🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 286
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی هفتم ـ پدید آوردن نام ابزار از فعل : ماله ، دیده ، پیمانه ، استره ، آتشزنه ، تابه ، رنده ، تازانه ، کیله ، وزنه و مانند اینها.
ماله و دیده بینیاز از گزارش میباشد.
پیمانه از پیماندن است که در فرهنگها نیامده ولی یقین است که بکار میرفته و کنون هم گویا در تویسرکان و آن پیرامونها بکار میرود.
رنده از رندیدن است که در فرهنگها آورده شده.
استره از استردن و بمعنی تیغ روتراشی بکار میرود.
تابه از تابیدن میآید که معنیهای گوناگون دارد و یک معنی آن که برشتن و سرخ کردن باشد و در اینجا مقصود همانست از فرهنگها فوت شده.
آتشزنه چخماق است که ابزار آتش زدن میباشد.
تازانه از تازاندن آمده و همانست که تازیانه هم گفته میشود. در فرهنگها پنداشتهاند اصل کلمه تازیانه میباشد و تازانه سبک شده از آنست. ولی از روی قاعده تازانه را باید اصل شمرد. به هر حال تازانه در شعرها بسیار کار رفته : فردوسی گوید :
شوم زود تازانه بازآورم اگر چند رنج دراز آورم
سنبه از سنبیدن است که شکل دیگر سفتن باشد.
کیله و وزنه دو کلمهی عربی است که بدستیاری پسوند فارسی بکار رفته. از اینجا پیداست که این معنی پسوند تا زمانهای پس از اسلام معروف بوده.
این معنی پسوند را قیاسی نمیتوان شمرد. زیرا امروز معروف نیست و از اینجا ما نمیتوانیم از پیش خود چنان کلمههایی را پدید آوریم.
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی هفتم ـ پدید آوردن نام ابزار از فعل : ماله ، دیده ، پیمانه ، استره ، آتشزنه ، تابه ، رنده ، تازانه ، کیله ، وزنه و مانند اینها.
ماله و دیده بینیاز از گزارش میباشد.
پیمانه از پیماندن است که در فرهنگها نیامده ولی یقین است که بکار میرفته و کنون هم گویا در تویسرکان و آن پیرامونها بکار میرود.
رنده از رندیدن است که در فرهنگها آورده شده.
استره از استردن و بمعنی تیغ روتراشی بکار میرود.
تابه از تابیدن میآید که معنیهای گوناگون دارد و یک معنی آن که برشتن و سرخ کردن باشد و در اینجا مقصود همانست از فرهنگها فوت شده.
آتشزنه چخماق است که ابزار آتش زدن میباشد.
تازانه از تازاندن آمده و همانست که تازیانه هم گفته میشود. در فرهنگها پنداشتهاند اصل کلمه تازیانه میباشد و تازانه سبک شده از آنست. ولی از روی قاعده تازانه را باید اصل شمرد. به هر حال تازانه در شعرها بسیار کار رفته : فردوسی گوید :
شوم زود تازانه بازآورم اگر چند رنج دراز آورم
سنبه از سنبیدن است که شکل دیگر سفتن باشد.
کیله و وزنه دو کلمهی عربی است که بدستیاری پسوند فارسی بکار رفته. از اینجا پیداست که این معنی پسوند تا زمانهای پس از اسلام معروف بوده.
این معنی پسوند را قیاسی نمیتوان شمرد. زیرا امروز معروف نیست و از اینجا ما نمیتوانیم از پیش خود چنان کلمههایی را پدید آوریم.
🔶 18ـ هر کاری از بهر نتیجهای باید بود تکهی یک از دو
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
زمانی که ما پیمان را آغاز نمودیم در شمارهی نخستین یاد کردیم که این نامه راهی را دنبال میکند و نمیتواند بسخنان پراکنده پرداختن. گفتیم کسانی که این نامه را میخوانند اگر گفتههای ما را میپذیرند و براست میدارند بنام راستیپرستی چیزی بنگارند و پاکدلانه گواهی دهند و اگر نمیپذیرند میتوانند آنچه باندیشهی ایشان میرسد بنویسند و از ما پاسخ خواهند.
با اینهمه دیده شد کسانی پیاپی شعر ساختند و فرستادند ، گفتار پرداختند و فرستادند. ناگزیر شدیم چندین بار یادآوری کنیم. با این هم کسانی بازنایستادند و پارهای از اینان چون گفته یا نوشتهشان چاپ نیافت رنجش پیدا کردند و از ما روگردان شدند.
ولی ما از راه خود برنگشتیم و رشته را بدست این و آن ندادیم و به یاری خدا توانستیم که هر ساله یک یا چند زمینه را گرفته روشن گردانیم. این یکی از نگهداریهای خداست که پیمان در چهار سال از راه خود نپیچیده و در سراسر شمارههای آن دو گفته که باهم نسازد پیدا نتوان کرد.
لیکن چون اینگونه پراکندهنویسی یکی از آلودگیهاست و ما میبینیم بسیاری از مردم گرفتار آن میباشند میخواهیم چیزهایی در این باره بنگاریم و زیان آن را بازنماییم :
هر کاری از بهر نتیجهای باید بود. ما میخواهیم بدانیم این کار که انبوهی پیش گرفتهاند چه نتیجهای دارد و از بهر چه آن را میکنند؟ اگر از بهر آن میکنند که آگاهیهایی بمردم یاد دهند و بر دانش آنها بیفزایند و یا از بهر آنکه پندهایی بیاموزند و راهنماییهایی کنند اینکار باین سادگی نیست و آن را شرطهایی در کار است.
تنها از پندآموزی و راهنمایی سخن میرانیم. کسی که میخواهد بمردم پند آموزد باید پیش از همه ببیند آیا گفتن یا نوشتن را اثری هست یا نه. اگر اثری نیست بیهوده خود را نرنجاند. پس از آن ببیند آیا دیگری پیش ازو بچنین کاری پرداخته یا نه. اگر پرداخته پاکدلانه به یاری او برخیزد و آواز بآواز او بیندازد که هم اثرش بیشتر گردد و شنوندگان زودتر و بهتر پذیرند و هم به رنج فراوان نیاز نیفتد. پس از آن بزمینهای که درآمده و گفتگو میدارد آن را درست بسنجد و بفهمد و در گفتههای خود همگی آن را دنبال کند. اگر گفتگو از دین است بهمهی گوشههای آن درآید و تنها بیک سخن نارسا بسنده نکند. هرگاه سخن از خویهای نیکوست همگی آنها را بشمارد و یک کار درستی را انجام دهد. پس از آن گفتاری که میراند بر سر آن ایستادگی نماید و تنها بیک بار گفتن و یا نوشتن بسنده نکند و آنچه امروز میگوید فردا آن را فراموش نسازد و بگفتههای ناسازگار برنخیزد. پس از آن هرچه میگوید خویشتن بکار بندد و کردار با گفتار یکی گرداند. گذشته از همهی اینها در گفتگو از زیست آدمیان و اینگونه زمینههای سترگ گوینده باید یا خویشتن راهی را باز کند و چنین شایستگیای را دارا باشد و یا از یک راهشناس دیگری پیروی نموده پایهی گفتههای خود را بر آن بگزارد وگرنه یک سخن از اینجا و یک سخن از آنجا جز زیان نتیجه نخواهد داد. اینست شرطهایی که برای گفتن و نوشتن در این زمینهها در کار است.
ولی ما میبینیم کسانی که گفتارنویسی میکنند هرگز دربند این شرطها نیستند و اگر راستی را بخواهیم ، اینان جز راه هوس نمیپویند و این را هم یک گونه خودنمایی میشناسند و روزنامه یا مهنامه را جز نمایشگاهی نمیدانند که هر کسی در آن هنر خود را نماید.
این بیماری ریشهی دیگری دارد. امروز هر کسی که چند سالی در یک مدرسه بسر داده و بیک رشتهای از فقه و اصول و نحو عربی و منطق و مانند این پرداخته و یا دبیرستانی را بپایان رسانیده و نمونههایی از این دانش و آن دانش فراگرفته و یا بخویشتن از این کتاب و از آن روزنامه چیزهایی آموخته هر یکی بهمین مایهی اندک بسنده نموده خود را در راه رستگاری میشمارد بلکه هوس راهنمایی میکند و از درماندگی و کمخردی این نمیاندیشد که این چیزهایی که او در دل دارد آیا چه گرهی از کار جهان باز کند؟! بسیاری از جوانان همینکه چند اندیشهای فراگرفتند بگفتارنویسی میپردازند و این نمیفهمند که چنانکه ایشان را سر شنودن و یاد گرفتن نیست دیگران نیز همین حال را دارند و این چیزنگاری جز کار بیهوده نمیباشد. بلکه پارهای چندان کوتاهاندیشند که دربند شنیدن و نشنیدن دیگران نیستند و تنها گفتن یا نوشتن را میخواهند و از آن لذت مییابند. روشنتر بگویم : همچون کودکان از کار خود نتیجه نمیخواهند.
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
زمانی که ما پیمان را آغاز نمودیم در شمارهی نخستین یاد کردیم که این نامه راهی را دنبال میکند و نمیتواند بسخنان پراکنده پرداختن. گفتیم کسانی که این نامه را میخوانند اگر گفتههای ما را میپذیرند و براست میدارند بنام راستیپرستی چیزی بنگارند و پاکدلانه گواهی دهند و اگر نمیپذیرند میتوانند آنچه باندیشهی ایشان میرسد بنویسند و از ما پاسخ خواهند.
با اینهمه دیده شد کسانی پیاپی شعر ساختند و فرستادند ، گفتار پرداختند و فرستادند. ناگزیر شدیم چندین بار یادآوری کنیم. با این هم کسانی بازنایستادند و پارهای از اینان چون گفته یا نوشتهشان چاپ نیافت رنجش پیدا کردند و از ما روگردان شدند.
ولی ما از راه خود برنگشتیم و رشته را بدست این و آن ندادیم و به یاری خدا توانستیم که هر ساله یک یا چند زمینه را گرفته روشن گردانیم. این یکی از نگهداریهای خداست که پیمان در چهار سال از راه خود نپیچیده و در سراسر شمارههای آن دو گفته که باهم نسازد پیدا نتوان کرد.
لیکن چون اینگونه پراکندهنویسی یکی از آلودگیهاست و ما میبینیم بسیاری از مردم گرفتار آن میباشند میخواهیم چیزهایی در این باره بنگاریم و زیان آن را بازنماییم :
هر کاری از بهر نتیجهای باید بود. ما میخواهیم بدانیم این کار که انبوهی پیش گرفتهاند چه نتیجهای دارد و از بهر چه آن را میکنند؟ اگر از بهر آن میکنند که آگاهیهایی بمردم یاد دهند و بر دانش آنها بیفزایند و یا از بهر آنکه پندهایی بیاموزند و راهنماییهایی کنند اینکار باین سادگی نیست و آن را شرطهایی در کار است.
تنها از پندآموزی و راهنمایی سخن میرانیم. کسی که میخواهد بمردم پند آموزد باید پیش از همه ببیند آیا گفتن یا نوشتن را اثری هست یا نه. اگر اثری نیست بیهوده خود را نرنجاند. پس از آن ببیند آیا دیگری پیش ازو بچنین کاری پرداخته یا نه. اگر پرداخته پاکدلانه به یاری او برخیزد و آواز بآواز او بیندازد که هم اثرش بیشتر گردد و شنوندگان زودتر و بهتر پذیرند و هم به رنج فراوان نیاز نیفتد. پس از آن بزمینهای که درآمده و گفتگو میدارد آن را درست بسنجد و بفهمد و در گفتههای خود همگی آن را دنبال کند. اگر گفتگو از دین است بهمهی گوشههای آن درآید و تنها بیک سخن نارسا بسنده نکند. هرگاه سخن از خویهای نیکوست همگی آنها را بشمارد و یک کار درستی را انجام دهد. پس از آن گفتاری که میراند بر سر آن ایستادگی نماید و تنها بیک بار گفتن و یا نوشتن بسنده نکند و آنچه امروز میگوید فردا آن را فراموش نسازد و بگفتههای ناسازگار برنخیزد. پس از آن هرچه میگوید خویشتن بکار بندد و کردار با گفتار یکی گرداند. گذشته از همهی اینها در گفتگو از زیست آدمیان و اینگونه زمینههای سترگ گوینده باید یا خویشتن راهی را باز کند و چنین شایستگیای را دارا باشد و یا از یک راهشناس دیگری پیروی نموده پایهی گفتههای خود را بر آن بگزارد وگرنه یک سخن از اینجا و یک سخن از آنجا جز زیان نتیجه نخواهد داد. اینست شرطهایی که برای گفتن و نوشتن در این زمینهها در کار است.
ولی ما میبینیم کسانی که گفتارنویسی میکنند هرگز دربند این شرطها نیستند و اگر راستی را بخواهیم ، اینان جز راه هوس نمیپویند و این را هم یک گونه خودنمایی میشناسند و روزنامه یا مهنامه را جز نمایشگاهی نمیدانند که هر کسی در آن هنر خود را نماید.
این بیماری ریشهی دیگری دارد. امروز هر کسی که چند سالی در یک مدرسه بسر داده و بیک رشتهای از فقه و اصول و نحو عربی و منطق و مانند این پرداخته و یا دبیرستانی را بپایان رسانیده و نمونههایی از این دانش و آن دانش فراگرفته و یا بخویشتن از این کتاب و از آن روزنامه چیزهایی آموخته هر یکی بهمین مایهی اندک بسنده نموده خود را در راه رستگاری میشمارد بلکه هوس راهنمایی میکند و از درماندگی و کمخردی این نمیاندیشد که این چیزهایی که او در دل دارد آیا چه گرهی از کار جهان باز کند؟! بسیاری از جوانان همینکه چند اندیشهای فراگرفتند بگفتارنویسی میپردازند و این نمیفهمند که چنانکه ایشان را سر شنودن و یاد گرفتن نیست دیگران نیز همین حال را دارند و این چیزنگاری جز کار بیهوده نمیباشد. بلکه پارهای چندان کوتاهاندیشند که دربند شنیدن و نشنیدن دیگران نیستند و تنها گفتن یا نوشتن را میخواهند و از آن لذت مییابند. روشنتر بگویم : همچون کودکان از کار خود نتیجه نمیخواهند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 36ـ روزهای بیکاری را با چه میگذرانیدم (تکهی یک از دو)
در همان هنگامها (1) بیشتر ساعتهای خود را با خواندن و نوشتن بسر میبردم. یادداشتهایی که از خوزستان همراه آورده بودم ، در تهران فرصت داشتم که بکتابخانهها روم و دانستههای خود را درستتر گردانم و کتابها پدید آورم.
