهلوی کنسولخانهی روس است و از میانه دری هم باز است. میخواهم شما آنجا باشید که اگر خواستید ، بکنسولخانه پناهنده شویم». گفتم : اینها اندیشههای خامیست. این مرد جان خود را کمتر از ما دوست نمیدارد. اگر بیمی بودی نیامدی. شما هم بیمناک نباشید. رازی درمیانست و بیمی نیست.
سه روز سردارسپه در ناصری بود و جنگ بیکبار پایان پذیرفت. روز هفدهم آذر شیخعبدالکریم پسر شیخ را نیز همراه گردانیده آهنگ شوشتر کردند. ما نیز پس از یک ساعت روانه شدیم. در شوشتر از سه روز پیش سپاهی (1) گمارده و کارگران راه انداخته با بیل و کلنگ و پارو و جارو کوچهها را کمی پاک گردانیده بودند. شهر را آذین بسته چراغانی کردند.
رئیسالوزرا دو روز در شوشتر ماند و من چون شنیدم سپاهیان خودنماییها کرده در راپورت خود یادی از رنجها و کارهای ما نکردهاند ، نزدیک نرفتم. بمیهمانی که خوانده بودند نپذیرفتم. پس از دو روز او رفت و ما نیز بکارهای خود پرداختیم. عدلیه بار دیگر توانا گردید.
پس از این پیشامد کانون خوزستان ناصری میبود و عدلیه هم به ناصری بایستی رود. ولی من چیزی در این باره بوزارت عدلیه ننوشتم و بحال خود گزاشتم. بویژه که اسبی خریده بودم و بیشتر روزها سوار میشدم و در بیرون شهر بگردش و اسبتازی میرفتم. چون شنیده بودم در ناصری اسبسواری دشوار است آرزو میکردم باری تا فروردین ما را در شوشتر بحال خود گزارند و از این گردش و اسبسواری بیبهره نگردانند. لیکن یک ماه و چهل روز نگذشت که تلگراف رسید «عدلیه را به ناصری انتقال دهید».
ناچار شدیم در اندیشهی رفتن باشیم. من مدعیالعموم را با میرزاعباسخان فرستاده گفتم که بروید و خانهای بگیرید و زمینه را آماده گردانید تا ما نیز بیاییم. آنها رفتند و ما نیز به بسیجِ رفتن پرداختیم. با افسوس بسیار اسب عربی قشنگ خود را فروختم و از اسبسواری دل کندم.
سه روز دیگر میرزاعباسخان بازگشت و آگاهی آورد که سرتیپ فضلاللهخان (2) که حکمران نظامی و فرمانده قشون میبود خرسندی نداده و گفته بهتر است خود رئیس عدلیه به ناصری بیاید و باهم گفتگو کنیم. مدعیالعموم مانده است که من هم بروم.
گفتم : چه او خرسندی بدهد و چه ندهد ما به ناصری خواهیم رفت. همه باهم رویم و اگر گفتگویی هم بود من خواهم کرد. اینبود اداره و خانهها را تکان دادیم و راه افتادیم.
پابرگیها از ویراینده :
1ـ سپاهی (با یای نسبت) = نظامی
2ـ سپس سرلشگر و سرانجام سپهبد زاهدی ، نخستین نخستوزیر پس از برافتادن دکتر مصدق.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
Kasravi-Tarikhe Mashroteye Iran.pdf
119.5 MB
✴️ تاریخ مشروطهی ایران
🔹 جلد یکم
🖌 احمد کسروی
🔹 جلد یکم
🖌 احمد کسروی
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
Kasravi-Tarikhe Hijdah Saleye Azarbayjan.pdf
55.9 MB
✴️ تاریخ مشروطهی ایران
🔹 جلد دوم (تاریخ هیجده سالهی آذربایجان)
🖌 احمد کسروی
🔹 جلد دوم (تاریخ هیجده سالهی آذربایجان)
🖌 احمد کسروی
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 3
🔸 گفتار آقای کسروی (تکهی سه از سه)
آنگاه در ایران سنگ بزرگ دیگری در راه پیشرفت مشروطه هست ، و آن کیشهای گوناگون و صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینهاست. میباید آشکاره گفت : مشروطه که بکشور دلبستگی داشتن و در راه آن جانفشانی کردنست ، با صوفیگری که بنیادش خوار داشتن جهان و بگوشهای خزیدن [و] مفت خوردن است نتواند ساخت. با خراباتیگری که پایهاش دم غنیمت دانستن و مست بودن و بگذشته و آینده پروا ننمودنست نتواند ساخت. با شیعیگری که آغاز و انجامش دل بمردگان بستن و رشتهی کارها را در دست آنان دانستن و چشم براه امام ناپیدا دوختنست نتواند ساخت.
