🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 40ـ چگونه از تهران دورم راندند (تکهی دو از دو)
این پروندهها را نیز به تهران فرستادیم. چون دیگر کار نمیداشتیم بگردش و تماشا پرداختیم. بارها به صحن و حرم میرفتیم و رفتار مردم را تماشا میکردیم و شیوهی بتپرستی ایرانیان را تماشا میکردیم. در اینجا سالوسکاری بیش از اندازه میبود. بسیاری از کارکنان عدلیهی پیش که در آنجا میبودند بدیدن ما میآمدند و درمیان گفتگو بیش از هر چیزی میخواستند دلبستگی خود را به «آستان قدس حضرت ثامن الائمه» بما بفهمانند. برخی از ایشان بستگی بآن آستان پیدا کرده سمت «جاروکشی» میداشتند. روزی پزشک شهربانی بدیدن آمد و پس از سالوسکاریها پرسید : «راستی شما نماز را قصر میخوانید یا تمام؟!». گفتم : «اگر مسئله میپرسید ما چون نمیدانیم چند روز خواهیم ماند بایستی نماز را قصر بخوانیم. ولی ما که نمازی نمیخوانیم». خواستم بدش بیاید و لب از سالوسکاری ببندد. سپس گفتم : شما مگر ملایید که سخن از نماز میرانید؟!. شما باید بما از تندرستی گفتگو کنید و دستورهایی بما دهید. این را که گفتم بیکبار خاموش گردید.
والی خراسان شریفالدوله که از تبریز همدیگر را میشناختیم بما مهربانی بسیار میکرد. آقای کیا مدعیالعمومِ پیش پذیراییهایی بسیاری مینمود. من فرصت یافته یک روز بدیدن کتابخانهی آستانه رفتم و بسیاری از کتابهای آنجا را دیدم. حاجیحسینآقامَلِک (1) بدیدن آمد و ما را به وکیلآباد که دیه خودشانست میهمان برد. در آنجا نیز کتابخانه میداشت و دو روز که ماندیم من سودجویی کرده یادداشتها برداشتم.
بدیدن گور نادرشاه نیز رفته خشنود گردیدم که از آن حال بد بیرون آورده شده. ممتازالدوله «رئیس مجلس یکم» در مشهد میبود. روزی هم با او به توس رفته گردیدیم. گور فردوسی را در باغی نشان میدادند. بسر آن رفته یادی ازو کردیم و از زردآلوهای شیرینی که در پیرامونش بزمین ریخته بود چند تا برداشته خوردیم.
در توس زنها را دیدیم که کفشهای زرد آخوندانه (کفشهای پوستخربزهای) بپا میکنند. بشوخی برخاستیم و گفتیم : «خراسانیان چنانکه مردانشان دستار میبندند و همه علمایند ، زنانشان هم کفش زرد میپوشند و همه علمایند».
در مشهد آنچه بسیار میشنیدیم سخن از کلنل محمدتقیخان و ستایش از دلیری و کوشایی و پاکدامنی آن افسر جوان میبود. دانسته شد داستان جایی ژرف در دلهای بسیاری باز کرده. چنانکه نوشتهام هنگامی که داستان کلنل در خراسان رخ میداد من در راه تبریز و تهران میبودم و از داستان آگاهی نیکی نیافته بودم. در اینجا آهها و افسوسهایی که میشنیدم در من نیز میهنایید و به سرگذشت آن جوان دلیر و کوشا که میباید او را از شمار جلالالدین خوارزمشاه و لطفعلیخان زند گرفت ، دلبستگی پیدا میکردم. بارها به ناآزمودگی او که مفت خود را بکشتن داده افسوس خوردم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ دارندهی کتابخانهی ملک در تهران
🔸 40ـ چگونه از تهران دورم راندند (تکهی دو از دو)
این پروندهها را نیز به تهران فرستادیم. چون دیگر کار نمیداشتیم بگردش و تماشا پرداختیم. بارها به صحن و حرم میرفتیم و رفتار مردم را تماشا میکردیم و شیوهی بتپرستی ایرانیان را تماشا میکردیم. در اینجا سالوسکاری بیش از اندازه میبود. بسیاری از کارکنان عدلیهی پیش که در آنجا میبودند بدیدن ما میآمدند و درمیان گفتگو بیش از هر چیزی میخواستند دلبستگی خود را به «آستان قدس حضرت ثامن الائمه» بما بفهمانند. برخی از ایشان بستگی بآن آستان پیدا کرده سمت «جاروکشی» میداشتند. روزی پزشک شهربانی بدیدن آمد و پس از سالوسکاریها پرسید : «راستی شما نماز را قصر میخوانید یا تمام؟!». گفتم : «اگر مسئله میپرسید ما چون نمیدانیم چند روز خواهیم ماند بایستی نماز را قصر بخوانیم. ولی ما که نمازی نمیخوانیم». خواستم بدش بیاید و لب از سالوسکاری ببندد. سپس گفتم : شما مگر ملایید که سخن از نماز میرانید؟!. شما باید بما از تندرستی گفتگو کنید و دستورهایی بما دهید. این را که گفتم بیکبار خاموش گردید.
والی خراسان شریفالدوله که از تبریز همدیگر را میشناختیم بما مهربانی بسیار میکرد. آقای کیا مدعیالعمومِ پیش پذیراییهایی بسیاری مینمود. من فرصت یافته یک روز بدیدن کتابخانهی آستانه رفتم و بسیاری از کتابهای آنجا را دیدم. حاجیحسینآقامَلِک (1) بدیدن آمد و ما را به وکیلآباد که دیه خودشانست میهمان برد. در آنجا نیز کتابخانه میداشت و دو روز که ماندیم من سودجویی کرده یادداشتها برداشتم.
بدیدن گور نادرشاه نیز رفته خشنود گردیدم که از آن حال بد بیرون آورده شده. ممتازالدوله «رئیس مجلس یکم» در مشهد میبود. روزی هم با او به توس رفته گردیدیم. گور فردوسی را در باغی نشان میدادند. بسر آن رفته یادی ازو کردیم و از زردآلوهای شیرینی که در پیرامونش بزمین ریخته بود چند تا برداشته خوردیم.
در توس زنها را دیدیم که کفشهای زرد آخوندانه (کفشهای پوستخربزهای) بپا میکنند. بشوخی برخاستیم و گفتیم : «خراسانیان چنانکه مردانشان دستار میبندند و همه علمایند ، زنانشان هم کفش زرد میپوشند و همه علمایند».
در مشهد آنچه بسیار میشنیدیم سخن از کلنل محمدتقیخان و ستایش از دلیری و کوشایی و پاکدامنی آن افسر جوان میبود. دانسته شد داستان جایی ژرف در دلهای بسیاری باز کرده. چنانکه نوشتهام هنگامی که داستان کلنل در خراسان رخ میداد من در راه تبریز و تهران میبودم و از داستان آگاهی نیکی نیافته بودم. در اینجا آهها و افسوسهایی که میشنیدم در من نیز میهنایید و به سرگذشت آن جوان دلیر و کوشا که میباید او را از شمار جلالالدین خوارزمشاه و لطفعلیخان زند گرفت ، دلبستگی پیدا میکردم. بارها به ناآزمودگی او که مفت خود را بکشتن داده افسوس خوردم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ دارندهی کتابخانهی ملک در تهران
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
در راه سیاست.pdf
2.6 MB
📘 در راه سیاست
✍ احمد کسروی
🔍 جستار : سه پایهی سیاست ، سرچشمهی نیروی توده ، گمراهیهای سیاسی ، آلودگیهای توده و لزوم چاره به آن ، تأثیر فرهنگ بر سیاست ، رفتار با همسایگان ، احزاب و شایندگان راهبری کشور ، استقلال ، شرط بهرهمندی از پیشرفتهای اندیشهای و دانشی جهان ، جایگاه اقتصاد کشور در کشاکش سرمایهداری و کمونیزم ، تکانی که باید خردها خورند ، همراهی با جنبشهای نیکخواهانهی جهانی ، روزهای نیکی که جهانیان را تواند بود.
📊 شمار ساتها : ۹۵
🖨 بازپسین پراکنش : فروردین 1398
🔶 این کتاب از سوی «باهماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
✍ احمد کسروی
🔍 جستار : سه پایهی سیاست ، سرچشمهی نیروی توده ، گمراهیهای سیاسی ، آلودگیهای توده و لزوم چاره به آن ، تأثیر فرهنگ بر سیاست ، رفتار با همسایگان ، احزاب و شایندگان راهبری کشور ، استقلال ، شرط بهرهمندی از پیشرفتهای اندیشهای و دانشی جهان ، جایگاه اقتصاد کشور در کشاکش سرمایهداری و کمونیزم ، تکانی که باید خردها خورند ، همراهی با جنبشهای نیکخواهانهی جهانی ، روزهای نیکی که جهانیان را تواند بود.
📊 شمار ساتها : ۹۵
🖨 بازپسین پراکنش : فروردین 1398
🔶 این کتاب از سوی «باهماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 295
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی هفدهم ـ دوره و زمان : هزاره ، صده ، چله (چهله) ، دهه و مانند اینها.
هزاره یک دورهی هزارساله است. این عبارت در کتابهای زردشتی بسیار بکار رفته. زیرا آنان جهان را بچندین هزاره بخش میکنند و برای هر یکی داستانهایی دارند.
صده دورهی صدساله است که در زبانهای اروپایی هم چنین تعبیری رواج دارد و اینکه امروز بجای آن کلمهی قرن را بکار میبرند بیجاست و باید صده را بکار برد.
چله که اصل آن چهله است بسیار معروف است زیرا گذشته از آنکه صوفیان ریاضت چهل روزهی خود را با این نام میخوانند و مسلمانان در چهل روز پس از مرگِ هر کسی بار دیگر یادی ازو میکنند و آن را چله میخوانند یک بخشی از زمستان نیز با این نام خوانده میشود. در شعر خاقانی «پنجاهه» نیز بکار رفته.
دهه نیز دورهی دهروزه را میگویند و بسیار بکار میرود.
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی هفدهم ـ دوره و زمان : هزاره ، صده ، چله (چهله) ، دهه و مانند اینها.
هزاره یک دورهی هزارساله است. این عبارت در کتابهای زردشتی بسیار بکار رفته. زیرا آنان جهان را بچندین هزاره بخش میکنند و برای هر یکی داستانهایی دارند.
صده دورهی صدساله است که در زبانهای اروپایی هم چنین تعبیری رواج دارد و اینکه امروز بجای آن کلمهی قرن را بکار میبرند بیجاست و باید صده را بکار برد.