نخست چیزی که نوشتم و بچاپ رسانیدم دفتر «آذری یا زبان باستان آذربایجان» بود. داستانش آنکه چون در عثمانی مشروطه شد و دسته «ژُن ترک» رشتهی کارهای آن کشور را بدست گرفتند ، آنان سیاست خود را به «پانترکیزم» نهاده برآن کوشیدند که هرچه ترکست بسر خود گرد آورند و یک تودهی بزرگ با فرمانروایی نیرومند بنیاد گزارند ، و از جمله چشمشان را بآذربایجان و دیگر بخشهای ایران که بترکی سخن گفته میشود برگردانیدند. چون در آن باره گفتارها مینوشتند ، روزنامههای ایران بزبان آمدند و چند رشته کشاکشهایی درمیانه رخ داد. آنها مینوشتند آذربایجانیان ترکند و اینان پاسخ میدادند که نیستند. نه آنان دلیلی میآوردند و نه اینان. گاهی نیز سخنان تلخی بهمدیگر میزدند.
هنگامی که من از آذربایجان به تهران آمدم باز چنین کشاکشی درمیان میبود و روزنامهی ایران و دیگر روزنامهها گفتارهایی مینوشتند. از آن هنگام در اندیشهی من بود که بجستجوهای تاریخی پردازم و زمینه را از راه دانش روشن گردانم. بویژه که آذربایجانی میبودم و خود میخواستم تبار آذربایجانیان را بشناسم.
آنبود در این هنگام که بیکار میبودم و بخواندن کتابها میپرداختم در آن زمینه بآگاهیهای بسیار سودمند و ارجداری رسیدم و آنها را گرد آورده دفتری گردانیدم و بچاپش پرداختم.
این کتاب با همهی کوچکی چون زمینهی ارجداری را دنبال میکرد و نخست بار بود که در ایران کتابی بشیوهی دانشمندانه بیرون میآمد ، آوازهی بزرگی پیدا کرد و همبستگی من با انجمنهای دانشی از همانجا آغاز گردید.
چون چاپ کتاب در چاپخانهی شوروی میبود ، نخست دانشمندان روسی خواهان آن گردیدند و سفارت شوروی ده نسخه از آن خرید. مسیو چایکین (2) شرقشناس روسی که در تهران میبود ، خواستار دیدار من گردید. سپس دوست ما آقای محمدِ احمد «تقریظی» بآن در بخش انگلیسی «تایمز» عراق بچاپ رسانید و نسخههای کتاب را که به انجمنهای دانشی لندن فرستاده بود ، سر دنیسن راس (3) رئیس دانشکدهی زبانهای شرقی ، کوتاه شدهی آن را به انگلیسی ترجمه کرد. با پیشنهاد آقای محمد احمد و سر دنیسن راس مرا به اندامی در انجمن آسیایی همایونی (4) و در انجمن جغرافیایی آسیایی برگزیدند. همچنان به دو انجمنی در آمریکا (5) برگزیده شدم. پس از همه آکادمی آمریکا مرا از اندامان خود گردانید. اینها بدستاویز آن کتاب و خود نتیجهی مهربانی دوست دانشمند ما خانبهادر (یا محمد احمد) بود.
باز در همان هنگام «تاریخ پانصد سالهی خوزستان» را نوشته بپایان رسانیدم ، و چون دکتر افشار که میباید او را نیز از دوستان دانشمند خود شمارم مهنامهی «آینده» را بنیاد گزارده از من نیز گفتار خواسته بود ، کوتاهشدهی آن را در چند گفتار در آن مهنامه بچاپ رسانیدم.
درمیان جستجو از زبان آذری به یک داستان شگفت برخورده بودم ، و آن اینکه صفویان سید نبودهاند و تبار «سیادت» دربارهی آنها راست نیست. چون در دفتر «آذری» در حاشیهای این را نوشتم ، پس از پراکنده شدن آن دفتر میرزامحمدخان قزوینی از پاریس و کسان بسیاری از تهران بخردهگیریها پرداختند. بلکه کسانی از راه دشمنی پیش آمدند. از اینرو کوتاهشدهی دانستههای خود را در آن باره هم گفتارهایی کرده به «آینده» دادم که چون چاپ شد آوازهاش تا به اروپا رسید و برخی هایهویها پدید آورد. ولی کمی نگذشت که همه آن را پذیرفتند.
بدینسان روزهای بیکاری خود را با خواندن و نوشتن میگذرانیدم. اینها در زمینهی تاریخ میبود. جستجوهایی نیز دربارهی زبان میداشتم. گذشته از نیمزبانهای مازندرانی و شوشتری و دزفولی که پرداخته بودم ، جستجو از آذری که خود نیمزبان دیگری میبوده مرا بزمینهی زبانشناسی هرچه نزدیکتر گردانیده بود. جستجو از نیمزبانها را در تهران نیز دنبال میکردم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ سال 1304
2ـ K.I.Chaikin
3ـ Sir Edward Denison Ross
4ـ The Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland
5ـ یکی از آنها The National Geographic Society بود.
🔸 36ـ روزهای بیکاری را با چه میگذرانیدم (تکهی یک از دو)
در همان هنگامها (1) بیشتر ساعتهای خود را با خواندن و نوشتن بسر میبردم. یادداشتهایی که از خوزستان همراه آورده بودم ، در تهران فرصت داشتم که بکتابخانهها روم و دانستههای خود را درستتر گردانم و کتابها پدید آورم.
نخست چیزی که نوشتم و بچاپ رسانیدم دفتر «آذری یا زبان باستان آذربایجان» بود. داستانش آنکه چون در عثمانی مشروطه شد و دسته «ژُن ترک» رشتهی کارهای آن کشور را بدست گرفتند ، آنان سیاست خود را به «پانترکیزم» نهاده برآن کوشیدند که هرچه ترکست بسر خود گرد آورند و یک تودهی بزرگ با فرمانروایی نیرومند بنیاد گزارند ، و از جمله چشمشان را بآذربایجان و دیگر بخشهای ایران که بترکی سخن گفته میشود برگردانیدند. چون در آن باره گفتارها مینوشتند ، روزنامههای ایران بزبان آمدند و چند رشته کشاکشهایی درمیانه رخ داد. آنها مینوشتند آذربایجانیان ترکند و اینان پاسخ میدادند که نیستند. نه آنان دلیلی میآوردند و نه اینان. گاهی نیز سخنان تلخی بهمدیگر میزدند.
هنگامی که من از آذربایجان به تهران آمدم باز چنین کشاکشی درمیان میبود و روزنامهی ایران و دیگر روزنامهها گفتارهایی مینوشتند. از آن هنگام در اندیشهی من بود که بجستجوهای تاریخی پردازم و زمینه را از راه دانش روشن گردانم. بویژه که آذربایجانی میبودم و خود میخواستم تبار آذربایجانیان را بشناسم.
آنبود در این هنگام که بیکار میبودم و بخواندن کتابها میپرداختم در آن زمینه بآگاهیهای بسیار سودمند و ارجداری رسیدم و آنها را گرد آورده دفتری گردانیدم و بچاپش پرداختم.
این کتاب با همهی کوچکی چون زمینهی ارجداری را دنبال میکرد و نخست بار بود که در ایران کتابی بشیوهی دانشمندانه بیرون میآمد ، آوازهی بزرگی پیدا کرد و همبستگی من با انجمنهای دانشی از همانجا آغاز گردید.
چون چاپ کتاب در چاپخانهی شوروی میبود ، نخست دانشمندان روسی خواهان آن گردیدند و سفارت شوروی ده نسخه از آن خرید. مسیو چایکین (2) شرقشناس روسی که در تهران میبود ، خواستار دیدار من گردید. سپس دوست ما آقای محمدِ احمد «تقریظی» بآن در بخش انگلیسی «تایمز» عراق بچاپ رسانید و نسخههای کتاب را که به انجمنهای دانشی لندن فرستاده بود ، سر دنیسن راس (3) رئیس دانشکدهی زبانهای شرقی ، کوتاه شدهی آن را به انگلیسی ترجمه کرد. با پیشنهاد آقای محمد احمد و سر دنیسن راس مرا به اندامی در انجمن آسیایی همایونی (4) و در انجمن جغرافیایی آسیایی برگزیدند. همچنان به دو انجمنی در آمریکا (5) برگزیده شدم. پس از همه آکادمی آمریکا مرا از اندامان خود گردانید. اینها بدستاویز آن کتاب و خود نتیجهی مهربانی دوست دانشمند ما خانبهادر (یا محمد احمد) بود.
باز در همان هنگام «تاریخ پانصد سالهی خوزستان» را نوشته بپایان رسانیدم ، و چون دکتر افشار که میباید او را نیز از دوستان دانشمند خود شمارم مهنامهی «آینده» را بنیاد گزارده از من نیز گفتار خواسته بود ، کوتاهشدهی آن را در چند گفتار در آن مهنامه بچاپ رسانیدم.
درمیان جستجو از زبان آذری به یک داستان شگفت برخورده بودم ، و آن اینکه صفویان سید نبودهاند و تبار «سیادت» دربارهی آنها راست نیست. چون در دفتر «آذری» در حاشیهای این را نوشتم ، پس از پراکنده شدن آن دفتر میرزامحمدخان قزوینی از پاریس و کسان بسیاری از تهران بخردهگیریها پرداختند. بلکه کسانی از راه دشمنی پیش آمدند. از اینرو کوتاهشدهی دانستههای خود را در آن باره هم گفتارهایی کرده به «آینده» دادم که چون چاپ شد آوازهاش تا به اروپا رسید و برخی هایهویها پدید آورد. ولی کمی نگذشت که همه آن را پذیرفتند.
بدینسان روزهای بیکاری خود را با خواندن و نوشتن میگذرانیدم. اینها در زمینهی تاریخ میبود. جستجوهایی نیز دربارهی زبان میداشتم. گذشته از نیمزبانهای مازندرانی و شوشتری و دزفولی که پرداخته بودم ، جستجو از آذری که خود نیمزبان دیگری میبوده مرا بزمینهی زبانشناسی هرچه نزدیکتر گردانیده بود. جستجو از نیمزبانها را در تهران نیز دنبال میکردم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ سال 1304
2ـ K.I.Chaikin
3ـ Sir Edward Denison Ross
4ـ The Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland
5ـ یکی از آنها The National Geographic Society بود.
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 11
بتازگی یکی از یاران به تبریز رفته بود. میگوید : به یکی از ادارهها رفتم. گفته میشد نود درصد از مایند. مرا شگفت افتاده که آقای استاندار پیشنهاد کرده که هر که از پاکدینانست در آذربایجان نگزارده بجای دیگر فرستند. جناب استاندار چرا این نمیداند که همهی پاکدینان کارمند دولت نیستند تا در زیر دست او باشند. آنگاه گرفتم که چنان کاری کرده شد و آذربایجان از این گروه تهی گردید. چند ماه دیگر باز گروهی پدید خواهد آمد. چند سال پیش نه این سخنان میبود و نه کسی هوادار آنها شمرده میشد. آنهمه کسان در این چند سال پدید آمدهاند و باز کسان دیگری پدید توانند آمد.
جناب استاندار چیزی را که هزار بار آزموده شده چرا میآزماید؟!. اگر جلو هر چیزی را با زور توان گرفت جلو فهم و دریافت را نتوان گرفت. داستان آمیغها [=حقایق] داستان آب روانست که چون جلوش را گیرند بزور و فشار افزاید و نیرویش بیشتر گردد.
جناب استاندار چرا آن نکرد که چون به تبریز رسید و از آن «جنایتها» آگاه گردید بشهربانی دستور دهد که بزهکاران را دنبال کند و پرونده پدید آورده بدادگاه فرستد؟!. چرا آن نکرد که بوحشیگریهای بسیار پست مراغه (که هنوز هم پایان نیافته) پایان دهد و آبروی توده و کشور را نگاه دارد؟! چرا آن نکرد که بملایان پاسخ داده بگوید : «آنان مینویسند و دلیل میآورند ، شما نیز بنویسید و دلیل آورید. وحشیگری جز مایهی رسوایی نیست!..» چرا اینها را نکرد که هم قانون را روان گرداند و هم نام نیکی از خود بیادگار گزارد؟!. چرا بجای همهی اینها پا میفشارد که خاندان مقدم را که آنهمه گزند و آسیب دیدهاند آواره گرداند؟!.
جناب استاندار چرا نمیاندیشد که آن تلگرافهای قانونشکنانهی پیاپی که میفرستد روزی خواهد بود که باید پاسخ دهد؟!.
گفته شد [کتاب] «[در] پاسخ بدخواهان» در همه جا نیک هناییده[=اثر کرده] و از تبریز و دیگر جاها نامههایی رسیده.
آقای کسروی گفت : ما هیچ نمیخواستیم چنان کتابی نویسیم و از دشواریهای قرآن سخن رانیم. قرآن در نزد ما گرامیست و ما تا میتوانیم باید پاس آن را داریم. ولی امروز قرآن افزاری در دست فریبکاران و سودجویان گردیده و این یکی از کارهای ماست که آن کتاب ورجاوند را از دست ناپاک آنان بگیریم.
ببینید : فلان جوان یا فلان مرد چون زمانی در قم یا در جای دیگر بدرس عربی پرداخته بجای آنکه پی کاری رود قرآن را دستاویز میگیرد و بفریبکاری و مفتخواری میپردازد.