برای پیشرفت مشروطه بایستی بکوشند و اینها را از میان بردارند که این را هم تاکنون ندانستهاند و بکوششی در این باره برنخاستهاند.
اینهاست شُوَند[=سبب] آنکه مشروطه در ایران نتیجهی درستی نداده. در اروپا در هر کشوری ، مشروطه مایهی آبادی و فیروزی آن کشور گردیده. سی و چند ملیون مردم انگلیس که به یک نیم جهان فرمان میرانند این نیرومندی بیش از همه نتیجهی مشروطه است. فرزندان آمریکا که از آن سوی جهان دست بکارهای اروپا و آسیا و اقیانوسیا یازیدهاند این چیرگی را در سایهی مشروطه بدست آوردهاند. در همه جا مشروطه مایهی پیشرفت بوده. ولی در ایران در این چهل سال جز افزودن بآشفتگی کشور نتیجهای از آن بدست نیامده.
بسخن بیش از این دامنه نمیدهم. شادروانان بهبهانی و طباطبایی و دیگران کوشیدند و مشروطه را باین کشور آوردند و ما که آن را پذیرفتهایم و ارجمندش میداریم باید بکوشیم و روانش گردانیم. باید بکوشیم و زمینهاش آماده سازیم.
از این گفتهها میخواهیم دو نتیجه گیریم : یکی آنکه چارهی دردهای ایران جز این کوششهایی که ما میکنیم نمیباشد. همان داستان مشروطه بهترین گواهست که در این توده آلودگیهایی هست و تا از آنها پاک نگردد از هیچ چیزی نتیجهی درستی بدست نخواهد آمد. داستان ایران با این آلودگیها داستان استخریست با لجنهای بدبو. استخری با لجنهای بدبو اگر گلاب برویش بندند آن را نیز بدبو گرداند و چارهای جز آن نباشد که لجنها را بیرون ریزند و پاکش گرداند.
چنانکه میدانیم کسانی در این کشور حزبهای سیاسی میسازند. باید دید خواستشان چیست؟. اگر میخواهند دستهای پدید آورند و با دست آنها در مجلس نماینده باشند یا در کارهای کشور سرجنبانی نمایند بخواست خود توانند رسید. ولی اگر میخواهند تکانی در توده پدید آورند و چارهای بدردها کنند و یا نیرویی پدید آورده در برابر بیگانگان بالا افرازند این نتیجهها نتواند بود و نخواهد بود.
حزب ساختن از این مردم آلوده ، بدان میماند که کسی از بیماران مالاریایی و روماتیسمی سپاهی آراید و پیداست که از چنان سپاهی هیچ کاری نتواند برخاست.
نتیجهی دوم اینکه ما در این کوششهای خود بکار بسیار بزرگی برخاستهایم. کاری که خشنودی خدا در آنست و نتیجههای بسیار نیکی را درپی خواهد داشت.
بارها کسانی دربارهی نیایش (عبادت) پرسشهایی میکنند. چنانکه گفتهایم باز میگوییم : امروز بهترین نیایش همین کوششهاست. آن تندیسههای بدبختی که با فراوانی در بیخ دیوارها دیده میشود از مردم این کشورند ، برادران و خواهران شمایند ، چرا بآن روز افتادهاند؟!. چرا این کشور که از روی حساب باید به سیصدملیون نان دهد به بیستملیون نتواند داد و در این کشور همیشه گرسنگیست؟!. آیا اینها جز نتیجهی گمراهیها و نادانیهاست؟!. جز نتیجهی نبودن راه زندگانیست؟!. آیا کوشیدن و از راهش باین بدبختیها چاره کردن مایهی خشنودی خدا نیست؟!. آیا چنان کوششی بهترین نیایش نمیباشد؟!. آیا تنها خم شدن و راست شدنست که پرستش بخدا یا نیایش تواند بود؟!.
