پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 299
🔸 در پیرامون کافنامه

1ـ عینک : در شوشتر عینک را «عاینک» میگویند و از اینرو گمان شما از اینکه عینک در اصل آیینک بوده است درست می‌آید.

2ـ گوزک : در نیمزبان خوزستان قوزک پا را گوزک میگویند گویا از این است که مانند گردو است.
3ـ شنبه : هنوز در اینجا (خوزستان) شنبه را «شنبد» میگویند.

4ـ چنکه : کف زدن را در اینجا چنکه میگویند.

5ـ پیمانه : در اینجا پیمانه نیز بجای کپیه بکار میرود.

6ـ غرغره : در زیر پل دزفول سرداب مانندی است که همیشه پر از آب بوده و آن را غرغره میگویند.

7ـ در اینجا مادر را «دا» و «ودایه» خطاب میکنند و دایه را «تایه» میگویند. در اینجا بی‌مناسبت نیست خطابهایی که بخویشاوندان نزدیک کرده می‌شود بنگارم : پدر را «به‌به» ، مادر را «مه‌مه» ، برادر بزرگتر را «گه‌گه» یا «یه‌یه» ، خواهر بزرگتر را «ده‌ده» میگویند. پدربزرگ را «بابا» و مادربزرگ را «بی‌بی» و «نه‌نه» می‌نامند.

9ـ مایه : در اینجا ماده را «مایه» و مادینه را «ماینه» میگویند و همچنین «مهره بنخ رشته کشیدن» را «ماییدن» گفته که فعل امرش «مای» می‌شود ، آیا می‌شود از این چیزی دریافت؟.


پیمان :

در همه جا و میانه‌ی همه‌ی مردمانی که ما می‌شناسیم کودکان زبان جداگانه‌ای دارند. باین معنی مادران و دایگان نخست که زبان بکودک یاد میدهند کلمه‌های خاصی را بکار می‌برند و این کلمه‌ها همیشه یک حرفی و دو حرفی و مکرر است : ماما ، بابا ، نه‌نه ، نی‌نی ، لالا ، به‌به ، په‌په ، مه‌مه ، ده‌ده ، چی‌چی ، بی‌بی و مانند اینها. در زبانهای اروپایی نیز هست.

مقصود باز کردن این نکته است که گاهی این کلمه‌ها را با کلمه‌های زبان بزرگان بهم درمی‌آمیزند و فرق در میانه نمی‌گزارند. مثلاً چه‌بسا «بابا» را با «پدر» و «نه‌نه» را با «مادر» فرق نگزارند و چه‌بسا این کلمه‌ها را در فرهنگها بیاورند بی‌آنکه بنگارند زبان کودکانست.

اما کلمه‌ی «ماییدن» و معنایی که از آن میتوان فهمید این را بخوانندگان وامیگزاریم.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکه‌ی 12

چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم یکی از خویهای آدمی راستی‌پرستی اوست که چون سخن راستی را شنید بآن گرود و پروای سود و زیان خود نکند. هرگاه یکی را دید که بنیکی جهان می‌کوشد به یاری او برخیزد و در آن راه جانفشانیها نماید. آیا اینها ز چه روست؟!..

اینها همه از روانست و ما از اینجا می‌گوییم : روان خواهان نیکی و راستی است. آدمی با همه‌ی خویهای جانوری که داراست این نیرو را هم دارد ، و از اینرو ما او را دارای دو سرشت می‌خوانیم.

باید دانست بیشتر مردم آنچه را که همیشه دیده‌اند و با آن آشنایند از انگیزه‌اش جستجو نکنند و چنین پندارند که همچنان بایستی بود ، و اگر کسی از انگیزه‌ی آن پرسید در شگفت شوند و بَرو خرده گیرند. شما اگر از یک عامی بپرسید : «از چیست در هر بیست‌وچهار ساعت گاهی شب می‌شود و گاهی روز؟..» از این پرسش در شگفت شود و پاسخ دهد : «این هم پرسیدن دارد؟!. پس میخواهی چه بشود؟!.». ولی اگر گویید : «بر روی زمین جایی هست که شش ماه یکسره روز است» ، سخت در شگفت شده از انگیزه‌ی آن پرسشها کند.

درباره‌ی این سخنها نیز چون بیشتر مردم بخویها و کارهای خود از نیک و بد خو گرفته‌اند و همیشه با آنها آشنایند انگیزه‌ی آنها را نیندیشند و چنین پندارند که جز اینها نبایستی بود. و ما می‌بینیم گاهی کسانی پاسخهای عامیانه بنگارشهای ما می‌دهند.

هنگامی که ما می‌نویسیم : «از چیست آدمیان با یکدیگر همدردی دارند و بیکی چون گزندی رسید دیگران را دل بدرد آید. لیکن جانوران این همدردی را ندارند؟...» آنان پاسخ داده می‌گویند : «آدمی چنین باشد. پس شما جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نمی‌گزارید؟!..» چنین سخن عامیانه را به رخ ما می‌کشند.

