پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
شادروان شیخ سلیم
(آنکه درمیانه نشسته با دستار سفید شیخ سلیم است)

این نیکمرد یکی از پیشنمازان تبریز شمرده می‌شد و چون در سال 1324 در تهران دو سید و دیگران با دولت خودکامه‌ی قاجاری نبرد می‌کردند در تبریز نیز دسته‌هایی در نهان با همان مقصود می‌کوشیدند. از جمله چند تن از ملایان انجمنی داشتند که یکی از آنان همین شیخ سلیم بود.

سپس چون در تبریز بجنبش برخاستند چند تنی پیشگام گردیدند که یکی این بود و از اینرو درمیان مردم شناخته گردید و جایگاهی پیدا کرد و در سالهای یکم و دوم مشروطه یکی از پیشروان و سررشته‌داران تبریز شمرده می‌شد. برای نمایندگی دارالشورا برگزیده شده بود و نپذیرفت و در تبریز ماند و کوششهای خود را دنبال کرد. در سالهای دیرتر نیز درمیان آزادیخواهان جایگاهی داشت.

در نتیجه‌ی آن شناختگی و این جایگاه در سال 1330 که روسیان چیره گردیدند یکی از کسانی که دستگیر کردند او و دیگری برادرش آقا کریم بود که روز عاشورا با ثقة‌الاسلام و دیگران بپای دار آوردند. شادروان شیخ سلیم دوم کسی بود که بالای دار رفت. آقا کریم را پس از دار کشیدن همه‌ی هشت تن از پای دار آزاد ساختند.
🔸 یک دسته از پیشگامان آزادیخواهی

این پیکره در سال 1325 [ق] در تبریز برداشته شده و شادروان علی‌مسیو را با یکدسته از پیشگامان آزادیخواهی نشان می‌دهد. آنکه در جلو درمیانه ایستاده علی‌مسیو است. در دست راست او ضرغام قره‌داغی است که سپس از سردستگان دشمنان مشروطه گردید و دانسته نیست آن زمان در تبریز چه می‌کرده. در دست چپ علی‌مسیو پسر او حسن است که در سال 1330 [ق] روز عاشورا با برادر کوچکترش قدیر بالای دار رفت. پس ازو آقاکریم اسکندانیست که از پیشروان مجاهدان شمرده می‌شد. پس از آن آقامیرقاسم است که دو سال پیش مرده. از پشت سریان هم بیشترشان سپس کسان بنامی گردیدند.

پرچم روزانه ش 93 : سه‌شنبه 22 اردی‌بهشت 1321
بدار آویختگان (از راست) : آقا میرزا علی ، حاج صمد ، حاجی‌خان ، مشهدی شکور
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 282
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند

معنی چهارم ـ مانندگی : (تکه‌ی دو از سه)

کف نیز حال ساق دارد که شاید عربی باشد ولی «کفه» شکل فارسی است و مقصود از آن کفه‌ی ترازوست که بکف دست مانندگی دارد.

دمبه یا دنبه دم گوسفند است که آن را دم ندانسته «ماننده‌ی دم» دانسته‌اند.

دمبک آن چیزیست که میزنند و چون آن را بشکل دم می‌ساخته‌اند که بتوانند زیر بغل بگیرند از اینجا باین نام خوانده شده. (1)

در اینجا باید نکته‌ای را بازنمود و آن اینکه در بسیاری از این کلمه‌ها در یک جا کاف را نگاه داشته در یک جا «هاء» بجای آن می‌آورند. از جمله در این کلمه‌ی دمبک که دمبه نیز آورده می‌شود. همچنیی در چشمه و چشمک ، زرده و زردک ، سرخه و سرخک ، دسته و دستک و مانند اینها. این کار را برای جدا کردن دو معنی از یکدیگر کرده‌اند. بدینسان که پسوند که بآخر این کلمه‌ها آمده معنیهای گونه‌گونه پیدا شده و برای تفاوت درمیان آن معنیها در یک جا خود کاف را گرفته و در جای دیگری جانشین آن را گرفته‌اند. همین حال را دارد کلمه‌ی کمانه و کمانچه و مانند این کار فراوانست.

پستانک بچند معنی می‌آید که در همه‌ی آنها مانندگی مقصود است.

تا اینجا همگی کلمه‌ها از اندامهای آدمی بود که بدستیاری پسوند بمعنی دیگر بکار میرفت.

روده برخلاف آن کلمه‌هاست که پس از پیوستن پسوند نام اندام آدمی شده. روده را در درازی [و] پیچ و خم به رود تشبیه کرده و با این نام خوانده‌اند.

برگه بمعنی ورق است که ماننده‌ی برگ درخت میباشد. برگه بمعنی نمونه نیز از این باب است. زیرا چون می‌خواستند نمونه‌ای از یک چیز نشان بدهند اندکی از آن باندازه‌ی برگ بریده نشان میدادند.

آسمانه سقف را میگویند که آسمان مانند است.

عقربک ابزار ساعت است که همچون عقرب راه میرود.

میخک را میدانیم که بمیخ می‌ماند.

پشمک آن شیرینی است که پشم را می‌ماند. در عربستان آن را شعرالبنات نامیده‌اند ولی از جهت رنگ نام بیجاییست. (2)

در عروسک شاید کسانی کاف را بمعنی کوچکی بگیرند ولی درست نیست. زیرا چه‌بسا عروسک که باندازه‌ی عروس درست شود. و آنگاه عروسک از جنس عروس نمیباشد.

پولک همین حال را دارد و مقصود از آن چیزهای پول مانندیست که زنان بآرایش بکار برند. (3)

جولاهک عنکبوت را گویند که همچون جولاه می‌بافد.

پره هر چیز پر مانند را گویند.

چنگک قلاب است که بچنگ می‌ماند.

چنگه بیشتر در جانوران و مرغان بکار میرود و مقصود تشبیه بچنگ آدمی است.

مخملک نام دردیست مخمل‌وار.

لاله را ماننده لال دانسته‌اند و لال آنست که بعربی «لعل» گردانیده شده.

کمره جایی از کوه را گویند که به کمر مانندگی داشته باشد. در جای دیگری نیز بکار میرود.

شاخه بی‌نیاز از گزارش است و به هر چیزی که از دیگری جدا میگردد میتوان گفت.