مثلاً جوانی زنجانی پسر فلان مسگر یا بَهمان آهنگر ، از کار گریخته و زمانی در قم گذرانیده و مزهی مفتخواری را چشیده به تهران میآید و در اینجا با این سختی زندگانی بآرزوی زن گرفتن و خانه آراستن میافتد و بجای آنکه در بازار بداد و ستد پردازد یا در نزد بازرگانی نویسندگی کند یا در عدلیه وکالت پذیرد ، همهی اینها را فراموش میکند و قرآن را دستاویز یاوهبافیها و مردمفریبیها میگیرد و با پولهای مفت بشکمچرانی و کامگزاری میپردازد.
شنیدنیست که چند سال پیش این مرد بنزد من آمده بود و چنین میخواست که من هرچه میگویم بنام قرآن گویم ، و دلیل آورده چنین میگفت : «شما هر سخنی که میخواهید از قرآن توان درآورد». سپس بسخن درازی پرداخته چنین بازنمود که از جملهی «أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا» (1) یک «اصول مالی» بسیار تازهای درآورده است و آن را با گشادی و درازی با من بازمیگفت.
گفتم : این «اصول مالی» را پیش از آنکه شما از جملههای قرآن درآورید کارل مارکس و شاگردان او فهمیده و نوشتهاند و شما نیز آن را از روزنامهها برداشتهاید. آری شما میتوانید هر چیزی را از قرآن بفهمید بشرط آنکه کسی از پیش گفته باشد و شما بشنوید. شما توانید پس از آنکه گالیله و کِپلِر و دیگران گردش زمین را بگرد خورشید و بگرد خود و مانند اینها را از روی دلیلهای دانشی فهمیدند و نوشتند و در جهان پراکندند همانها را از آیههای قرآن درآورید.
ولی اینها همه بازیچه است. شما را بهتر بودی اگر بجای اینها از قرآن فهمیدیدی که مفتخواری و بیکاری گناهی بزرگست و هر کسی در توده باید به یک کاری یا پیشهای پردازد تا چرخ زندگانی راه افتد. کسی که سخن از «اصول مالی» میراند بایستی این را هم بفهمد.
قرآن بدینسان در دست آنان بازیچه است و این کار بسیار نیکست که ما آن کتاب ارجمند را از این خواری برهانیم.
پابرگی :
1ـ سورهی نساء (4) ، آیهی 5. ـ و
بتازگی یکی از یاران به تبریز رفته بود. میگوید : به یکی از ادارهها رفتم. گفته میشد نود درصد از مایند. مرا شگفت افتاده که آقای استاندار پیشنهاد کرده که هر که از پاکدینانست در آذربایجان نگزارده بجای دیگر فرستند. جناب استاندار چرا این نمیداند که همهی پاکدینان کارمند دولت نیستند تا در زیر دست او باشند. آنگاه گرفتم که چنان کاری کرده شد و آذربایجان از این گروه تهی گردید. چند ماه دیگر باز گروهی پدید خواهد آمد. چند سال پیش نه این سخنان میبود و نه کسی هوادار آنها شمرده میشد. آنهمه کسان در این چند سال پدید آمدهاند و باز کسان دیگری پدید توانند آمد.
جناب استاندار چیزی را که هزار بار آزموده شده چرا میآزماید؟!. اگر جلو هر چیزی را با زور توان گرفت جلو فهم و دریافت را نتوان گرفت. داستان آمیغها [=حقایق] داستان آب روانست که چون جلوش را گیرند بزور و فشار افزاید و نیرویش بیشتر گردد.
جناب استاندار چرا آن نکرد که چون به تبریز رسید و از آن «جنایتها» آگاه گردید بشهربانی دستور دهد که بزهکاران را دنبال کند و پرونده پدید آورده بدادگاه فرستد؟!. چرا آن نکرد که بوحشیگریهای بسیار پست مراغه (که هنوز هم پایان نیافته) پایان دهد و آبروی توده و کشور را نگاه دارد؟! چرا آن نکرد که بملایان پاسخ داده بگوید : «آنان مینویسند و دلیل میآورند ، شما نیز بنویسید و دلیل آورید. وحشیگری جز مایهی رسوایی نیست!..» چرا اینها را نکرد که هم قانون را روان گرداند و هم نام نیکی از خود بیادگار گزارد؟!. چرا بجای همهی اینها پا میفشارد که خاندان مقدم را که آنهمه گزند و آسیب دیدهاند آواره گرداند؟!.
جناب استاندار چرا نمیاندیشد که آن تلگرافهای قانونشکنانهی پیاپی که میفرستد روزی خواهد بود که باید پاسخ دهد؟!.
گفته شد [کتاب] «[در] پاسخ بدخواهان» در همه جا نیک هناییده[=اثر کرده] و از تبریز و دیگر جاها نامههایی رسیده.
آقای کسروی گفت : ما هیچ نمیخواستیم چنان کتابی نویسیم و از دشواریهای قرآن سخن رانیم. قرآن در نزد ما گرامیست و ما تا میتوانیم باید پاس آن را داریم. ولی امروز قرآن افزاری در دست فریبکاران و سودجویان گردیده و این یکی از کارهای ماست که آن کتاب ورجاوند را از دست ناپاک آنان بگیریم.
ببینید : فلان جوان یا فلان مرد چون زمانی در قم یا در جای دیگر بدرس عربی پرداخته بجای آنکه پی کاری رود قرآن را دستاویز میگیرد و بفریبکاری و مفتخواری میپردازد.
مثلاً جوانی زنجانی پسر فلان مسگر یا بَهمان آهنگر ، از کار گریخته و زمانی در قم گذرانیده و مزهی مفتخواری را چشیده به تهران میآید و در اینجا با این سختی زندگانی بآرزوی زن گرفتن و خانه آراستن میافتد و بجای آنکه در بازار بداد و ستد پردازد یا در نزد بازرگانی نویسندگی کند یا در عدلیه وکالت پذیرد ، همهی اینها را فراموش میکند و قرآن را دستاویز یاوهبافیها و مردمفریبیها میگیرد و با پولهای مفت بشکمچرانی و کامگزاری میپردازد.
شنیدنیست که چند سال پیش این مرد بنزد من آمده بود و چنین میخواست که من هرچه میگویم بنام قرآن گویم ، و دلیل آورده چنین میگفت : «شما هر سخنی که میخواهید از قرآن توان درآورد». سپس بسخن درازی پرداخته چنین بازنمود که از جملهی «أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا» (1) یک «اصول مالی» بسیار تازهای درآورده است و آن را با گشادی و درازی با من بازمیگفت.
گفتم : این «اصول مالی» را پیش از آنکه شما از جملههای قرآن درآورید کارل مارکس و شاگردان او فهمیده و نوشتهاند و شما نیز آن را از روزنامهها برداشتهاید. آری شما میتوانید هر چیزی را از قرآن بفهمید بشرط آنکه کسی از پیش گفته باشد و شما بشنوید. شما توانید پس از آنکه گالیله و کِپلِر و دیگران گردش زمین را بگرد خورشید و بگرد خود و مانند اینها را از روی دلیلهای دانشی فهمیدند و نوشتند و در جهان پراکندند همانها را از آیههای قرآن درآورید.
ولی اینها همه بازیچه است. شما را بهتر بودی اگر بجای اینها از قرآن فهمیدیدی که مفتخواری و بیکاری گناهی بزرگست و هر کسی در توده باید به یک کاری یا پیشهای پردازد تا چرخ زندگانی راه افتد. کسی که سخن از «اصول مالی» میراند بایستی این را هم بفهمد.
قرآن بدینسان در دست آنان بازیچه است و این کار بسیار نیکست که ما آن کتاب ارجمند را از این خواری برهانیم.
پابرگی :
1ـ سورهی نساء (4) ، آیهی 5. ـ و
گفتارهایی از مهنامهی پیمان 4.pdf
580.2 KB
🔶 دردها و درمانها ، یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان (۴)
🔸 پاکخویی (همهی تکهها یکجا در یک فایل)
🔸 پاکخویی (همهی تکهها یکجا در یک فایل)
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 287
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی هشتم ـ پدید آوردن اسم از بانگ : بدبدک ، غرغره ، فرفره ، ترقه ، شرشرا ، جرجرا ، سوتک ، پفک ، تفک ، فشک و مانندهای اینها.
بدبدک با پیش هر دو باء نام مرغی است که در فارسی شانهسر نیز گویند و چون او آوازهی «بُدبُد» درمیآورد از اینجا او را بدبدک نامیدهاند. چنانکه در ترکی و ارمنی «بوبو» و در عربی «هدهد» خوانده میشود که مقصود از آنها نیز آواز مرغ است و چنانکه در زبانهای اروپایی که من میشناسم نیز همین حال هست.
غرغره یا غرغرک معروفست که چون بانگ غرغر میکند با این نام خوانده شده است.
فرفره نام بازیچهی کودکان است.
ترقه را میدانیم که چون میترکد و بانگ ترق بیرون میدهد با این نام آمده.
شرشرا و جرجرا کلمهی آذری است که آن یکی بآبشارهای کوچک گفته میشود که آب از آن فرود افتد و صدای شرشر دهد و این یکی نام بازیچه است.
سوتک چون صدای سوت میدهد با این نام خوانده شده و همان حال را دارد پفک که آواز پف ازو درمیآید.
تفک همانست که امروز تفنگ نامیده میشود. این ابزار گویا در آخرهای قرن نهم هجری یا در آغاز قرن دهم بایران آمده و چنانکه در برخی کتابها دیده میشود آوردن آن را بنام ملاحسین کاشفی معروف مینگارند که گویا از هند یا از استانبول آورده باشد. ولی رواج کار بردن آن در زمان شاهتهماسب یکم صفوی بوده. داستان شکست شاهاسماعیل در چالدران گویا یکی از جهتهای آن همین باشد که ایرانیان تفنگ نداشتند ولی عثمانیان داشتند. باری چون این ابزار در آغاز پیدایش خود با باروت کار میکرد و آواز تف از آن برمیخاست از این جهت «تفک» نامیده شده همچنان فشک که چون فش از آن درمیآید با این نام خوانده شده است. دلیل اینکه شکل درست این کلمهها تفک و فشک است آنکه شعرای آغاز دورهی صفوی همگی آن را تفک یاد کردهاند :
تفکها اندر آن صحرای خونخوار شرار افشان همه چون شعلهی نار
ز پس دود تفک بر آسمان شد رخ خورشید در ظلمت نهان شد
از این گونه شعرها فراوانست. نیز در کتابهایی که در آن زمانها تألیف یافته و نوشته شده اگر جستجو نماییم در همه جا «تفک» نوشتهاند. (1) نیز تازیان که این دو کلمه را از فارسی برداشتهاند آنها را «تفکة» و «فشکة» میخوانند و این دلیل دیگر بر درستی گفتار ماست. اما کلمههای تفنگ و فشنگ که امروز بکار میرود باید دانست که فارسیزبانان همیشه پیش از باء و کاف نونی در کلمه میافزایند و این شیوه را ما از باستانترین زمان درمیان فارسیزبانان مییابیم.
در این دو کلمه نیز چون در زبانها نونی پیش از کاف افزوده شده و کاف گاف گردیده اینست که شکل آنها دیگرگونه شده. بعبارت دیگر تفنگ و فشنگ شکل عامیانهی کلمههاست بدانسان که «زیرنگ» شکل عامیانهی «زیرک» میباشد.
این معنی پسوند را نیز باید گفت امروز چندان معروف نیست و از اینجا نمیتوان آن را قیاسی شمرد.
پابرگی :
1ـ در آذربایجان هنوز هم این دو کلمه را «تفک» و «فشک» تلفظ میکنند. ـ گ
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی هشتم ـ پدید آوردن اسم از بانگ : بدبدک ، غرغره ، فرفره ، ترقه ، شرشرا ، جرجرا ، سوتک ، پفک ، تفک ، فشک و مانندهای اینها.
بدبدک با پیش هر دو باء نام مرغی است که در فارسی شانهسر نیز گویند و چون او آوازهی «بُدبُد» درمیآورد از اینجا او را بدبدک نامیدهاند. چنانکه در ترکی و ارمنی «بوبو» و در عربی «هدهد» خوانده میشود که مقصود از آنها نیز آواز مرغ است و چنانکه در زبانهای اروپایی که من میشناسم نیز همین حال هست.
غرغره یا غرغرک معروفست که چون بانگ غرغر میکند با این نام خوانده شده است.
فرفره نام بازیچهی کودکان است.
ترقه را میدانیم که چون میترکد و بانگ ترق بیرون میدهد با این نام آمده.
شرشرا و جرجرا کلمهی آذری است که آن یکی بآبشارهای کوچک گفته میشود که آب از آن فرود افتد و صدای شرشر دهد و این یکی نام بازیچه است.
سوتک چون صدای سوت میدهد با این نام خوانده شده و همان حال را دارد پفک که آواز پف ازو درمیآید.
تفک همانست که امروز تفنگ نامیده میشود. این ابزار گویا در آخرهای قرن نهم هجری یا در آغاز قرن دهم بایران آمده و چنانکه در برخی کتابها دیده میشود آوردن آن را بنام ملاحسین کاشفی معروف مینگارند که گویا از هند یا از استانبول آورده باشد. ولی رواج کار بردن آن در زمان شاهتهماسب یکم صفوی بوده. داستان شکست شاهاسماعیل در چالدران گویا یکی از جهتهای آن همین باشد که ایرانیان تفنگ نداشتند ولی عثمانیان داشتند. باری چون این ابزار در آغاز پیدایش خود با باروت کار میکرد و آواز تف از آن برمیخاست از این جهت «تفک» نامیده شده همچنان فشک که چون فش از آن درمیآید با این نام خوانده شده است. دلیل اینکه شکل درست این کلمهها تفک و فشک است آنکه شعرای آغاز دورهی صفوی همگی آن را تفک یاد کردهاند :
تفکها اندر آن صحرای خونخوار شرار افشان همه چون شعلهی نار
ز پس دود تفک بر آسمان شد رخ خورشید در ظلمت نهان شد
از این گونه شعرها فراوانست. نیز در کتابهایی که در آن زمانها تألیف یافته و نوشته شده اگر جستجو نماییم در همه جا «تفک» نوشتهاند. (1) نیز تازیان که این دو کلمه را از فارسی برداشتهاند آنها را «تفکة» و «فشکة» میخوانند و این دلیل دیگر بر درستی گفتار ماست. اما کلمههای تفنگ و فشنگ که امروز بکار میرود باید دانست که فارسیزبانان همیشه پیش از باء و کاف نونی در کلمه میافزایند و این شیوه را ما از باستانترین زمان درمیان فارسیزبانان مییابیم.