چله که اصل آن چهله است بسیار معروف است زیرا گذشته از آنکه صوفیان ریاضت چهل روزهی خود را با این نام میخوانند و مسلمانان در چهل روز پس از مرگِ هر کسی بار دیگر یادی ازو میکنند و آن را چله میخوانند یک بخشی از زمستان نیز با این نام خوانده میشود. در شعر خاقانی «پنجاهه» نیز بکار رفته.
دهه نیز دورهی دهروزه را میگویند و بسیار بکار میرود.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 8
آنچه تا اینجا نوشتیم در چند جمله میتوان کوتاه نمود :
1) گُهریترین و گرانمایهترین خوی آدمیان راستیپرستی ایشانست. یک آدمی که روانش بیمار نیست همیشه درپی راستیها (حقایق) باشد و چون بیک راستی برخورد ، خشنود گردد و آن را پذیرد و بهواداریش کوشد.
2) در جهان همهی پیشرفتها نتیجهی این خوی پاک است.
3) بیشتر مردمان ـ بویژه کسان چیزخوان ـ از این خوی پاک بیبهره شدهاند. هر کسی چیزهایی را از کهنه و نو فراگرفته و آن سنگ راهش گردیده و بسیاری نیز آلودهی خودخواهیاند.
4) آلودهتر از همه آن کسانیند که دعوی پیشوایی و راهنمایی دارند و بگفتن و نوشتن میپردازند.
5) دلیل این سخن آنکه اینان از گفتهها و نوشتههای خود نتیجه نمیخواهند و از همدستی و همزبانی با یکدیگر سخت گریزانند و کاری را که انجام دادن میخواهند اگر دیگری پیش افتاد و انجام داد بجای آنکه خشنود گردند و سپاس گزارند و به پشتیبانی و یاوری برخیزند ، میرنجند و زبان ببدگویی باز میکنند.
در این باره در گفتارهای پیش دلیلها آوردیم و مثالها زدیم. در اینجا نیز یک دلیل روشن دیگر یاد میکنیم : اگر دیده باشید در بیشتر انجمنها همینکه چهار و پنج تن فراهم نشستند و سخن آغاز شد بیدرنگ گفتگو از بدی رفتار و کردار مردم بمیان آید. هر کس داستانی یا سرگذشتی بازگفته از بدخویی آشنایان و دوستان و خویشان خود بگله پردازد کمکم بسخن دامنه داده بگفتگو از نیک و بد توده درآیند و دلسوزیها کنند و نومیدیها نمایند و سرانجام بآنجا رسد که گویند : «ما نمیشویم».
این چیزیست که در بیشتر نشستها پیش آید. امروز پررواجترین کارها گله از بدخویی مردم میباشد. خرد و کلان و دانا و کانا و نیک و بد این عادت را دارند و آن را یک گونه دلسوزی بحال جهان میشناسند.
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 8
آنچه تا اینجا نوشتیم در چند جمله میتوان کوتاه نمود :
1) گُهریترین و گرانمایهترین خوی آدمیان راستیپرستی ایشانست. یک آدمی که روانش بیمار نیست همیشه درپی راستیها (حقایق) باشد و چون بیک راستی برخورد ، خشنود گردد و آن را پذیرد و بهواداریش کوشد.
2) در جهان همهی پیشرفتها نتیجهی این خوی پاک است.
3) بیشتر مردمان ـ بویژه کسان چیزخوان ـ از این خوی پاک بیبهره شدهاند. هر کسی چیزهایی را از کهنه و نو فراگرفته و آن سنگ راهش گردیده و بسیاری نیز آلودهی خودخواهیاند.
4) آلودهتر از همه آن کسانیند که دعوی پیشوایی و راهنمایی دارند و بگفتن و نوشتن میپردازند.
5) دلیل این سخن آنکه اینان از گفتهها و نوشتههای خود نتیجه نمیخواهند و از همدستی و همزبانی با یکدیگر سخت گریزانند و کاری را که انجام دادن میخواهند اگر دیگری پیش افتاد و انجام داد بجای آنکه خشنود گردند و سپاس گزارند و به پشتیبانی و یاوری برخیزند ، میرنجند و زبان ببدگویی باز میکنند.
در این باره در گفتارهای پیش دلیلها آوردیم و مثالها زدیم. در اینجا نیز یک دلیل روشن دیگر یاد میکنیم : اگر دیده باشید در بیشتر انجمنها همینکه چهار و پنج تن فراهم نشستند و سخن آغاز شد بیدرنگ گفتگو از بدی رفتار و کردار مردم بمیان آید. هر کس داستانی یا سرگذشتی بازگفته از بدخویی آشنایان و دوستان و خویشان خود بگله پردازد کمکم بسخن دامنه داده بگفتگو از نیک و بد توده درآیند و دلسوزیها کنند و نومیدیها نمایند و سرانجام بآنجا رسد که گویند : «ما نمیشویم».
این چیزیست که در بیشتر نشستها پیش آید. امروز پررواجترین کارها گله از بدخویی مردم میباشد. خرد و کلان و دانا و کانا و نیک و بد این عادت را دارند و آن را یک گونه دلسوزی بحال جهان میشناسند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 41ـ سفر شیروان (تکهی یک از دو)
دو هفته کمابیش پاسخ تهران را میبیوسیدیم. شبی تلگراف رمزی رسید. چون کشف کردیم در این زمینه میبود : «چنانکه آگاهی رسیده در شیروان کارکنان دارایی و شهربانی زنی را شکنجه کردهاند و او خود را بچاه انداخته و کشته. در مجلس از دولت استیضاح کردهاند. چون چگونگی دانسته نیست ، بیدرنگ بشیروان روید و داستان را دنبال کنید و راپورتی با تلگراف بفرستید. قرار احاله از دیوان تمیز صادر شده».
چون تلگراف را خواندیم همان شبانه فرستادیم اتومبیل گرفتیم و برئیس شهربانی نوشته پایوری ازو خواستیم که نایب علیاصغر نامی را فرستادند. بامداد آماده بودیم و راه افتادیم. درمیان راه نایب علیاصغر که با بازپرس در پشت سر من نشسته بودند ، سخن از کلنل محمدتقیخان میراند. ستایشها میکرد و افسوسها میخورد. چون راه مشهد و قوچان را میپیمودیم ، تپههای سر راه را نشان میداد و میگفت : «در اینجا کلنل فلان جنگ را کرد ، در آنجا فلان داستان رخ داد.» تا به یک جا رسید و آهی از دل برآورد و گفت : «در اینجا بود که کلنل را کشتند. بروی آن تپه سرش را بریدند».
این رفتار او مرا سخت سَهانید (1). خودم که از درون ناآسوده میبودم ، این گفتار و رفتار او ناآسودهترم گردانید. دانستم جوان باغیرتیست و ارجش شناختم.
نیمه روز به قوچان رسیدیم. اتومبیل در جلو ادارهی حکمرانی ایستاد و من بدرون رفتم. گفته شد : «حضرت حکمران به اندرون رفته». گفتم : با او کاری نمیداریم. زنی که در شیروان خود را بچاه انداخته و کشته در اینجا دوسیه نمیدارد؟. مدیر دفتر گفت : «آن موضوع هشتاد تومان را میفرمایید؟.». من در شگفت شدم و گفتم : «هرچه هست دوسیهاش دربیاور ببینم». پروندهای درآورد و همان سرپا نگریسته دیدیم داستان بر سر هشتاد تومان بوده که از صندوق مالیه دزدیده شده و آن شکنجهها که رفته و آن زن بدبختی که ناچار شده و خود را کشته ، سیوشش روز گذشته و فراموش شده. ولی آن هشتاد تومان فراموش نشده و رئیس مالیهی شیروان پیاپی نامهها بحکومت نوشته و دنبال کرده.
گفتم : من این دوسیه را میبرم. بآقای حکمران بگویید مدعیالعموم تهران میبود و به شیروان میرفت. گفت : «چند روز پیش حکمران خودش به شیروان رفته بود. زندانبان آنجا را همراه آورده همینجاست».
گفتم : او را بخوانید. خواندند دیدیم جوانی ژولیده است. چون در اتومبیل جا میداشتیم او را نیز گزارده راه افتادیم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ سهیدن (همچون جهیدن) = برانگیخته شدن احساسات. سهانیدن = برانگیختن احساسات.
🔸 41ـ سفر شیروان (تکهی یک از دو)
دو هفته کمابیش پاسخ تهران را میبیوسیدیم. شبی تلگراف رمزی رسید. چون کشف کردیم در این زمینه میبود : «چنانکه آگاهی رسیده در شیروان کارکنان دارایی و شهربانی زنی را شکنجه کردهاند و او خود را بچاه انداخته و کشته. در مجلس از دولت استیضاح کردهاند. چون چگونگی دانسته نیست ، بیدرنگ بشیروان روید و داستان را دنبال کنید و راپورتی با تلگراف بفرستید. قرار احاله از دیوان تمیز صادر شده».
چون تلگراف را خواندیم همان شبانه فرستادیم اتومبیل گرفتیم و برئیس شهربانی نوشته پایوری ازو خواستیم که نایب علیاصغر نامی را فرستادند. بامداد آماده بودیم و راه افتادیم. درمیان راه نایب علیاصغر که با بازپرس در پشت سر من نشسته بودند ، سخن از کلنل محمدتقیخان میراند. ستایشها میکرد و افسوسها میخورد. چون راه مشهد و قوچان را میپیمودیم ، تپههای سر راه را نشان میداد و میگفت : «در اینجا کلنل فلان جنگ را کرد ، در آنجا فلان داستان رخ داد.» تا به یک جا رسید و آهی از دل برآورد و گفت : «در اینجا بود که کلنل را کشتند. بروی آن تپه سرش را بریدند».
این رفتار او مرا سخت سَهانید (1). خودم که از درون ناآسوده میبودم ، این گفتار و رفتار او ناآسودهترم گردانید. دانستم جوان باغیرتیست و ارجش شناختم.
نیمه روز به قوچان رسیدیم. اتومبیل در جلو ادارهی حکمرانی ایستاد و من بدرون رفتم. گفته شد : «حضرت حکمران به اندرون رفته». گفتم : با او کاری نمیداریم. زنی که در شیروان خود را بچاه انداخته و کشته در اینجا دوسیه نمیدارد؟. مدیر دفتر گفت : «آن موضوع هشتاد تومان را میفرمایید؟.». من در شگفت شدم و گفتم : «هرچه هست دوسیهاش دربیاور ببینم». پروندهای درآورد و همان سرپا نگریسته دیدیم داستان بر سر هشتاد تومان بوده که از صندوق مالیه دزدیده شده و آن شکنجهها که رفته و آن زن بدبختی که ناچار شده و خود را کشته ، سیوشش روز گذشته و فراموش شده. ولی آن هشتاد تومان فراموش نشده و رئیس مالیهی شیروان پیاپی نامهها بحکومت نوشته و دنبال کرده.