پابرگی :
1ـ گرچه این مانندگی چندان دور نیست ولی می‌توان گفت نام این ابزار از صدایی که از آن برمیخیزد (دمب دمب) درست شده که در معنی هشتم آمده است و مانند تفک ، فشک ، سوتک ، سرسرک ، توتک میباشد. (یادداشتهای آقای یحیای ذکاء)
2ـ نویسنده در کتاب «زندگانی من» ، ص 229 باین موضوع اشاره کرده می‌نویسد : «آن بهتر بودی اگر شعرالعجایز خواندندی». ـ ف
3ـ در آذربایجان فلسهای روی پوست ماهی را نیز از نظر مانندگی بپول ، پولک (پیلک) می‌نامند و خود کلمه‌ی فلس نیز در عربی که نام پول است همین حال را دارد. (یحیای ذکاء)
در خراسان و یزد هم بفلسهای ماهی پولک میگویند. (گردآورنده)
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 20 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

در این باره در تاریخ داستانهای پرارجی هست و چون ما همیشه از تاریخ گواهیها می‌آوریم ، در اینجا نیز آن شیوه را دنبال می‌کنیم. چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم یکی از زمانهایی که خرد پیش رفت میانه‌ی یونانیان ، در زمان هخامنشیان بود و اینست می‌توان از کارهای آنان بگواهی یاد کرد.

در آن زمان میانه‌ی یونانیان مردانی بنام شدند که در تاریخ نیز شناخته می‌باشند. از جمله دو تن از ایشان که یکی ثمیستوکلیس (1) و دیگری آریستیدیس (2) نام داشت در بسیار جا باهم یاد کرده می‌شوند. زیرا گذشته از آنکه باهم در یک زمان می‌زیستند در کارها نیز چه‌بسا همدست بودند. در جنگهایی که میانه‌ی [یونانیان و] ایرانیان برخاست و در تاریخ باستان از بزرگترین پیشامدها بشمار است این دو تن در بیشتر آنها پا درمیان داشتند و کارها بنام ایشان یاد کرده می‌شد.

ثمیستوکلیس آن کسی است که فیروزی جنگ سالامین (3) بنام او پایان یافت. آریستیدیس نیز در جنگ پلاتای (4) با فیروزی سرفراز گردید.

این دو تن با همه‌ی نزدیکی و همدستی باهم از رهگذر پابندی براستی و نیکوکاری جدایی از هم داشتند. زیرا ثمیستوکلیس برآن بود که در راه پیشرفت از دروغ و نیرنگ و بیدادگری پرهیز نباید کرد و رفتار خودش از این راه بودی. ولی آریستیدیس از دروغ و ناراستی سخت پرهیز کردی و هرگز گرد بیدادگری نگردیدی.

در آنزمان یونانیان گذشته از جنگی که با ایران داشتند یک کشاکش و دشمنی سختی نیز میانه‌ی آتن و اسپارت همیشه در کار بودی. در آن هنگام این دو شهر ناگزیر شده دست یکی کردند ولی در نهان کینه در دل می‌پروردند. پس از جنگ سالامین چون کشتیهای یونانیان همگی به بندر آتن بازگشت ، ثمیستوکلیس چنین می‌خواست که آتنیان را برانگیزد ناگهان آتش بکشتیهای اسپارت زنند و بدینسان اسپارتیان را از نیروی دریایی بی‌بهره سازند. آریستیدیس بآن خرسندی نداد.

دیگر مردان یونان همه از دسته‌ی ثمیستوکلیس بودند و نیرنگ و نادرستی را روا می‌شمردند و چنین عنوان می‌نمودند که این بیراهی را تنها در کار توده روا می‌شمارند. لیکن این بهانه‌ای بیش نبود. نیرنگ و نادرستی یک توده با یک توده ، با نیرنگ و نادرستی یک مرد با یک مرد چه جدایی دارد؟! راستی اینست که با همه‌ی پیشرفت خرد میانه‌ی یونانیان اینان فریب سودی که از دروغ و نادرستی در گام نخست پدید می‌آید خورده انجام آن را نمی‌توانستندی دریافت. ولی دیری نگذشت که نتیجه‌ی نادانیهای ایشان پدید آمد. در سایه‌ی رفتار اینان روزبروز دشمنی و همچشمی میانه‌ی آتن و اسپارت سختتر گردید. چندین بار آشتی کردند و پیمانها بستند. ولی در هر بار چون بنیاد کار بر نادرستی بود و هیچ یکی از دو سوی از درون دل پابندی بآن پیمانها نداشت ، اینست همینکه فرصت جست نیرنگی بکار برد و آن را یک سودی از بهر توده‌ی خود پنداشت. بدینسان کم‌کم پیمان نیز از ارج افتاد و کینه‌ها چندان سختی گرفت که جز با خونریزی چاره‌ی آن کرده نشود. اینست جنگ درمیان دو شهر درگرفت. همه‌ی یونان دو بخش شده بریختن خون یکدیگر برخاست. بیست‌وهفت سال همیشه جنگ و دشمنی در کار پیشرفت بود. صدها آبادی ویران گردید. هزاران جوانان کارآمدنی در خون غلتید. کشتیهایی که هر دو سوی داشتند همگی نابود شد. آن نیرومندی و شکوهی که یونان پس از جنگها با ایران پیدا کرده بود همگی از میان رفت. هر دو سوی از پا درآمده به ناتوانترین حال افتاد. در نتیجه‌ی اینها بود که فیلیپوس پدر اسکندر فرصت یافته آزادی یونان را از دستشان گرفت.

این بود زیان آن دروغگوییها و پیمان‌شکنیها و ناراستیها که مردان یونان بنام سود توده‌ی خود می‌کردند. دیگر چه گواهی روشنتر از این که نادرستی جز زیان نتیجه‌ی دیگری ندارد؟!..

سراسر تاریخ پر از این گونه داستانهاست. ما اگر از زمان بسیار دوری گواهی آوردیم از بهر اینست که نخواستیم از زمانهای نزدیک گفتگو نمایم. وآنگاه چنانکه گفتیم به یونانیان با دیده‌ی ارجمندی می‌نگریم. وگرنه سراسر تاریخ پر از پیکار و خونریزی ، و همگی میوه‌ی نادرستیها و بدخوییهاست وگرنه آدمی را چه نیازی بجنگ و خونریزی می‌باشد؟!.

پابرگیها (جز یک و دو) از ویراینده :
1ـ Themistocles
2ـ Aristides یا Aristeides
3ـ Salamis
4ـ Plataea
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 33ـ کشاکش که با افسران دوباره پیش آمد

پاسخی بتلگراف من از تهران نرسیده بود. از اینسو ماندن در ناصری دشوار می‌نمود. من که با بودن عدلیه و کارکنان آن ایمنی بجان خود نداشته بودم و اکنون در تنهایی چگونه توانستمی داشت. ناچار می‌بودم که به شوشتر رفته ولی بکارهای عدلیه نپردازم. با این آهنگ روانه شدیم.