امروز یکی از گرفتاریهاست که بسیاری از مردمان با همه‌ی بیمایگی و ندانی خود را دانا می‌شمارند و اینان به هر گفتاری می‌رسند نه درپی آنند که بخوانند و بیندیشند و بفهمند ، بلکه درپی آنند که نافهمیده ، بلکه تا بپایان نخوانده خرده گیرند ، و بر نویسنده‌ی آن ، هر کسی که بود ، برتری فروشند ، و از روی این هوس نادانیست که بدانسان بایرادهای عامیانه برمی‌خیزند.

چیزیست بسیار روشن : هر کاری انگیزه‌ای دارد. اینکارهای آدمی نیز بی‌انگیزه نتواند بود ، و ما از این جستجوی خود بیک نتیجه‌ی بس بزرگی می‌رسیم. زیرا یکی از پایه‌های فلسفه‌ی مادّی عنوان «خودخواهی» است. می‌گویند : سرچشمه‌ی همه‌ی کارها در جهان خودخواهی است. هر جنبنده‌ای در جهان تنها خویش را خواهد و همه چیز را از بهر خویش خواهد. پیروان آن فلسفه از روی این عنوان جهان را جز نبردگاهی نمی‌شناسند و زندگی را جز نبرد زندگان نمی‌دانند ، و اینست امید نیکی بجهان نبسته هر کوششی را در راه نیکی آن بیهوده می‌انگارند. نیز جدایی میانه‌ی آدمی و جانوران ننهاده ارجی به خرد نمی‌گزارند ، بلکه هستی خرد را باور نمی‌دارند. جدایی میانه‌ی خویهای نیک و بد نمی‌بینند. بلکه همیشه می‌خواهند خویهای ناستوده را فزونتر گردانند.

این گمراهیها که تاکنون بی‌پاسخ مانده تنها پاسخ درستی که دارد همانست که ما سرشت روانی آدمی را که از «خودخواهی» آزادست و همیشه خواهان راستی و نیکی می‌باشد بآنان بشناسانیم و کارهایی را که آدمی از روی این سرشت انجام می‌دهد یادآوری نماییم تا بیراهی خود را دریابند.

در گفتگو از نیکخویی و بدخویی نیز پایه‌ی سخن همینست. زیرا گذشته از آنکه از این راه انگیزه‌ی خویهای نیک و بد بدست آید کسانی تا معنی آدمیگری را نشناسند و جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نگزارند چشم نیکخویی از آنان نتوان داشتن. هر گونه کوشش و گفتاری درباره‌ی نیکی یا رستگاری آدمیان بسته بشناختن گوهر آدمی می‌باشد.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 43ـ سه روزی که در شیروان ماندیم (تکه‌ی دو از دو)

نزدیک به نیمه‌ روز که به قوچان می‌رسیدیم آقای دبیر سهرابی اتومبیلی بجلو ما فرستاده پیام داده بود که «آمدن شما آوازه‌اش به دیه‌ها افتاده. روستاییان دسته‌دسته به قوچان ریخته‌اند که در بازگشت جلو شما را گیرند. من برای آنکه به رنج نیفتید در باغ خود در کنار شهر نشیمن برای شما آماده گردانیده‌ام ، یکسر بآنجا بیایید». از پذیرایی و مهربانی او خشنود شدیم و خواهشش را پذیرفتیم.

ولی تازه بباغ رسیده بودیم و ناهار آماده نشده بود که گفته شد مردم در بیرون در ، انبوه شده‌اند. من خود بیرون آمدم ، یک دسته از حال و بدبختی که می‌داشتند و از ستمهای ستمگران که در این کشور فراوانند می‌نالیدند. یک دسته از نبودن عدلیه شکایت کرده می‌گفتند : «عدلیه که بسته شده پیش از آمدن شما باز اداره‌ی حکمرانی یا ژاندارمری بدادخواهیها می‌رسیدند. از هنگامی که شما آمده‌اید می‌ترسند و آنها نیز نمی‌رسند. پس ما چه کار کنیم؟!.» از دیهی هم کشته‌ای را که روز پیش کشته شده بود آورده بودند و کسانش فریاد و ناله می‌کردند ، همه‌شان را آرام گردانیده گفتم : «من مدعی‌العموم خراسان نیستم که بتوانم بشکایتهای شما برسم. درباره‌ی نبودن عدلیه همین امروز تلگرافی از زبان شما فرستم. پس از همه‌ی اینها شما شکایتهاتان بنویسید. من هر کدام را بنتیجه‌ای رسانم». درباره‌ی کشته هم دستوری به اداره‌ی ژاندارم دادم.