گفتم : من این دوسیه را میبرم. بآقای حکمران بگویید مدعیالعموم تهران میبود و به شیروان میرفت. گفت : «چند روز پیش حکمران خودش به شیروان رفته بود. زندانبان آنجا را همراه آورده همینجاست».
گفتم : او را بخوانید. خواندند دیدیم جوانی ژولیده است. چون در اتومبیل جا میداشتیم او را نیز گزارده راه افتادیم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ سهیدن (همچون جهیدن) = برانگیخته شدن احساسات. سهانیدن = برانگیختن احساسات.
Audio
🔹 خمینی : جاهایی که تهمت و دروغ جایز و واجب است. 🔹
این یکی از درسهاییست که خمینی در نجف به شاگردانش میداده و آنها از ضبط صوت بروی کاغذ آورده و بچاپ میرسانیدهاند. عنوان آنها «حکومت اسلامی یا ولایت فقیه» بوده است. جستار این فایل (درس) تهمت زدن و دروغ ساختن به کسانیست که با «اسلام» یا با کیش ملایان دشمنی کردهاند. شرح این اندیشهی بیدینانه در کتاب داوری (گفتار سوم) آمده است.
⭐️ کانال کتابخانهی پاکدینی
این یکی از درسهاییست که خمینی در نجف به شاگردانش میداده و آنها از ضبط صوت بروی کاغذ آورده و بچاپ میرسانیدهاند. عنوان آنها «حکومت اسلامی یا ولایت فقیه» بوده است. جستار این فایل (درس) تهمت زدن و دروغ ساختن به کسانیست که با «اسلام» یا با کیش ملایان دشمنی کردهاند. شرح این اندیشهی بیدینانه در کتاب داوری (گفتار سوم) آمده است.
⭐️ کانال کتابخانهی پاکدینی
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 296
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی هجدهم ـ هرگونه نسبت : گذشته از این معنیهایی که یکایک شمردیم کاف را معنیهای دیگری هست که نمیتوان آنها را {از این هجده [هفده؟] معنی شمرد و اینک برخی از آنها را که معنی هرگونه نسبت را میدهد} (1) در اینجا گرد میآوریم و خود باید دانست که اندک نسبتی که میانهی معنی نخستین کلمه و معنی دومین باشد همین بس خواهد بود که کاف بکار رفته این معنی دومین را بفهماند و از اینجاست که ما میگوییم کاف را معنیهای بیشمار است : سنگک ، چشمک ، جفتک ، دسته ، دستک ، گیره ، قبضه ، پشتک ، شوره ، آدینه و مانند اینها.
سنگک نانی را گویند که بر روی سنگ بپزند.
چشمک بهم زدن چشمها را گویند.
جفتک لگدی که چهارپا با دو جفت پا بیندازد.
از دسته مقصود دستهی شمشیر است که بعمنی جای دست بکار میرود.
دستک صدای دست یا دست بهم زدن را گویند.
گیره جای گرفتن هر چیزی.
قبضه هم که کلمهی عربی است با هاء بِهمان معنی بکار میرود چنانکه میگویند : قبصهی شمشیر. گاهی نیز قبضه بجای دست و چنگ بکار میرود که ابزار قبض است.
پشتک نام بازیچهایست که باید بچگان از پشت یکدیگر بگذرند.
شوره چیزیست که از خاک شور بیرون میآورند.
آدینه را گفتیم که بمعنی روز آدین است. (2)
پابرگیها :
1ـ در متن چاپ شده در پیمان افتادگی هست. شادروان ذکاء از مجلهی ارمغان (سال دوازدهم) نیز سود جسته و یک سطر افتادگی را که میان {} آوردهایم درست گردانیده. ـ ف
2ـ یکی از معنیهای هاء که در این کتاب نیامده است پدید آوردن صفت از اسم است. همچون نبرده (مبارزه) ، نژاده (اصیل) و رنجه که از نبرد و نژاد و رنج درست شده است و گویا برای این معنی بیش از چند واژه مثال دیگری نتوان یافت. دربارهی مثال نخست در حدودالعالم (ص 6) نوشته : «و نیزه [؟] تاختن و تیر انداختن آموخت چنانکه نبردهی جهان گشت در انواع هنر».
عسجدی گوید : شاه ابوالقاسم بن ناصر دین آن نبردی ملک نبرده سوار
فردوسی گوید : نبرده نژادی که چونین بود نهان کردن از من نه آیین بود
نمونهی مثال سوم در این بیت بکار رفته :
انگشت مکن رنجه بدر کوفتن کس تا کس نکند رنجه بدر کوفتنت مشت (ی. ذکاء)
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند
معنی هجدهم ـ هرگونه نسبت : گذشته از این معنیهایی که یکایک شمردیم کاف را معنیهای دیگری هست که نمیتوان آنها را {از این هجده [هفده؟] معنی شمرد و اینک برخی از آنها را که معنی هرگونه نسبت را میدهد} (1) در اینجا گرد میآوریم و خود باید دانست که اندک نسبتی که میانهی معنی نخستین کلمه و معنی دومین باشد همین بس خواهد بود که کاف بکار رفته این معنی دومین را بفهماند و از اینجاست که ما میگوییم کاف را معنیهای بیشمار است : سنگک ، چشمک ، جفتک ، دسته ، دستک ، گیره ، قبضه ، پشتک ، شوره ، آدینه و مانند اینها.
سنگک نانی را گویند که بر روی سنگ بپزند.
چشمک بهم زدن چشمها را گویند.
جفتک لگدی که چهارپا با دو جفت پا بیندازد.
از دسته مقصود دستهی شمشیر است که بعمنی جای دست بکار میرود.
دستک صدای دست یا دست بهم زدن را گویند.
گیره جای گرفتن هر چیزی.
قبضه هم که کلمهی عربی است با هاء بِهمان معنی بکار میرود چنانکه میگویند : قبصهی شمشیر. گاهی نیز قبضه بجای دست و چنگ بکار میرود که ابزار قبض است.
پشتک نام بازیچهایست که باید بچگان از پشت یکدیگر بگذرند.
شوره چیزیست که از خاک شور بیرون میآورند.
آدینه را گفتیم که بمعنی روز آدین است. (2)
پابرگیها :
1ـ در متن چاپ شده در پیمان افتادگی هست. شادروان ذکاء از مجلهی ارمغان (سال دوازدهم) نیز سود جسته و یک سطر افتادگی را که میان {} آوردهایم درست گردانیده. ـ ف
2ـ یکی از معنیهای هاء که در این کتاب نیامده است پدید آوردن صفت از اسم است. همچون نبرده (مبارزه) ، نژاده (اصیل) و رنجه که از نبرد و نژاد و رنج درست شده است و گویا برای این معنی بیش از چند واژه مثال دیگری نتوان یافت. دربارهی مثال نخست در حدودالعالم (ص 6) نوشته : «و نیزه [؟] تاختن و تیر انداختن آموخت چنانکه نبردهی جهان گشت در انواع هنر».
عسجدی گوید : شاه ابوالقاسم بن ناصر دین آن نبردی ملک نبرده سوار
فردوسی گوید : نبرده نژادی که چونین بود نهان کردن از من نه آیین بود
نمونهی مثال سوم در این بیت بکار رفته :
انگشت مکن رنجه بدر کوفتن کس تا کس نکند رنجه بدر کوفتنت مشت (ی. ذکاء)
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 9
کنون در یکی از آن نشستها شما بآزمایشی پردازید : آن گلهها که میکنند و دلسوزیها که مینمایند شما پیشنهاد کنید بیایید دست بهم داده بچاره کوشیم. بگویید : «هیچ دردی بیدرمان نیست. آلودگی مردم نیز چاره دارد. باید نخست نیک و بد از هم شناخته گردد و دستورهای روشن برای رفتار و کردار در دست باشد. سپس نیز چند کسی سخن یکی کنند و آن دستورها را رواج دهند. بیایید آن چند کس ما باشیم و از همینجا سخن یکی کرده و یک رشته دستورهایی را بدست آورده خودمان آنها را بکار بندیم و دیگران را هم بکار بستن آنها واداریم». چنین پیشنهادی را کنید تا ببینید چه پاسخی خواهید شنید. بیگمان چند تنی از این سخن شما سخت رنجیده و پرخاش خواهند نمود. از دیگران نیز یکی خواهد گفت : «ای بابا ! مگر میشود این مردم را به نیکی آورد؟» دومی خواهد سرود : «پیغمبران نتوانستند این مردم را درست گردانند آیا ما خواهیم توانست؟» .. سومی خواهد گفت : «من بیست سالست در این راه میکوشم و دیگر بستوه آمدهام ...» در همان هنگام که این پاسخها را میدهند و نومیدیها میکنند باز هر یکی بهانه بدست آورده دوباره دنبالهی نکوهش و گله از رفتار و کردار مردم را گرفته بار دیگر هنگامه را گرم خواهند ساخت. باز هر کدام داستانی خواهند گفت و شعری و حدیثی بگواهی خواهد آورد. یکی خاموش نشده آن یکی سر بلند نموده رشتهی سخن را دنبال خواهد کرد. شاید از همان پیشنهاد شما میدان گرفته و این زمان بفلسفهی بدبینان (آنان که مردمان را نیکیپذیر نمیشناسند) خواهند درآمد و سخن این فیلسوف و نوشتهی آن پرفسور را بگواهی خواهند آورد.
بدتر از همه زمانیست که پیشنهاد شما را پذیرفته بخواهند راستی را کاری انجام دهند و بشمردن خویهای نیک و بد برخیزند. آن هنگامست که دانسته خواهد شد بیچارگان هیچی در دست ندارند. بیگمان کسانی کتابهای دیرین کهن را پیش خواهند کشید. کسانی روی نیاز بترجمهی نگارشهای بیگانگان خواهند آورد. اگر یکی چیزهایی را از اندیشهی خویش پیشنهاد نمود ، دیگران بکشاکش خواهند پرداخت. بدینسان کوچکترین نتیجه بدست نخواهد آمد.