در شوشتر کارکنان عدلیه شادی بسیار نمودند. ولی دانسته شد بدرفتاری افسران در اینجا کمتر از ناصری نیست. آنچه می‌توانند بمردم ستم می‌کنند و با عدلیه دشمنی سختی می‌نمایند. سلطان حبیب نامی که حکمران نظامی بود مردک ، خود محکمه برپا گردانیده و آگهی در شهر پراکنده بود که «امور حقوقی را اهالی با اسناد صحیح به اداره‌ی حکومتی رجوع کنند».

من چون می‌خواستم بکارهای اداره نپردازم پروا ننمودم. خانه‌ای گرفته بچیز نوشتن و کتاب خواندن پرداختم. در بصره روزنامه‌ی «الاوقات العراقیه» (یا «تیمز آف میزوپوتامیا») که بعربی و انگلیسی چاپ می‌شد ، برسیدن من ارج گزارده و ستایش نوشته و آنگاه مدیر بخش عربی بدیدنم آمده خواستار شده بود که آگاهیهایی درباره‌ی «اسپرانتو» به او دهم و من نوید داده بودم که خود گفتارهایی در آن زمینه نوشته بفرستم. این هنگام بنوشتن آنها پرداخته خود دفتری بنام «حقایق عن اسپرانتو» پدید آوردم. همچنان یادداشتهایی که درباره‌ی خوزستان در آن چندگاه پدید آورده بودم بدرست گردانیدن آنها پرداختم.

هوا گرم گردیده و ما در این خانه‌ی نو ، شوادنی نیک نداشته با دشواری می‌زیستیم. من پروا ننموده از کارها بازنمی‌ماندم. لیکن در آن میان دانسته شد افسران از بازگشت من به خوزستان بتلاش افتاده‌اند و کوششهایی در پس پرده می‌رود. روزی سلطان‌حبیب نامه‌ای فرستاد در این زمینه : «چون در اداره‌ی حکمرانی نشست برپا خواهد شد و همه‌ی سران اداره هستند شما نیز بیایید». من پروایی ننمودم و پاسخی ندادم. فردا نامه‌ای دیگر نوشت و پیاپی نظامیانی بدر خانه فرستاد و پاسخ خواست.

من برخاستم و بعدلیه رفته پاسخی به او فرستادم. در این زمینه : «چون تو بقانون احترام نگزارده‌ای ، من تو را حکمران قانونی نمی‌شناسم». و در پایان نوشتم : «چنانچه حکومت نظامی به این رفتار خشونت‌آمیز خود ادامه دهد ، در عدلیه را بسته و بیرق را پایین آورده با عموم کارکنان از اینجا رهسپار خواهم شد». و با زبان پیامهای سختتری برایش فرستادم.

این نامه که رفت پس از چندی دانسته شد آن را به ناصری فرستاده و راپورت داده که «رئیس عدلیه بقشون بی‌احترامی نموده و بیرق اداره را خوابانیده». از ناصری میرزااحمدخان عمارلو با افسری برای بازجویی آمده و بی‌آنکه مرا ببینند و سخنی پرسند راپورت درازی بدلخواه نوشته‌اند. سرتیپ فضل‌الله همان را دستاویز گرفته و به تهران تلگراف فرستاده که «رئیس عدلیه اهالی و عشایر را بر علیه قشون تحریک می‌کند».

در تهران سردارسپه بوزیر عدلیه دستور داده که مرا بازخوانند و در آن میان داستانی رخ داده که دولت را از سوی من هرچه بیمناکتر گردانیده. چگونگی این بود که وزارت عدلیه تلگرافی بتاریخ هفتم ثور (اردی‌بهشت) فرستاده بدینسان :

«آقای میرزاسیداحمد رئیس عدلیه ، وصول تلگراف بمرکز حرکت نموده و به امور مداخله نکنید».
این تلگراف به ناصری رسیده و چون من در آنجا نمی‌بودم بمن نرسانیده‌اند. وزارت عدلیه چنین پنداشته که من سرکشی کردم و نافرمانی نمودم ، و چون سردارسپه هر روز فشار می‌آورده بار دیگر در شانزدهم آن ماه تلگرافی با زبان نرمتر فرستاده‌اند بدینسان :

«آقای آقاسیداحمد رئیس عدلیه ، برای شما مأموریت دیگری در نظر گرفته شده بمرکز حرکت نمایید».

این تلگراف در هجدهم اردی‌بهشت بمن رسید و چون خود خواهان سفر می‌بودم ، بآمادگی پرداختم و روز بیست‌ودوم ، پس از بدرود گفتن بکارکنان عدلیه و بدوستان شوشتری سوار اتومبیل گردیده راه افتادیم.

شب را در ناصری میهمان آقای حاجی‌سیدمحمدحسین علوی بودیم و در آنجا از داستان گرفتاری شیخ خزعل آگاه گردیدیم. این مرد که پس از درآمدن سپاهیان بخوزستان آزاد می‌زیست و سرگذشت آینده‌ی خودش و فرزندانش دانسته نمی‌بود ، در همان روزها با دستور تهران دستگیرش گردانیده و بروی استری نشانده از راه لرستان روانه‌ی تهرانش ساخته بودند.

فردا از ناصری آهنگ محمره کرده ، با آنکه راه لرستان باز شده و دولت دستور داده بود که کسی جز از آن راه سفر نکند ، آقای کارگزار (حاجی‌میرزامهدیخان) مرا که با خانواده می‌بودم آزاد گزارده از دادن گذرنامه بازنایستاد.
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 7

این گفتار مایه‌ی خرسندی همگی گردید. بسیاری خواستار شدند که چاپ شود. آقای کسروی گفت : چون روزنامه نمی‌داریم دفتری بنام «سیزدهم مرداد» چاپ خواهیم کرد و گفتار آقای اسپهانی نیز در آن خواهد بود.

سپس گفتگو آغاز گردید. آقای شهیدی گفت : این بسیار راستست که این مردم معنی زندگانی را نمی‌دانند و بسیار گمراهند. ما همسایه‌ای می‌داریم روضه‌خوانست. در زمان رضاشاه پسر خود را به «صنعت» گزارده بود و خوب یاد می‌گرفت. ولی بتازگی می‌بینم بیرون آورده و عمامه بسرش گزارده و رخت دراز پوشانیده با یاد دادن چند شعر و چند افسانه بروضه‌خوانی می‌فرستد. من ایراد گرفتم چنین پاسخ داد : «بایستی چند سال دیگر به صنعت برود تا استاد بشود و تازه آن وقت روزی پنجاه و شصت ریال بدستش بیاید. در حالی که از روضه‌خوانی همان پنجاه و شصت ریال بدستش می‌آید و خودش هم جانشین منست.» این پاسخی بود که بمن داد. پیداست که این مرد از معنی زندگانی ناآگاهست و چنین می‌داند که افزارسازی یا صنعت تنها برای پول درآوردنست که اگر از جای دیگری درآمد دیگر به صنعت نیازی نیست و باید آن را رها کرد و نمی‌داند که افزارسازی یا صنعت برای راه افتادن چرخ زندگانیست و ما بآن نیازمندیم. نمی‌داند که افزارسازی پیشه‌ی حلال بلکه کار نیکست. ولی روضه‌خوانی کار بیهوده و خود مفتخواریست. پولی که از آن بدست آید حلال نتوان شمرد. مردی با این نادانی و گمراهی از سرجانبانان این توده است.

