پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 30ـ عدلیه را در ناصری بنیاد نهادیم (تکه‌ی دو از دو)

گفته می‌شد : «نرویم ، زیرا با آن همچشمی و دشمنی که میانه‌ي روس و انگلیس است و یکدیگر را می‌پایند ، این میهمانی رفتن مایه‌ی بدگمانی کارکنان انگلیس خواهد بود و چون در خوزستان انگلیسیها بسیار نیرومندند و کنسول روس یک تن بیش نیست ، ما از این میهمانی زیان خواهیم برد». من گفتم : عدلیه اداره‌ی سیاسی نیست. عدلیه یک بنیاد همه‌جهانیست. اگر یک نماینده‌ی بیگانه به عدلیه ارج می‌گزارد و سَهِشهای دوستانه نشان می‌دهد ، چه شاینده است که آن را نپذیریم؟!. آنگاه موسیو باتمانوف جوانی نیکخوی و ارجمند است و من از دوستی او لذت می‌برم. اگر شما هم نیایید من خود خواهم رفت.

بدینسان شبی در میهمانی رفیق باتمانوف با خوشی گذرانیدیم. جای افسوس بود که من روسی را فراموش کرده جز چند جمله‌ای در یادم نمانده بود. به هر حال سخنانی شیرین رفت. پشمک درمیان می‌بود. گفته می‌شد : (عربها آن را شَعرالبَنات می‌نامند). من گفتم : «آن بهتر بودی اگر شعرالعَجایز خواندندی». (1) سیگارهای کلفتی درمیان می‌بود. باتمانوف گفت : «در روسیه اینها را سیگار راسپوتین می‌گویند» ، از اینجا سخن از راسپوتین و کارهایش رفت. من نامی از تولستوی بردم. دانسته شد کمونیستها به او کم ارج می‌گزارند. یک شبی با خوشیها گذشت.

باز در همان روزها خان‌بهادر که به اهواز آمده بود بدیدن عدلیه آمد و شبی هم میهمانی باشکوهی برای ما در خانه‌ی آقای مبصّر (یکی از دوستان خان‌بهادر) داده شد. این مرد ارجمند که با یک دیدن ، دوستی میانه ما پدید آمده بود ، این یک شب نیز با بودن او با خوشیهای بسیار گذشت. چون تازه از سفر اروپا بازگشته بود از دیده‌ها و شنیده‌های خود بازگفت. چون در اندیشه‌ی چاپ گردانیدن کتاب «هفتادودو ملت» میرزاآقاخان می‌بود از «کافه سورات» و از ترجمه‌های گوناگون آن سخنانی رفت.

دو هفته یا بیشتر بدینسان گذشت. روزی دیدیم تلگرافی از تهران از وزارت عدلیه رسید : «آقای رئیس عدلیه ، عدلیه را به شوشتر بازگردانید». دانسته شد کوشش حکمران نظامی بنتیجه‌ی خود رسیده. من با تلگراف پاسخ دادم در این زمینه : «عدلیه باید در مرکز ولایت باشد ، بازگردانیدن آن به شوشتر خلاف قانونست. من مکلف به اجرای دستور وزارتخانه نیستم». تلگراف دیگری بخود وزیر (سمیعی) نوشتم در این زمینه : «مخالفت حکومت نظامی با عدلیه مبتنی به غرضهای شخصی است».

گروهی از مردم که تلگراف عدلیه را شنیده بودند بنزد من آمده ناخشنودی خود را از کار وزارت عدلیه بآشکار آوردند. گفتند : «ما می‌خواهیم تلگرافها به تهران فرستیم.» گفتم : ما نیاز نمی‌دانیم. ولی من جلو شما را هم نمی‌گیرم. اینها سه تلگراف درازی نوشته و پول آنها را دهدشتی رئیس آزادیخواهان داده بود. دانسته شد که با دستور سرتیپ فضل‌الله‌خان هیچ یک را مخابره نکرده‌اند ، دهدشتی آمد که تلگرافی نوشته‌ایم و من می‌خواهم به بصره رفته بتلگرافخانه‌ی آنجا دهم ، گفتم : مگر پول مفت پیدا کرده‌اید؟!. چه نیاز به این تلگرافهاست؟! بدینسان جلوش را گرفتم.