اینها را از روی انگار نمینویسیم ، چیزهاییست که بارها آزموده شده و یک بار دیگر شما بیازمایید. دوباره مینویسیم : اینان بیمارانند. یک دسته بدرد خودنمایی گرفتارند و تنها آن را میخواهند که سخنانی بگویند و از بهر چند دقیقه هم باشد بر دیگران برتری فروشند. خودنمایی گونه گونه است : یکی رختهای بسیار زیبا پوشد و بانجمنها درآید. دیگری بر اسب پربهایی یا بر اتومبیل آراستهای نشیند و در خیابانها گردش کند. سومی باغ قشنگی سازد و میهمانیها در آن دهد ... اینها خودنماییهای بیزیان است. کسانی نیز عنوان راهنمایی و پندآموزی را بخویش بندند و بدنهادانه از این راه بخودنمایی برخیزند و مایهی گمراهی مردم شوند.
دستهی دیگری اگرچه دعوی راهنمایی ندارند اینان نیز بدرد بدگویی گرفتارند و همین اندازه میخواهند که چهار تن باهم نشینند و پیاپی بدیهای دیگران را شمارند و گله گزارند. بدانسان که پیش از این بازنمودیم. این هم راه دیگری از خودنمایی و برتریفروشی است. اگر باریکبین شوید پارهای از اینان همینکه بانجمنی یا به بزمی درآیند همچون تشنهای که بآب برسد بیتابانه بسخن پردازند و تا دل خود را تهی نسازند خاموش نگردند ولی همینکه گفتند و دل خود را تهی ساختند تو گویی همه چیز درست شد دیگر از جوش افتند.
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 9
کنون در یکی از آن نشستها شما بآزمایشی پردازید : آن گلهها که میکنند و دلسوزیها که مینمایند شما پیشنهاد کنید بیایید دست بهم داده بچاره کوشیم. بگویید : «هیچ دردی بیدرمان نیست. آلودگی مردم نیز چاره دارد. باید نخست نیک و بد از هم شناخته گردد و دستورهای روشن برای رفتار و کردار در دست باشد. سپس نیز چند کسی سخن یکی کنند و آن دستورها را رواج دهند. بیایید آن چند کس ما باشیم و از همینجا سخن یکی کرده و یک رشته دستورهایی را بدست آورده خودمان آنها را بکار بندیم و دیگران را هم بکار بستن آنها واداریم». چنین پیشنهادی را کنید تا ببینید چه پاسخی خواهید شنید. بیگمان چند تنی از این سخن شما سخت رنجیده و پرخاش خواهند نمود. از دیگران نیز یکی خواهد گفت : «ای بابا ! مگر میشود این مردم را به نیکی آورد؟» دومی خواهد سرود : «پیغمبران نتوانستند این مردم را درست گردانند آیا ما خواهیم توانست؟» .. سومی خواهد گفت : «من بیست سالست در این راه میکوشم و دیگر بستوه آمدهام ...» در همان هنگام که این پاسخها را میدهند و نومیدیها میکنند باز هر یکی بهانه بدست آورده دوباره دنبالهی نکوهش و گله از رفتار و کردار مردم را گرفته بار دیگر هنگامه را گرم خواهند ساخت. باز هر کدام داستانی خواهند گفت و شعری و حدیثی بگواهی خواهد آورد. یکی خاموش نشده آن یکی سر بلند نموده رشتهی سخن را دنبال خواهد کرد. شاید از همان پیشنهاد شما میدان گرفته و این زمان بفلسفهی بدبینان (آنان که مردمان را نیکیپذیر نمیشناسند) خواهند درآمد و سخن این فیلسوف و نوشتهی آن پرفسور را بگواهی خواهند آورد.
بدتر از همه زمانیست که پیشنهاد شما را پذیرفته بخواهند راستی را کاری انجام دهند و بشمردن خویهای نیک و بد برخیزند. آن هنگامست که دانسته خواهد شد بیچارگان هیچی در دست ندارند. بیگمان کسانی کتابهای دیرین کهن را پیش خواهند کشید. کسانی روی نیاز بترجمهی نگارشهای بیگانگان خواهند آورد. اگر یکی چیزهایی را از اندیشهی خویش پیشنهاد نمود ، دیگران بکشاکش خواهند پرداخت. بدینسان کوچکترین نتیجه بدست نخواهد آمد.
اینها را از روی انگار نمینویسیم ، چیزهاییست که بارها آزموده شده و یک بار دیگر شما بیازمایید. دوباره مینویسیم : اینان بیمارانند. یک دسته بدرد خودنمایی گرفتارند و تنها آن را میخواهند که سخنانی بگویند و از بهر چند دقیقه هم باشد بر دیگران برتری فروشند. خودنمایی گونه گونه است : یکی رختهای بسیار زیبا پوشد و بانجمنها درآید. دیگری بر اسب پربهایی یا بر اتومبیل آراستهای نشیند و در خیابانها گردش کند. سومی باغ قشنگی سازد و میهمانیها در آن دهد ... اینها خودنماییهای بیزیان است. کسانی نیز عنوان راهنمایی و پندآموزی را بخویش بندند و بدنهادانه از این راه بخودنمایی برخیزند و مایهی گمراهی مردم شوند.
دستهی دیگری اگرچه دعوی راهنمایی ندارند اینان نیز بدرد بدگویی گرفتارند و همین اندازه میخواهند که چهار تن باهم نشینند و پیاپی بدیهای دیگران را شمارند و گله گزارند. بدانسان که پیش از این بازنمودیم. این هم راه دیگری از خودنمایی و برتریفروشی است. اگر باریکبین شوید پارهای از اینان همینکه بانجمنی یا به بزمی درآیند همچون تشنهای که بآب برسد بیتابانه بسخن پردازند و تا دل خود را تهی نسازند خاموش نگردند ولی همینکه گفتند و دل خود را تهی ساختند تو گویی همه چیز درست شد دیگر از جوش افتند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 41ـ سفر شیروان (تکهی دو از دو)
شبانه به شیروان رسیده چون جایی را نمیشناختیم ، بتلگرافخانه رفتیم. رئیس تلگراف پیش آمد. گفتیم : از کارمندان دولتیم و امشب را در اینجا خواهیم ماند. در را باز کرد و نه تنها بما جا داد ، بمیزبانی و میهمانداری نیز پرداخت. کمی نگذشت که نایب شکراللهخان «فراشباشی نایبالحکومه» بسراغ ما رسید : «حضرت حکمران سلام رسانید. فرمود آقایان کیستند و از کجا تشریف آوردهاند؟». گفتم : «به نایبالحکومه سلام رسانید. مسافرانیم و به اینجا رسیدهایم و کارمان فردا دانسته خواهد شد».
چون داستان را بیش و کم دانسته و نامهای بزهکاران را شناخته بودیم ، همان شبانه من «اقامهی دعوا» کردم و بازپرس قرار بازداشت چهار تن را که رئیس دارایی و رئیس شهربانی و نایب صادق و حسین زندانبان میبودند نوشت ، و آن را بدست نایب علیاصغرخان داده آقانصرالله ژاندارم را نیز در زیردست او نهادیم. خانهای نیز گرفتیم که سه روزه در دست ما باشد و ادارهاش گردانیم.
بامداد هنوز آفتاب نزده بود که آواز نایب علیاصغرخان مرا از خواب بیدار گردانید : «آقای مدعیالعموم هر چهارتاشان توقیف کردم. بیایید ببینید : رئیس مالیه مثل اینکه از پاریس آمده از توقیف خود بسیار ناراضیست. میغرد و تهدید میکند».
برخاسته رو شستیم و رخت پوشیدیم و روانه شدیم. صارمی رئیس دارایی چنانکه نایبعلیاصغر گفته بود کفشِ برقی در پا و رخت بسیار شیک در تن میداشت و خود جوان نافهم و تندی میبود. گفتیم : تو را بنام قانون بازداشتهایم. ولی شما توانید با تلگراف به «استیناف تهران» شکایت کنید. گفت : «میخواهم به میلسپو هم تلگراف کنم». گفتم : در آن هم آزادید و هر تلگرافی نویسید فرستاده خواهد شد. میرزاحسنخان رئیس شهربانی جوان بافهم و بیچارهای میبود. با نداشتن هیچ بودجهای میبایسته ایمنی شهری را بگردن گیرد. او از در فروتنی درآمد و خود را بما سپرد. نایب صادق که بزهکارتر از همه میبود مرد سالخورد و پست میبود و قانون نمیفهمید. زندانبان که از قوچان با خود آورده بودیم ، ازو پستتر میبود.
بیدرنگ اتاقی را برگزیده و میز و نیمکت گزارده بازپرس را در پشت آن نشاندیم و بازپرسی آغاز یافت. هنوز مردم از خانههای خود بیرون نیامده بودند که ما پارکه را برپا گردانیده بکار پرداختیم.
من دلم ناآرام میبود. خودداری نتوانستم. راهنمایی برداشته با نایب علیاصغر بسر خاک «شهربانو» رفتم. شهربانوی ستمدیده ، شهربانوی بیچاره. بالای سرش ایستاده اشکهایی از دیده ریختم. بازگشته به ادارهی نایبالحکومه رفتم و علیاکبر شوهر او را که پس از سیوشش روز هنوز در زندان میخوابید ، با دست خود زنجیرش باز نمودم و آزاد گردانیدم. نایبالحکومه هنوز نیامده بود.
نایب علیاصغرخان که او نیز همچو من سخت سهیده ، و ناآسوده میبود گاهی که میخواست رفتار مرا بستاید و سَهِش خود را بازنماید ، رو بهمراهان گردانیده چنین میگفت : «بعینه مثل مرحوم کلنل».
🔸 41ـ سفر شیروان (تکهی دو از دو)
شبانه به شیروان رسیده چون جایی را نمیشناختیم ، بتلگرافخانه رفتیم. رئیس تلگراف پیش آمد. گفتیم : از کارمندان دولتیم و امشب را در اینجا خواهیم ماند. در را باز کرد و نه تنها بما جا داد ، بمیزبانی و میهمانداری نیز پرداخت. کمی نگذشت که نایب شکراللهخان «فراشباشی نایبالحکومه» بسراغ ما رسید : «حضرت حکمران سلام رسانید. فرمود آقایان کیستند و از کجا تشریف آوردهاند؟». گفتم : «به نایبالحکومه سلام رسانید. مسافرانیم و به اینجا رسیدهایم و کارمان فردا دانسته خواهد شد».