در این دو کلمه نیز چون در زبانها نونی پیش از کاف افزوده شده و کاف گاف گردیده اینست که شکل آنها دیگرگونه شده. بعبارت دیگر تفنگ و فشنگ شکل عامیانهی کلمههاست بدانسان که «زیرنگ» شکل عامیانهی «زیرک» میباشد.
این معنی پسوند را نیز باید گفت امروز چندان معروف نیست و از اینجا نمیتوان آن را قیاسی شمرد.
پابرگی :
1ـ در آذربایجان هنوز هم این دو کلمه را «تفک» و «فشک» تلفظ میکنند. ـ گ
🔶 18ـ هر کاری از بهر نتیجهای باید بود (تکهی دو از دو)
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
اگر در انجمنی چند تنی از اینان گرد آیند خواهند دید هر کسی سخن خود را میگوید و ارجی بگفتهی دیگری نمیگزارد. همگی میگویند و هیچ یکی گوش نمیدهد. اگر شما یک زمینهی دشواری را پیشنهاد کنید (مثلاً از آفریدگار و کارهای او پرسشی نمایید) خواهید دید هیچ یک نمیگوید این از اندازهی فهم من بیرونست. خُرد و بزرگ هر کدام پاسخی میدهد. هر یکی از راه دانش خود پیش میآید : صوفی از راه صوفیگری ، فیلسوف از راه فلسفه ، شاعر از روی پندارهای شاعرانه ، ملا از روی خبر. هر یکی باین بسنده میکند که بگوید و این نمیاندیشد در چنین زمینهای سخن از همچو منی چه خواهند پذیرفت!
اگر روزنامههای آغاز مشروطه را بخوانید در آن هنگام که زندگانی کهن بهم خورده و بار سنگینی بدوش پیشروان کشور افتاده بود که بایستی کسان خردمندی پیش افتاده چه دربارهی کشورداری و چه در زمینهی زندگانی توده راههایی بنمایند و دیگران پاکدلانه از ایشان پیروی نمایند و بدینسان توده را برستگاری رسانند بیخردانه هر کسی اندک مایهی اندوختهی مغزی خود را سرمایهی رستگاری میشناخت و چنین میخواست از آن راه ، کارها پیش رود. اگرهم کسانی اندیشههایی را از اروپا یاد گرفته بودند هر کدام آن را با دانستههای خود بهم درآمیخت. بودند کسانی که از اصول یا از فلسفه یا از صوفیگری گفتارها میپرداختند یا پیاپی خبرهای عربی میآوردند و یا شعر میسرودند. اگر بیماری نبود این درمییافتند که از اینگونه خودنماییها جز زیان سودی بدست نیاید. در پارلمان نیز همین رفتار را مینمودند.
اینها همه از سستی خردها و خود از بدترین بیماریهاست. این آلودگی زیانهای بسیاری را دربر دارد و بدترین آنها اینکه چنین کسانی از «راستیپژوهی» که از نیکوترین خویهای آدمیست بیبهره میگردند و هرگاه بیک راهنمایی که برستگاری جهان میکوشد برخوردند با او نیز از در خودخواهی درآیند و از گرویدن و پیروی کردن بازمانند و هرگز روی رستگاری نبینند.
اینان آن درماندگانیند که در بیابان بیمناک زندگانی نه خود راه میشناسند که گام بردارند و پیش بروند و نه آن پاکدلی را دارند که پی راهنمایی را گرفته رستگار گردند. در آنجا که ایستادهاند گامهایی پس و پیش برمیدارند و سر میگردانند.
ما را شگفت میافتد که اینگونه بیماران خود را به پیمان نزدیک میسازند. یک دسته از این راه پیش میآیند که بگفتههای پیمان پردازند : یکی را بگویند نیک است و یکی را نارسا شمارند یا به تندی ستایند که این خردهگیریها را جز بانگیزهی بیماری نمیکنند و اینست نتیجهای هم از این کار خود نمیخواهند. زیرا بارها آزمودیم که کسی که گفتار پیمان را نارسا یا نادرست میشمارد چون گفتیم گفتاری خود او بنگارد ننگاشت و دیگر آن رشته را رها کرد. بلکه شاید گفتههای خود را پاک فراموش نمود. زیرا جز بر زبان آوردن آن و خودنمایی مقصودی دیگری نداشت که انجام داد و بپایان رسانید.
یک دستهی دیگر پیمان را میدان هنرنمایی یا هوسبازی خود میگیرند و چنانکه گله کردیم گفتارهای بیجا و یا شعرهای ناسازگار گفته و نوشته و برای چاپ میفرستند و چنین میخواهند ما را از آلودگیهای خود بیبهره نگزارند. اینگونه چیزنویسی در همه جا رواج دارد. هرچه هست کار بینتیجهایست. ما بارها گفتهایم بسخن جز بهنگام نیاز نباید پرداخت.
اگر کارها از روی خرد است هر کسی باید نخست بخود پردازد : جهان را بشناسد ، معنی زندگانی را دریابد ، براستیها پی برد ، خویهای نیک و بد را بداند ، بدانشهای سودمند پردازد ، از تاریخ آگاهی پیدا کند ، از جهان آزمایش بدست آورد. پس از اینهاست که بآرزوی پیشوایی و پندآموزی بیفتد و با شرطهایی که گفتیم بآن پردازد.
این خود آلودگیست که در یک توده هر کسی از گام نخست به پندآموزی برخیزد و بهوس سخنانی گوید و نویسد. بویژه از نوجوانان که هیچ شایسته نیست باین کارها پردازند. هنگام جوانی ، یاد گرفتن راست نه یاد دادن را. این شیوه در ایران بود که بجوانان گفتگو در انجمن پیران را نازیبا شمردندی و خود شیوهی بسیار بجایی بود. یک جوان نورسیده چه دانش از جهان و چه آزمایش از زندگی دارد که بدیگران بیاموزد؟! جوان هرچه هوشیار باشد باز خامیها در کار او خواهد بود. چه راه زندگی بیش از همه بآزمایش شناخته شود وآنگاه خرد که مایهی دانشها اوست سال بسال فزونی گیرد. ...
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
اگر در انجمنی چند تنی از اینان گرد آیند خواهند دید هر کسی سخن خود را میگوید و ارجی بگفتهی دیگری نمیگزارد. همگی میگویند و هیچ یکی گوش نمیدهد. اگر شما یک زمینهی دشواری را پیشنهاد کنید (مثلاً از آفریدگار و کارهای او پرسشی نمایید) خواهید دید هیچ یک نمیگوید این از اندازهی فهم من بیرونست. خُرد و بزرگ هر کدام پاسخی میدهد. هر یکی از راه دانش خود پیش میآید : صوفی از راه صوفیگری ، فیلسوف از راه فلسفه ، شاعر از روی پندارهای شاعرانه ، ملا از روی خبر. هر یکی باین بسنده میکند که بگوید و این نمیاندیشد در چنین زمینهای سخن از همچو منی چه خواهند پذیرفت!
اگر روزنامههای آغاز مشروطه را بخوانید در آن هنگام که زندگانی کهن بهم خورده و بار سنگینی بدوش پیشروان کشور افتاده بود که بایستی کسان خردمندی پیش افتاده چه دربارهی کشورداری و چه در زمینهی زندگانی توده راههایی بنمایند و دیگران پاکدلانه از ایشان پیروی نمایند و بدینسان توده را برستگاری رسانند بیخردانه هر کسی اندک مایهی اندوختهی مغزی خود را سرمایهی رستگاری میشناخت و چنین میخواست از آن راه ، کارها پیش رود. اگرهم کسانی اندیشههایی را از اروپا یاد گرفته بودند هر کدام آن را با دانستههای خود بهم درآمیخت. بودند کسانی که از اصول یا از فلسفه یا از صوفیگری گفتارها میپرداختند یا پیاپی خبرهای عربی میآوردند و یا شعر میسرودند. اگر بیماری نبود این درمییافتند که از اینگونه خودنماییها جز زیان سودی بدست نیاید. در پارلمان نیز همین رفتار را مینمودند.
اینها همه از سستی خردها و خود از بدترین بیماریهاست. این آلودگی زیانهای بسیاری را دربر دارد و بدترین آنها اینکه چنین کسانی از «راستیپژوهی» که از نیکوترین خویهای آدمیست بیبهره میگردند و هرگاه بیک راهنمایی که برستگاری جهان میکوشد برخوردند با او نیز از در خودخواهی درآیند و از گرویدن و پیروی کردن بازمانند و هرگز روی رستگاری نبینند.
اینان آن درماندگانیند که در بیابان بیمناک زندگانی نه خود راه میشناسند که گام بردارند و پیش بروند و نه آن پاکدلی را دارند که پی راهنمایی را گرفته رستگار گردند. در آنجا که ایستادهاند گامهایی پس و پیش برمیدارند و سر میگردانند.
ما را شگفت میافتد که اینگونه بیماران خود را به پیمان نزدیک میسازند. یک دسته از این راه پیش میآیند که بگفتههای پیمان پردازند : یکی را بگویند نیک است و یکی را نارسا شمارند یا به تندی ستایند که این خردهگیریها را جز بانگیزهی بیماری نمیکنند و اینست نتیجهای هم از این کار خود نمیخواهند. زیرا بارها آزمودیم که کسی که گفتار پیمان را نارسا یا نادرست میشمارد چون گفتیم گفتاری خود او بنگارد ننگاشت و دیگر آن رشته را رها کرد. بلکه شاید گفتههای خود را پاک فراموش نمود. زیرا جز بر زبان آوردن آن و خودنمایی مقصودی دیگری نداشت که انجام داد و بپایان رسانید.
یک دستهی دیگر پیمان را میدان هنرنمایی یا هوسبازی خود میگیرند و چنانکه گله کردیم گفتارهای بیجا و یا شعرهای ناسازگار گفته و نوشته و برای چاپ میفرستند و چنین میخواهند ما را از آلودگیهای خود بیبهره نگزارند. اینگونه چیزنویسی در همه جا رواج دارد. هرچه هست کار بینتیجهایست. ما بارها گفتهایم بسخن جز بهنگام نیاز نباید پرداخت.
اگر کارها از روی خرد است هر کسی باید نخست بخود پردازد : جهان را بشناسد ، معنی زندگانی را دریابد ، براستیها پی برد ، خویهای نیک و بد را بداند ، بدانشهای سودمند پردازد ، از تاریخ آگاهی پیدا کند ، از جهان آزمایش بدست آورد. پس از اینهاست که بآرزوی پیشوایی و پندآموزی بیفتد و با شرطهایی که گفتیم بآن پردازد.
این خود آلودگیست که در یک توده هر کسی از گام نخست به پندآموزی برخیزد و بهوس سخنانی گوید و نویسد. بویژه از نوجوانان که هیچ شایسته نیست باین کارها پردازند. هنگام جوانی ، یاد گرفتن راست نه یاد دادن را. این شیوه در ایران بود که بجوانان گفتگو در انجمن پیران را نازیبا شمردندی و خود شیوهی بسیار بجایی بود. یک جوان نورسیده چه دانش از جهان و چه آزمایش از زندگی دارد که بدیگران بیاموزد؟! جوان هرچه هوشیار باشد باز خامیها در کار او خواهد بود. چه راه زندگی بیش از همه بآزمایش شناخته شود وآنگاه خرد که مایهی دانشها اوست سال بسال فزونی گیرد. ...
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 36ـ روزهای بیکاری را با چه میگذرانیدم (تکهی دو از دو)
یک داستان شیرینتر آن بود که آقای ملکنژاد که این زمان در تهران میبود و هر روز همدیگر را میدیدیم در این باره بتکان سختی افتاده کمکهای سودمندی بمن میکرد. چون همسرش دماوندیست واژههای دماوندی را گرد آورده برای من میآورد. سفری به خوار (1) رفت و در آنجا زبانهای سُرخهای و اِلیکایی را دنبال کرد و یادداشتهای سودمندی پدید آورد و فرستاد. شنیده بود در سمنان جوانی بنام محمدباقر نَیّری هست که نصابی با شعر دربارهی نیمزبان سمنانی ساخته. با او بنامهنویسیها پرداخت و یادداشتها از زبان و از شعرهای سمنانی ، و همچنین از نصاب آقای نیّری بدست آورد. آشنایی من با آقای نیّری (که اکنون یکی از ارجدارترین یاران ماست) از همینجا آغاز شده.
از این دنبال کردن و جستجو ، من گذشته از آنکه بآگاهیهای ژرفی دربارهی زبان فارسی رسیدم و نتیجههای تاریخی و دانشی بسیار بدست آوردم ، این نتیجه هم پیدا شد که دانستیم در ایران ، گذشته از نیمزبانهای مازندرانی و گیلکی و تالش و کردی و خوزستانی و سمنانی که شناخته است ، نیمزبانهای ناشناختهی دیگر بسیار است. مثلاً سرخه که دیهی در خوار است ، ما در آنجا نیمزبانی پیدا کردیم. جهودان همدان که زبان نژادی خود را فراموش کرده و از دست داده ، یک نیمزبان ویژه میدارند. جوانی از خود آنان که در تهران درس میخواند چون جستجوی مرا از نیمزبانها شنیده بود بنزد من آمد و چند بار باهم نشستیم و من یادداشتها از آن نیمزبان کردم.
دانسته شد این جهودان که همانا از فرزندان آن دسته جهودانند که در کلده دستگیر میبودهاند و از زمان هخامنشیان به ایران آمده جا گزیدهاند ، از همان زمانها زبان جهودی را از دست داده و زبان ایرانی یاد گرفتهاند. ولی آن زبان را به همان حال دوهزار سال پیش نگه داشتهاند که اکنون نیمزبانی شمرده میشود.