چون بازگشتم و بسر ناهار نشستیم گفتگو شد که چرا داور عدلیه‌های شهرستانها را باز نمی‌کند و مردم را بدینسان در فشار گزارده؟. گفتم : «داور در تهران سرگرم هوسبازیست و مردم می‌باید بآتش بدبختی سوزند. چون برای عدلیه‌ی تهران دستگاه پهناوری چیده و همه‌ی دوستان و آشنایان خود را با ماهانه‌های گزاف در آن جا داده ، برای آنکه سر سال بودجه کم نیاید ناچار شده عدلیه‌های شهرستانها را تا تواند دیرتر باز کند. روزی که ما بخراسان رسیدیم رئیس شهربانی می‌گفت هفتصد تن زندانی می‌داریم که همه «بلا تکلیف» می‌باشند. می‌پرسید : پس عدلیه کی باز خواهد شد؟».

دبیر سهرابی گفت : «راستی داور عدلیه را اصلاح کرده؟». گفتم : «رویه‌اش را آبرومندتر گردانیده. ولی برای آنکه از کارهای او آگاه باشید یک مثل یاد می‌کنم : وحید دستگردی که می‌شناسید شاعر است. محمدهاشم‌میرزا برای او از داور کار خواسته. داور «ابلاغ ریاست محکمه‌ی جنحه» را با رتبه‌ی شش برایش فرستاده. کسی را که کوچکترین آگاهی از قانون و فقه نمی‌دارد ، بچنان کار ارجدار و دشواری برگزیده. این کار چندان بی‌معنی بوده که خود وحید نپذیرفته و چنین پیام داده : من که قضاوت نمی‌دانم. من گفتم کاری بمن بدهید که حقوقش را بگیرم و بنشینم و به ادبیات خدمت کنم. این هم پیام او بوده. صد از اینگونه کارها از داور سر زده».

شب را نیز میهمان دبیر سهرابی می‌بودیم. نوشته‌های بسیاری از مردم رسید که خود پرونده‌ی بزرگی شد. فردا بامداد راه افتاده بمشهد بازگشتیم.
گاهنمای زندگانی و کوششهای احمد کسروی 👇👇
گاهنمای_زندگانی_و_کوششهای_احمد_کسروی.pdf
437.6 KB
🔶 گاهنمای زندگانی و کوششهای احمد کسروی

🖌 کوشاد تلگرام

🔸 ویرایش تازه (خرداد ۱۳۹۹)
✴️ زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند»
(تکه‌ی یکم)

شیعیگری گذشته از آنکه با خرد ناسازگار است و از این راه ایرادهای بسیاری بآن توان گرفت ، بزندگانی نیز زیانهای فراوان می‌دارد ، و ما اینک برخی از آنها را در این گفتار یاد خواهیم کرد :

نخست : این کیش پیروان خود را بگمراهی انداخته از دین دور می‌گرداند. شیعیان خود را «فرقه‌ی ناجیه» نامیده دین را جز همان کیش خود نشناسند. ولی راستی به آخشیج[=ضد] آن می‌باشد و اینان بیکباره از دین بیرونند.

دین چیست؟.. مردم معنی دین را نمی‌دانند و آن را یک چیز بی‌ارجی وامی‌نمایند ، ولی ما دین را به یک معنای بسیار والایی می‌شناسیم.

دین یک چیز است : «شناختن معنی جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد». لیکن از آن ، دو رشته نتیجه بدست آید : یکی «خدا را شناختن و بخواست او پی‌بردن و آیین او را دانستن». دیگری «آمیغهای[حقایق] زندگی را شناختن و آنها را بکار بستن و جهان را آباد گردانیدن و از آسایش و خرسندی بهره یافتن».

این دو رشته است هوده‌هایی که از دین بدست آید. ولی شیعیگری بوارونه‌ی همه‌ی اینهاست. آنچه شناختن خدا و آیین اوست ، ما نشان دادیم [1] که سران این کیش خدا را نشناخته و او را بسیار خوار داشته‌اند. نشان دادیم که چه گستاخیها با خدا کرده‌اند ، چه دروغهایی باو بسته‌اند ، چه ریشخندهایی سزا شمارده‌اند. گاهی خدا را پادشاه مغولی پنداشته‌اند که بنزدش میانجی باید بُرد. گاهی اسکندر مقدونیاش دانسته‌اند که بَهر چند تن کشته ، هزار سال سوگواری می‌خواهد. گاهی خود را یاوران او گردانیده‌اند. گاهی آفرش را بپاس هستی خود شمارده‌اند. از هر باره خدا و دستگاهش را افزاری برای پیشرفت کار خود گردانیده‌اند.