چون داستان را بیش و کم دانسته و نامهای بزهکاران را شناخته بودیم ، همان شبانه من «اقامهی دعوا» کردم و بازپرس قرار بازداشت چهار تن را که رئیس دارایی و رئیس شهربانی و نایب صادق و حسین زندانبان میبودند نوشت ، و آن را بدست نایب علیاصغرخان داده آقانصرالله ژاندارم را نیز در زیردست او نهادیم. خانهای نیز گرفتیم که سه روزه در دست ما باشد و ادارهاش گردانیم.
بامداد هنوز آفتاب نزده بود که آواز نایب علیاصغرخان مرا از خواب بیدار گردانید : «آقای مدعیالعموم هر چهارتاشان توقیف کردم. بیایید ببینید : رئیس مالیه مثل اینکه از پاریس آمده از توقیف خود بسیار ناراضیست. میغرد و تهدید میکند».
برخاسته رو شستیم و رخت پوشیدیم و روانه شدیم. صارمی رئیس دارایی چنانکه نایبعلیاصغر گفته بود کفشِ برقی در پا و رخت بسیار شیک در تن میداشت و خود جوان نافهم و تندی میبود. گفتیم : تو را بنام قانون بازداشتهایم. ولی شما توانید با تلگراف به «استیناف تهران» شکایت کنید. گفت : «میخواهم به میلسپو هم تلگراف کنم». گفتم : در آن هم آزادید و هر تلگرافی نویسید فرستاده خواهد شد. میرزاحسنخان رئیس شهربانی جوان بافهم و بیچارهای میبود. با نداشتن هیچ بودجهای میبایسته ایمنی شهری را بگردن گیرد. او از در فروتنی درآمد و خود را بما سپرد. نایب صادق که بزهکارتر از همه میبود مرد سالخورد و پست میبود و قانون نمیفهمید. زندانبان که از قوچان با خود آورده بودیم ، ازو پستتر میبود.
بیدرنگ اتاقی را برگزیده و میز و نیمکت گزارده بازپرس را در پشت آن نشاندیم و بازپرسی آغاز یافت. هنوز مردم از خانههای خود بیرون نیامده بودند که ما پارکه را برپا گردانیده بکار پرداختیم.
من دلم ناآرام میبود. خودداری نتوانستم. راهنمایی برداشته با نایب علیاصغر بسر خاک «شهربانو» رفتم. شهربانوی ستمدیده ، شهربانوی بیچاره. بالای سرش ایستاده اشکهایی از دیده ریختم. بازگشته به ادارهی نایبالحکومه رفتم و علیاکبر شوهر او را که پس از سیوشش روز هنوز در زندان میخوابید ، با دست خود زنجیرش باز نمودم و آزاد گردانیدم. نایبالحکومه هنوز نیامده بود.
نایب علیاصغرخان که او نیز همچو من سخت سهیده ، و ناآسوده میبود گاهی که میخواست رفتار مرا بستاید و سَهِش خود را بازنماید ، رو بهمراهان گردانیده چنین میگفت : «بعینه مثل مرحوم کلنل».
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 297
🔸 دنباله (تکهی یک از دو)
تا اینجا گفتگویی که میخواستیم از پسوند کاف و معنیهای گوناگون آن بنماییم بپایان رسید. در این دنباله میخواهیم یک نکتهای را بازنماییم که در فن زبانشناسی ایران درخور ارج خواهد بود.
باید دانست که آنچه ما گفتگو کردیم از کلمههایی بود که هم معنای آن پیش از پسوند در دست هست و هم معنای آن پس از پسوند. ولی یک رشته کلمههایی نیز هست که معنیهای پیش از پسوند آنها دانسته نیست چنانکه : شانه ، خامه ، جامه ، سایه ، چامه ، چکامه ، تشنه ، گرسنه ، تازه ، پیاله ، آمه ، دانه ، چاره ، چانه ، سینه ، پاشنه ، پنبه ، پرده ، پینه ، پاره ، دهره و بسیار مانند اینها.
زیرا در اینها پیدا نیست که کلمه پیش از پیوستن پسوند چه معنی داشته. از اینجا میتوان پی برد که این کلمهها بسیار دیرین است که معنیهای اصلی آنها پاک فراموش گردیده. ولی از راه زبانشناسی میتوان کوشید که معنی پارهای از آنها بدست بیاید.
از جمله نگارنده کلمهی دایه را بر گرفته چنین خواستم که معنی پیشین آن را پیدا نمایم. در آغاز این نکته نمودارم گردید که دایه چون بجای مادر است کودک را شاید دای یعنی مادر بوده و پسوند در این کلمه بمعنی مانندگی بکار میرود. ولی هرچه در فرهنگها جستجو نمودم چنین کلمهای را پیدا ننمودم. در زبان ارمنی که ارتباط با فارسی دارد کاوش کردم هم نتیجهای بدست نیامد. در پارهای نیمزبانها که دسترس دارم بجستجو پرداختم راهی بروی مطلب باز نشد. ولی پس از چند ماهی ناگهان آنچه را که میجستم در یک کتاب تاریخی پیدا نمودم.
بدینسان که دینوری که خویشتن از مردم ایران است و زبان فارسی را میشناخته چون داستان گم شدن بهرام گور را مینگارد چنین میگوید که مادر بهرام بدان جایگاه شتافته دستور داد جستجوهای بسیار کردند که مگر لاشهی بهرام را بدست بیاورند ولی نتیجهای بدست نیامد و آن جایگاه را بجهت همین کار آن مادر «دایمرگ» نام نهادند. میگوید : زیرا که دای در زبان فارسی بمعنی مادر میباشد. (1)
این یک جمله نگارش دینوری دشوار مرا آسان ساخت و دانستم که آنچه که پنداشته بودم بجا بوده. سپس نیز از کسانی شنیدم که دای بمعنی مادر هنوز در زبان بختیاری بکار میرود.
سپس هم به نکتههای دیگری برخوردم که موضوع را هرچه روشنتر گردانید. از جمله اینکه «دایی» که کسانی آن را ترکی میپندارند فارسی است و این نام بدان جهت داده شده که دایی چون خویشاوند مادری است او را بمادر نسبت دادهاند. پس «دای» و «دایه» و «دایی» معنی هر سه روشن گردید.
این نمونهایست از برای آنکه میتوان از راه جستجوهای علمی پی بمعنیهای بسیاری از کلمههای دیگر از این گونه برد. چیزی که هست در موضوعهای علمی نباید به پندار و گمان بسنده نمود یا اعتماد کرد بلکه باید کوشید و درستی یا نادرستی پندار یا گمان را نیک دریافت و هیچگاه نباید بیک دلیل بسنده کرد بلکه تا میتوان در راه پیدا کردن دلیل کوشش بکار برد.
این سخن برای آن میگویم که ما میتوانیم در زمینهی هر یکی از کلمههایی که شمردیم پنداری کنیم ولی این کار نتیجهی علمی نخواهد داد.
پابرگی :
1ـ و یقال ان ذلک المکان بموضع من الماء یسمی دای مرج سمی بامه لان الام بلسان الفرس تسمی دای و هو مرج معروف.
🔸 دنباله (تکهی یک از دو)
تا اینجا گفتگویی که میخواستیم از پسوند کاف و معنیهای گوناگون آن بنماییم بپایان رسید. در این دنباله میخواهیم یک نکتهای را بازنماییم که در فن زبانشناسی ایران درخور ارج خواهد بود.
باید دانست که آنچه ما گفتگو کردیم از کلمههایی بود که هم معنای آن پیش از پسوند در دست هست و هم معنای آن پس از پسوند. ولی یک رشته کلمههایی نیز هست که معنیهای پیش از پسوند آنها دانسته نیست چنانکه : شانه ، خامه ، جامه ، سایه ، چامه ، چکامه ، تشنه ، گرسنه ، تازه ، پیاله ، آمه ، دانه ، چاره ، چانه ، سینه ، پاشنه ، پنبه ، پرده ، پینه ، پاره ، دهره و بسیار مانند اینها.
زیرا در اینها پیدا نیست که کلمه پیش از پیوستن پسوند چه معنی داشته. از اینجا میتوان پی برد که این کلمهها بسیار دیرین است که معنیهای اصلی آنها پاک فراموش گردیده. ولی از راه زبانشناسی میتوان کوشید که معنی پارهای از آنها بدست بیاید.
از جمله نگارنده کلمهی دایه را بر گرفته چنین خواستم که معنی پیشین آن را پیدا نمایم. در آغاز این نکته نمودارم گردید که دایه چون بجای مادر است کودک را شاید دای یعنی مادر بوده و پسوند در این کلمه بمعنی مانندگی بکار میرود. ولی هرچه در فرهنگها جستجو نمودم چنین کلمهای را پیدا ننمودم. در زبان ارمنی که ارتباط با فارسی دارد کاوش کردم هم نتیجهای بدست نیامد. در پارهای نیمزبانها که دسترس دارم بجستجو پرداختم راهی بروی مطلب باز نشد. ولی پس از چند ماهی ناگهان آنچه را که میجستم در یک کتاب تاریخی پیدا نمودم.
بدینسان که دینوری که خویشتن از مردم ایران است و زبان فارسی را میشناخته چون داستان گم شدن بهرام گور را مینگارد چنین میگوید که مادر بهرام بدان جایگاه شتافته دستور داد جستجوهای بسیار کردند که مگر لاشهی بهرام را بدست بیاورند ولی نتیجهای بدست نیامد و آن جایگاه را بجهت همین کار آن مادر «دایمرگ» نام نهادند. میگوید : زیرا که دای در زبان فارسی بمعنی مادر میباشد. (1)
این یک جمله نگارش دینوری دشوار مرا آسان ساخت و دانستم که آنچه که پنداشته بودم بجا بوده. سپس نیز از کسانی شنیدم که دای بمعنی مادر هنوز در زبان بختیاری بکار میرود.
سپس هم به نکتههای دیگری برخوردم که موضوع را هرچه روشنتر گردانید. از جمله اینکه «دایی» که کسانی آن را ترکی میپندارند فارسی است و این نام بدان جهت داده شده که دایی چون خویشاوند مادری است او را بمادر نسبت دادهاند. پس «دای» و «دایه» و «دایی» معنی هر سه روشن گردید.
این نمونهایست از برای آنکه میتوان از راه جستجوهای علمی پی بمعنیهای بسیاری از کلمههای دیگر از این گونه برد. چیزی که هست در موضوعهای علمی نباید به پندار و گمان بسنده نمود یا اعتماد کرد بلکه باید کوشید و درستی یا نادرستی پندار یا گمان را نیک دریافت و هیچگاه نباید بیک دلیل بسنده کرد بلکه تا میتوان در راه پیدا کردن دلیل کوشش بکار برد.