پابرگیها از ویراینده :
1ـ شَعر= مو ، بَنات = دختران ، عَجایز = پیره‌زنان
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 5
🔸 گفتار آقای اسپهانی (تکه‌ی دو از سه)

در اینجا بیاد نامه‌ای که طباطبایی به عین‌الدوله سروزیر مظفرالدین‌شاه نوشته می‌افتم و بخشی از نامه‌اش را می‌خوانم. می‌نویسد : «ایران وطن من است اعتبارات من در این مملکت است خدمت من به اسلام در این محل است عزت من تمام بسته باین دولت است می‌بینم این مملکت بدست اجانب می‌افتد و تمام شئونات و اعتبارات من می‌رود پس تا نفس دارم در نگهداری این مملکت می‌کوشم بلکه هنگام لزوم جان را در راه این کار خواهم گذاشت.»

بهبهانی در مسجد جامع هنگامی که دولتیان گرداگرد مسجد را فراگرفته و آب را بروی بست‌نشینان بسته بودند هنگامی که در حیاط مسجد چند تیر خالی شده و مردم پریشانحال شده و بهم برآمده بودند برای آرامش مردم آن نیکمرد با شهامت بر بلندی آمده فریاد می‌زند : «این سینه‌ی من ، کجاست آن که بزند؟! شهادت و کشته شدن ارث ماست.»

اینست نمونه‌ی پاکدلی و غیرتمندی. بهبهانی و ثقة‌الاسلام جان را بر سر این کار گزاشتند. ولی امروز این آخوندها ، این انگلهای توده ، پروای زیر دست شدن بیگانگان را ندارند و برای سود خود دست از هیچ پستی بازنمی‌دارد.

روانتان شاد باد ای ستارخان و باقرخان ، ای حاجی‌علی دوافروش ، ای علی‌مسیو ، ای گُردان راه آزادی.

آفرین بر شما ای بازرگانانی که در راه آسایش هم‌میهنان خود از جان و داراک[=مال] خود چشم ‌پوشیدید. کنون بنگرید بدین انباردارها ، هزاران کسی را می‌بینید که از گرسنگی در کوچه‌ها افتاده جان می‌کَنند ، پروایی نداشته پول به نجف می‌فرستند. با گرانفروشی ، کم‌فروشی ، احتکار و بالاخره دزدی و کلاهبرداری مال اندوخته بزیارت می‌روند و بگمانشان گناه خود را با این کار پاک می‌نمایند. دور باد چنین دستورهایی ، دور باد دینی که توده را پست و ناتوان و زیردست گردانده ، راه دزدی و انبارداری را باز گزارد. نابود باد کسانی که این آموزاکهای[تعلیمات] خانه‌برانداز را بنام دین پراکنده می‌کنند. نابود باد کسانی که بویرانی کشور خود می‌کوشند.

بر این توده‌ی خرافاتی ، بر این توده‌ی لاقید ، درویش‌مسلک ، تنبل ؛ که تمام کارهای خود را بقضا و قدر سپرده و پشت‌پا بکار و کوشش می‌زند ، بر این توده که صد دردش بهم درآمیخته و اینگونه گمراه بزندگی سراپا پستی و بیچارگی خود ادامه می‌دهد ، بر این توده که بی‌چیزی ، گرسنگی ، مرض ، جانشان را و خرافات و آموزاکهای پست شاعران نیروی روانیشان را از بین برده و هر آن بمرگ تهدید می‌شوند یکمشت مفتخوار ، دزد ، خائن انباردار و محتکر حکومت می‌کنند. بکسانی که سنگ اصلاح‌طلبی بسینه می‌زنند ، بکسانی که حزبها تشکیل داده و مرامنامه‌های چند برگی به رخ مردم می‌کشند ، بکسانی که روزنامه برپا کرده مقالات آتشینی در سرلوحه‌ی خود هر روز می‌نویسند. باید گفت با این مردم آلوده ، با این مردمی که هر دسته از آن افکار و عقاید جداگانه دارند چه خواهید کرد؟!. همانگونه که مشروطه باین روز افتاد هر رژیم دیگری نیز که بیاید بهمین حال دچار خواهد شد. در این لجنزار و باتلاق هر آب پاکی آید ناپاک شده فرومی‌رود.
ستارخان و باقرخان
علی‌مسیو با دو پسرش حسن و حاجی‌خان
حاج علی دوافروش