ببینید گستاخی را تا بکجا رسانیده‌اند : «هر که حسین را در کربلا زیارت کند ماننده‌ی کسیست که خدا را در عرش زیارت کرده». «با هستی امامست که زمین و آسمان پایدار می‌باشد و بپاس اوست که مردم روزی می‌خورند». «هر که بگرید و بگریاند و یا خود را گریان نماید بهشت باو بایا شود». باید پرسید :
چرا؟!. مگر گریستن به کشتگانی چه کاریست و چه سودی از آن تواند برخاست که خدا چنان مزدی دهد؟!. چنین گزافه‌دهی از خدا چه سزاست؟!.
«هر که بزیارت رود همه‌ی گناهانش آمرزیده گردد». باید پرسید : پس دین چه می‌بایسته؟!. سخن از نیک و بد و حلال و حرام چه می‌سزیده؟!. در جایی که با گریستن یا بزیارت رفتن هر گناهی آمرزیده شود و بهشت بایا گردد چرا کسی از گناه بازایستد؟!. چرا دربند نیک و بد و حلال و حرام باشد؟!...

داستان مرگ اسماعیل فراموش نشدنیست : «خدا از گُزیر[=تصمیم] خود درباره‌ی اسماعیل بازگشت». برای آنکه پرده بلغزش خود کشند بخدا نام پشیمانی نهاده‌اند. گستاخی بالاتر از این چه تواند بود؟!..

چنانکه گفتیم داستان امام ناپیدا و هرچه درباره‌ی زندگانی هزارساله ، و درباره‌ی پیدایش او ، و درباره‌ی بازگشت امامان گفته‌اند سراپا بیرون از آیین خداست.

آمدیم بشناختن آمیغهای زندگانی و کوشیدن بآبادی جهان که رشته‌ی دیگری از نتیجه‌های دینست ، شیعیگری بیکبار از آنها بیگانه است. در این کیش نه سخن از نیکی زندگانی رود و نه پروایی بآبادی جهان شود. آموزاکهای آن جز اینها نمی‌باشد : جهان بپاس هستی «چهارده معصوم» آفریده شده. هر کسی باید آنان را بشناسد ، و یاوران خداشان داند ، نامهاشان از زبان نیندازد ، بدشمنانشان نفرین و دشنام دریغ نگوید ، به کشتگانشان سوگواری کند ، هر زمان که توانست بزیارت گنبدهاشان رود ، در آنجهان امیدمند بمیانجیگریشان باشد. اینهاست آموزاکهای شیعیگری.

اینهاست دستورهای آن کیش ، و ما که در ایرانیم و درمیان شیعیان زندگی می‌کنیم ، هوده‌ی این دستورها را در بیرون با دیده می‌بینیم. یک شیعی که در کیش خود پایدار است او را آرزویی جز روضه‌خوانی برپا کردن و یا بزیارت رفتن نمی‌باشد. دیگر کارها در دیده‌ی او بی‌ارجست.

[1] : در بخشهای یکم و دوم کتاب داوری.
🔶 زبان ایرانی : 300
🔸 شمال ‌، جنوب‌ ، مشرق ، مغرب (تکه‌ی 1)

در فارسی کنونی چهار سمت جهان را شمال و جنوب و مشرق و مغرب می‌خوانیم. ولی این کلمه‌ها هر چهار آن عربی است و بی‌شک در فارسی نامهای دیگری بجای اینها بوده. آیا چه بوده آن نامها؟

اگر از فرهنگها و گفته‌های شعرای فارسی در این باره بجستجو پردازیم بیک رشته شگفتیها برخورده دچار حیرت خواهیم گشت.

اینک نتیجه‌ای که از آن جستجو بدست خواهد آمد :

1ـ شمال نام پارسی ندارد!

2ـ جنوب نام پارسی ندارد!

3ـ شرق را خاور یا خاوران خوانده گاهی نیز باختر نامیده‌اند.

4ـ غرب را باختر نامیده‌اند. گاهی هم خاور خوانده‌اند.

فردوسی که در شناختن زبان پارسی بر دیگران پیشواست در یک جا میگوید :

بخفت و چو خورشید از خاوران برآمد بسان رخ دلبران1

باز گوید : چو فردا برآید خور از خاوران برانیم یکسر بمازندران2

باز گوید : ز خاور چو خورشید بنمود تاج گل زرد شد بر زمین رنگ ساج3

باز گوید : چو خورشید در باختر گشت زرد شب تیره گفتش که از راه کرد4

خاقانی گوید : ماه چون در جیب مغرب برد سر آفتاب از جانب خاور رسید5

اسعد گرکانی گوید : چو خورشید جهان در باختر شد چو روی عاشقان هم رنگ زر شد

چنانکه می‌بینیم در این شعرها خاور یا خاوران بجای شرق و باختر بجای غرب بکار رفته است. ولی فردوسی در جای دیگر میگوید :

چو مهر آورد سوی خاور کریغ هم از باختر برزند باز تیغ6

باز گوید : چو خورشید برزد سر از باختر برآورد رخشنده‌ی زرین‌کمر7

لامعی گوید :

خورشید را چون پست شد در جانب خاور علم پیدا شد اندر باختر بر آستین شب علم8

در این شعرها نیز باختر بجای شرق و خاور بجای غرب آمده.