این سخن برای آن میگویم که ما میتوانیم در زمینهی هر یکی از کلمههایی که شمردیم پنداری کنیم ولی این کار نتیجهی علمی نخواهد داد.
پابرگی :
1ـ و یقال ان ذلک المکان بموضع من الماء یسمی دای مرج سمی بامه لان الام بلسان الفرس تسمی دای و هو مرج معروف.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 10
درد وارونهگویی
یک نکتهی دیگری که باید در اینجا نوشت درد «وارونهگویی» است که بیشتر این کسان گرفتارند. اگر نیک پایید خواهید دید اینان پایهای برای گفتار خود ندارند و هر زمان رنگ دیگری بسخن خود میدهند. پارهای از ایشان در یک نشست وارونهگوییها کنند و زشتی آن را درنیابند.
چهار تن که باهم نشسته و سرگرم گفتگو شوند ایشان هوشیار حال خویش نباشند. لیکن اگر کسی از کنار هوشیار ایشان باشد و گفتههای آنان را یکایک بیاد دارد و باهم بسنجد نیک دریابد که چگونه هر زمان بزمینهی دیگری درآیند و سخنان وارونهی هم بر زبان رانند. مردان چهلساله و پنجاهساله که هر یک خود را دانای بیهمال میشمارد در یک ساعت چندین زمینه را بهم درآمیزد و در هر یک سخنانی براند و خودنماییها کند و ناسازگاری آنها را باهم درنیابد.
پارهای برآنند که هرچه شنیدند از در ایستادگی درآیند و خردهگیری نمایند اگرچه کار بوارونهگویی انجامد. این با بودن آقایان سلطانزاده و ملکنژاد و مدرسی و فتحی رخ داده که مردی که از نگارشهای پیمان سخن رانده بگمان خود خردهگیریها میکرد ، در آغازِ گفتار ، هستی خدا را نمیپذیرفت و آن را درخور باور کردن نمیشناخت ، پس از اندکی آن را فراموش ساخته شگفتکاریهایی را که از پارهای پیشوایان نوشتهاند (از زنده گردانیدن مردگان و پیشینگویی و مانند این) راست میشمرد و بر کسانی که آنها را باور نمیدارند سخت ایراد میگرفت. چون گفتیم این سخن با آنچه در آغاز گفتار دربارهی آفرینش و آفریدگار میگفتی درست نیاید شرمنده گردیده سر بپایین انداخت.
بیشتر اینان سخنی را که عنوان کنند آغاز آن با انجامش آخشیج هم میباشد و ما روزی نمیگذرد که بیک چنین پراکندهگویی دچار نشویم. این سه چهار روز پیش روداده که یکی از آن مردانِ سر بهوا که خود را دانا میشمارند پیش من آمده چنین عنوان کرد : «این نکوهشهایی که بر فلسفه میکنید شایسته نیست. فیلسوفان مردان بزرگی بودند و ما اگر فلسفه را نداشته باشیم هیچی نداریم ...» من ناگزیر شدم ایرادهایی را که بر فلسفه دارم و در گفتارهایی پیاپی در پیمان نوشتهام از بهر ایشان بازگویم. این زمان چنین گفت : «فلسفه آن بزرگی را ندارد که شما این اندازه بآن ارج گزارید و اینهمه ایراد بگیرید ...» از این نادانیش بیاندازه رنجیدم و دیگر روا نشماردم با او بسخن پردازم.
اینها نمونهای از وارونهگوییهای این کسانست. این از یکسو دلیل بهم خوردن زمینهها و بیتکیهگاه گردیدن اندیشههاست. در هر رشتهای از بس پراکندهگوییها شده و سخنان گوناگون بمیان آمده نیک و بد و راست و کج بهم درآمیخته. کسی در مغز خود در هر باره چندین رنگ اندیشه دارد و هر زمان رنگ دیگری را بیرون دهد. از سوی دیگر این دلیل سستی خردها و بیماری روانهاست. یک کسی اگر روانش بیمار نیست خود این دریابد این سخن که میرانم با آنکه یک ساعت پیش گفتم ناسازگار است و پیش خود شرمنده گردیده لب بندد.
نیک گفتهاند : یک ساعت اندیشه بهتر از یک سال کوشش است. این کسان دمی در حال خود بیندیشند و درد خود را شناخته بچاره کوشند! این چیست که هر کس بتنهایی جوش زند و چند سخن نارسایی بر زبان راند؟! این چیست که هر کسی بکوشد و درپی نتیجه نباشد؟! این چیست که هر کس از درد بنالد و هیچگاه در آرزوی چاره نباشد؟!.. اینها همه گرفتاریست. همه بیماریست.
داستان اینان داستان آن گروهیست که راه را گم کرده و به بیابان بیمناکی افتادهاند و هر یکی از ایشان رأیی میزند و بگمان خود چارهای نشان میدهد. ولی هیچ یکی بسخن دیگری گوش نمیدهد. همه میگویند و هیچ کدام نمیشنوند. در همان هنگام بیاختیار و تودهوار گام برمیدارند و بیک سوی ناشناس روان هستند.
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 10
درد وارونهگویی
یک نکتهی دیگری که باید در اینجا نوشت درد «وارونهگویی» است که بیشتر این کسان گرفتارند. اگر نیک پایید خواهید دید اینان پایهای برای گفتار خود ندارند و هر زمان رنگ دیگری بسخن خود میدهند. پارهای از ایشان در یک نشست وارونهگوییها کنند و زشتی آن را درنیابند.
چهار تن که باهم نشسته و سرگرم گفتگو شوند ایشان هوشیار حال خویش نباشند. لیکن اگر کسی از کنار هوشیار ایشان باشد و گفتههای آنان را یکایک بیاد دارد و باهم بسنجد نیک دریابد که چگونه هر زمان بزمینهی دیگری درآیند و سخنان وارونهی هم بر زبان رانند. مردان چهلساله و پنجاهساله که هر یک خود را دانای بیهمال میشمارد در یک ساعت چندین زمینه را بهم درآمیزد و در هر یک سخنانی براند و خودنماییها کند و ناسازگاری آنها را باهم درنیابد.
پارهای برآنند که هرچه شنیدند از در ایستادگی درآیند و خردهگیری نمایند اگرچه کار بوارونهگویی انجامد. این با بودن آقایان سلطانزاده و ملکنژاد و مدرسی و فتحی رخ داده که مردی که از نگارشهای پیمان سخن رانده بگمان خود خردهگیریها میکرد ، در آغازِ گفتار ، هستی خدا را نمیپذیرفت و آن را درخور باور کردن نمیشناخت ، پس از اندکی آن را فراموش ساخته شگفتکاریهایی را که از پارهای پیشوایان نوشتهاند (از زنده گردانیدن مردگان و پیشینگویی و مانند این) راست میشمرد و بر کسانی که آنها را باور نمیدارند سخت ایراد میگرفت. چون گفتیم این سخن با آنچه در آغاز گفتار دربارهی آفرینش و آفریدگار میگفتی درست نیاید شرمنده گردیده سر بپایین انداخت.
بیشتر اینان سخنی را که عنوان کنند آغاز آن با انجامش آخشیج هم میباشد و ما روزی نمیگذرد که بیک چنین پراکندهگویی دچار نشویم. این سه چهار روز پیش روداده که یکی از آن مردانِ سر بهوا که خود را دانا میشمارند پیش من آمده چنین عنوان کرد : «این نکوهشهایی که بر فلسفه میکنید شایسته نیست. فیلسوفان مردان بزرگی بودند و ما اگر فلسفه را نداشته باشیم هیچی نداریم ...» من ناگزیر شدم ایرادهایی را که بر فلسفه دارم و در گفتارهایی پیاپی در پیمان نوشتهام از بهر ایشان بازگویم. این زمان چنین گفت : «فلسفه آن بزرگی را ندارد که شما این اندازه بآن ارج گزارید و اینهمه ایراد بگیرید ...» از این نادانیش بیاندازه رنجیدم و دیگر روا نشماردم با او بسخن پردازم.
اینها نمونهای از وارونهگوییهای این کسانست. این از یکسو دلیل بهم خوردن زمینهها و بیتکیهگاه گردیدن اندیشههاست. در هر رشتهای از بس پراکندهگوییها شده و سخنان گوناگون بمیان آمده نیک و بد و راست و کج بهم درآمیخته. کسی در مغز خود در هر باره چندین رنگ اندیشه دارد و هر زمان رنگ دیگری را بیرون دهد. از سوی دیگر این دلیل سستی خردها و بیماری روانهاست. یک کسی اگر روانش بیمار نیست خود این دریابد این سخن که میرانم با آنکه یک ساعت پیش گفتم ناسازگار است و پیش خود شرمنده گردیده لب بندد.
نیک گفتهاند : یک ساعت اندیشه بهتر از یک سال کوشش است. این کسان دمی در حال خود بیندیشند و درد خود را شناخته بچاره کوشند! این چیست که هر کس بتنهایی جوش زند و چند سخن نارسایی بر زبان راند؟! این چیست که هر کسی بکوشد و درپی نتیجه نباشد؟! این چیست که هر کس از درد بنالد و هیچگاه در آرزوی چاره نباشد؟!.. اینها همه گرفتاریست. همه بیماریست.
داستان اینان داستان آن گروهیست که راه را گم کرده و به بیابان بیمناکی افتادهاند و هر یکی از ایشان رأیی میزند و بگمان خود چارهای نشان میدهد. ولی هیچ یکی بسخن دیگری گوش نمیدهد. همه میگویند و هیچ کدام نمیشنوند. در همان هنگام بیاختیار و تودهوار گام برمیدارند و بیک سوی ناشناس روان هستند.
✴️ مفاخر ملی
🔸 پرچم : چون روزنامهی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی روزنامهها (جز از روزنامهی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیدهایم که تنها مطلب باشد و بگفتههای ناشایست آن روزنامهها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم.