چنانکه بارها گفتهام ما یک بایای وَرجاوَند (1) خدایی را بگردن گرفتهایم و اینست باید تا میتوانیم خود را پاک و نیک گردانیده شایندهی چنان بایای ورجاوند سازیم.
پابرگی :
1ـ ورجاوند = ارجمند از دیدهی دین و خداشناسی.
🔸 گفتار آقای کسروی (تکهی سه از سه)
آنگاه در ایران سنگ بزرگ دیگری در راه پیشرفت مشروطه هست ، و آن کیشهای گوناگون و صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینهاست. میباید آشکاره گفت : مشروطه که بکشور دلبستگی داشتن و در راه آن جانفشانی کردنست ، با صوفیگری که بنیادش خوار داشتن جهان و بگوشهای خزیدن [و] مفت خوردن است نتواند ساخت. با خراباتیگری که پایهاش دم غنیمت دانستن و مست بودن و بگذشته و آینده پروا ننمودنست نتواند ساخت. با شیعیگری که آغاز و انجامش دل بمردگان بستن و رشتهی کارها را در دست آنان دانستن و چشم براه امام ناپیدا دوختنست نتواند ساخت.
برای پیشرفت مشروطه بایستی بکوشند و اینها را از میان بردارند که این را هم تاکنون ندانستهاند و بکوششی در این باره برنخاستهاند.
اینهاست شُوَند[=سبب] آنکه مشروطه در ایران نتیجهی درستی نداده. در اروپا در هر کشوری ، مشروطه مایهی آبادی و فیروزی آن کشور گردیده. سی و چند ملیون مردم انگلیس که به یک نیم جهان فرمان میرانند این نیرومندی بیش از همه نتیجهی مشروطه است. فرزندان آمریکا که از آن سوی جهان دست بکارهای اروپا و آسیا و اقیانوسیا یازیدهاند این چیرگی را در سایهی مشروطه بدست آوردهاند. در همه جا مشروطه مایهی پیشرفت بوده. ولی در ایران در این چهل سال جز افزودن بآشفتگی کشور نتیجهای از آن بدست نیامده.
بسخن بیش از این دامنه نمیدهم. شادروانان بهبهانی و طباطبایی و دیگران کوشیدند و مشروطه را باین کشور آوردند و ما که آن را پذیرفتهایم و ارجمندش میداریم باید بکوشیم و روانش گردانیم. باید بکوشیم و زمینهاش آماده سازیم.
از این گفتهها میخواهیم دو نتیجه گیریم : یکی آنکه چارهی دردهای ایران جز این کوششهایی که ما میکنیم نمیباشد. همان داستان مشروطه بهترین گواهست که در این توده آلودگیهایی هست و تا از آنها پاک نگردد از هیچ چیزی نتیجهی درستی بدست نخواهد آمد. داستان ایران با این آلودگیها داستان استخریست با لجنهای بدبو. استخری با لجنهای بدبو اگر گلاب برویش بندند آن را نیز بدبو گرداند و چارهای جز آن نباشد که لجنها را بیرون ریزند و پاکش گرداند.
چنانکه میدانیم کسانی در این کشور حزبهای سیاسی میسازند. باید دید خواستشان چیست؟. اگر میخواهند دستهای پدید آورند و با دست آنها در مجلس نماینده باشند یا در کارهای کشور سرجنبانی نمایند بخواست خود توانند رسید. ولی اگر میخواهند تکانی در توده پدید آورند و چارهای بدردها کنند و یا نیرویی پدید آورده در برابر بیگانگان بالا افرازند این نتیجهها نتواند بود و نخواهد بود.