آقای کسروی گفت : استاد غلامحسینی هست که ماشین‌ساز است و در کار خود دانا می‌باشد. در چاپخانه‌ها و کارخانه‌ها هر ماشینی که از کار ماند او را آورند که براه اندازد و اگر افزاری از ماشین بشکند او می‌سازد. پیداست که این کار او ارجمند است که اگر با دلسوزی و راستی بآن ‌پردازد نیکوکار است و خدا ازو خشنود خواهد بود. ولی شما ببینید که نه خود او از ارجمندی کارش آگاهست و نه مردم چنین ارجی بآن کار می‌گزارند. خود او اگر ارج کارش را دانستی بایستی شاگردانی زیردست گیرد و هنر خود را بآنان بیاموزد و بجای دکان ، کارخانه راه اندازد و هرچه توانست به هنر و دانش بیفزاید و هرچه توانست نیکی به توده بیشتر کند. ولی چون نمی‌داند در همان دکان کوچک بسر می‌برد و درویشانه روز می‌گزارد.

اما مردم ، روزی یکی از آنان با من چنین می‌گفت : «این استاد غلامحسین مرد بسیار نیکست. عقیده‌ی پاکی دارد. ماشین چاپخانه‌ی تمدن شکسته بود و هیچکس نتوانست بسازد. این استاد غلامحسین گفت : من می‌سازم و دوهزار تومان می‌گیرم. سه چهار روزه ماشین را ساخت و دوهزار تومان را گرفت و زن و بچه‌اش هم برداشت و یکسره رفت به مشهد و یک دو ماه آنجا را زیارت کرد و تمام پول را در آن راه خرج کرد و برگشت».

اینها همه نتیجه‌ی گمراهیست. این مردم راه زندگانی را نمی‌شناسند. راه نیکوکاری را گم کرده‌اند. اینست دوباره می‌گویم : امروز کوشش در راه خدا همینست که ما پیش گرفته‌ایم و با این نادانیها نبرد می‌کنیم. بهترین نیایش همان کوششهاست. ما هرچه رنج می‌بریم و گزند می‌بینیم در راه خداست.

شما نیک می‌دانید که کشاورزان ایران چه حال بدی می‌دارند و با چه سختیها زندگی می‌کنند. از آنسوی با چشم خود دیدید که در این چند سال در نتیجه‌ی جنگ و گرفتاری ، غله و میوه و خواربار بهایی پیدا کرد و پولهای خوبی بدست کشاورزان آمد ، و آنان بجای اینکه از فرصت سود جسته بکشتزارهای خود بیفزایند یا چند تن دست بهم داده چشمه‌ای بیرون آورند و یا برای زنان و فرزندان خود رخت بخرند و یا بچشمهای تراخمی بچگان خود در اندیشه‌ی درمان باشند ، تنها چیزی که بیادشان افتاد رفتن بکربلا بود که با آن رختهای چرک‌آلود و فرسوده و با آن کفشهای پاره زنان و بچگان خود را برداشته ملای دیه را نیز همراه گردانیده رو به تهران آوردند که گذرنامه بگیرند و ارز بخرند و راه عراق را پیش گیرند. شما می‌دانید که در این چند سال چه رسواییها از همین داستان در عراق پدید آمده.

اینها همه گمراهیست. اینها در بدی و زیانمندی کمتر از پرستش لات و هُبَل نیست. این آلودگیها از توده با حزبسازی پاک نشود ، با دبستانها و دبیرستانها از میان نرود. اینها چاره‌اش همین کوششهاست که ما پیش گرفته‌ایم.
پتروس ارمنی (کس یکم از چپ)

شماره‌ی سوم پیمان هنوز ناانجام بود كه در نوزدهم دیماه سفر آذربایجان كرده و بار دیگر هشت روز در ورجاوند شهر تبریز بسر بردم. در این چند روزه از چیزهایی كه دانستم اینكه شادروان پتروسخان دو دختر از خود بازگزارده كه یكی از آنان در زمان خود او بجهان آمده و بزرگتر است و دیگری همان وریژخانم است كه پس از سرگذشت دلگداز پدرش زاییده شده و از روی سفارش پدرش با این نام خوانده شده و این دختران هر دو هستند و گویا كنون را در آبادان باشند.

در تبریز می‌خواستم آنان را ببینم و چند سخنی گویم. چون در آنجا نبودند نتوانستم.

هر كجا هستند كسانی پیام مرا بایشان رسانند : ای دختران دلشكسته‌ ، خون پدر شما هدر نخواهد شد. تا تاریخست نام آن مرد دلیر خواهد ماند و به یاری خدا كینه‌ی او بزودی جسته خواهد شد.

پیمان ، سال 5 ، ش 4
این دو پیکره نشان میدهد نایب یوسف هکماواری از مجاهدان مشروطه را که در دور حکمرانی حاجی صمدخان شقه شده
شادروان عباس‌آقا تبریزی (کشنده‌ی اتابک)

«کشتن اتابک یک شاهکاری بشمار است ، و چنانکه خواهیم دید این شاهکار دلهای درباریان را پر از بیم و ترس گردانید و جایگاه آزادیخواهان را در دیده‌ی بیگانگان والاتر ساخت ، و پس از همه‌ی اینها ، کارها را براه دیگری انداخته یک دور نوینی برای تاریخ جنبش مشروطه باز کرد. عباس آقا جانبازی بسیار مردانه‌ای نمود.
اتابک با آن راه نیرنگی که پیش گرفته بود جنبش آزادیخواهی را در همان آغازش ، ناانجام گزاردی ، و آشوب و درهم‌کاری بسیار بمیان انداخته توده‌ی ایران را بیکبار بی‌آبرو گردانیدی.
بدترین دشمنان کسیست که در جامه‌ی دوستی رخ نماید و آن هم چون اتابک مرد آزموده و کهنکاری باشد. عباس‌آقا با خون سرخ خود آزادیخواهان را روسفید گردانید.»