🔶 مفاخر ملی یا پیکرههای قلندران رند
مردان برجسته که منشاء آثار نیکی در جامعه هستند واقعاً درخور تقدیس میباشند یعنی کسانی که عملاً خدمات گرانبها نسبت به میهن و جامعه انجام دادهاند باید از مقدسات جامعه بشمار آیند که از پیکرههای این مردان و رجال نامی به مفاخر ملی تعبیر مینماییم. ولی متأسفانه چون در میان ما کلیهی اطلاقات غیرحقیقی و مجازیست لذا مفاخر ملی هم مانند سایر مصطلحات بدرد مجاز و گزاف مبتلا گردیده و حقیقت بارز و روشن این اصطلاح در بین پردهی اوهام و خرافات مستتر شده است. وقتی مفاخر ملی در آیینهی افکار ما منعکس میگردد متعاقب آن تصویر و پیکرهی یک عده مردان طریقت و شعرای هرجایی که (اولی در حال مکاشفه و مراقبه مدهوش و دومی از میِ مُعَبَّر به بادهی حقیقت مست و خراب افتاده است) در جلوی چشم ما مجسم میشود البته اطلاق مردان طریقت هم به این قبیل اشخاص که جز رندی و قلندری حرفه و پیشهای ندارند از قبیل همان اغلاط مشهوره است.
حال میخواهیم بدانیم که از چه لحاظ و روی چه اساسی باید مفاخر ملی ما را یک دسته مردان لوس خراباتی و آثار ننگین ایشان که جامعه را جز بسوی پرتگاه بادهپرستی و عشقبازی سوق ندادهاند تشکیل بدهد.
شعرا که حالی جز اغما و بیهوشی و مقصدی جز یار پنداری و معبودی جز مِی ندارند چرا باید ملت بوجود چنین اشخاص که وجودشان جز ننگ و عار چیز دیگری نیست افتخار کند؟ مگر پنداربافی و یک رشته استعارات و تشبیهات بیمغز و هجوها و مدحها و غزلیات و قصاید که نتیجهای جز تخریب ارکان اخلاقی جامعه ندارند به چه درد این ملت خواهد خورد[؟]. از یک مشت اشعار که نتیجهی افکار و خیال مردان بازاری و بیآبرو است چه سودی تواند بود[؟].
از مفاخر ملی ما یکی همان خیام است که خطاب به خدا کرده میگوید (من می خورم و تو میکنی بدمستی) و یا دنیا را جز میخانه و شغل انسان را جز میگساری و مستی چیز دیگری نمیداند واقعاً قضاوت عادلانه فرمائید که نتایج افکار این مرد بیآبروی سخیفالعقیده جز اینکه به تعداد میخانه بیفزاید و جوانان را بدرد مستی تحریص نماید چه خواهد بود؟!. شگفتتر اینکه ما نیز بوجود چنین تنبلان بیدرد و قلندران همهکاره که آثار آنها در بدبختی و زبونی و پستی جامعهی ما تأثیر مضاعف کرده و علت اساسی این همه دردهای بیدرمان ما است مباهات میکنیم. عوض اینکه با خرافات مبارزه نماییم و ریشهی شعر و شاعری را با تلقین دلایل و براهین منطقی از افکار جامعه بکَنیم روزی نیست که دیوانی طبع نشود روزی نیست که شاعری پدید نیاید.
باید بدانیم که این شعرا در دنیا بهیچ چیز یقین ندارند تنها توسن افکارشان در وادی بیپایان خیال در تک و پو است. خیالی که برای اصلاح قافیه و ایجاد سایر محسنات بدیعی از نسبت مستی به خالق و مدیرکل جهان نیز امتناع نمیکند. افسار شعرا در دست قوّافی است اگر تطابق قوافی انکار خدا را هم ایجاب نماید شعرا دریغ ندارند. جریان شعر از شعبهی لاشعوری است. شعراء جز در زنان و اشخاص ضعیفالنفس در اشخاص دیگر تأثیری ندار[نـ]د. رجال و مردان قویدل هیچوقت از تشبیهات پوچ شاعران متأثر نمیشوند.
شعرا گمراهند و کسانی که به شعرا تابع گردند مسلم است که گمراهتر خواهند بود. شعرا و آثار ایشان در عالم مدنیت به پشیزی نمیارزد. زیرا که در موقع ضرورت ، شعر حربه نیست که بتوانیم با آن اشرار را دفع نماییم. شعر ما را از سعی و عمل و همدردی با توده منع مینماید.
هر کس بخواهد بیشتر به حقایق آشنا گردد و یا حقایق باو مکشوف شود به مهنامههای پیمان که در این زمینه مجاهدات برجسته و خدمات ارجداری نموده رجوع نماید.
امیدواریم که توده نیز تشخیص خود را بکار اندازند و نیک و بد اینهمه سخنان را که در نکوهش شعر و شاعری گفته و نوشته میشود با میزان عقل بسنجند تا پی ببرند که شعر چه اثرات شوم و نتایج مشؤوم دربر دارد.
از خدا خواهانم که بدرد پنداربافی و شاعری شاعران و تبعیت کورکورانهی اشخاص دیگر را از آنان علاج و جامعه را از چنگال این خرافهپرستی نجات دهد.
مراغه ـ حمیدیه
(پرچم روزانه ، ش 155)
🔸 پرچم : چون روزنامهی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی روزنامهها (جز از روزنامهی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیدهایم که تنها مطلب باشد و بگفتههای ناشایست آن روزنامهها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم.
🔶 مفاخر ملی یا پیکرههای قلندران رند
مردان برجسته که منشاء آثار نیکی در جامعه هستند واقعاً درخور تقدیس میباشند یعنی کسانی که عملاً خدمات گرانبها نسبت به میهن و جامعه انجام دادهاند باید از مقدسات جامعه بشمار آیند که از پیکرههای این مردان و رجال نامی به مفاخر ملی تعبیر مینماییم. ولی متأسفانه چون در میان ما کلیهی اطلاقات غیرحقیقی و مجازیست لذا مفاخر ملی هم مانند سایر مصطلحات بدرد مجاز و گزاف مبتلا گردیده و حقیقت بارز و روشن این اصطلاح در بین پردهی اوهام و خرافات مستتر شده است. وقتی مفاخر ملی در آیینهی افکار ما منعکس میگردد متعاقب آن تصویر و پیکرهی یک عده مردان طریقت و شعرای هرجایی که (اولی در حال مکاشفه و مراقبه مدهوش و دومی از میِ مُعَبَّر به بادهی حقیقت مست و خراب افتاده است) در جلوی چشم ما مجسم میشود البته اطلاق مردان طریقت هم به این قبیل اشخاص که جز رندی و قلندری حرفه و پیشهای ندارند از قبیل همان اغلاط مشهوره است.
حال میخواهیم بدانیم که از چه لحاظ و روی چه اساسی باید مفاخر ملی ما را یک دسته مردان لوس خراباتی و آثار ننگین ایشان که جامعه را جز بسوی پرتگاه بادهپرستی و عشقبازی سوق ندادهاند تشکیل بدهد.
شعرا که حالی جز اغما و بیهوشی و مقصدی جز یار پنداری و معبودی جز مِی ندارند چرا باید ملت بوجود چنین اشخاص که وجودشان جز ننگ و عار چیز دیگری نیست افتخار کند؟ مگر پنداربافی و یک رشته استعارات و تشبیهات بیمغز و هجوها و مدحها و غزلیات و قصاید که نتیجهای جز تخریب ارکان اخلاقی جامعه ندارند به چه درد این ملت خواهد خورد[؟]. از یک مشت اشعار که نتیجهی افکار و خیال مردان بازاری و بیآبرو است چه سودی تواند بود[؟].
از مفاخر ملی ما یکی همان خیام است که خطاب به خدا کرده میگوید (من می خورم و تو میکنی بدمستی) و یا دنیا را جز میخانه و شغل انسان را جز میگساری و مستی چیز دیگری نمیداند واقعاً قضاوت عادلانه فرمائید که نتایج افکار این مرد بیآبروی سخیفالعقیده جز اینکه به تعداد میخانه بیفزاید و جوانان را بدرد مستی تحریص نماید چه خواهد بود؟!. شگفتتر اینکه ما نیز بوجود چنین تنبلان بیدرد و قلندران همهکاره که آثار آنها در بدبختی و زبونی و پستی جامعهی ما تأثیر مضاعف کرده و علت اساسی این همه دردهای بیدرمان ما است مباهات میکنیم. عوض اینکه با خرافات مبارزه نماییم و ریشهی شعر و شاعری را با تلقین دلایل و براهین منطقی از افکار جامعه بکَنیم روزی نیست که دیوانی طبع نشود روزی نیست که شاعری پدید نیاید.
باید بدانیم که این شعرا در دنیا بهیچ چیز یقین ندارند تنها توسن افکارشان در وادی بیپایان خیال در تک و پو است. خیالی که برای اصلاح قافیه و ایجاد سایر محسنات بدیعی از نسبت مستی به خالق و مدیرکل جهان نیز امتناع نمیکند. افسار شعرا در دست قوّافی است اگر تطابق قوافی انکار خدا را هم ایجاب نماید شعرا دریغ ندارند. جریان شعر از شعبهی لاشعوری است. شعراء جز در زنان و اشخاص ضعیفالنفس در اشخاص دیگر تأثیری ندار[نـ]د. رجال و مردان قویدل هیچوقت از تشبیهات پوچ شاعران متأثر نمیشوند.
شعرا گمراهند و کسانی که به شعرا تابع گردند مسلم است که گمراهتر خواهند بود. شعرا و آثار ایشان در عالم مدنیت به پشیزی نمیارزد. زیرا که در موقع ضرورت ، شعر حربه نیست که بتوانیم با آن اشرار را دفع نماییم. شعر ما را از سعی و عمل و همدردی با توده منع مینماید.
هر کس بخواهد بیشتر به حقایق آشنا گردد و یا حقایق باو مکشوف شود به مهنامههای پیمان که در این زمینه مجاهدات برجسته و خدمات ارجداری نموده رجوع نماید.
امیدواریم که توده نیز تشخیص خود را بکار اندازند و نیک و بد اینهمه سخنان را که در نکوهش شعر و شاعری گفته و نوشته میشود با میزان عقل بسنجند تا پی ببرند که شعر چه اثرات شوم و نتایج مشؤوم دربر دارد.
از خدا خواهانم که بدرد پنداربافی و شاعری شاعران و تبعیت کورکورانهی اشخاص دیگر را از آنان علاج و جامعه را از چنگال این خرافهپرستی نجات دهد.
مراغه ـ حمیدیه
(پرچم روزانه ، ش 155)
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 42ـ داستان دلسوز شهربانو
در اینجا میباید داستان دلگداز شهربانو را بنویسم. این داستان نمونهای از بدبختیهای این توده است. صارمی رئیس دارایی شیروان که یکی از جوانان درسخواندهی تهران میبود ، با بیستوپنج تومان ماهانه زندگانی باشکوه و بسیار خوشی برای خود بسیجیده (1) بود. از جمله دو تن نوکر میداشته که یکی نامش علیاکبر میبوده. این علیاکبر زنی بنام شهربانو میداشته که دختری هیجدهساله و خوشروی کرمانی و خود آبستن میبوده.