چون در این کتاب از نیمزبانهای مازندرانی و شوشتری نمونههایی یاد کردهام از سمنانی نیز نمونه میآورم. نعیما نامی در این زبان شعرهایی گفته و این دو بیت ازوست :
آن روز که کاروان جون بار کرن در راه عدم قافله ایوار کرن
اَ اشتر لاغـرون (2) و موبـار پـره ترسن که سرصراطی وادار کرن
(آن روز که کاروان جان بار کنند ، در راه نیستی قافله ایوار کنند ، من شتر لاغری هستم و بار من بسیار است. میترسم که سر صراط بازدارند).
این بیت نیز ازوست :
اَ سر بریده گرگون موگل پی پشترایشه پرپر مکرون خین میپاشون ا سریره
(من ماکیان سر بریدهام از نزد من پستر رو پرپر میکنم و خون میپاشم از سرم).
چنانکه در این شعرها نیز دیده میشود در سمنانی بجای «من» ، «اَ» آورده میشود (همزهی زبردار) و این یادگار «ازم» اوستایی و «ادم» هخامنشی است که بازمانده.
یک چیز دانستنی آن که در این نیمزبان (همچون انگلیسی و برخی زبانهای دیگر) در «ضمیر» جدایی میانهی زن و مرد گزارده میشود بدینسان :
ژین: او (در زن) ژو: او (در مرد)
ژینه : او را (در زن) ژوره (3) : او را (در مرد)
کوتاه سخن : بیکاریهای سال ١٣٠٤ مرا به این کارها واداشت. بویژه که بمیهمانی نمیرفتم و جز با ملکنژاد که دوستیمان با او رویهی برادری گرفته بود با کسی آمیزش نمیداشتم. روزهایی که از خوزستان بازگشته بودم ، دستهای که خود را نویسنده و «ادیب» میشناختند ، چون مرا نیز از خودشان میشمردند بمیهمانیها میخواندند. گاهی نیز بخانهی من میآمدند. ولی چون دیدم مرا با آنان سازشی نتواند بود ، رها کردم و پا کشیدم.
در این هنگام در تهران داستان تاریخیِ بزرگ رخ میداد ، و آن اینکه پادشاهی خاندان قاجاری پایان پذیرفته خاندان پهلوی بروی کار میآمد. من چندان سرگرم کارهای خود میبودم که از پیشامد آگاهی نیافته بودم ، و چون روز نهم آبان آوای توپی برخاست پرسیدم : «چه توپیست؟!». گفتند : «مگر شما در این شهر نبودید؟.. قاجاریه برافتاد. سردارسپه رئیس موقتی دولت گردید. در مدرسهی نظام هنگامه است». این را شنیده من نیز نیم ساعت برای تماشا رفتم. سپس هم یک روز بتماشای «مجلس مبعوثان» که برپا گردیده بود رفتم. بیش از اینها بهره نداشتم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ شهری که نامش در 1319 خ. به گرمسار دیگر گردید.
2ـ اصل : لاغون
3ـ اصل : زوره که گویا اشتباه چاپیست.
🔸 36ـ روزهای بیکاری را با چه میگذرانیدم (تکهی دو از دو)
یک داستان شیرینتر آن بود که آقای ملکنژاد که این زمان در تهران میبود و هر روز همدیگر را میدیدیم در این باره بتکان سختی افتاده کمکهای سودمندی بمن میکرد. چون همسرش دماوندیست واژههای دماوندی را گرد آورده برای من میآورد. سفری به خوار (1) رفت و در آنجا زبانهای سُرخهای و اِلیکایی را دنبال کرد و یادداشتهای سودمندی پدید آورد و فرستاد. شنیده بود در سمنان جوانی بنام محمدباقر نَیّری هست که نصابی با شعر دربارهی نیمزبان سمنانی ساخته. با او بنامهنویسیها پرداخت و یادداشتها از زبان و از شعرهای سمنانی ، و همچنین از نصاب آقای نیّری بدست آورد. آشنایی من با آقای نیّری (که اکنون یکی از ارجدارترین یاران ماست) از همینجا آغاز شده.
از این دنبال کردن و جستجو ، من گذشته از آنکه بآگاهیهای ژرفی دربارهی زبان فارسی رسیدم و نتیجههای تاریخی و دانشی بسیار بدست آوردم ، این نتیجه هم پیدا شد که دانستیم در ایران ، گذشته از نیمزبانهای مازندرانی و گیلکی و تالش و کردی و خوزستانی و سمنانی که شناخته است ، نیمزبانهای ناشناختهی دیگر بسیار است. مثلاً سرخه که دیهی در خوار است ، ما در آنجا نیمزبانی پیدا کردیم. جهودان همدان که زبان نژادی خود را فراموش کرده و از دست داده ، یک نیمزبان ویژه میدارند. جوانی از خود آنان که در تهران درس میخواند چون جستجوی مرا از نیمزبانها شنیده بود بنزد من آمد و چند بار باهم نشستیم و من یادداشتها از آن نیمزبان کردم.
دانسته شد این جهودان که همانا از فرزندان آن دسته جهودانند که در کلده دستگیر میبودهاند و از زمان هخامنشیان به ایران آمده جا گزیدهاند ، از همان زمانها زبان جهودی را از دست داده و زبان ایرانی یاد گرفتهاند. ولی آن زبان را به همان حال دوهزار سال پیش نگه داشتهاند که اکنون نیمزبانی شمرده میشود.
چون در این کتاب از نیمزبانهای مازندرانی و شوشتری نمونههایی یاد کردهام از سمنانی نیز نمونه میآورم. نعیما نامی در این زبان شعرهایی گفته و این دو بیت ازوست :
آن روز که کاروان جون بار کرن در راه عدم قافله ایوار کرن
اَ اشتر لاغـرون (2) و موبـار پـره ترسن که سرصراطی وادار کرن
(آن روز که کاروان جان بار کنند ، در راه نیستی قافله ایوار کنند ، من شتر لاغری هستم و بار من بسیار است. میترسم که سر صراط بازدارند).
این بیت نیز ازوست :
اَ سر بریده گرگون موگل پی پشترایشه پرپر مکرون خین میپاشون ا سریره
(من ماکیان سر بریدهام از نزد من پستر رو پرپر میکنم و خون میپاشم از سرم).
چنانکه در این شعرها نیز دیده میشود در سمنانی بجای «من» ، «اَ» آورده میشود (همزهی زبردار) و این یادگار «ازم» اوستایی و «ادم» هخامنشی است که بازمانده.
یک چیز دانستنی آن که در این نیمزبان (همچون انگلیسی و برخی زبانهای دیگر) در «ضمیر» جدایی میانهی زن و مرد گزارده میشود بدینسان :
ژین: او (در زن) ژو: او (در مرد)
ژینه : او را (در زن) ژوره (3) : او را (در مرد)
کوتاه سخن : بیکاریهای سال ١٣٠٤ مرا به این کارها واداشت. بویژه که بمیهمانی نمیرفتم و جز با ملکنژاد که دوستیمان با او رویهی برادری گرفته بود با کسی آمیزش نمیداشتم. روزهایی که از خوزستان بازگشته بودم ، دستهای که خود را نویسنده و «ادیب» میشناختند ، چون مرا نیز از خودشان میشمردند بمیهمانیها میخواندند. گاهی نیز بخانهی من میآمدند. ولی چون دیدم مرا با آنان سازشی نتواند بود ، رها کردم و پا کشیدم.
در این هنگام در تهران داستان تاریخیِ بزرگ رخ میداد ، و آن اینکه پادشاهی خاندان قاجاری پایان پذیرفته خاندان پهلوی بروی کار میآمد. من چندان سرگرم کارهای خود میبودم که از پیشامد آگاهی نیافته بودم ، و چون روز نهم آبان آوای توپی برخاست پرسیدم : «چه توپیست؟!». گفتند : «مگر شما در این شهر نبودید؟.. قاجاریه برافتاد. سردارسپه رئیس موقتی دولت گردید. در مدرسهی نظام هنگامه است». این را شنیده من نیز نیم ساعت برای تماشا رفتم. سپس هم یک روز بتماشای «مجلس مبعوثان» که برپا گردیده بود رفتم. بیش از اینها بهره نداشتم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ شهری که نامش در 1319 خ. به گرمسار دیگر گردید.
2ـ اصل : لاغون
3ـ اصل : زوره که گویا اشتباه چاپیست.
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 12
گفته شد نویسندگان دفترچهی «تناقضات پیمان و پرچم» خود را در زیر نام «توحیدی» پنهان گردانیدهاند ، پس از رسیدن کتاب «[در] پاسخ بدخواهان» به تبریز ، باز راه بدخویی را گرفتهاند و نامهای بدفتر پرچم فرستاده این بار چنین نوشتهاند : آقای کسروی بقرآن باوری نداشته است و ندارد و باآنکه از «تقیه» بد میگوید خودش «تقیه» میکند و آنچه را که در ارجمندی قرآن مینویسد جز آن راه نمیباشد.
گفته شد : چه «خاله خوش خاطر»اند که با آن دشمنیها و بدخواهیها که نمودهاند نامه هم مینویسند.
آقای کسروی گفت : آن نامه را میدانم و پاسخ آن را من با یک داستانی میدهم : دو سال پیش روزی از خیابان فردوسی میرفتم. سیدی با عمامه و ریش که میشناسم از گدایان گردنکلفت تبریز است مرا دید و رو بسویم آورد : «آی عمواُغلی ، تعصب من بشما میرسد با چند سر کلفت درماندهایم. چند تومانی باید بما بدهید.» گفتم : من پولی که بشما بدهم ندارم. چند بار این پاسخ را دادم ولی پروایی نکرد و همچنان ترانهسرایان میآمد. در نیمهی راه با یکی از آشنایان برخوردیم و باهم ایستاده سخن میراندیم و چون او رشته را رها نمیکرد من ناچار شده گفتم : «من پولی که بمفتخوار بدهم ندارم.» دیدم رو خیره گردانید و چنین گفت : «معلوم شد شما سید هم نیستید». گفتم : تو میخواهی مرا سید بشناس و میخواهی نشناس. خواهشی که دارم رهایم کن و پی کار خود رو. بآن آشنا گفتم : این مرد دنبال من افتاده مرا عمواُغلی خود گردانیده ، خواهشها کرده و لابهها نموده. اکنون چون نومید شده مرا به سیدی هم نمیشناسد. راستی هم آن سیدی که او میشناسد من نمیدارم.
نویسندگان آن نامه نیز دیروز مرا باوردارنده بقرآن میشناختند و در تبریز به نزدم آمده و به تهران نامهها فرستاده دشواریهای قرآن را میپرسیدند. کنون چون نومید گردیدهاند مرا دارای باوری بقرآن نمیشناسند. من بآنان نیز میگویم : «شما مرا باوردارنده بقرآن میشناسید بشناسید ، نمیشناسید نشناسید ، پی کار خود روید و ما را بحال خود گزارید.»
اینکه نوشتهاند من تقیه کردهام باید گفت : پس آن ایرادهایی که به عنوان «تناقض» گرفته و هایهوی راه انداخته بودند بیکبار بیبنیاد میبوده. زیرا در «تقیه» آدم تواند دو سخنی بآخشیج هم بگوید و «تناقض» هم شمرده نشود. مثلاً آدم یک روز «قرآنی» باشد و شیعیان را «مشرک» شناسند و یک روز هم نوشته چاپ کرده درمیان مردم بپراکند که : «بحمدالله و توفیقه دین ما اسلام و مذهب ما شیعهی اثنا عشریه است» و هیچ «تناقض» نباشد. پس باید گفت : آن دفترچهی «تناقضات پیمان و پرچم» بیکباره بیجا بوده و رنج آقایان بیهوده گردیده.
گفته شد نویسندگان دفترچهی «تناقضات پیمان و پرچم» خود را در زیر نام «توحیدی» پنهان گردانیدهاند ، پس از رسیدن کتاب «[در] پاسخ بدخواهان» به تبریز ، باز راه بدخویی را گرفتهاند و نامهای بدفتر پرچم فرستاده این بار چنین نوشتهاند : آقای کسروی بقرآن باوری نداشته است و ندارد و باآنکه از «تقیه» بد میگوید خودش «تقیه» میکند و آنچه را که در ارجمندی قرآن مینویسد جز آن راه نمیباشد.
گفته شد : چه «خاله خوش خاطر»اند که با آن دشمنیها و بدخواهیها که نمودهاند نامه هم مینویسند.
آقای کسروی گفت : آن نامه را میدانم و پاسخ آن را من با یک داستانی میدهم : دو سال پیش روزی از خیابان فردوسی میرفتم. سیدی با عمامه و ریش که میشناسم از گدایان گردنکلفت تبریز است مرا دید و رو بسویم آورد : «آی عمواُغلی ، تعصب من بشما میرسد با چند سر کلفت درماندهایم. چند تومانی باید بما بدهید.» گفتم : من پولی که بشما بدهم ندارم. چند بار این پاسخ را دادم ولی پروایی نکرد و همچنان ترانهسرایان میآمد. در نیمهی راه با یکی از آشنایان برخوردیم و باهم ایستاده سخن میراندیم و چون او رشته را رها نمیکرد من ناچار شده گفتم : «من پولی که بمفتخوار بدهم ندارم.» دیدم رو خیره گردانید و چنین گفت : «معلوم شد شما سید هم نیستید». گفتم : تو میخواهی مرا سید بشناس و میخواهی نشناس. خواهشی که دارم رهایم کن و پی کار خود رو. بآن آشنا گفتم : این مرد دنبال من افتاده مرا عمواُغلی خود گردانیده ، خواهشها کرده و لابهها نموده. اکنون چون نومید شده مرا به سیدی هم نمیشناسد. راستی هم آن سیدی که او میشناسد من نمیدارم.
نویسندگان آن نامه نیز دیروز مرا باوردارنده بقرآن میشناختند و در تبریز به نزدم آمده و به تهران نامهها فرستاده دشواریهای قرآن را میپرسیدند. کنون چون نومید گردیدهاند مرا دارای باوری بقرآن نمیشناسند. من بآنان نیز میگویم : «شما مرا باوردارنده بقرآن میشناسید بشناسید ، نمیشناسید نشناسید ، پی کار خود روید و ما را بحال خود گزارید.»