(تاریخ مشروطه‌ی ایران ، بخش دوم ، گفتار هشتم)
شادروان کربلایی حسین باغبان

«از کسانی که در مرگ این جوان اشک باریده یکی منم. هر کسی شیفته‌ی چیزیست و من شیفته‌ی دلیری و غیرتم. من او را یک بار دیدم و کوهی را در خرامش یافتم. جوانی را سراپا دلیری و مردانگی تماشا نمودم. کنون پس از سی سال هم از یاد او خونم بجوش می‌آید.
این جوان در جنگها پیشرو و دلیری او در سختیها گره‌گشا بود. روزنامه‌ها او را «نمو‌نه‌ی غیرت آذربایجان» می‌شماردند. جانفشانیهای او را در هنگامه‌های هفدهم و هجدهم مرداد و جنگهای سپاه ماکو و در پیکارهای قراملک و در دیگر رزمها یاد کرده‌ایم. آخرین یادگار او جنگ روز آدینه و نابود کردن سپاه ماکو بود که هر کس پیش چشم داشت.
جوانی باین دلیری و کاردانی از بردباری و کم‌گویی تو گویی کودک ناتوانی بود. در جنگها چون فیروزی می‌جست دست بخشش گشاده مجاهدان را با پول می‌نواخت. می‌گویند آن روز که کشته شد چهل روز بود که بخانه‌ی خود نرفته و شبی را در بستر بسر نبرده بود و در آن روزها فرزندی برایش زاییده شد که روی او را ندیده چشم از جهان پوشید. بیجا نبود مردم آنهمه دوستش می‌داشتند و از مرگش اینهمه زاری می‌نمودند.
روانت شاد ای جوان دلیر.»
(«تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان»)
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 283
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند

معنی چهارم ـ مانندگی : (تکه‌ی سه از سه)

چادره که بپوشاک رویی زنان گفته می‌شود مقصود تشبیه آن پوشاک بچادر میباشد. زیرا بدانسان که از تاریخهای باستان برمی‌آید ایرانیان در زمانهای دیرین زنان را در خانه نگه داشته اجازه‌ی بیرون آمدن نمی‌دادند و چون زنی ناگزیر از سفر می‌شد او را بر گردونه نشانیده چادر مانندی بگرد آن می‌کشیده‌اند که کم‌کم آن چادره بحال پوشاک امروزی درآمده. شاید هم کاف را بمعنی کوچکی گرفت ، زیرا پوشاک بدانسان که در آن آغاز بوده چون چادر کوچکی میتوانش پنداشت.

زمینه بمعناهای گوناگون بکار میرود و مقصود از آن تشبیه بزمین است.

تیغه هر دیوار یا چیزیست که در نازکی ماننده‌ی تیغ باشد.

کلمه‌هایی نیز هست که میتوان پسوند آن را بمعنی مانندگی گرفت ولی یقین نمی‌توان شمرد. یکی از آنها «مردمک» است که بخش سیاه چشم را گویند. درباره‌ی‌ آن میتوان گفت که چون همیشه عکس آدمی در آن سیاهی پدیدار است آن را ماننده‌ی مردم پنداشته و باین جهت «مردمک» نامیده‌اند. شاید هم بهمین جهت معنی کوچکی مقصود باشد. ولی آنچه پندار پیش را تأیید میکند اینکه در عربی که مردم را «انسان» می‌نامند مردمک را نیز «انسان» خوانده‌اند و این میرساند که مقصود مانندگیست بدانسان که درباره‌ی چشم و چشمه هر دو را «عین» نامیده‌اند و بی‌شک مقصود مانندگی میباشد. از آنسوی در ترکی مردمک (1) دیده را «ببک» می‌نامند و این کلمه با «ببه» که در آن زبان بجای «نی‌نی» بکار میرود یکی است و این خود میرساند که مردمک را آدمی کوچک پنداشته‌اند و پندار دوم را تأیید میکند. (2)

گویا در زبانهای مردم غرب نیز از انگلیسی و فرانسه و مانند آنها میانه‌ی نام مردمک و نام مردم از جهت ریشه ارتباطی هست که اگر تحقیق شود بر روشنی این گفتگو خواهد افزود. (3)

این شگفت که مردمک که پسوند در آن بمعنی مانستن است دوباره «عدس» را بآن تشبیه نموده «مردمک» نامیده‌اند و برای آنکه در میانه تفاوت باشد در این یکی دال را جیم ساخته «مرجمک» خوانده‌اند چه این یقین است که مرجمک و مردمک هر دو یک کلمه میباشد و این هم یقین است که نام مردمک را نخست گزارده سپس نام مرجمک را بعنوان مانندگی که درمیان مردمک دیده و دانه‌ی عدس پیداست پدید آورده‌اند چنانکه در عربی نیز این دو چیز را ماننده‌ی یکی دانسته مردمک را «عدسه» نیز گفته‌اند. اما تغییر یک حرف برای تفاوت دو نام ، این در فارسی مثالهای بسیار دارد از جمله اینکه کلمه‌ی مرگ اصل آن «مرد» بوده زیرا از ریشه‌ی «مردن» می‌آید ولی برای تفاوت میانه‌ی آن کلمه با «مرد» بمعنی رجل دال آن یکی را گاف گردانیده‌اند.

کاف در این معنی چهارم نیز قیاسی است که ما میتوانیم در هر کجا پسوند را بآخر کلمه‌ای آورده مانندگی را مقصود بداریم چیزی که هست رواج این معنی امروز درمیان فارسی زبانان کم است. مگر از این پس آن را رواج دهند و بسیاری از نامهای نوینی را که نیازمند می‌شوند از این راه پدید آورند.


پابرگی :
1ـ اصل : مردم ـ و
2ـ در ترکی ترکیه ، مردمک چشم ، عروسک و بچه‌ی شیرخوار هر سه را bebek گویند ولی به «نی‌نی» (بچه‌ی شیرخوار در زبان مردم) bebe گفته می‌شود. ـ ف
3ـ فرهنگ "The American Heritage" در زیر pupil2 ریشه‌ی واژه‌ی مردمک را puppila در لاتین (دختر یتیم کوچک) یاد کرده. جز آن ، از زبان یونانی هم مثالی می‌آورد که به هر سه معنی «دختر کوچک» ، عروسک و مردمک میباشد. البته این موضوع از همبستگی ریشه‌ای میان واژه‌های مردم (pupil) و مردمک جداست و چه در انگلیسی ، چه در دیگر زبانها روشن گردیدنِ آن نیازمند پژوهشِ جداگانه است ، چنانکه نویسنده یادآور گردیده. ـ ف
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 21 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

کسانی می‌گویند : جنگ در سرشت آدمیان نهاده. می‌گویم : کی رخ داده که دو تن آدمی یا دو گروهی از آدمیان همینکه بهم رسیدند بیکبار جنگ آغازند؟!.. جنگ و کشاکش و دشمنی هرچه هست نتیجه‌ی آنست که کسانی دربند راستی و درستی نباشند و از آزمندی و کوتاه‌بینی دست‌درازی بدارایی و زندگانی دیگران و یا فریفتن این و آن را روا شمارند و این کارها در دلها کینه پدید آورد و کم‌کم آتش دلها زبانه‌زن گردیده کار بخونریزی انجامد.