🌸 از پیشروان مشروطه 🌸
شادروان حاجی علی دوافروش

این مرد چنانکه از نامش پیداست پیش از جنبش مشروطه پیشه‌ی دوافروشی داشت. چون در نتیجه‌ی پیشه‌ی خود کمی آگاهی از شیمی پیدا کرده بود برای دربار «محمدعلیمیرزا» آتشبازیهای رنگارنگ که آن زمان تازگی داشت درست میکرد ، و باین وسیله بنزد او آمد و رفت میکرد و در پیش او جایگاهی داشت.
با اینهمه یکی از آزادیخواهان بود و در آن راه با دیگر کوشندگان همراهی می‌نمود و چون مشروطه داده شد او بهمدستی شادروانان علی‌مسیو و حاجی رسول صدقیانی و چند تن دیگری دسته‌ی «مجاهدان» تبریز را بنیاد نهادند. مجاهدان تبریز که آنهمه نامی از خود در تاریخ مشروطه گزارده‌اند نتیجه‌ی کوششهای غیرتمندانه‌ی این مرد و همدستانش بود.
با این جایگاهی درمیان مشروطه‌خواهان ، شادروان حاجی‌علی تا می‌توانست خود را کنار میگرفت و جز از پیشه‌ی خود نان نمی‌خورد.
در سال 1329 که در روزهای آخر آن جنگ با سالداتهای دولت امپراتوری روس برخاست این در آن جنگ دستی نداشت و اینبود پس از چیرگی روسیان که بسیاری از آزادیخواهان از شهر بیرون رفتند او نرفت ، و چون یکی از سرکردگان اداره‌ی قزاقخانه با وی دوستی داشت به میانجیگری او از کنسولخانه‌ی روس زینهار برای خود گرفت.
لیکن چون دو سه روز دیگر صمدخان بشهر درآمد او را بگرفت. پس از آنکه دو یا سه شب در زندان سختی نگه داشت بدست روسیان داد و آنان او را با سه تن دیگری که میرزا احمد سهیلی و محمدخان و کریمخان دو برادرزادگان ستارخان بودند در باغشمال به دار آویختند.
این عکس او در سال 1327 برداشته شده که در یکی از جنگها زخمی گردیده بود.
شادروان علی‌مسیو با دو تن از پسران خود

از علی‌مسیو در پرچم چند بار نام برده و عکسش را هم بچاپ رسانیده‌ایم. این مرد یکی از بنیادگزاران دسته‌ی مجاهدان تبریز و یکی از کسانیست که باید نامش همیشه در تاریخ بماند. اما دو پسر او آنکه از دست راستش ایستاده پسر بزرگتر او حاجی خانست که در سایه‌ی دلیریهای خود یکی از سردستگان مجاهدان شده بود و سپس نیز کلانتر یکی از کویهای تبریز گردید. در جنگ محرم 1330 نیز بود و با امیرحشمت و دیگران مهاجرت کرد. ولی پس از بازگشت از آن مهاجرت در میان پیشامدهای جنگ جهانگیر در همدان و آن پیرامونها کشته گردید.

آن پسر دیگر حسن است که با برادر کوچکتر از خودش (بنام قدیر) در روز عاشورا همراه ثقة‌الاسلام و دیگران بدار کشیده شد.
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 279
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند

معنی دوم ـ بی‌ارجی : شیخک ، نادانک ، شاعرک ، آخوندک ، مردک ، زنک ، اسبک ، خرک ، و مانند اینها.

ای بسا اسب تیز دو که بماند خرک لنگ جان بمنزل برد
ای روبهک چرا ننشینی بجای خویش با شیر پنجه کردی و دیدی سزای خویش

این معنی نیز قیاسی است که به هر کجا ما میتوانیم کاف بر کلمه افزوده از آن معنی بی‌ارجی را بخواهیم. در این معنی همیشه کاف بکار می‌آید. گاهی نیز در ترکی «جوق» بکار برده می‌شود.
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 17 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

داستان لئونیداس ، پادشاه اسپارت را شنیده‌اید. در لشکرکشی خشایارشا این مرد با سپاه یونان نگهداری تنگه‌ی ترموپولای (1) را داشت و چون ایرانیان از کوه گذشته ، پشت سر او را نیز گرفتند و یونانیان ناگزیر بودند بگریزند و جان بدر برند و یا بجنگ ایستاده کشته شوند ، لئونیداس انبوهی را از یونانیان بخانه‌هاشان فرستاد و خویشتن با چند صد تن ، پایدار ایستاده مردانه جنگیدند و همگی کشته شدند. این کار چرا کردند؟!. این جانبازی و مردانگیِ بسیار بزرگیست ، چگونه بدان آسانی انجام دادند؟! چرا نگریختند؟!. چرا جان بدر نبردند؟!.. این راست است در قانون اسپارت گریختن از جنگ گناه سختی بود و لئونیداس و یاران اسپارتیش اگر می‌گریختند ، کیفر سختی می‌دیدند. لیکن لئونیداس می‌توانست از خشایارشا زینهار خواهد. اگر چنین کاری می‌کرد همیشه پیش ایرانیان گرامی بود و بهترین نوازشها را می‌دید ، پس چرا این را نکرد و مرگ را بهتر دانست؟.. زیرا او خردِ درست داشت و نیک می‌دانست که زندگی جاویدانی نیست و هر کسی دیر یا زود از اینجهان رخت خواهد بربست و چند سال زندگانی را که پس از آن توانستی زیست با بدنامی برابر نمی‌گرفت و گردنفرازی و نیکنامی در پیش او چندان ارجمند بود که جان باختن در راه آن را گوارا می‌شمرد.