حزب ساختن از این مردم آلوده ، بدان میماند که کسی از بیماران مالاریایی و روماتیسمی سپاهی آراید و پیداست که از چنان سپاهی هیچ کاری نتواند برخاست.
نتیجهی دوم اینکه ما در این کوششهای خود بکار بسیار بزرگی برخاستهایم. کاری که خشنودی خدا در آنست و نتیجههای بسیار نیکی را درپی خواهد داشت.
بارها کسانی دربارهی نیایش (عبادت) پرسشهایی میکنند. چنانکه گفتهایم باز میگوییم : امروز بهترین نیایش همین کوششهاست. آن تندیسههای بدبختی که با فراوانی در بیخ دیوارها دیده میشود از مردم این کشورند ، برادران و خواهران شمایند ، چرا بآن روز افتادهاند؟!. چرا این کشور که از روی حساب باید به سیصدملیون نان دهد به بیستملیون نتواند داد و در این کشور همیشه گرسنگیست؟!. آیا اینها جز نتیجهی گمراهیها و نادانیهاست؟!. جز نتیجهی نبودن راه زندگانیست؟!. آیا کوشیدن و از راهش باین بدبختیها چاره کردن مایهی خشنودی خدا نیست؟!. آیا چنان کوششی بهترین نیایش نمیباشد؟!. آیا تنها خم شدن و راست شدنست که پرستش بخدا یا نیایش تواند بود؟!.
چنانکه بارها گفتهام ما یک بایای وَرجاوَند (1) خدایی را بگردن گرفتهایم و اینست باید تا میتوانیم خود را پاک و نیک گردانیده شایندهی چنان بایای ورجاوند سازیم.
پابرگی :
1ـ ورجاوند = ارجمند از دیدهی دین و خداشناسی.
✴️ یکی از علتهایی که به نوشتن این تاریخ برخاستم
«بارها گفتهام و یك بار دیگر میگویم : جنبش مشروطه در تاریخ ایران كمتر مانند دارد. كسانی كه در آن روز برخاستند و آن جانفشانیهای گرانبها را كردند ـ چه در آذربایجان و چه در گیلان و دیگر جاها ـ مردان ارجداری هستند و باید همیشه نامهای ایشان را بنیكی و ارجمندی یاد كرد.
این خود بسیار نادانی بود كه كسانی از ارج آنان كاستند و نام تاراجگر بروی آنان گزاردند و در دیدهها خوارشان ساختند.
بسیار نادانی بود كه دغلكارانی بمیدان ریختند و با روباهبازیهای خود آن مردان دلیر را بگوشه و كنار انداختند ـ از كشتگانشان یادی نكردند و بر زندگانشان زندگی را تنگ گرفتند.
این كارها همه بخواست دشمنان ایران بود و این آوازها در نهان از گلوهای ایشان بیرون میآمد.
من بنگارش این تاریخ بنام دادگری برخاستم و بیش از همه برآن میكوشم كه داوری میانهی آن مردان جانفشان و ستمگران بدنهادشان كنم و خشنودی خدا را در این كار میدانم و مزد خود را ازو چشم میدارم ، و هیچگاه بسخنان بیهودهی این و آن گوش نخواهم داد و پرده از روی دغلكاریها خواهم برداشت».
(احمد کسروی ، ماهنامهی پیمان ، سال 5، شمارهی 4، س 173 و 174)
«بارها گفتهام و یك بار دیگر میگویم : جنبش مشروطه در تاریخ ایران كمتر مانند دارد. كسانی كه در آن روز برخاستند و آن جانفشانیهای گرانبها را كردند ـ چه در آذربایجان و چه در گیلان و دیگر جاها ـ مردان ارجداری هستند و باید همیشه نامهای ایشان را بنیكی و ارجمندی یاد كرد.
این خود بسیار نادانی بود كه كسانی از ارج آنان كاستند و نام تاراجگر بروی آنان گزاردند و در دیدهها خوارشان ساختند.
بسیار نادانی بود كه دغلكارانی بمیدان ریختند و با روباهبازیهای خود آن مردان دلیر را بگوشه و كنار انداختند ـ از كشتگانشان یادی نكردند و بر زندگانشان زندگی را تنگ گرفتند.