در اینجا دو چیز شگفت هست. یکی آنکه زبان کهن پارسی که از هزاران سال زبان یکی از بزرگترین کشورها بوده چگونه برای شمال و جنوب کلمه نداشته؟ آیا می‌توان باور کرد که ایرانیان پیش از زمان اسلام نام این دو سمت جهان را بر زبان نمی‌آورده‌اند؟! دیگری آنکه چگونه شرق و غرب که دو سمت ضد همدیگر است نامهای آنها با یکدیگر عوض می‌شود؟ اگر در جمله‌ای قرینه در کار نباشد آیا از کجا دانسته خواهد شد که مقصود چیست؟ مثلاً در این جمله «از سوی باختر ستاره پدید می‌آید» چگونه می‌توان دانست که مقصود شرق یا غرب است؟

این خود شگفت است که مردی همچون فردوسی که در زبان پارسی استاد بوده نتوانسته نام درست شرق و غرب را پیدا بکند و بدانسان که دیدیم تناقض‌گوییها کرده. و این شگفتی بیشتر می‌گردد هنگامی که بدانیم که کلمه‌ی باختر که این شاعر استاد بجای غرب یا شرق بکار برده بمعنی هیچیک از شرق و غرب نیست بلکه نام پارسی شمال است.

شگفت‌تر از همه‌ی اینها آنکه موضوع شمال و جنوب و شرق و غرب در زمان ساسانیان اهمیت دیگری داشته که بایستی هرگز نامهای آنها فراموش نشود. قضا را همان اهمیت باعث از میان رفتن آن نامها شده و این نتیجه‌ی امروزی را داده است. پس باید نخست داستان آن نامها را در زمان ساسانیان بازگوییم تا موضوع چندانکه می‌باید روشن گردد و این اشتباه بزرگ از زبان پارسی برداشته شود.

1ـ شاهنامه‌ی خاور ، ج1 ، ص 184.
2ـ شاهنامه‌ی خاور ، ج1 ، ص 261.
3ـ شاهنامه‌ی خاور ، ج4 ، ص 165 و 166.
4ـ همان.
5ـ فرهنگ سروری کلمه‌ی خاور.
6ـ ویس و رامین ، چاپ هند ، ص 41.
7ـ شاهنامه‌ی خاور ، ج4 ، ص 383.
8ـ فرهنگ سروری کلمه‌ی باختر.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکه‌ی 13

راست است که مردمان ساده نیازی بدانستن اینها ندارند و آنان با همه‌ی بیدانشی از روی دریافتهای خدادادی این دانند که در جهان نیکیها و بدیها باهم توأم است و باید آدمی تا تواند از بدیها دوری گزیند و ما اگر از راهش درآییم بآسانی توانیم این مردمان ساده را به نیکیها رسانیم و از خویهای ناستوده رهاشان گردانیم. سختی اینجاست که دسته‌های انبوهی از سادگی بیرون آمده و آن دریافت خدادادی را از دست هِشته‌اند و از اینسوی بدانشهایی نرسیده‌اند ، و از بهر این کسان است که ما ناگزیریم در گفتگو از خویهای نیک و بد باین زمینه درآییم و روان و خرد را بآنان بشناسانیم. بسیاری از اینان چون گفته‌های فیلسوفان مادّی را شنیده‌اند خرد را باور نمی‌دارند ، جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نمی‌گزارند ، و نیک را از بد بازنمی‌شناسند. بارها دیده می‌شود می‌گویند : «من چنین می‌دانم. شما آنچنان می‌دانید بدانید». یا می‌گویند : «هر کسی در اندیشه‌ی خویش آزاد است من این کار را نیک می‌شناسم شما بد می‌شناسید بشناسید». یا می‌گویند : «آدمی هیچگاه نیک نشده و نخواهد شد». از اینگونه سخنان بی‌پایه و زیان‌آور همیشه بر سر زبانهاست. و چون نیک بسنجید همگی از روی گمراهی و سرگردانیست.

بسخن خود بازگردیم : نتیجه‌ی این سخنها آنست که آدمی چون دارای دو سرشت جانی و روانی است از اینرو دارای دو رشته خویهای نیک و بد می‌باشد : خویهای نیک ازآنِ روان و خویهای بد ازآنِ تن و جان ، و این دو سرشت همیشه باهم در نبرد می‌باشند و نیکخویی آدمی بهنگامی است که سرشت روانیش نیرومند باشد.