این جز در سایه‌ی درستی روان نتواند بود. نمی‌گویم یونانیان همه‌ی راستیها را می‌دانستند. می‌گویم : آنها را که می‌دانستند درست می‌دانستند و ارجش می‌شناختند و از درستیِ روان آسان بکار می‌بستند. همین بود حال رومیان.

گفتیم داستان نکوخویی و بدخویی داستان کشاکش میانه‌ی روان با تن و جان می‌باشد. پس بیگفتگوست که تا روانها نیرومند نگردند بر تن و جان چیره نتوانند درآمد.

هم گفتیم دوری از خویهای بد از بهر آسایش زندگانیست. پس تا کسی معنی درست زندگانی و سود و زیان آن را نشناسد بآسانی نتواند از بدخوییها دوری گزیند.

سخن کوتاه کنم : تکان خردها مایه‌ی همگی نیکیهاست. در این زمینه نیز پس از شمردن خویهای ستوده و ناستوده و روشن ساختن هر یکی از آنها باید به نیرومندی خردها کوشید تا مردم به نیکیها گرایند و آنها را از روی دلخواه بکار بندند.

گذشته از اینها هر کسی باید در اندیشه‌ی آراستن خویهای خود باشد و همیشه بر خویشتن سرپرستی کند و پاره‌ای خویها که عنوان بیماری را دارد و بآسانی چاره نپذیرد همچون خشم و رشک و تنگدیدگی و شتابکاری و دیگر از اینگونه ، درباره‌ی اینها باید بخود سختی داد و زمان درازی همیشه نگران خویش بود تا از آنها رهایی یافت.

گاهی کسانی می‌گویند خویهای بد چاره ندارد. این را آنان می‌گویند که درباره‌ی نیکوخویی سخنها سروده و کتابها نوشته‌اند و این نمونه‌ی نادانی ایشانست. یک روز هوس می‌کنند به پندآموزی پردازند و آن سخنان را می‌نگارند. روز دیگر بیکبار برگشته می‌گویند : از پند کاری برنخیزد. چنانکه گفته‌ام اینان از یک پیشامد پایه (قاعده) پدید می‌آورند. چنانکه یکی را چون دیدند پند درو نمی‌گیرد و یا فرهنگ (تربیت) سودی نمی‌دهد ، همه را با او در یک ترازو نهاده چنین گویند : خوی بد چاره ندارد. گاهی نیز مثلهایی می‌آورند : مس از سفید کردن سیم نشود. زنگی از شستن سفید نگردد. از اینگونه سخنها.

ولی اینها نادرست است. آری گاهی کسانی از اینکه روانشان بسیار ناتوانست و یا از اینکه پاره‌ای خویهای نکوهیده در نهاد او جایگیر است درخورِ چاره نباشند ولی اینگونه کسان کمند. انبوه مردمان کسانیند که از پرداختن بخود ، از خویهای بد رهایی توانند یافت و بخویهای ستوده آراسته توانند شد.

همه‌ی کوششها نیز درباره‌ی این دسته‌ی انبوه است. زیرا اینان چون به نیکی گراییدند و پیراسته شدند ، بدی یکمشت بدنهاد زیان چندانی نخواهد داشت. در همه‌ی زمانها نیز که جهان به نیکی رسیده ، بیکبار از بدان پیراسته نبوده است.

پابرگی از ویرانیده :
1ـ Thermopylae
گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان 3.pdf
577.5 KB
دردها و درمانها : 3 ، (همه‌ی تکه‌ها در یکجا)

نکوخوییها ، بدخوییها (چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید کرد؟..)