این كارها همه بخواست دشمنان ایران بود و این آوازها در نهان از گلوهای ایشان بیرون میآمد.
من بنگارش این تاریخ بنام دادگری برخاستم و بیش از همه برآن میكوشم كه داوری میانهی آن مردان جانفشان و ستمگران بدنهادشان كنم و خشنودی خدا را در این كار میدانم و مزد خود را ازو چشم میدارم ، و هیچگاه بسخنان بیهودهی این و آن گوش نخواهم داد و پرده از روی دغلكاریها خواهم برداشت».
(احمد کسروی ، ماهنامهی پیمان ، سال 5، شمارهی 4، س 173 و 174)
«این داستان مشهور است كه در یكی از سختیهای تبریز كه كار بر ستارخان سخت گردیده بیم و گزند از هر سوی گرد او را فراگرفته بود قنسول روس كه همیشه برای بهم زدن آن بساط میکوشید نزد او آمده پیشنهاد نمود كه ستارخان بیرق روس را برگرفته خود را پناهندهی دولت امپراتوری گرداند. مرحوم ستارخان قهرهخندی زده گفت : «من میخواهم امپراتور زیر بیرق ایران پناهنده شود و هرگز این نخواهم كرد كه زیر بیرق دولت كافری پناهنده شوم»!
ببینید اندازهی گردنفرازی ایرانیان در آن زمانها چه بوده؟.»
(مهنامهی پیمان ، سال 1، شمارهی 14، سات 26)
ببینید اندازهی گردنفرازی ایرانیان در آن زمانها چه بوده؟.»
(مهنامهی پیمان ، سال 1، شمارهی 14، سات 26)
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 277
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
در فرهنگهای فارسی بیش از سه یا چهار معنی برای کاف یا جانشینان آن یاد نکردهاند. ولی ما خواهیم دید این پسوند از شگفتیهای زبان فارسی است که معنیهای بسیار (بلکه باید گفت : معنیهای بیشمار) دارد و با آنکه یک حرف بیشتر نیست اگر بشماریم زبان فارسی را از داشتن چندین هزار کلمه بینیاز گردانیده. زیرا بسیاری از کلمههای فارسی بدستیاری این پسوند معنی نوینی پیدا کرده بدینسان فارسی را از داشتن یک کلمهی جداگانه بینیاز میگرداند. نگارنده در همهی زبانهایی که میشناسم مانندهی این کلمه را سراغ ندارم.
یکایک معنیها را بازمینماییم :
معنی یکم ـ خردی ، کوچکی : (بخش یک از دو)
شهرک ، تشتک ، خانه ، چاهه ، روزنه ، کوچه ، دریاچه ، دولابچه ، بازارچه ، خوانچه ، تیمچه و مانندهای اینها.
شهرک را بمعنی شهر کوچک مؤلفان پیشین بسیار بکار بردهاند و ما نمیدانیم کلمهی غلط «قصبه» باین معنی از کی پیدا شده؟!
خان که خانه کوچک آن میباشد بمعنی سرای بزرگ معروف بوده ولی اکنون کمتر بکار میرود.
کوی بمعنی محله است که شعرا بسیار بکار بردهاند و کویچه یا کوچه بمعنی محلهی کوچک میباشد.
تیم بمعنی کاروانسرا در فارسی باستان معروف بوده و تیمچه بمعنی کاروانسرای کوچک میباشد.
کلمههای دیگر از گزارش بینیاز است.
در تاریخهای رومی نام یکی از پادشاهان اشکانی را فراآتک (1) برده میگویند معنی آن «فرهاد کوچک» میباشد. از اینجا پیداست که شکل درست نام «فراهاتک» بوده و کاف در آن زمان معروف و بمعنی کوچکی بکار میرفته.