اینکه نوشتهاند من تقیه کردهام باید گفت : پس آن ایرادهایی که به عنوان «تناقض» گرفته و هایهوی راه انداخته بودند بیکبار بیبنیاد میبوده. زیرا در «تقیه» آدم تواند دو سخنی بآخشیج هم بگوید و «تناقض» هم شمرده نشود. مثلاً آدم یک روز «قرآنی» باشد و شیعیان را «مشرک» شناسند و یک روز هم نوشته چاپ کرده درمیان مردم بپراکند که : «بحمدالله و توفیقه دین ما اسلام و مذهب ما شیعهی اثنا عشریه است» و هیچ «تناقض» نباشد. پس باید گفت : آن دفترچهی «تناقضات پیمان و پرچم» بیکباره بیجا بوده و رنج آقایان بیهوده گردیده.
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 288
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی نهم ـ پدید آوردن نام مصدر : مویه ، ناله ، گریه ، خنده ، اندیشه ، بوسه ، لرزه ، پیرایه ، غلغلک و مانندهای اینها.
این کلمهها گاهی بمعنای نام مصدر است و گاهی بمعنیهای دیگر. مثلاً اگر بگوییم : «از اندیشه چه برمیخیزد؟» مقصود نام مصدر خواهد بود. ولی اگر بگوییم : «اندیشهی من اینست» مقصود چیز دیگر است.
پیرایه نیز گاهی نام مصدر است و گاهی بمعنای «آنچه با آن بپیرایند». این نکته را هم باید دانست که پیراستن با آراستن فرق آشکاری دارد بدینسان که آراستن آنست که چیزهای زیبایی بر یک چیز بیفزایند ولی پیراستن آنست که چیزهای نازیبایی را از چیزی دور کنند. مثلاً زن اگر روی میشورد و مویهای بیجا را از چهره میسترد این کار او پیراستن است ولی اگر رنگ و بوی بر چهره میمالد این کار آراستن میباشد. از اینجاست گفته شده : «آراستن سرو به [ز] پیراستن است». این تفاوت درمیان دو کلمه بسیار مهم است ولی در کلمهی پیرایه گاهی این تفاوت منظور نیست. چنانکه گفتهاند : «علیالخصوص که پیرایهای بَرو بستند» که مقصود از پیرایه در اینجا آرایش میباشد.
این معنی را نیز قیاسی نمیتوان شمرد و بسیار اندک بکار میرود.
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی نهم ـ پدید آوردن نام مصدر : مویه ، ناله ، گریه ، خنده ، اندیشه ، بوسه ، لرزه ، پیرایه ، غلغلک و مانندهای اینها.
این کلمهها گاهی بمعنای نام مصدر است و گاهی بمعنیهای دیگر. مثلاً اگر بگوییم : «از اندیشه چه برمیخیزد؟» مقصود نام مصدر خواهد بود. ولی اگر بگوییم : «اندیشهی من اینست» مقصود چیز دیگر است.
پیرایه نیز گاهی نام مصدر است و گاهی بمعنای «آنچه با آن بپیرایند». این نکته را هم باید دانست که پیراستن با آراستن فرق آشکاری دارد بدینسان که آراستن آنست که چیزهای زیبایی بر یک چیز بیفزایند ولی پیراستن آنست که چیزهای نازیبایی را از چیزی دور کنند. مثلاً زن اگر روی میشورد و مویهای بیجا را از چهره میسترد این کار او پیراستن است ولی اگر رنگ و بوی بر چهره میمالد این کار آراستن میباشد. از اینجاست گفته شده : «آراستن سرو به [ز] پیراستن است». این تفاوت درمیان دو کلمه بسیار مهم است ولی در کلمهی پیرایه گاهی این تفاوت منظور نیست. چنانکه گفتهاند : «علیالخصوص که پیرایهای بَرو بستند» که مقصود از پیرایه در اینجا آرایش میباشد.
این معنی را نیز قیاسی نمیتوان شمرد و بسیار اندک بکار میرود.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی ۱ از ۲۳
در این گفتارها «راستی» بمعنی حقیقت ، و «داد» بمعنی حق است. پیمان
راستیپرستی
گفتیم خویهای ستوده ازآنِ روان و خویهای نکوهیده ازآنِ تن میباشد. یک آدمی هرچه روانش نیرومندتر خویهایش ستودهتر است.
یکی از آنها که روانِ آدمی راست «براستی گرویدن و آن را گرامی داشتن و بهواداریش برخاستن» است. مردی که روانش پاک و خردش درست است جویای راستی باشد و چون آن را دریافت بخرسندی پذیرد و به یاریش برخیزد و از زیان نترسد.
این یکی از گرانمایهترین ستودگیهاست. چنین کاری از یک مردی از یکسو نشانهی بخردیست که راستی را شناخته و از سوی دیگر نمونهی پاکدرونیست که زبون دیو خودخواهی و خودنمایی نگردیده و راستیای را که شناخته پذیرفته.
یک آدمی هرچه روانش نیرومندتر این خوی درو فزونتر خواهد بود.
اگر خیمهای آدمی را از دیدهی سود و زیان جهان بسنجیم این خیم پرارجترین آنها خواهد بود. زیرا در جهان هر پیشرفتی نتیجهی این خوی ستوده بوده.
این خوی ازآنِ امام علیبنابیطالب و پسر قُحافه و زادهی خطّابست (1) ، ازآن آریستیدیس است.
پس از آنکه گفتارهایی در این زمینه نوشتیم اینک بشمردن خویهای پاک پرداختیم. ستودهترین و پاکترین خوی آدمی راستیپرستی اوست و اینست ما آن را نخست میشماریم.
در برابر این چون روان بیمار باشد خودخواهی و خودنمایی و سودجویی و رشک و کینهتوزی و اینگونه زشتخوییها که ازآنِ تن میباشد چیره گردد و از سستی خرد راستیها ارج خود را از دست دهد و نتیجه آن شود که مردم راستیها را بآسانی درنیابند و چون دریافتند کمتر پروایش کنند و اگر یک راستی از راه دیگری پیش رفت از آن بسودجوییها برخیزند.
این گرفتاری در تودههای پیشرفته (2) فراوان باشد. مردان دُژآگاه بیابانی تنها دردشان نادانی باشد و اینست بآسانی چاره پذیرد. ولی مردان پیشرفتهی شهری چندین درد را از خودخواهی و خودنمایی و رشک و کینهتوزی و مانند این بهم درآمیزند و اینست روانها سخت ناتوان گردد و در گام نخست ، خوی ستودهی راستیپرستی پایمال گردد.
گفتیم در جهان هر پیشرفتی نتیجهی راستیپرستی بوده. اگر تاریخ را بنگرید همواره چنین بوده که یکی براهنماییهایی برخاسته و دیگران که او را راست دانستهاند به یاریش برخاستهاند و پاکدلانه پشتیبانی نمودهاند و بدینسان راهی باز شده و جهان بهرهمند گردیده.
آیا پیشرفت تاریخی یونان و روم باستان از چه راه بوده؟ نه اینکه در هر کدام دانایانی برخاستند و راههایی نمودند و دیگران راستپرستانه از ایشان پیروی نمودند؟!. آیا شورش فرانسه که جهان اینهمه بهره از آن برده جز از این بود که مردان بخردی سخنانی سرودند و دیگران آن را براست داشتند و پی روان گردانیدنش افتادند و در راه آن از جان و دارایی دریغ نگفتند؟..
در جنبشهای دینی نیز همین بوده. زردشت پیغمبر باستان ایران چون برخاست و مردمان را بدین مَزدَیَسنی خواند مردان پاکدل همه باو گرویدند و به یاریش برخاستند و با دیوَیَسنان (3) بجنگ و خونریزی پرداختند. پاکمرد عرب چون برخاست امام علیبنابیطالب و زادهی قُحافه و پسر خطّاب و دیگران از مردم مکه و مدینه راستپرستانه باو گرویدند و گفتههایش را براست داشتند و به یاریش پرداخته از گزند بوجهل و بوسفیان و بولهب نگهداریش کردند و بدینسان نامهای خود را در جهان یادگار گزاردند. (4)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ ابوبکر و عمَر
2ـ توده = جماعت ، جامعه (اینجا قشر یا طبقه). تودههای پیشرفته (= پیشافتادگان و برجستگان) ، همانا برابر elites بکار رفته که ترجمانها برابرهای دیگری برای آن بکار بردهاند.
3ـ مزدیسن = خداپرست (در دین زردشت) و دیویسن = بتپرست
4ـ آیا بیرون آمدن اروپا از سدههای میانه جز در سایهی این خوی ارجمند آدمی بوده؟! بیاد آوریم راهنمایان و دانشمندانی را که اگر «توبه» میکردند بآتش انکیزیسیون نمیسوختند ، ولی باک از مرگ نکرده بر گفتههای خود پافشردند و راه پیشرفت را گشودند.
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی ۱ از ۲۳
در این گفتارها «راستی» بمعنی حقیقت ، و «داد» بمعنی حق است. پیمان
راستیپرستی
گفتیم خویهای ستوده ازآنِ روان و خویهای نکوهیده ازآنِ تن میباشد. یک آدمی هرچه روانش نیرومندتر خویهایش ستودهتر است.
یکی از آنها که روانِ آدمی راست «براستی گرویدن و آن را گرامی داشتن و بهواداریش برخاستن» است. مردی که روانش پاک و خردش درست است جویای راستی باشد و چون آن را دریافت بخرسندی پذیرد و به یاریش برخیزد و از زیان نترسد.
این یکی از گرانمایهترین ستودگیهاست. چنین کاری از یک مردی از یکسو نشانهی بخردیست که راستی را شناخته و از سوی دیگر نمونهی پاکدرونیست که زبون دیو خودخواهی و خودنمایی نگردیده و راستیای را که شناخته پذیرفته.
یک آدمی هرچه روانش نیرومندتر این خوی درو فزونتر خواهد بود.
اگر خیمهای آدمی را از دیدهی سود و زیان جهان بسنجیم این خیم پرارجترین آنها خواهد بود. زیرا در جهان هر پیشرفتی نتیجهی این خوی ستوده بوده.
این خوی ازآنِ امام علیبنابیطالب و پسر قُحافه و زادهی خطّابست (1) ، ازآن آریستیدیس است.
پس از آنکه گفتارهایی در این زمینه نوشتیم اینک بشمردن خویهای پاک پرداختیم. ستودهترین و پاکترین خوی آدمی راستیپرستی اوست و اینست ما آن را نخست میشماریم.
در برابر این چون روان بیمار باشد خودخواهی و خودنمایی و سودجویی و رشک و کینهتوزی و اینگونه زشتخوییها که ازآنِ تن میباشد چیره گردد و از سستی خرد راستیها ارج خود را از دست دهد و نتیجه آن شود که مردم راستیها را بآسانی درنیابند و چون دریافتند کمتر پروایش کنند و اگر یک راستی از راه دیگری پیش رفت از آن بسودجوییها برخیزند.
این گرفتاری در تودههای پیشرفته (2) فراوان باشد. مردان دُژآگاه بیابانی تنها دردشان نادانی باشد و اینست بآسانی چاره پذیرد. ولی مردان پیشرفتهی شهری چندین درد را از خودخواهی و خودنمایی و رشک و کینهتوزی و مانند این بهم درآمیزند و اینست روانها سخت ناتوان گردد و در گام نخست ، خوی ستودهی راستیپرستی پایمال گردد.
گفتیم در جهان هر پیشرفتی نتیجهی راستیپرستی بوده. اگر تاریخ را بنگرید همواره چنین بوده که یکی براهنماییهایی برخاسته و دیگران که او را راست دانستهاند به یاریش برخاستهاند و پاکدلانه پشتیبانی نمودهاند و بدینسان راهی باز شده و جهان بهرهمند گردیده.
آیا پیشرفت تاریخی یونان و روم باستان از چه راه بوده؟ نه اینکه در هر کدام دانایانی برخاستند و راههایی نمودند و دیگران راستپرستانه از ایشان پیروی نمودند؟!. آیا شورش فرانسه که جهان اینهمه بهره از آن برده جز از این بود که مردان بخردی سخنانی سرودند و دیگران آن را براست داشتند و پی روان گردانیدنش افتادند و در راه آن از جان و دارایی دریغ نگفتند؟..
در جنبشهای دینی نیز همین بوده. زردشت پیغمبر باستان ایران چون برخاست و مردمان را بدین مَزدَیَسنی خواند مردان پاکدل همه باو گرویدند و به یاریش برخاستند و با دیوَیَسنان (3) بجنگ و خونریزی پرداختند. پاکمرد عرب چون برخاست امام علیبنابیطالب و زادهی قُحافه و پسر خطّاب و دیگران از مردم مکه و مدینه راستپرستانه باو گرویدند و گفتههایش را براست داشتند و به یاریش پرداخته از گزند بوجهل و بوسفیان و بولهب نگهداریش کردند و بدینسان نامهای خود را در جهان یادگار گزاردند. (4)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ ابوبکر و عمَر
2ـ توده = جماعت ، جامعه (اینجا قشر یا طبقه). تودههای پیشرفته (= پیشافتادگان و برجستگان) ، همانا برابر elites بکار رفته که ترجمانها برابرهای دیگری برای آن بکار بردهاند.
3ـ مزدیسن = خداپرست (در دین زردشت) و دیویسن = بتپرست
4ـ آیا بیرون آمدن اروپا از سدههای میانه جز در سایهی این خوی ارجمند آدمی بوده؟! بیاد آوریم راهنمایان و دانشمندانی را که اگر «توبه» میکردند بآتش انکیزیسیون نمیسوختند ، ولی باک از مرگ نکرده بر گفتههای خود پافشردند و راه پیشرفت را گشودند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 37ـ داستان شگفتی که رخ داد (تکهی یک از دو)
چنانکه نوشتم وزارت عدلیه با آنکه بمن کاری نمیداد پاس بسیار میداشت. پس از گذشتن تعرفه «حقوق انتظار خدمت» هم پرداخته میشد. گاهی نیز خواهشهایی از من میکردند. مثلاً در همان پاییز در دماوند میرزاعلیآقا نام امین صلح (گویا همان تقوی که چند ماه پیش کشته شدنش را در روزنامهها نوشتند) بوزارت عدلیه نافرمانی مینموده. به تهران خوانده بودند نمیآمده و نامههای تند مینوشته.