ببینید : در شهری بینوایانی که هستند هر کسی دلش بآنان سوخته آرزو خواهد کرد دست ایشان را گیرد ، ولی از آنسوی خوی آز که در نهاد هر آدمی نهاده جلو را گرفته چنان خواهد خواست که هر کسی هرچه دارد از بهر خود نگه دارد. کنون اگر کسی را سرشت روانی چیره‌تر و نیرومندتر است گوش بخواهش آز نداده دست بینوایان را خواهد گرفت و چه‌بسا کسانی خود را گرسنه گزارده هرچه می‌دارند بآنان خواهند داد. از آنسوی کسانی را سرشت جانی چیره درآمده از نیکوکاری به بینوایان بازخواهد داشت. همین حالست درباره‌ی همه‌ی نیکیها و بدیها.

از اینجا روشن می‌گردد که نیکخویی با دانستن نیست. بسیاری می‌پندارند همینکه مردم خویهای نیک را شناختند نیکو خواهند گردید ، و اینست بجای هر کاری تنها بشمردن خویهای نیک و خویهای بد و نکوهش کردن از آنها و ستایش نمودن از اینها بسنده می‌کنند. ولی این یک کار بیهوده‌ای بیش نیست. زیرا ما آشکار می‌بینیم که نتیجه‌ای از آن پدیدار نیست. خود بدخویان خویهای نیک و بد را بر سر زبان می‌دارند و خود آنان بر دیگران پندآموزی می‌نمایند. از آنسوی چنانکه بازنمودیم دانستن را اثری درمیان نتواند بود. زیرا چنانکه گفتیم بدخوییها یا بدکرداریها نتیجه‌ی سرشت جانی آدمی است و کسی که سرشت جانی او زورمند است خواه و ناخواه بآن بدیها خواهد برخاست و دانستن جلو آن را نتواند گرفت.

ببینید : دزدان نه اینست که زشتی کار خود را نمی‌دانند. دزدی نه چیزیست که کسی زشتی آن را نداند و از آن ننگش نیاید. با اینهمه چون پایش افتاد خواه و ناخواه خود را آلوده‌ی آن می‌سازند. دروغ را کیست که بد نشمارد و ننکوهد؟!.. با اینهمه انبوه مردمان گرفتار آن می‌باشند. این است میگوییم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و این راه که بسیاری پیش گرفته‌اند و همیشه با زبان ستایش و نکوهش از نیکخویی و بدخویی می‌نمایند یا کتاب می‌نویسند چندان سودی را دربر نمی‌دارد ، بلکه زیانهایی را با خود می‌دارد. یگانه راهِ نیکی خویها آنست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد.

خواهید پرسید : از چه راهست که سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد؟. ما پاسخ این پرسش را در گفتار دیگری خواهیم داد.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 44ـ سفر قوچان

از تهران پاسخی بنوشته‌های من نرسیده بود. دانسته شد وزارت عدلیه نمی‌خواهد من به تهران بازگردم. پسر صدرالاشراف نقشه‌ی خود را پیش برده. دانسته شد بازپرسی که همراه من آمده بیش از همه برای جاسوسی بوده. برای آن بوده که اگر کارهای ناستوده‌ای از من دید رنگ و رویی دهد و به وزارت عدلیه نویسد و کارهای ناستوده‌ای که از من دیده آن بوده که بر سر خاک شهربانو رفته‌ام ، علی‌اکبر را خودم از زندان بیرون آورده‌ام. اینگونه چیزها را برنگهای دیگری به تهران نوشته. با مهربانیها که از من دیده شکایت کرده که به او سخت می‌گیرم.

من تلگرافی فرستادم که کارهای ما در خراسان پایان پذیرفت و اینک آماده‌ی بازگشتیم. فردایش پاسخ رسید که کارهای دیگری هست و بشما «ارجاع» خواهد شد. همان روز تلگراف دیگری رسید در این زمینه : «علمای قوچان در تلگرافخانه نشسته از حکمران آنجا شکایت می‌کنند. شما به قوچان رفته رسیدگی کنید».

این تلگراف نیک می‌رسانید که رفتار وزارت عدلیه چیست؟. من که مدعی‌العموم تهران می‌بودم ببازرسی در قوچانم می‌فرستاد. جا می‌داشت که سختی نشان دهم و نپذیرم ولی خواستم نرمخویی نمایم. از آنسو قوچان را که شهر تازه و خوش‌هواییست دوست داشته بدم نمی‌آمد که یکی دو هفته در آنجا بمانم. نامه‌ای بوزارت نوشته رنجش خود را از آن رفتار بازنمودم ، و در همان حال نایب ‌علی‌اصغرخان را با پسرش همراه برداشته روانه‌ی قوچان شدم. بازپرس را در مشهد گزاردم که راپورتهای بدخواهانه‌ی خود را نویسد.