«چوپوق» یا «چبق» که امروز نام ابزار دود کشیدن است شاید کسانی آن را ترکی بشمارند یا اصل درست آن را نشناسند. ولی کلمه جز فارسی نیست و تاریخچهی آن اینست که مینگاریم : کلمهی «چوپک» فارسی بمعنی چوپ کوچک یا چوپ باریک بزبان ترکی رفته و در آنجا از روی تغییرهایی که ترکان بکلمههای فارسی میدادهاند «چوبوق» گردیده که ما آن را با این شکل در فرهنگهای ترکی از جمله «دیوان لغات الترک» محمود کاشغری مییابیم. سپس کلمه همراه ترکان بآذربایجان آمده (2) و تاکنون بازمانده که بمعنی شاخهی نازک یا چوبدستی معروف است بویژه در زبان روستاییان که بیشتر بکار میرود. و چون در زمان صفویان عادت دود کشیدن از راه آذربایجان بایران درآمده اینست که کلمههایی را که برای خود دربایست داشته از آنجا همراه برداشته که یکی از آنها «چوبوق» و دیگری «توتون» باشد و از اینجا «چوبوق» یا «چبق» نام آن ابزار دود کشیدن گردیده. اینست تاریخچهی «چبق». اما «توتون» یا «تتن» باید دانست این کلمه ترکی و بمعنی دود است که اکنون هم در زبان زنجانیان و پارهای از روستاییان آذربایجان بِهمان معنی بکار میرود و چون برگهایی که خرد کرده و در چبق ریخته و آتش میزدهاند دود از آنها پدید میآید از این جهت آن را «توتون» یا «تتن» نام دادهاند.
درست مانندهی «چوبوق» است کلمهی «پامبوق» که در آذربایجان معروف و بمعنی پنبه است. زیرا اصل کلمه همان «پنبک» پهلویست که در فارسی امروزی «پنبه» گردیده ولی از آنسوی ترکان آن را برگرفته و «پانباق» ساخته و سپس «پامبوق» گردانیده همراه خود بآذربایجان بردهاند که تاکنون در آنجا بازمانده.
بر این معنی کاف مثالهایی نیز از میان نامهای آبادیها داریم. چون : «تبریزک» که نام دیهی در آذربایگان و پیداست که مقصود از آن «تبریز کوچک» میباشد. همین حال را دارد «اردبیله» و «سیستانه» و «مغانک» و «شهرستانک» که آبادیها در خلخال و تویسرکان و دماوند و تهران میباشد. نیز همین حال را دارد «مغانجوق» که دیهی در آذربایجان است و «جوق» بمعنی کوچکی میباشد. از این گونه نامها فراوان است که در جای دیگری یاد کردهایم.
پابرگیها :
1ـ Fraateces از روی قاعدهی الفبای لاتین باید آن را «فراآتیکیس» خواند.
2ـ شاید «چوبوق» پیش از درآمدن ترکان در زبان بومیان نیز بوده زیرا چنانکه گفتیم در آذری نیز تغییرهایی در کلمههای فارسی میدادهاند و از جمله «چوبک» بایستی در آن زبان «چوباق» یا «چوبوق» باشد. همین حال را دارد کلمهی «پامبوق».
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
در فرهنگهای فارسی بیش از سه یا چهار معنی برای کاف یا جانشینان آن یاد نکردهاند. ولی ما خواهیم دید این پسوند از شگفتیهای زبان فارسی است که معنیهای بسیار (بلکه باید گفت : معنیهای بیشمار) دارد و با آنکه یک حرف بیشتر نیست اگر بشماریم زبان فارسی را از داشتن چندین هزار کلمه بینیاز گردانیده. زیرا بسیاری از کلمههای فارسی بدستیاری این پسوند معنی نوینی پیدا کرده بدینسان فارسی را از داشتن یک کلمهی جداگانه بینیاز میگرداند. نگارنده در همهی زبانهایی که میشناسم مانندهی این کلمه را سراغ ندارم.
یکایک معنیها را بازمینماییم :
معنی یکم ـ خردی ، کوچکی : (بخش یک از دو)
شهرک ، تشتک ، خانه ، چاهه ، روزنه ، کوچه ، دریاچه ، دولابچه ، بازارچه ، خوانچه ، تیمچه و مانندهای اینها.
شهرک را بمعنی شهر کوچک مؤلفان پیشین بسیار بکار بردهاند و ما نمیدانیم کلمهی غلط «قصبه» باین معنی از کی پیدا شده؟!