نکوخویی و بدخویی (بدا حال مردمی که پندسرایان فراوان دارند)

پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی نکوخوییست

سخن و پند
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 31ـ کشاکش و دشمنی که با افسران پیش آمد (تکه‌ی یک از دو)

روزهایی که ما به ناصری رسیدیم ، رفتار آزمندانه‌ی افسران با مردم و فشارهایی که بآنان می‌رسانیدند مرا سخت می‌آزرد. می‌دیدیم همه‌ی کوششهایی که سردارسپه کرده و زیانها و آسیبهایی که ما دیده‌ایم ، اکنون نتیجه‌اش آنست که گروهی از افسران آزمند با آزادی و آسودگی مردم را لخت می‌کنند و باک از هیچ چیز نمی‌دارند. مردم نیز که آمدن مرا شنیده بودند تو گویی پناهگاهی پیدا کرده‌اند. بارها بنزد من آمده چاره می‌طلبیدند ، بلکه برخی دست از دامن من برنمی‌داشتند.

مثلاً بنی‌طُرُف یکی از ایلهای بزرگ و نیرومند خوزستان که در سایه‌ی دشمنی با خزعل هواخواه دولت می‌بودند و در جنگهای خزعل نیز نافرمانی به او نمودند و زیان بسیار به او رسانیدند ، حکمران نظامی بجای دلجویی و مهربانی ، به انگیزش پسران شیخ بآزار آنان برخاسته بود ، باین معنی که بازمانده‌ی مالیات آنها را که بشیخ خزعل بدهکار شمرده می‌شدند ، می‌خواست که بگیرد و به خزعل پردازد. عوفی شیخ آن ایل را با برادرزاده‌اش خزعل‌نام ، به ناصری خواسته زیر فشار گزارده بود ، آن حکمران نظامی که دم از سیاست می‌زد این رفتار او با ایلهای خوزستان می‌بود.

عوفی روزی که رسیده بود یک کره اسب سیاهرنگ عربی را بنام ارمغان برای من فرستاد. اسب بسیار قشنگی می‌بود. من نپذیرفته پاسخ دادم که ما در ناصری جا برای نگهداری اسب نمی‌داریم. پس از چند روز خود عوفی و برادرزاده‌اش همراه دهدشتی بخانه‌ی من آمدند.

عوفی گفت : «خزعل که مالیات ما را از دولت پذیرفته بود ، یازده برابر پرداختی بدولت را از ما می‌گرفت. مردم چون نمی‌توانستند چنین مالیات سنگین را بپردازند ، هر ساله بدهکار می‌ماندند. اکنون حکومت نظامی فشار آورده آنها را از ما می‌خواهد در جای خود ، که چهارهزار تومان هم برای خود و معاونش می‌طلبد ، ما چون کس دیگری نمی‌شناسیم بشما پناه آورده‌ایم. می‌خواهیم اینجا بست نشینیم».

گفتم : «شما توانید میهمان من باشید. لیکن اگر من در کار شما دخالت کنم ، حکمران دشمنی بیشتر خواهد کرد و شاید که شما را نافرمان قلمداد کند و آزارهای بیشتر رساند. خودتان یکسره بدولت نامه نویسید و داد خواهید». با این گفتگو برخاستند و رفتند.

اینگونه داستانها مرا آزرده می‌داشت. شبی گفتار درازی نوشتم در این زمینه : «گشادن خوزستان تنها آن نبوده که سپاهیان از کوههای لرستان و بختیاری گذشته به این سرزمین سرازیر گردند. اینها به تنهایی سودی نتواند داشت. گشادن خوزستان آنست که مردم این سرزمین را از عرب و ایرانی بدادگری دولت و مهربانی آن امیدمند گردانند و دلهای آنان را بدست آورده به ایرانیگری دلبسته سازند». سپس کمی از بدرفتاریهای افسران را نوشتم و با دستینه‌ی «خداداد» که دروغ هم نمی‌بود بپایان رسانیدم. چون میرزاشمس‌الدین پسرعموی مدیر حبل‌المتین یکی از داوران عدلیه می‌بود. این گفتار را او به کلکته فرستاد که بچاپ رسد. چون آن شماره‌ی روزنامه بخوزستان رسید تکانی در مردم پدید آورد. آن شماره دست بدست می‌گردید.

سپس چون در تهران گفتگو از شاه شدن سردارسپه می‌رفت ، گفتار دیگری هم در آن باره نوشتم در این زمینه : «سردارسپه با رفتاری که تاکنون کرده پیداست که بمشروطه و مجلس ارجی نمی‌گزارد و پیداست که اگر بشاهی رسد این ارج نگزاردن بیشتر خواهد بود. اینست باید اندیشه‌ی آینده را کرد». این را نیز حبل‌المتین چاپ کرد. این شماره نیز در خوزستان دست بدست می‌گردید.