گفتگوی ما از زیان دروغگویی و نادرستی و بدخویی است و می‌خواهیم این را نشان دهیم که این نارواییها بخود دروغگو و نادرست و بدخو نیز زیان است. در این باره یک گواه دیگر زندگانی خاندانیست. از چیست هر کسی در خاندان خود آسوده‌تر است تا در بیرون و میان بیگانگان؟.. آیا نه از اینست که در خاندان بنیاد زندگی راستی و درستی و نیکوکاریست و در آنجا هر کسی بجای کشاکش بدستگیری برمی‌خیزد ، توانا از دست ناتوان می‌گیرد و بزرگ پرستاری کوچک می‌کند؟!.. اگر در خاندان هم یکی دروغ و نادرستی را سود خود پندارد و چند بار فریبکاری کند آیا نه اینست که دیگران ازو رمیده و بیزاری جویند و او را بیرون کنند و بدینسان خود او میوه‌ی تلخ فریبکاری و نادرستی را می‌چشد؟!.. همین حالست در بیرون درمیان توده‌ها. هر کسی از بدیهای خود جز زیان بهره برنخواهد داشت.

کسانی خواهند گفت : اینها درست است. لیکن هرگاه من یک تن دربند راستی و درستی باشم و خوی خود را آراسته گردانم جهان بنیکی می‌گراید؟!.. می‌گوییم فراموش نباید کرد که هر کس یک تن بیشتر نیست و جهان از همین یک تن‌ها پدید می‌آید و اینست هر کسی بنام نیکی جهان ناگزیر است دربند نیکی خود باشد. اگر این پوزش را توان پذیرفت کیست آن را پیش نیاورد؟! وآنگاه اگر این بهانه درخور پذیرفتن است پس چگونه هنگامی که از یکی ستمی می‌بینی یا زیانی می‌کشی زبان بناله و فریاد باز می‌کنی؟! نه اینکه آن کس یک تن است و در دل خود همین بهانه را پرورده است!؟ سخن را بپایان می‌رسانیم : این بیگمان است که باید بنیاد زندگانی آدمی راستی و درستی باشد.
✴️ پاسخی از روی ادب به بیفرهنگی برخی روزنامه‌نویسان

🔸(آسیب ایرانیان از رهگذر شعرهای زیانمند)
(بخش 1 از 2)

در هفته‌ی گذشته دو روزنامه یکی بی‌ادبانه و ناسزاگویی و دیگری با آداب روزنامه‌نگاری و با نویسندگی نسبت بدارنده‌ی پرچم از لحاظ انتقادات منطقی که از مضمون اشعار و اخلاق برخی از شعرای پیشین و معاصر کرده و می‌کنند مقالاتی انتشار داده و بآقای کسروی که از روز نخستِ انتشار پرچم و تعهد رهنمایی توده پیش‌بینی حملات و تعرضات هواداران شعرا و دیگران را کرده بودند بجای ابراز دلایل و اظهار مطالب ، توهین نموده یکی چماق ناسزایی را برداشته و دیگری بهیاهوی سختی برخاسته و هر دو جانبداری از شعرا کرده‌اند.

نکته‌ای که مطمح نظر نویسنده است سابقه‌ی خرده‌گیری شعرای سابق و لاحق است که این نویسندگان منقد از نظر دور داشته و یا بکلی آن را فراموش کرده‌اند. اینان تصور می‌کنند که معاصرین شعرا و مردم آن روزگاران صد در صد با جبریگری و یا خراباتیگری و می خوردن و مست بودن و در میکده منزوی شدن و ریشخند کردن اصول دین و یا تناقض‌گویی دوره‌ی خویش و همچنین شعرای پیش از خودشان موافقت داشتند فقط آقای کسروی است که برخلاف انتظار بر بخشی از شعرا ایراد گرفته و انتقاد می‌کنند. ولی موضوع چنین نیست و همان شعرا در نزد کسان بسیاری مورد سوءظن بوده‌اند.

اگر از جنبه‌ی مذهبی قضیه را تحت مطالعه درآوریم از دیوان شعرا برمی‌آید طعن و لعن میان شعرایی که بباده‌خواری و عشقبازی سرگرم و عمری را با اعمال و گفتارِ مخالف دیانت گذرانده‌اند با حامیان دین رواج کامل داشته : شعرا می‌گفتند : ما شیخ و زاهد کمتر شناسیم ، یا صوفی نهاد دام در حقه باز کرد ، یا کس خلد [و] جهیم [بهشت و جهنم] را ندیدست ای دل ، یا چون [در]گذرم بباده شویید مرا ، علمای دین مخالف با گفتار و کردارشان بودند و مردم را از خواندن شعر بموجب آیه‌ی (والشعراء یتبعهم الغاوون) [1] نهی می‌کردند و بعلت ریشخند آنان از بهشت و دوزخ و معاد اینان با گفتن اعوذ باالله من غضب الجبار پیروان خویش را بدوری از شاعران و اینگونه اشعار و شعرهای کفرآمیزی که گاهی بعضی از شعرا می‌سرودند امر می‌دادند. از مندرجات دیوانها هم پیدا است که چون اکثریت با دینداران بود این‌ طایفه از شعرا بیشتر با بستن خویش بدربار امیر یا وزیر یا پادشاهی و مداحی از نامداران وقت بنگهداری خویش پرداخته و با بهره‌مندی از خوان نعمتشان روز میگزاردند.

از دیده‌ی جبریگری گفتار شعرا مخالف دینست. بر طبق دین اسلام هر کسی در گناه و ثواب مخیّر است. حال آنکه خیام و حافظ بصراحت معصیت را از مشیت خدا دانستند. در مقام عمل هم اجرای مفاد اشعار شعرای جبری مخالف با آیین بازرگانی و کشورداری و زندگی است.

در طی قرون گذشته مخالفین جبریگری بیشمار و همواره در نظم و نثر معترض بودند و جز پیروان پیر مغان و اهل خرابات و ساکنین میکده مضامین این دسته خریداری نداشتند.

اغلب شعرا به تناقض‌گویی پرداختند و دو مضمون ضد هم در اشعارشان دیده می‌شود. تناقض رباعیات منسوب بخیام منکر ندارد.