در قوچان میرزامحمودخان کسرایی (اکنون در تهران دستیار دادسراست) که مدیر دفتر عدلیه‌ی پیش می‌بود ، چون آگاهی داده بودیم خانه‌ای برای ما گسترده و میز و صندلی فراوان گزارده و آشپزخانه راه انداخته دستگاه باشکوهی درچیده بود. علما که شنیده بودند آمدند. دانسته شد عون‌السلطنه حکمران قوچان بدرد صارمی گرفتار است. ماهانه‌ای که از دولت می‌گیرد ده ‌برابر آن دررفت زندگانی می‌دارد. بنام آنکه زنم شاهزاده است در جایی همچون قوچان دو یا سه کالسکه نگه می‌دارد. اندرونی و بیرونی باشکوهی درست گردانیده. نوکر و کلفت فراوان می‌دارد. اینبوده ناچار شده دست ستم باز کند و از مردم پولها گیرد.

خودش پیام داده بود در این زمینه : «من دلال بانک روس می‌بودم و درآمد بسیار می‌داشتم. بانک از میان رفت و من ناچار شدم که کارمند دولت باشم. ولی من آبرو می‌دارم ، زنم شاهزاده است. من که نمی‌توانم با ماهی صد تومان و اندی زندگی کنم. بپاس آبروی خود پولهایی گرفته‌ام». گفتم : «این فلسفه‌ی بسیاری از ایرانیانست. آبرو را رخت گرانبها و سفره‌ی رنگارنگ و خودنمایی بی‌معنی می‌شناسند». شکایتها را شنیده و آنچه دانسته بودم نوشته به تهران فرستادم. یک روز هم عون‌السلطنه بدیدن ما آمد و با پذیرایی و مهربانی بازگشت.

این کارها در سه روز پایان پذیرفت. ولی خواستیم در قوچان بمانیم. شهری تازه‌ساخت و هوای خنک و سازگار و همراهان پاکدرون و مهربان مرا دلخوش می‌داشت. گذشته از نایب‌ علی‌اصغرخان و آقای کسرایی ، شادروان عبدالله‌میرزا شهردار قوچان که شاهزاده‌ی نیکنهادی می‌بود بما پیوسته ، مهربانیهای او و شیرین‌زبانیهای دختر کوچکش فروغ‌خانم خوشی دیگری برای من می‌بود. با آقای کسرایی شوخی کردم و گفتم : «اگر آشپزخانه‌ی ما به این درازا و پهنا بماند ما نیز بدرد عون‌السلطنه گرفتار خواهیم بود». چنان نهادیم که کمی از آن بکاهند. بدینسان پانزده روز در قوچان ماندیم که از خوشترین روزهای زندگانی من بوده.

من فرصت یافته درباره‌ی زمین‌لرزه‌ی بسیار سخت که قوچان کهنه را زیر و رو گردانیده و من در بچگی داستان آن را در تبریز شنیده بودم جستجوها کردم. چه درباره‌ی آن قوچان و چه درباره‌ی این قوچان (که پس از آن زمین‌لرزه بنیاد نهاده شده) آگاهیهایی بدست آوردم و یادداشتهای بسیار کردم.

پس از پانزده روز که با خوشیها گذرانیده بودیم بشاهزاده عبدالله‌میرزا و خانواده‌اش و بآقای کسرایی بدرود گفته بمشهد بازگشتیم. در مشهد محرم رسیده (1) دُژخوییهای شیعیان چند برابر شده بود. همه چیز بکنار مانده. جز سخن از سینه‌زنان و زنجیرزنان ، و از روضه‌خوانیهای توانگران دیده نمی‌‌شد. ما را نیز میخواندند که برویم «مستفیض» شویم.

درباره‌ی بازگشت از وزارت عدلیه هنوز پاسخی نرسیده بود. این مرا سخت می‌آزرد. من که از شنیدن نام داور بدم آمدی ، اکنون چنین زورآزمایی و نیرنگبازی ازو می‌دیدم. ناچار شدم از در ایستادگی درآیم. چون رویه‌ی تلگرافها را نگاه نداشته‌ام از یکایک آنها سخن نمی‌رانم. چهار تلگراف پی هم فرستادم. چون پاسخ تلگراف چهارم چنین می‌بود : «بی‌اجازه حرکت نکنید». من تلگراف پنجم را چنین نوشتم : «وزارت جلیله‌ی عدلیه ، بی‌اجازه حرکت کردم».