وزیر عدلیه (آقای فاطمی) خشمناک شده گفته بود : «به این چه کار کنیم؟!. آیا بگوییم ژاندارمها تحتالحفظ به تهران بیاورند؟!». مدیر کل (میرزاکاظمخان) (1) گفته بود : «اگر آقای کسروی قبول کند این کار اوست که برود و او را بیاورد».
وزیر عدلیه فرستاده بود پی من. چون رفتم گفت : «خواهش میکنم همین امروز اتومبیلی بگیرید و بروید و به هر نحوی که صلاح میدانید او را به تهران بیاورید».
من همان روز اتومبیلی گرفته روانه گردیدم. شب که رسیده بودم میرزاعلیآقا بدیدنم آمد. گلهاش از این میبود که حاکم به او توهین کرده و وزارت عدلیه بجای هواداری و پشتیبانی ، او را از سر کار برداشته و به تهران خواسته که این خود توهین دیگری بوده. میگفت : «من چاره ندارم جز آنکه خودم انتقام بگیرم».
گفتم : این سخنها پوچست. شما چه کار توانید کرد؟!. آنگاه همین حاکم چند سال پیش در زمان من میبوده. پس چرا با من آنهمه نیکورفتاری کرد؟!.
پس از گفتگو چنین نهادیم که با من به تهران بیاید. چون در خانهی میرزاابراهیمخان ، امین صلح نوین میبودیم ، فردا را نیز میهمان او بوده پسفردا با اتومبیل بازگشتیم. هنگامی که رسیدیم چون نزدیک بشب و عدلیه بسته میبود او را با خود بخانهی وزیر بردم. گفتم : من او را آوردم. ولی وزارتخانه باید گناهش را نادیده گیرد. وزیر خشنودی نمود و به او نوید مهربانی داد.
بدینسان میگذشت تا اسفندماه رسید که میبایست بشیوهی همهساله «کمیسیون ترفیع» برپا شود ، وزارت عدلیه برای دلجویی از من درخواست «ترفیع» برایم کرد.
این را بنویسم که من که در تبریز بعدلیه رفتم ، چون عنوان «عضو بدایت» میداشتم رتبهی دو میبودم. سپس که «عضو استیناف» شدم رتبهی سه گردیدم. سپس که «رئیس بدایت» زنجان شدم برتبهی چهار رسیدم. سپس که بخوزستان میرفتم چون شرط کرده بودم ، وزارت عدلیه مرا برتبهی شش برد ، و چنانکه نوشتم بخشی از حقوق آن را نیز گرفتم. آن زمان وزارت عدلیه اختیار چنین کارهایی میداشت.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ از میرزاکاظمخان که پسر صدرالاشراف (وزیر ، نخستوزیر ، سناتور) بود در گفتارهای آینده سخن خواهد رفت.
🔸 37ـ داستان شگفتی که رخ داد (تکهی یک از دو)
چنانکه نوشتم وزارت عدلیه با آنکه بمن کاری نمیداد پاس بسیار میداشت. پس از گذشتن تعرفه «حقوق انتظار خدمت» هم پرداخته میشد. گاهی نیز خواهشهایی از من میکردند. مثلاً در همان پاییز در دماوند میرزاعلیآقا نام امین صلح (گویا همان تقوی که چند ماه پیش کشته شدنش را در روزنامهها نوشتند) بوزارت عدلیه نافرمانی مینموده. به تهران خوانده بودند نمیآمده و نامههای تند مینوشته.
وزیر عدلیه (آقای فاطمی) خشمناک شده گفته بود : «به این چه کار کنیم؟!. آیا بگوییم ژاندارمها تحتالحفظ به تهران بیاورند؟!». مدیر کل (میرزاکاظمخان) (1) گفته بود : «اگر آقای کسروی قبول کند این کار اوست که برود و او را بیاورد».
وزیر عدلیه فرستاده بود پی من. چون رفتم گفت : «خواهش میکنم همین امروز اتومبیلی بگیرید و بروید و به هر نحوی که صلاح میدانید او را به تهران بیاورید».
من همان روز اتومبیلی گرفته روانه گردیدم. شب که رسیده بودم میرزاعلیآقا بدیدنم آمد. گلهاش از این میبود که حاکم به او توهین کرده و وزارت عدلیه بجای هواداری و پشتیبانی ، او را از سر کار برداشته و به تهران خواسته که این خود توهین دیگری بوده. میگفت : «من چاره ندارم جز آنکه خودم انتقام بگیرم».
گفتم : این سخنها پوچست. شما چه کار توانید کرد؟!. آنگاه همین حاکم چند سال پیش در زمان من میبوده. پس چرا با من آنهمه نیکورفتاری کرد؟!.
پس از گفتگو چنین نهادیم که با من به تهران بیاید. چون در خانهی میرزاابراهیمخان ، امین صلح نوین میبودیم ، فردا را نیز میهمان او بوده پسفردا با اتومبیل بازگشتیم. هنگامی که رسیدیم چون نزدیک بشب و عدلیه بسته میبود او را با خود بخانهی وزیر بردم. گفتم : من او را آوردم. ولی وزارتخانه باید گناهش را نادیده گیرد. وزیر خشنودی نمود و به او نوید مهربانی داد.
بدینسان میگذشت تا اسفندماه رسید که میبایست بشیوهی همهساله «کمیسیون ترفیع» برپا شود ، وزارت عدلیه برای دلجویی از من درخواست «ترفیع» برایم کرد.
این را بنویسم که من که در تبریز بعدلیه رفتم ، چون عنوان «عضو بدایت» میداشتم رتبهی دو میبودم. سپس که «عضو استیناف» شدم رتبهی سه گردیدم. سپس که «رئیس بدایت» زنجان شدم برتبهی چهار رسیدم. سپس که بخوزستان میرفتم چون شرط کرده بودم ، وزارت عدلیه مرا برتبهی شش برد ، و چنانکه نوشتم بخشی از حقوق آن را نیز گرفتم. آن زمان وزارت عدلیه اختیار چنین کارهایی میداشت.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ از میرزاکاظمخان که پسر صدرالاشراف (وزیر ، نخستوزیر ، سناتور) بود در گفتارهای آینده سخن خواهد رفت.
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 13
لیکن در اینجا پرسش دیگری پیش میآید ، و آن اینکه در «تقیه» باید دو سخن آخشیج هم که مرد «تقیهکار» میگوید یکی در نهان و دیگری در آشکار باشد. مثلاً آدم در خانهی خود در پس پرده بگوید : «فلان خلیفه غاصب است و اطاعت او نباید کرد». ولی اگر پایش افتاد و بنزد خلیفهاش بردند بگوید : «والله لقد کذبوا علی یا امیرالمؤمنین انا علی الطاعه».
ما تاکنون «تقیه» این را دانسته بودیم. در حالی که من هرچه دربارهی قرآن گفتهام آشکاره گفتهام. بلکه نوشته بچاپ رسانیدهام. جای پرسش اینجاست که آیا این را هم «تقیه» توان نامید؟!. باید دید «متخصصین تقیه» که نویسندگان آن دفتر از ایشانند چه میگویند.
چون در گفتگو گاهی شوخی باید بود این چند جمله را گفتم. با آن کسان جز بچنین پاسخهایی نباید برخاست.
نوشتهاند که باز کتابی خواهند نوشت و چاپ خواهند کرد. آنان چون آزادند و بیکار هر کاری توانند کرد و آقای صادق ایپکچی و دیگران پولها توانند ریخت ولی ما جز آنچه نوشتهایم سخنی در برابر آنان نمیداریم. اگر نیاز افتاد همان را دوباره و سهباره چاپ خواهیم کرد.
شما میدانید که من آن را نیز نمیخواستم. گروهی که هیچگاه گردن بآمیغها نخواهند گزاشت و اگر از این راه درماندند از راه دیگر خواهند آمد چه جای پاسخ دادن بایشانست. ولی چون آقای مهدیه و دیگران خواستار میبودند سخنانی گفته همانها را بچاپ رسانیدیم. در این میدان بسیار بزرگی که ماییم پرداختن باینگونه آوازهای بسیار ناتوان ، راستی را ناسزاست.
من دوست میدارم یاران ما همیشه بزرگی کار را بدیده گیرند و خود را در میدان بسیار پهناور و بزرگی بینند. امروز جهان از این سر تا آن سر بهم پیوسته و تودهها از اروپایی و آمریکایی و آسیایی و آفریکایی همگی در زندگانی به یک راه افتاده ، از آنسوی دانشها اندیشهها را والاتر گردانیده و قرنها برای پیشرفت آمیغها آماده گردانیده و قرنها گذشته تا آزادی سخن بدست آمده ـ در چنین زمان و با چنین زمینه ما با یک رشته آمیغهای بسیار ارجدار در برابر جهان بالا افراشتهایم و بهنگامی که زندگانی جهانیان به یک راه بنبست افتاده ما شاهراه گشادهای بآنان مینماییم. این کار هرچه بیندیشیم بزرگتر است و هرچه بیندیشیم ورجاوندتر است.
ما در ایران میکوشیم ولی تنها بهر ایران نمیکوشیم. ما نیکی و آبادی همهی جهان را میخواهیم باید آواز خود را بلندتر گردانیده بگوش نیکخواهان و دانشمندان اروپا و آمریکا و دیگر جاها رسانیم و آنان را با خود همآواز گردانیم.
اینک جنگ نزدیک به پایانست و از این پس همهی نیکخواهان در آرزوی آیین خردمندانهای برای زندگانی خواهند بود و زمینه به پیشرفت کوششهای ما آمادهتر خواهد گردید. آن شیفتگی که اروپاییان باندیشههای خود میداشتند و آن امیدها که بآبادی جهان و آسایش جهانیان از پشت سر آن اندیشهها و سیاستها میبستند ، همه را این جنگهای جهانویرانکن پیاپی از میان برده و اینک جهان در جستجوی اندیشههای بهتر دیگر خواهد بود و بیگمان آن اندیشهها گفتههای ماست ، و بیگمان آنچه جهانیان را از آسایش و خرسندی[=سعادت] بهرهمند تواند گردانید راه ماست.
ما امروز در اینجا گرد آمده از پیشگامان مشروطهخواهی یاد میکنیم. بخواست خدای بزرگ باید روزی هم باشد که جهانیان یاد از ما کنند و بنام این کوششهای ورجاوند «روزبه» گیرند.
* * *
بدینسان گفتگوها میرفت تا نشست پایان پذیرفت. چنانکه آگاهی رسیده در همان روز سیزدهم مرداد در همهی شهرستانها پاکدینان بنام مشروطه جشنها برپا گردانیدهاند و در برخی از شهرها از جمله در اندیمشک و آبادان جشنهای باشکوهی میبوده و پذیراییهای شایندهای انجام گرفته.
لیکن در اینجا پرسش دیگری پیش میآید ، و آن اینکه در «تقیه» باید دو سخن آخشیج هم که مرد «تقیهکار» میگوید یکی در نهان و دیگری در آشکار باشد. مثلاً آدم در خانهی خود در پس پرده بگوید : «فلان خلیفه غاصب است و اطاعت او نباید کرد». ولی اگر پایش افتاد و بنزد خلیفهاش بردند بگوید : «والله لقد کذبوا علی یا امیرالمؤمنین انا علی الطاعه».
ما تاکنون «تقیه» این را دانسته بودیم. در حالی که من هرچه دربارهی قرآن گفتهام آشکاره گفتهام. بلکه نوشته بچاپ رسانیدهام. جای پرسش اینجاست که آیا این را هم «تقیه» توان نامید؟!. باید دید «متخصصین تقیه» که نویسندگان آن دفتر از ایشانند چه میگویند.
چون در گفتگو گاهی شوخی باید بود این چند جمله را گفتم. با آن کسان جز بچنین پاسخهایی نباید برخاست.
نوشتهاند که باز کتابی خواهند نوشت و چاپ خواهند کرد. آنان چون آزادند و بیکار هر کاری توانند کرد و آقای صادق ایپکچی و دیگران پولها توانند ریخت ولی ما جز آنچه نوشتهایم سخنی در برابر آنان نمیداریم. اگر نیاز افتاد همان را دوباره و سهباره چاپ خواهیم کرد.
شما میدانید که من آن را نیز نمیخواستم. گروهی که هیچگاه گردن بآمیغها نخواهند گزاشت و اگر از این راه درماندند از راه دیگر خواهند آمد چه جای پاسخ دادن بایشانست. ولی چون آقای مهدیه و دیگران خواستار میبودند سخنانی گفته همانها را بچاپ رسانیدیم. در این میدان بسیار بزرگی که ماییم پرداختن باینگونه آوازهای بسیار ناتوان ، راستی را ناسزاست.
من دوست میدارم یاران ما همیشه بزرگی کار را بدیده گیرند و خود را در میدان بسیار پهناور و بزرگی بینند. امروز جهان از این سر تا آن سر بهم پیوسته و تودهها از اروپایی و آمریکایی و آسیایی و آفریکایی همگی در زندگانی به یک راه افتاده ، از آنسوی دانشها اندیشهها را والاتر گردانیده و قرنها برای پیشرفت آمیغها آماده گردانیده و قرنها گذشته تا آزادی سخن بدست آمده ـ در چنین زمان و با چنین زمینه ما با یک رشته آمیغهای بسیار ارجدار در برابر جهان بالا افراشتهایم و بهنگامی که زندگانی جهانیان به یک راه بنبست افتاده ما شاهراه گشادهای بآنان مینماییم. این کار هرچه بیندیشیم بزرگتر است و هرچه بیندیشیم ورجاوندتر است.
ما در ایران میکوشیم ولی تنها بهر ایران نمیکوشیم. ما نیکی و آبادی همهی جهان را میخواهیم باید آواز خود را بلندتر گردانیده بگوش نیکخواهان و دانشمندان اروپا و آمریکا و دیگر جاها رسانیم و آنان را با خود همآواز گردانیم.