خان که خانه کوچک آن میباشد بمعنی سرای بزرگ معروف بوده ولی اکنون کمتر بکار میرود.
کوی بمعنی محله است که شعرا بسیار بکار بردهاند و کویچه یا کوچه بمعنی محلهی کوچک میباشد.
تیم بمعنی کاروانسرا در فارسی باستان معروف بوده و تیمچه بمعنی کاروانسرای کوچک میباشد.
کلمههای دیگر از گزارش بینیاز است.
در تاریخهای رومی نام یکی از پادشاهان اشکانی را فراآتک (1) برده میگویند معنی آن «فرهاد کوچک» میباشد. از اینجا پیداست که شکل درست نام «فراهاتک» بوده و کاف در آن زمان معروف و بمعنی کوچکی بکار میرفته.
«چوپوق» یا «چبق» که امروز نام ابزار دود کشیدن است شاید کسانی آن را ترکی بشمارند یا اصل درست آن را نشناسند. ولی کلمه جز فارسی نیست و تاریخچهی آن اینست که مینگاریم : کلمهی «چوپک» فارسی بمعنی چوپ کوچک یا چوپ باریک بزبان ترکی رفته و در آنجا از روی تغییرهایی که ترکان بکلمههای فارسی میدادهاند «چوبوق» گردیده که ما آن را با این شکل در فرهنگهای ترکی از جمله «دیوان لغات الترک» محمود کاشغری مییابیم. سپس کلمه همراه ترکان بآذربایجان آمده (2) و تاکنون بازمانده که بمعنی شاخهی نازک یا چوبدستی معروف است بویژه در زبان روستاییان که بیشتر بکار میرود. و چون در زمان صفویان عادت دود کشیدن از راه آذربایجان بایران درآمده اینست که کلمههایی را که برای خود دربایست داشته از آنجا همراه برداشته که یکی از آنها «چوبوق» و دیگری «توتون» باشد و از اینجا «چوبوق» یا «چبق» نام آن ابزار دود کشیدن گردیده. اینست تاریخچهی «چبق». اما «توتون» یا «تتن» باید دانست این کلمه ترکی و بمعنی دود است که اکنون هم در زبان زنجانیان و پارهای از روستاییان آذربایجان بِهمان معنی بکار میرود و چون برگهایی که خرد کرده و در چبق ریخته و آتش میزدهاند دود از آنها پدید میآید از این جهت آن را «توتون» یا «تتن» نام دادهاند.
درست مانندهی «چوبوق» است کلمهی «پامبوق» که در آذربایجان معروف و بمعنی پنبه است. زیرا اصل کلمه همان «پنبک» پهلویست که در فارسی امروزی «پنبه» گردیده ولی از آنسوی ترکان آن را برگرفته و «پانباق» ساخته و سپس «پامبوق» گردانیده همراه خود بآذربایجان بردهاند که تاکنون در آنجا بازمانده.
بر این معنی کاف مثالهایی نیز از میان نامهای آبادیها داریم. چون : «تبریزک» که نام دیهی در آذربایگان و پیداست که مقصود از آن «تبریز کوچک» میباشد. همین حال را دارد «اردبیله» و «سیستانه» و «مغانک» و «شهرستانک» که آبادیها در خلخال و تویسرکان و دماوند و تهران میباشد. نیز همین حال را دارد «مغانجوق» که دیهی در آذربایجان است و «جوق» بمعنی کوچکی میباشد. از این گونه نامها فراوان است که در جای دیگری یاد کردهایم.
پابرگیها :
1ـ Fraateces از روی قاعدهی الفبای لاتین باید آن را «فراآتیکیس» خواند.
2ـ شاید «چوبوق» پیش از درآمدن ترکان در زبان بومیان نیز بوده زیرا چنانکه گفتیم در آذری نیز تغییرهایی در کلمههای فارسی میدادهاند و از جمله «چوبک» بایستی در آن زبان «چوباق» یا «چوبوق» باشد. همین حال را دارد کلمهی «پامبوق».