اینها هنگامی بود که از تهران تلگراف بازگردانیدن عدلیه به شوشتر رسیده و من آن پاسخها را داده بودم. حکمران نظامی که از آن باره دل‌آزرده می‌بود ، از باره‌ی این گفتارها دل‌آزرده‌تر گردید. زیرا دانسته بودند که آنها را من نوشته‌ام.
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 6
🔸 گفتار آقای اسپهانی (تکه‌ی سه از سه)

آری دوباره آخوند مفتخوار و بازرگان انباردار و مرد سیاسی دزد و خائن باقی خواهند بود و باز بر این توده‌ی نادان افسار زده سواری خواهند کرد.

اینهمه روزنامه‌های روزافزون که همه با گفتارهای تند و سَهاننده‌ی[احساس‌برانگیز] خود معایب را گوشزد نموده و بگفته‌ی برخی راه چاره را نشان می‌دهند چرا کوچکترین هوده‌ای[نتیجه] دیده نمی‌شود ، روز بروز بدتر شده و گامی هم بسوی نیستی پیش می‌رویم!!

بسیار روشن است. بیگمان بایستی مرض را تشخیص داده و بدرمانش پرداخت. مرض ما این خرافات است ، مرض ما آن دستورهای زهرآلودی است که بنام دین داده می‌شود ، آن دستوراتی است که راه دزدی و انبارداری ، کم‌و‌گرانفروشی را آزاد گزارده پول حرام را حلال و بزرگترین گناه را با چند قطره اشک و یک زیارت پاک می‌نماید ، آن آموزاکهایی که از «مفاخر ملی!» ما داده شده است ، مرض ما اینهاست بایستی بچاره‌ی اینها کوشید.

در آغاز جنبش مشروطه می‌گفتند بایستی بدبستانها افزود تا با آنها بتوان توده را آماده ساخت ، دبستانها بنیاد نهادند و از آن سودی را که می‌بیوسیدند[=انتظار داشتند] ندیدند. این بار گفتند بایستی هرچه زودتر قانون نوشته بدست مردم داد. چنانکه دیده و می‌بینیم از این هم هوده بدست نیامد.

پیداست قانون هر اندازه درست و نیک باشد بایستی کسانی که آن را بکار می‌بندند شایندگیش را داشته باشند. نیکوترین حکومتها مشروطه (سررشته‌داری توده) است ولی ملتی که دارای آن دستورهای پلید برای زندگی است که همه بر ضد این نوع حکومت است نیکوترین قانونها بچنین توده چه تواند کرد؟!

ملتی می‌تواند زندگی کند که نیروی روانی افراد آن آلوده نگشته و مغزشان از کار نیفتاده باشد. ملتی که راه زندگی را نداند و زندگی کردن را برای پول اندوختن خواسته و بایای دینی خود را که هوده‌اش در فکر خود بودن و پروای هم‌میهنان و سرافرازی کشور خویش را ننمودن و بزندگانی ارج ننهادن و ... و ... است ، بیگمان توانایی راهبردن خود را نداشته و زیردست بیگانگان خواهد گردید.

پاکدلان و غیرتمندانی که دست بهم داده و مشروطه را پدید آوردند گمان می‌کردند که اگر پادشاه مستبد را برانداخته و حکومت را دگرگون سازند با نهادن قانونی توده را می‌توانند هم‌ردیف توده‌هایی که قرنها از آن پیشترند بنمایند اینست که برای گرفتن آزادی و روان ساختن قانون چه فداکاریها نمودند و از جان و داراک[=مال] خود چشم پوشیدند. افسوس بر آنهمه خونهایی که ریخته شد. فرمان مشروطه را گرفتند و بگفته‌ی مستر براون : «نه ملت فهمید از شاه چه گرفت و نه شاه فهمید که بملت چه داد». توده‌ای که هر دسته‌ی آن دارای آرمان و عقیده‌ی جداگانه است چگونه بدور هم آمده و با یکدیگر همکاری می‌کنند؟! اینست همینکه شاه را برداشته و حکومت را در دست گرفتند گمان کردند کار تمام شده و هر دسته بسویی رفت و دوباره همان اوضاع خراب ، بی‌سامانی ، هرج و مرج ؛ آغاز گردید. منتهی در این بار کسان دیگری هم برای سودجویی و پر کردن کیسه‌ی خود میدان یافتند. هنوز هم کسانی بدین فکرند و گمان می‌کنند با در دست داشتن حکومت می‌توان یک توده‌ی آلوده را همپای ملتهای زنده‌ی جهان ساخت.