اینک جنگ نزدیک به پایانست و از این پس همهی نیکخواهان در آرزوی آیین خردمندانهای برای زندگانی خواهند بود و زمینه به پیشرفت کوششهای ما آمادهتر خواهد گردید. آن شیفتگی که اروپاییان باندیشههای خود میداشتند و آن امیدها که بآبادی جهان و آسایش جهانیان از پشت سر آن اندیشهها و سیاستها میبستند ، همه را این جنگهای جهانویرانکن پیاپی از میان برده و اینک جهان در جستجوی اندیشههای بهتر دیگر خواهد بود و بیگمان آن اندیشهها گفتههای ماست ، و بیگمان آنچه جهانیان را از آسایش و خرسندی[=سعادت] بهرهمند تواند گردانید راه ماست.
ما امروز در اینجا گرد آمده از پیشگامان مشروطهخواهی یاد میکنیم. بخواست خدای بزرگ باید روزی هم باشد که جهانیان یاد از ما کنند و بنام این کوششهای ورجاوند «روزبه» گیرند.
* * *
بدینسان گفتگوها میرفت تا نشست پایان پذیرفت. چنانکه آگاهی رسیده در همان روز سیزدهم مرداد در همهی شهرستانها پاکدینان بنام مشروطه جشنها برپا گردانیدهاند و در برخی از شهرها از جمله در اندیمشک و آبادان جشنهای باشکوهی میبوده و پذیراییهای شایندهای انجام گرفته.
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 289
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی دهم ـ پدید آوردن نام اندازه : چنگه ، چکه ، دسته ، یکشبه ، دوروزه و مانند اینها.
چنگه در این عبارت که بگوییم : «یک چنگه برداشت» برای اندازه است : «باندازهی یک چنگ»
چکه آن اندازهی آب یا چیز روان دیگر را میگویند که برای یک بار چکیدن بس باشد.
دسته در عبارت «دستهگل» این معنی را دارد : «باندازهی یک دست گرفتن» یا شاید در آنجا نیز بمعنی گروه باشد که در پیش یاد کردیم.
یکشبه و دوروزه و مانندهای آنها نیز برای اندازه است. مثلاً اگر بگوییم : «از تهران تا قزوین راه یکشبه است» مقصود نشان دادن اندازهی راه میباشد.
این معنی نیز اندک است و قیاسی نمیتواند بود.
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی دهم ـ پدید آوردن نام اندازه : چنگه ، چکه ، دسته ، یکشبه ، دوروزه و مانند اینها.
چنگه در این عبارت که بگوییم : «یک چنگه برداشت» برای اندازه است : «باندازهی یک چنگ»
چکه آن اندازهی آب یا چیز روان دیگر را میگویند که برای یک بار چکیدن بس باشد.
دسته در عبارت «دستهگل» این معنی را دارد : «باندازهی یک دست گرفتن» یا شاید در آنجا نیز بمعنی گروه باشد که در پیش یاد کردیم.
یکشبه و دوروزه و مانندهای آنها نیز برای اندازه است. مثلاً اگر بگوییم : «از تهران تا قزوین راه یکشبه است» مقصود نشان دادن اندازهی راه میباشد.
این معنی نیز اندک است و قیاسی نمیتواند بود.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی ۲ از ۲۳
امروز بدترین گرفتاری شرق اینست که روانها بیمار گردیده و دستههای انبوهی این ستودهخویی را از دست هشتهاند. در همه جا چنین است که پیشرفتگان و برجستگان هر کدام سخنانی را از کتابها و روزنامهها و زبانها فراگرفته و چیزهایی از اندیشهی خود بر آنها افزوده و کهنه و نو بهم درآمیخته و آن را سرمایهی خودنمایی گرفته و همین پابندش شده که بهیچ راستی نگراید و همواره درپی خودفروشی (1) باشد و با هر راستی نبرد کند و در هر زمینهای بگفتار پردازد ، همیشه زبانش گویا و گوشش ناشنوا باشد.
گفتم این بدترین گرفتاری است. زیرا این اندیشهها که بهیچ جایی نرسد سنگ راه رستگاری است. اینان که کمترین سودی را به تودهی خود نتوانند رسانید و کوچکترین گرهی را از کار جهان نتوانند گشود و چون چهار تن در انجمنی گرد آیند درزمان به پیکار برخیزند و بر سر و روی همدیگر کوبند و هرگاه چهار روز بگفتگو نشینند ، در یک زمینه همزبان و همداستان نگردند و کالاشان سراسر نادانی و خودنمایی و پراکندهاندیشی است ، از پیشرفت هر جنبشِ سودمند نیز جلوگیری کنند. خودشان که براستی نگرایند ، سنگ راه دیگران نیز شوند. و چون اینان دستهی انبوهی هستند و ما بارها یادشان خواهیم کرد ، اینست نام «بیماردلان» بایشان میدهیم.
دوباره میگویم : این بیماری پیشرفتگان راست. تودههای انبوه آن را ندارند. در این باره در تاریخ مشروطهی ایران گواهیهای بسیار روشن هست. در ایران چون گفتگوی مشروطه آغاز شد از تودهی انبوه هر کو شنید و معنی آن را دانست به یاریش برخاست ولی از پیشرفتگان کسانی که سود خود را در آن دیدند گراییدند و دیگران بازایستادند بلکه دشمنیها کردند و کمتر کسی از این دسته پاکدلانه مشروطه را پذیرفت و در راه آن کوشش کرد. فراوان بودند کسانی که بارها بمشروطه روآوردند و سپس چون سود خود را در سوی دیگر دیدند از آن بازگشتند. ما داستان اینها را یکایک نوشتهایم.
بهترین نمونه در این باره داستان مجاهدان و دشمنان ایشانست. در سال 1287 (1326 قمری) چون محمدعلیمیرزا مجلس[را] بتوپ بست و بنیاد مشروطه را برانداخت و همگی آنان که از برجستگان هواداری از مشروطه مینمودند بکنار رفتند ، کسانی به اروپا گریختند و کسانی پنهان شدند و پارهای به سفارتخانهها و قونسولخانهها پناه بردند. در این میان مردی از میان تودهی انبوه بهمدستی چند تن دیگر غیرت کرده در یک گوشهی تبریز جانبازانه ایستادگی کرد و بیرق قهرمانی برافراشت. این کار او را هر کو از تودهی انبوه شنید پاکدلانه به یاری شتافت و زیر بیرق او جا گرفت و چون روانها درست بود کسی این نکرد که خودنمایی آغازد و راه جدایی گیرد. همگی برادروار دست بهم دادند و بکوشش پرداختند و در برابر دشمنان درونی و بیرونی یک تیپ ایستادند. گمنام و نامدار و توانگر و کمچیز همگی دست یکی کردند. از شهرهای دور قفقاز دستهها به یاری شتافتند. سپس در گیلان و شهرهای دیگر از همان تودهی انبوه شورشها پدید آمد. کوتاهسخن آنکه بهترین نمونهی راستیپرستی و پاکدلی را نشان دادند و یک کار بسیار بزرگی را از پیش بردند. زیرا از یکسو مشروطه را دوباره به ایران بازگردانیدند و از یکسو سیزده ماه در برابر سیاست فشارآمیز همسایگان ایستادگی کرده چون همگی یک تیپ بودند چیزی نباختند. اگرچه در این کارها کسانی از پیشرفتگان نیز دست داشتند ولی بیشتر کار را برخاستگان از تودهی انبوه انجام دادند و بنیاد را ایشان نهادند.
سپس محمدعلیمیرزا برافتاد و بار دیگر وزیران و دانشمندان و ادبا و فضلاء بمیان افتادند. یک دسته از اروپا بازگشتند. یک دسته از باغشاه درآمده به اینان پیوستند. اینان از بیماری روانها که گرفتار درد خودنمایی و رشک و کینه بودند همینکه دست بکار زدند چون هر یکی جز پیشرفت کار خود را نمیخواست و باهم از در فریبکاری بودند ، نخستین بدکرداریشان آن شد که نتوانستند در برابر سیاست فشارآمیز همسایگان یک تیپ بایستند و هر یکی به تنهایی در نهان راه بسفارتخانهها پیدا کرد و اینبود همگی افزار دست ایشان شدند و در اندک زمانی کشاکش و دستهبندی پدید آوردند و کشور آرامی را بشورانیدند و از شومیِ ناپاکدرونی و کینهورزی و ناشایستگی ایشان چندین هزار مردان جانباز دلیر که جنبش سیزدهماهه آماده گردانیده بود و در آن هنگام بهترین نیرویی برای کشور بشمار میرفت همگی نابود شده و از میان رفت و شد آنچه در تاریخ نگاشتهایم.
آن نتیجهی راستیپرستی و دادپژوهی تودهی انبوه و این میوهی خودفروشی مردان بیماردل پیشرفته.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ خودفروشی ، خودنماییِ فزون و چشمگیرست.
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی ۲ از ۲۳
امروز بدترین گرفتاری شرق اینست که روانها بیمار گردیده و دستههای انبوهی این ستودهخویی را از دست هشتهاند. در همه جا چنین است که پیشرفتگان و برجستگان هر کدام سخنانی را از کتابها و روزنامهها و زبانها فراگرفته و چیزهایی از اندیشهی خود بر آنها افزوده و کهنه و نو بهم درآمیخته و آن را سرمایهی خودنمایی گرفته و همین پابندش شده که بهیچ راستی نگراید و همواره درپی خودفروشی (1) باشد و با هر راستی نبرد کند و در هر زمینهای بگفتار پردازد ، همیشه زبانش گویا و گوشش ناشنوا باشد.
گفتم این بدترین گرفتاری است. زیرا این اندیشهها که بهیچ جایی نرسد سنگ راه رستگاری است. اینان که کمترین سودی را به تودهی خود نتوانند رسانید و کوچکترین گرهی را از کار جهان نتوانند گشود و چون چهار تن در انجمنی گرد آیند درزمان به پیکار برخیزند و بر سر و روی همدیگر کوبند و هرگاه چهار روز بگفتگو نشینند ، در یک زمینه همزبان و همداستان نگردند و کالاشان سراسر نادانی و خودنمایی و پراکندهاندیشی است ، از پیشرفت هر جنبشِ سودمند نیز جلوگیری کنند. خودشان که براستی نگرایند ، سنگ راه دیگران نیز شوند. و چون اینان دستهی انبوهی هستند و ما بارها یادشان خواهیم کرد ، اینست نام «بیماردلان» بایشان میدهیم.
دوباره میگویم : این بیماری پیشرفتگان راست. تودههای انبوه آن را ندارند. در این باره در تاریخ مشروطهی ایران گواهیهای بسیار روشن هست. در ایران چون گفتگوی مشروطه آغاز شد از تودهی انبوه هر کو شنید و معنی آن را دانست به یاریش برخاست ولی از پیشرفتگان کسانی که سود خود را در آن دیدند گراییدند و دیگران بازایستادند بلکه دشمنیها کردند و کمتر کسی از این دسته پاکدلانه مشروطه را پذیرفت و در راه آن کوشش کرد. فراوان بودند کسانی که بارها بمشروطه روآوردند و سپس چون سود خود را در سوی دیگر دیدند از آن بازگشتند. ما داستان اینها را یکایک نوشتهایم.
بهترین نمونه در این باره داستان مجاهدان و دشمنان ایشانست. در سال 1287 (1326 قمری) چون محمدعلیمیرزا مجلس[را] بتوپ بست و بنیاد مشروطه را برانداخت و همگی آنان که از برجستگان هواداری از مشروطه مینمودند بکنار رفتند ، کسانی به اروپا گریختند و کسانی پنهان شدند و پارهای به سفارتخانهها و قونسولخانهها پناه بردند. در این میان مردی از میان تودهی انبوه بهمدستی چند تن دیگر غیرت کرده در یک گوشهی تبریز جانبازانه ایستادگی کرد و بیرق قهرمانی برافراشت. این کار او را هر کو از تودهی انبوه شنید پاکدلانه به یاری شتافت و زیر بیرق او جا گرفت و چون روانها درست بود کسی این نکرد که خودنمایی آغازد و راه جدایی گیرد. همگی برادروار دست بهم دادند و بکوشش پرداختند و در برابر دشمنان درونی و بیرونی یک تیپ ایستادند. گمنام و نامدار و توانگر و کمچیز همگی دست یکی کردند. از شهرهای دور قفقاز دستهها به یاری شتافتند. سپس در گیلان و شهرهای دیگر از همان تودهی انبوه شورشها پدید آمد. کوتاهسخن آنکه بهترین نمونهی راستیپرستی و پاکدلی را نشان دادند و یک کار بسیار بزرگی را از پیش بردند. زیرا از یکسو مشروطه را دوباره به ایران بازگردانیدند و از یکسو سیزده ماه در برابر سیاست فشارآمیز همسایگان ایستادگی کرده چون همگی یک تیپ بودند چیزی نباختند. اگرچه در این کارها کسانی از پیشرفتگان نیز دست داشتند ولی بیشتر کار را برخاستگان از تودهی انبوه انجام دادند و بنیاد را ایشان نهادند.
سپس محمدعلیمیرزا برافتاد و بار دیگر وزیران و دانشمندان و ادبا و فضلاء بمیان افتادند. یک دسته از اروپا بازگشتند. یک دسته از باغشاه درآمده به اینان پیوستند. اینان از بیماری روانها که گرفتار درد خودنمایی و رشک و کینه بودند همینکه دست بکار زدند چون هر یکی جز پیشرفت کار خود را نمیخواست و باهم از در فریبکاری بودند ، نخستین بدکرداریشان آن شد که نتوانستند در برابر سیاست فشارآمیز همسایگان یک تیپ بایستند و هر یکی به تنهایی در نهان راه بسفارتخانهها پیدا کرد و اینبود همگی افزار دست ایشان شدند و در اندک زمانی کشاکش و دستهبندی پدید آوردند و کشور آرامی را بشورانیدند و از شومیِ ناپاکدرونی و کینهورزی و ناشایستگی ایشان چندین هزار مردان جانباز دلیر که جنبش سیزدهماهه آماده گردانیده بود و در آن هنگام بهترین نیرویی برای کشور بشمار میرفت همگی نابود شده و از میان رفت و شد آنچه در تاریخ نگاشتهایم.
آن نتیجهی راستیپرستی و دادپژوهی تودهی انبوه و این میوهی خودفروشی مردان بیماردل پیشرفته.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ خودفروشی ، خودنماییِ فزون و چشمگیرست.