آقای قریب استاد ادبیات در مقدمه‌ی گلستان که به تصحیح خویش بچاپ رسانده‌اند از تناقض‌گویی سعدی در پذیرفتن سخنان پادشاهان بحث کرده و پاسخی هم برای خالی نبودن عریضه داده‌اند. مولوی معترف به تناقض‌پسندی است و استعجاب هم از این عقیده می‌کند :
عاشقم بر لطف و بر قهرش بجد ای عجب من عاشق این هر دو ضد

مسلم ، عقلای دیروز و خردمندان امروز تصدیق داشته و دارند که تعیین دو راه ضد هم از طرف رهنما برای رهگذر موجب گمراهی است و هرگز او را بمقصد نمی‌رساند و بهمین جهت همواره مخالفینی در جامعه از این حیث وجود داشته و چون طبیعت جامعه عرفان‌مآب و اغلب بتظاهرات متعصبانه می‌پرداختند منتقدین کمتر باظهار عقاید صریح مبادرت جسته‌اند چنانکه آقای قریب برای هر انتقادی نسبت بسعدی از قول دیگران چندین مرتبه غسل و توبه کردند. شگفت است که در پاسخ هر ایرادی می‌گویند در هر یک از این ابیات یک دنیا ذوق و یک جهان معنی خوابیده. چون اهل ذوق و عارف بنکات عرفان نمی‌باشی معنای اشعار عرفا را درک نمی‌کنی. فقهاء هم چون خشک و متعصب بودند مورد طعن و طنز عرفاء واقع شدند.

کیوان قزوینی که دو سال پیش درگذشت پس از سالها عرفان‌منشی و صوفیگری بتقاضای آقای رشید یاسمی کتابی بنام عرفاننامه نوشته و اصول و تاریخچه‌ی عرفان را بیان نمود و از محتویات کتاب برمی‌آمد که راجع بتعریف و توضیح عرفان کتابی پیش از او کسی تألیف نکرده و از این کتاب هم آن منظوری که متقاضی داشته برنمی‌آید و طالب عرفان را استفاده‌ی مطلوب حاصل نمی‌شود. شاید هم عرفان را علمی (لم یدرک و لن یوصف) می‌دانند.
اگر بپرسند شما که هر روز سنگ اروپاییگری[پیروی بیچون و چرا از زندگانی غربی] را بسینه می‌زنید و پیشرفت اروپاییان را برخ ما می‌کشید و جامعه را بسعی و کوشش و کار مانند غربیان تشویق می‌نمایید چگونه از اشعار شاعران خراباتی و صوفی‌منش حمایت می‌کنید با آنکه مفاد بیشتر اشعارشان ترغیب به تنبلی و ترویج درویشی و عدم دوراندیشی و اعراض از جهان و امور آنست؟.

پاسخ می‌دهند : رباعیات خیام به اکثر زبانهای جهان ترجمه شده در انگلستان بویژه در لندن مجامعی بنام خیام وجود دارد و صدها کلوپ بافتخار او تأسیس شده تاگور شاعر معروف هند (سال گذشته درگذشت) چهار نفر زبده از شعرای ایران برگزیده و بنام چهار زنده‌ و جاویدان معرفی نموده (حافظ ـ خیام ـ سعدی ـ مولوی) مستشرقین کتابها در شرح حال و نبوغ ادبی و عرفانی اینان پرداخته و رساله‌ها در پیرامون قصاید و غزلیات هر یک نوشته و کنفرانسها برای هر یک از مضامین اشعارشان داده‌اند و برای شناساندن شعرا و عرفای ما بجامعه‌ی اروپا زحماتی کشیده و رنجها برده‌اند.

آیا این پاسخها مقنع و از دلایل بدیهیه محسوب می‌شوند؟ آیا ارتباط مستقیمی بین این پرسش و پاسخ وجود دارد؟ نمی‌دانم درباره‌ی اشعار ایرج‌میرزا که بیشتر در وصف ساده‌بازی و گول زدن با قوطی سیگار و خرسواری است چه می‌گویند؟ چرا آنها را در جشنهای فرهنگی بعنوان جایزه بدانش‌آموزان می‌دادند؟ مگر دشنام بیشرمانه و بهتان بی‌آزرمانه بنام عارفنامه هم ادبیات است؟

نمیدانم بخشی از اشعار «عشقی» را که جهان و جهاندار را ریشخند کرده و سراپا زیان و خدانشناسی را رواج میدهد چرا در دیوانش چاپ می‌کنند؟ چرا دیوان یغما را که سراسر افتضاح و زیانمند است چاپ و زینت کتابخانه‌ها قرار می‌دهند؟ شاید باز هم مقهور احساسات و عادت شده بگویند بافتخارات معاصر هم توهین شده.
(بخش پایانی این گفتار فردا در کانال خواهد آمد)

[1] : معنی : از شاعران گمراهان پیروی می‌کنند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 34ـ بازگشت به تهران (تکه‌ی یک از دو)

همان روز به بصره رسیدیم. خان‌بهادر که دانسته بود ، نگزاشت در میهمانخانه مانیم. می‌گفت : «دانسته نیست بار دیگر به بصره بیایید یا نه. باید چند روزی بمانید و باهم بگذرانیم». سه شب میهمان ایشان می‌بودیم که می‌باید بگویم از خوشترین روزهای زندگانی من بوده. سه تن از نویسندگان مصری که یکی از آنان نسیب افندی المشعلانی می‌بود و من گفتارهایی ازو در مهنامه‌ی «الهلال» خوانده می‌شناختمش ، برای پدید آوردن دسته‌ی «فریرماسون» به بصره آمده بودند ، دو شبی با آنان گذرانیدیم. کسان دیگری از نویسندگان و دانشمندان عراق نیز می‌بودند. مرا بسیار خوش می‌افتاد که گفتگو با عربی شیوا می‌رفت. یک روز نیز ناهار را با چند تنی از داوران عربی و انگلیسی بصره خوردیم. سر ناهار بشیوه‌ی اروپاییان سخنان شوخی‌آمیز می‌رفت. چون همه داور می‌بودیم خودداری ننمودیم از آنکه هرچه شعر و داستان در هجو داوران ، بعربی یا بفارسی یا به انگلیسی می‌دانستیم بمیان آوریم. من این شعر را خواندم :

لو انصف الناس استراح القاضی و بات کل عن اخیه راضی
(اگر مردم دادگری نمودندی داور آسوده بودی و هر کس از برادر خود خشنود گردیدی).

گفتم : من این شعر را دیگر گردانیده گفته‌ام :

لو انصف القاضی استراح الناس و لم یوسوس بینهم وسواس
(اگر داور دادگری کردی مردم آسوده بودندی و هیچ وسواسی درمیانشان بوسوسه نپرداختی).