راه همانست که ما می‌رویم ، چاره همانست که پاکدینان بکار می‌بندند. ما کلنگ برداشته و در آغاز بنیاد خرافات را که شُوَند پراکندگی افکار گردیده است ویران کرده و آموزاکهای پلیدی که در مغزها جای گرفته بیرون می‌رانیم. سپس راه زندگی را نشان داده توده‌ای تشکیل می‌دهیم که همه دارای یک فکر و یک آرمانند. در آن هنگام است که ما می‌توانیم خود را راه بریم و بیگانگان نخواهند توانست بر ما حکومت کنند ، در آن زمان ایران مال ایرانی است و ایرانی سرفراز است. ما برای آسایش بشر می‌کوشیم و نخستین گام را در راه رهایی هم‌میهنان خود از این بیچارگی برمی‌داریم. برای رسیدن باین هدف دو چیز لازم است که ما آن را داریم.

آری هم سرمایه‌اش را داریم و هم از خود گذشته‌ایم.

در پایان بروان پاک آزادیخواهان درود فرستاده و پیروزی پاکدینان را در این راه خدایی خواهانم.
[این] پیکره ... نشان می‌دهد تلگراف مظفرالدین‌شاه را به محمدعلی‌میرزای ولیعهد درباره‌ی داده شدن مشروطه و روان گردانیدن آن.
این تلگراف یکی از سندهای تاریخیست. کسانی که می‌خواهند از داستان آن آگاه گردند «تاریخ مشروطه» را بخوانند.
‍ شادروان سیدعبدالرزاق

شادروان سیدعبدالرزاق از یک خاندان آذربایجانی بود که در تهران زندگی می‌کردند و چون جنبش مشروطه برخاست یکی از هواداران جانفشان آن گردید چنانکه در داستان بمباردمان مجلس در سال 1326 ق این جوان همراه دایی خود (سیدحسینخان مترجم نظام) از کسانی بودند که از عمارت مجلس جنگ می‌کردند سپس سیدعبدالرزاق همچون بسیاری از آزادیخواهان از ایران گریخته روانه‌ی استانبول گردید و چون جوان هنرمندی بود در آنجا بی‌نیازانه زندگی می‌کرد و با مهر کندن و اینگونه هنرها دررفتهای زندگانی را راه می‌انداخت. سپس چون شورش گیلان برخاست جوان غیرتمند روانه‌ی آنجا گردید و بمجاهدان گیلانی پیوست که تا تهران همراه آنان بود. عکس بالا در روزهای نخست گشادن تهران برداشته شده و او را با رخت مجاهدی نشان می‌دهد. آنکه در پهلویش ایستاده داییش مترجم نظام (آقای مترجم مدنی) است.

سپس در سال 1328 چون در تهران کشاکش انقلاب و اعتدال برخاست و انقلابیان با دست حیدر عمواُغلی و تفنگچیان او شادروان بهبهانی را کشتند و اعتدالیان بکینه‌جویی برخاسته مشهدی‌صادق را برای کشتن عمواُغلی و میرزاعلیمحمدخان تربیت واداشتند در روز کشتن تربیت این جوان بیگناه نیز درمیانه بخون خود غلتید و از میان رفت. (برای داستان بخش سوم تاریخ 18 ساله دیده شود.)

پرچم روزانه ش 104 : دوشنبه 4 خرداد 1321
شادروان اسماعیل میابی

در ایران چون جنبش مشروطه برخاست نخستین کسانی که از بیرون به یاری آمدند ایرانیان قفقاز بودند. اینان در آنجا جمعیتی بنام «اجتماعیون عامیون» داشتند که رئیس آن نریمان نریمانوف بود و چون آگاهی از جنبش ایران یافتند کسانی را برگزیده باینجا فرستادند. نخستین کسی که بتبریز آمد این اسماعیل بود که مرد چشم‌گشاده و بافهمی بود و نطقهایی می‌کرد و درمیان مجاهدان بود تا در سال 1326 [ق] که جنگ با محمدعلی‌میرزا درگرفت این بقفقاز رفته از آنجا تفنگ و فشنگ و بمب می‌آورده که در مرند با دست کسان شجاع‌نظام گرفتار شده و پس از چند شب بند و زندان با شکنجه و سختی کشته گردیده. آنکه از دست راست ایشان ایستاده شادروان اسماعیل است. آن دیگری شناخته نیست. (میاب دیهی از پیرامونهای مرند است.)