صارمی که خود با دزدی زندگی بسر میبرده بنوکرها هم چیزی نداده آزادشان گزارده بود که از انبار بدزدند و بفروشند. در جایی که دولت بنایبالحکومه و رئیس شهربانی بودجه نداده آنان را در دزدی و ستمگری آزاد گزارده بود ، از صارمی چه شگفتی داشته که چنان کاری کند.
به هر حال نوکرها که از انبار میدزدیدهاند یک بار هم گستاخی نموده دست بصندوق برده هشتاد تومان پول نقد دزدیدهاند. صارمی این گناه را بآنان نبخشاییده و سخت دنبال کرده. با دستور او رئیس شهربانی سهپایه را به ادارهی دارایی آورده که یکایک آنان را به سهپایه بسته تازیانه زدهاند و شکنجههای دیگری نیز کردهاند. ولی نتیجهای نشده. زن علیاکبر که در خانهی صارمی و آشپز آنجا میبوده صارمی گفته او جای پول را میداند ، بیاورید او را هم به سهپایه بندید. شهربانو را میآورند و توبرهای بسرش میاندازند که به سهپایه بندند. بدبخت زن از بس لابه و زاری نموده رهایش کردهاند. صارمی گفته : «اینها را ببرید شهربانی و شب شکنجه کنید تا جای پول را بگویند». هر سه را بردهاند بشهربانی و هر کدام را در اتاقی جداگانه جا دادهاند و برای نگهبانی بشهربانو ، زن زندانبان پیش را که مرده بود بآنجا خواندهاند.
از آنسو صارمی نایب صادق نامی را از فراشان کهن برگزیده که شب رود و آنها را شکنجه کند ، و این صادق چون دلباختهی شهربانو میبوده پیشامد را بفال نیک گرفته و هنگام غروب بخانهی ارمنی مِیفروش رفته و در آنجا نوشابه خورده و در مستی راز خود بیرون ریخته که : «امشب شکار خوبی دارم ، زنی را که میخواستم امشب بمن سپردهاند که شکنجه کنم». بدینسان خود را آماده گردانیده و روانه شده.
شهربانو که نام صادق را شنیده بود بیتابی بسیار مینموده. از زن نگهبان پرسیده : «در اینجا چاهی نیست من خود را بیندازم؟». گفته : «نیست». سپس گفته : «من یَلی دارم سه تومان خریدهام. آن را بشما میدهم ، کمی برای من شیرهی تریاک بخرید و بیاورید که بخورم و بمیرم». آن زن این را نیز نپذیرفته.
با این بیمناکی و بیتابی چهار ساعت از شب گذشته صادق به اتاق او آمده ، و چون درمیان بازپرسی ، دست بسینهی او میزده ، زنِ باآزرم بیش از آن خودداری نتوانسته و چنین گفته : «با من کار نداشته باشید. برخیزید برویم جای پول را بشما نشان دهم». این را گفته و برخاسته. حسین زندانبان و صادق با فانوسی همراه او رفتهاند.
شب سرد بهار و باران نیز آمده بوده. یک ساعت بیشتر گردیدهاند و دانسته نیست در آن یک ساعت چه رفتاری با او رفته. این دانسته است که سرانجام شهربانو در جلو دری ایستاده و گفته : «اینجاست. پول در اینجاست». جای شگفت است که در باز میبوده. همانکه تکان دادهاند گشاده شده. شهربانو یکسر بسر چاه آب رفته و گرومب خود را بچاه انداخته (چاهی که اندازه گرفتیم بیستوچهار متر بیشتر ژرفایش میبود).
به آواز پا ، دارندهی خانه و زنش بیدار شده بیرون آمدهاند و چون داستان را دانستهاند آن زن هم که آبستن میبوده از ترس بچه انداخته. هایهوی بزرگی برخاسته. پس از چندی رئیس شهربانی رسیده و دنبال چاهکنی فرستاده. یکی که آمده ترسیده و نتوانسته پایین رود. تا دیگری را بیاورند دو ساعت درمیانه گذشته. و این چاهکن که پایین رفته از نافهمی یا از خودباختگی ، ریسمان را به گردنش بسته که چون با رنج بسیار بالا کشیدهاند دانسته نشده که از پیش مرده و یا از فشار ریسمان مرده.
به هر حال جنازه را شسته و کفن کرده بخاک سپاردهاند. او مرده و رفته و فراموش گردیده ولی هشتاد تومان فراموش نشده و درمیان شهربانی و حکمرانی و دارایی پیاپی نامهنویسیها میشده.
این میبود سرگذشت شهربانو ، این میبود داستانی که مرا بگریستن واداشت. در مشهد شاعری برای خوشایند من شعرهایی سرود که یک مصرعش چنین میبود : «شهید راه عفت شهربانو». گفتم : «این مصرع بسیار بجا افتاده و من آن را بیاد خواهم سپرد». اکنون بسر کارهای خود میروم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بسیجیدن = تدارک دیدن.
🔸 42ـ داستان دلسوز شهربانو
در اینجا میباید داستان دلگداز شهربانو را بنویسم. این داستان نمونهای از بدبختیهای این توده است. صارمی رئیس دارایی شیروان که یکی از جوانان درسخواندهی تهران میبود ، با بیستوپنج تومان ماهانه زندگانی باشکوه و بسیار خوشی برای خود بسیجیده (1) بود. از جمله دو تن نوکر میداشته که یکی نامش علیاکبر میبوده. این علیاکبر زنی بنام شهربانو میداشته که دختری هیجدهساله و خوشروی کرمانی و خود آبستن میبوده.
صارمی که خود با دزدی زندگی بسر میبرده بنوکرها هم چیزی نداده آزادشان گزارده بود که از انبار بدزدند و بفروشند. در جایی که دولت بنایبالحکومه و رئیس شهربانی بودجه نداده آنان را در دزدی و ستمگری آزاد گزارده بود ، از صارمی چه شگفتی داشته که چنان کاری کند.
به هر حال نوکرها که از انبار میدزدیدهاند یک بار هم گستاخی نموده دست بصندوق برده هشتاد تومان پول نقد دزدیدهاند. صارمی این گناه را بآنان نبخشاییده و سخت دنبال کرده. با دستور او رئیس شهربانی سهپایه را به ادارهی دارایی آورده که یکایک آنان را به سهپایه بسته تازیانه زدهاند و شکنجههای دیگری نیز کردهاند. ولی نتیجهای نشده. زن علیاکبر که در خانهی صارمی و آشپز آنجا میبوده صارمی گفته او جای پول را میداند ، بیاورید او را هم به سهپایه بندید. شهربانو را میآورند و توبرهای بسرش میاندازند که به سهپایه بندند. بدبخت زن از بس لابه و زاری نموده رهایش کردهاند. صارمی گفته : «اینها را ببرید شهربانی و شب شکنجه کنید تا جای پول را بگویند». هر سه را بردهاند بشهربانی و هر کدام را در اتاقی جداگانه جا دادهاند و برای نگهبانی بشهربانو ، زن زندانبان پیش را که مرده بود بآنجا خواندهاند.
از آنسو صارمی نایب صادق نامی را از فراشان کهن برگزیده که شب رود و آنها را شکنجه کند ، و این صادق چون دلباختهی شهربانو میبوده پیشامد را بفال نیک گرفته و هنگام غروب بخانهی ارمنی مِیفروش رفته و در آنجا نوشابه خورده و در مستی راز خود بیرون ریخته که : «امشب شکار خوبی دارم ، زنی را که میخواستم امشب بمن سپردهاند که شکنجه کنم». بدینسان خود را آماده گردانیده و روانه شده.
شهربانو که نام صادق را شنیده بود بیتابی بسیار مینموده. از زن نگهبان پرسیده : «در اینجا چاهی نیست من خود را بیندازم؟». گفته : «نیست». سپس گفته : «من یَلی دارم سه تومان خریدهام. آن را بشما میدهم ، کمی برای من شیرهی تریاک بخرید و بیاورید که بخورم و بمیرم». آن زن این را نیز نپذیرفته.
با این بیمناکی و بیتابی چهار ساعت از شب گذشته صادق به اتاق او آمده ، و چون درمیان بازپرسی ، دست بسینهی او میزده ، زنِ باآزرم بیش از آن خودداری نتوانسته و چنین گفته : «با من کار نداشته باشید. برخیزید برویم جای پول را بشما نشان دهم». این را گفته و برخاسته. حسین زندانبان و صادق با فانوسی همراه او رفتهاند.
شب سرد بهار و باران نیز آمده بوده. یک ساعت بیشتر گردیدهاند و دانسته نیست در آن یک ساعت چه رفتاری با او رفته. این دانسته است که سرانجام شهربانو در جلو دری ایستاده و گفته : «اینجاست. پول در اینجاست». جای شگفت است که در باز میبوده. همانکه تکان دادهاند گشاده شده. شهربانو یکسر بسر چاه آب رفته و گرومب خود را بچاه انداخته (چاهی که اندازه گرفتیم بیستوچهار متر بیشتر ژرفایش میبود).
به آواز پا ، دارندهی خانه و زنش بیدار شده بیرون آمدهاند و چون داستان را دانستهاند آن زن هم که آبستن میبوده از ترس بچه انداخته. هایهوی بزرگی برخاسته. پس از چندی رئیس شهربانی رسیده و دنبال چاهکنی فرستاده. یکی که آمده ترسیده و نتوانسته پایین رود. تا دیگری را بیاورند دو ساعت درمیانه گذشته. و این چاهکن که پایین رفته از نافهمی یا از خودباختگی ، ریسمان را به گردنش بسته که چون با رنج بسیار بالا کشیدهاند دانسته نشده که از پیش مرده و یا از فشار ریسمان مرده.
به هر حال جنازه را شسته و کفن کرده بخاک سپاردهاند. او مرده و رفته و فراموش گردیده ولی هشتاد تومان فراموش نشده و درمیان شهربانی و حکمرانی و دارایی پیاپی نامهنویسیها میشده.
این میبود سرگذشت شهربانو ، این میبود داستانی که مرا بگریستن واداشت. در مشهد شاعری برای خوشایند من شعرهایی سرود که یک مصرعش چنین میبود : «شهید راه عفت شهربانو». گفتم : «این مصرع بسیار بجا افتاده و من آن را بیاد خواهم سپرد». اکنون بسر کارهای خود میروم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بسیجیدن = تدارک دیدن.