گفته شد : «این بهتر است ، زیرا دادگری از داور بیوسیدن سزنده‌تر است تا از مردم بیوسیدن». گفته شد : «وسواس با الف و لام است : الوسواس» گفتم : من آن را «نام ویژه» (یا علم) نیاورده‌ام بمعنی همگی آورده‌ام (هر وسوسه کننده).

از اینگونه سخنان بسیار می‌رفت ، و هرچه گفته می‌شد به انگلیسی ترجمه می‌یافت. چون گفتارهایی که درباره‌ی «اسپرانتو» نوشته و به «الاوقات» فرستاده بودم همان روزها بچاپ می‌رسید ، در بیشتر نشستها پرسشها از باره‌ی آن می‌رفتی و گفتگوها بمیان آمدی.

روزی با خان‌بهادر دوتنی نشسته بودیم. گفت : می‌خواهم سخنی هم بگویم : گمان می‌کنم ندانسته‌اید که آنچه مرا چندین دلبسته‌ی شما گردانیده و این دوستی را درمیانه پدید آورده چه بوده؟!. شاید گمان کرده‌اید چون نویسنده‌اید و من نیز نویسنده می‌باشم خواسته‌ام باهم دوست باشیم. این هست. ولی آنچه مرا تا به این اندازه دلبسته‌ی شما گردانیده آنست که سران اداره‌ها و نمایندگان دولت که در خوزستان می‌بودند ، شیخ خزعل ماهانه‌ای به هر یک از آنان می‌پرداخت ، و چون من پیشکار شیخ می‌بودم و از این رشته کارهای او آگاهی درست می‌داشتم تنها کسی که نامش را در آن دفتر ندیدم شما بودید ، و این داستان است که شُوند دلبستگی من بشما بوده. چون اکنون از هم دور می‌گردیم خواستم این را بگویم و سهشهای خود را پوشیده ندارم».

گفتم : «خدا را سپاس که پانزده ماه کمابیش که من در خوزستان می‌بودم ، با آن پیشامدهای بیم‌آور گزندی به تن ندیدم و با آن زمینه که برای پول گرفتن و اینگونه ناپاکیها آماده می‌بود من پاک بیرون آمدم. این هم از نیکی شماست که بنیکی ارج می‌گزارید. از نیکی شماست که با بستگی بشیخ از دوستی با من بازنایستادید».
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 8

آقای کاوه گفت : امروز در حضرت عبدالعظیم کار می‌داشتیم و رفته بودیم. دیدنیست که در بیخ گوش پایتخت چه رسواییها رخ می‌دهد. در بازگشت در اتوبوس پیرزنی با دیگری نشسته بود. چون شاگرد شوفر پول خواست چنین گفت : ما همه‌اش پنج قران داریم که برای نان شبست. سپس آغاز کرد از من و دیگران خواهش کردن که کرایه‌ی ماشین ایشان را هم ما دادیم. من گفتم با این بی‌پولی چرا رفته بودید؟! گفت : دلمان زیارت می‌خواست و رفتیم.

با اینحال بدبختی توده است که در راه زیارت پروای گرسنگی خود نمی‌کنند و از گدایی باک نمی‌دارند. آیا چنین توده‌ای با مردم انگلیس و آلمان و روس همسری تواند کرد؟! آیا از چنین توده‌ای حزب سیاسی پدید آید؟!

من در هنگامی که در اسپهان و تبریز در مالیات بر درآمد می‌بودم بارها دیدم فلان بازرگان بدستاویز آنکه زیان کرده از پرداخت مالیات سر بازمی‌زند و ما چون ببازجویی برخاسته دفترهاشان می‌دیدیم ، می‌دیدیم وجه گزافی بنام سهم امام یا خمس نوشته شده. می‌پرسیدیم که شما اگر زیان کرده‌اید دیگر خمس یا سهم امام چرا پرداخته‌اید؟! چون رسیدگی می‌کردیم می‌دیدیم آنان از روی باورهای کیشی مالیات پرداختن بدولت را حرام می‌دانند و در این راه دروغگویی و دفترسازی و هرگونه دغلکاری را گناه نمی‌شمارند ، و چون ایراد گرفته می‌گفتیم : «آخر این دولت شما را اداره می‌کند ، بشما امنیت می‌دهد ، بهداری درست می‌کند ، عدلیه برپا می‌گرداند ؛ چگونه شما مالیات دادن بچنین دولتی را حرام می‌شمارید؟! ولی بعلماتان که بهیچ کاری درباره‌ی شما نمی‌پردازند و هیچگونه پاسخدهی بگردن نمی‌گیرند پول می‌فرستید؟!» ، می‌دیدیم پاسخی ندارند جز اینکه می‌گویند : «حکم مذهب ما اینست».

آقای کسروی گفت : درد مردم ندانستن و نفهمیدنست. این سخنان تاکنون گفته نشده بود و مردم ندانسته و نفهمیده‌اند اکنون که ما این آمیغها[=حقایق] را پیاپی می‌گوییم و می‌نویسیم و بگوشها می‌رسانیم و از دور و نزدیک دست بهم داده و با گمراهیها می‌نبردیم ، ناچاریست که این کوششها به نتیجه برسد و توده‌ی انبوه را بتکان آورد.

لیکن ملایان که سرچشمه‌ی گمراهیند کارشان ساده نیست. درد آنها تنها ندانستن نیست. آنان دستگاهی درچیده‌اند که بزرگانشان بی‌تاج و تخت فرمان می‌رانند و کوچکانشان با مفتخواری روز می‌گزارند. شما دیدید که ما هرچه پرسیدیم و ایراد بکیش ایشان گرفتیم خود را به ناشنیدن زدند. ولی از آنسوی در هر کجا به شورانیدن مردم عامی می‌کوشند و از این راه با ما به نبرد می‌پردازند. وحشیگریهای تبریز و مراغه نمونه‌ای از نیرنگبازیهای آنان بود و بگفته‌ی یکی از یاران پاسخ وحشیانه‌ای بود که بکتاب «شیعیگری» دادند.

اینست تنها بگفتن و نوشتن چاره‌ای بدرد آنان نخواهد بود و خدا می‌داند که کار ما بآنان بکجا خواهد انجامید. تاریخ مشروطه بهترین گواهست که این گروه در راه نگهداری دستگاه شوم [خود] به چه کارهایی توانند برخاست : جنگها توانند کرد ، خونها توانند ریخت ، تاراجها توانند کرد ، صمدخان‌ها توانند برانگیخت ، و پس از همه‌ی اینها خود را بدامن بیگانگان توانند انداخت.