پرچم روزانه ش 106 : چهارشنبه 6 خرداد 1321
شادروان احتشام‌السلطنه

یکی از مردان نیک دربار قاجاری شادروان احتشام‌السلطنه بود. در سال 1323 و 1324 که در تهران جنبش مشروطه‌خواهی پیش می‌رفت این در دربار هواداری از مشروطه‌خواهان می‌نمود و چنین می‌گفت که باید درخواست ایشان را پذیرفت و چون این سخن او بعین‌الدوله خوش نیامد او را بنام نماینده‌ی ایران در کمیسیون سرحدی روانه‌ی کردستان گردانید و در آنجا بود تا پس از داده شدن مشروطه بتهران بازآمد و این بار نماینده‌ی مجلس بود و سپس نیز رئیس آن گردید و تا چندی این مقام را داشت. پس از آن نیز همیشه احتشام‌السلطنه هواداری و دلسوزی بمشروطه‌خواهان نشان داد.

پرچم روزانه ش 107 : پنجشنبه 7 خرداد 1321
‍ مشهدی‌صادقخان

یکی از داستانهای شگفت تاریخ مشروطه‌ی ایران آنست که در سال 1326 ق که محمدعلی‌میرزا مجلس را بتوپ بست و همه‌ی نمایندگان مجلس و دیگر پیشروان از ایران گریختند و یا نهان گردیدند و از آنسوی در تبریز ستارخان سر برافراشت و مجاهدان از هر سو بزیر درفش او درآمدند و بدینسان رشته‌ی کارها بدست این طبقه که بیشترشان درس‌ناخوانده بودند افتاد و اینان یک سال بیشتر در برابر دولت کوشیدند و مشروطه را دوباره برگردانیدند در آن یک سال و بیشتر درمیانشان کشاکش و اختلاف نیز روی نداد و همگی با همدیگر برادروار راه رفتند. ولی سپس که محمدعلی‌میرزا برافتاد و مشروطه دوباره شکوهی یافت و باز همان پیشروان (ادبا و فضلا) بمیان آمده رشته را بدست گرفتند در اندک‌زمانی درمیانشان دوتیرگی انقلابی و اعتدالی پدید آمد و این بدتر که آن مردان جانفشان را بدو دسته گردانیده بجان همدیگر انداختند.

چنانکه نوشته‌ایم در سال 1328 ق در تهران مجاهدان دو دسته بودند که خون یکدیگر می‌ریختند : یک دسته بر سر حیدر عمواُغلی هواداران انقلابی و یک دسته بر سر مشهدی‌صادق هواداران اعتدالی. آنان شادروان بهبهانی را کشتند و اینان میرزامحمدعلیخان تربیت و سیدعبدالرزاق را.

پرچم روزانه ش 109 : یکشنبه 10 خرداد 1321
‍ شادروان یارمحمدخان کرمانشاهی

یارمحمدخان یکی از مردان غیرتمند و گردنفراز ایران بود. در سال 1326 که محمدعلی‌میرزا با مجلس بدشمنی برخاست و مقدمه‌ی بمباران را تهیه کرد و مجلس از همه‌ی شهرها کمک می‌خواست این جوانمرد با حسینخان نامی با دو تن همراه آهنگ تهران کردند ولی چون بقم رسیدند در آنجا از داستان بمباران مجلس و بهم خوردن دستگاه مشروطه آگاه گردیدند. ولی چون آوازه‌ی ایستادگی تبریز بگوششان رسیده اسبها و تفنگهای خود را فروخته از بیراهه آهنگ تبریز کردند. در اینجا ستارخان خشنودانه از آنان پذیرایی کرد و در همه‌ی جنگهای تبریز اینان بودند و نام یارمحمدخان و حسینخان بزبانها می‌رفت. سپس در سفر اردبیل همراه ستارخان بودند. سپس نیز بتهران آمدند.

پس از داستان التماتوم یارمحمدخان یکی از سرداران مجاهدان گردید و همراه یِفرِمخان بجنگ سالارالدوله رفت و سپس خود او سردسته شده بنام آنکه ناصرالملک و دیگران با مشروطه خیانت کرده‌اند بدولت شورید و برای گرفتن کرمانشاهان بآنجا درآمد. ولی در جنگ ناگهان کشته گردید. (برای داستان بخش چهارم تاریخ هیجده‌ساله دیده شود).

عکس بالا در همان سفر کرمانشاه برداشته شده. آن که در پشت مترالیوز نشسته یارمحمدخان و دیگران از سردستگان بختیاری می‌باشند.

پرچم روزانه ش 108 : شنبه 9 خرداد 1321
13 مرداد روزبه پرارجِ گرفتن فرمان مشروطه خجسته باد!