پابرگیها :
1ـ دهم تیرماه 1306 ـ و
این پیکره در قوچان برداشته شده. درمیانه نویسنده‌ی کتاب و در دست راست نایب ‌علی‌اصغر و پسرش و در دست چپ عبدالله‌میرزا و آقای کسرایی نشسته‌اند. دختر کوچک ، فروغ‌خانم است.
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی دوم)

این را در جاهای دیگری نیز نوشته‌ام : در سال ١٣٣۶[ق] (1) که جنگ جهانگیر درمیان می‌بود و گرانی نیز پیش آمد و می‌توان گفت بیش از «سه‌یک» مردم را نابود گردانید ، در آن سال من در تبریز می‌بودم و آشکاره می‌دیدم که بیشتر توانگران دست بینوایان نمی‌گرفتند ، خویشان و همسایگانشان که از گرسنگی می‌مردند پروا نمی‌داشتند ، مردگان که از بی‌کفنی بروی زمین می‌ماندند بروی خود نمی‌آوردند. بسیاری از آنان گندم یا خواروبار که می‌داشتند نهان کرده به بهای بسیار گرانی فروخته پول می‌اندوختند. در آن میان تنها کاری که رواج می‌داشت بزمهای روضه‌خوانی برپا کردن می‌بود. سپس نیز که بهار رسید و راه عراق که از سالها بسته می‌بود باز گردید آنان با یک شادمانی بتکان آمدند و بآهنگ زیارت به بسیج پرداختند و کاروانهای انبوه پدید آورده راه افتادند.

بدتر از آن ، دو سال پیش رخ داد. در سال١٣٢٠ (خورشیدی) که روس و انگلیس سپاه به ایران آوردند و رضاشاه برافتاده سختگیریهایی که او درباره‌ی رفتن به عراق می‌داشت از میان رفت ، شیعیان ایران همه چیز را فراموش کرده ، در چنان هنگامی که سپاه بیگانه بکشور آمده و سرزمین ایران بمیدان جنگ نزدیکتر شده (بلکه خود میدان جنگ گردیده) و بیمها درمیان می‌بود ، با صد خرسندی و شادمانی ، از هرسو رو به تهران آوردند و بیست‌ویک‌هزار تن ، پاوندی ١۴٠ ریال ارز خریده روانه‌ی کربلا و نجف شدند.

همین امسال آزمایش دیگری در کار است : سالها در ایران گندم و جو کم‌بها می‌بود و کشاورزان سختی می‌کشیدند و زیان می‌بردند. پارسال به شُوند [=سبب] جنگ و در سایه‌ی کمی غلّه بهای آن بسیار بالا رفت و امسال با همه‌ی فراوانی بالاست. اکنون کشاورزان که غلّه را به بیست برابر بهای سالهای پیش می‌فروشند ، بجای آنکه ارج این پیشامد را بدانند و از پولهایی که بدست آورده‌اند کشتزارهای خود را بیشتر و بهتر گردانند ، باغها پدید آورند ، چشمه‌هاشان پاک گردانیده بآب بیفزایند ، برای زنان و فرزندان خود رخت خرند ، بچشمهای «تراخمی» بچگان خود پرداخته بنزد پزشک برند ، همه‌ی اینها را فراموش کرده تنها زیارت را بیاد می‌آورند. از هر دیهی گروهی کاروان بسته و ملای خودشان را همراه برداشته شادان و «صلوات»کشان راه می‌افتند.

همچنین بازاریان که در سایه‌ی بالا رفتن نرخها ، در این دو سال پولهایی اندوخته‌اند ، و بازرگانان که در سایه‌ی انبارداری و گرانفروشی ، به توانگری افزوده‌اند ، یگانه آرزوشان رفتن بکربلا و نجف (و یا بمکه) می‌باشد. بسیاری از آنان از دادن مالیات بدولت سر پیچیده با نیرنگ و رشوه گریبان خود را رها گردانیده براه می‌افتند.

اکنون خیابانهای تهران پُر از روستاییان خراسان و مازندران و دیگر جاهاست که بآهنگ کربلا باینجا آمده‌اند ، و با آن رختهای پاره و چرک‌آلود دسته‌‌دسته در خیابانها می‌گردند. کار بجایی رسیده که دولت عراق که سالانه سود بزرگی از آمدن و رفتن این دسته‌ها بَرَد ، از دادن «ویزا» خودداری می‌کند. اینست بسیاری از ایشان بی‌گذرنامه براه می‌افتند و در مرز گرفتار می‌شوند و کسانی نیز «گذرنامه» می‌سازند که اکنون یک دسته‌شان در شهربانی در زیر بازپرس‌اند.

اینست آرمان[=ایده‌آل] شیعیان. آنچه در آنان نتوان یافت به نیکی کشاورزی یا بازرگانی یا چیزهای دیگر کوشیدن ، و یا دلبستگی بتوده و کشور داشتنست. از اینجاست كه می‌گوییم : شیعیگری از هر باره بوارونه‌ی دینست.

یکی از آمیغهای [=حقایق] ارجداری که دین یاد می‌دهد آنست که در جهان ، بیرون از «آیین سپهر[=طبیعت]» کاری نتواند بود. نتواند بود که کسی در اینجهان باشد و هیچ‌کس او را نبیند. نتواند بود که کسی هزار سال زنده بماند. نتواند بود که آفتاب از فرودگاه خود برآید. نتواند بود که مردگان بجهان بازگردند ... ولی دیدیم که شیعیگری پُر از اینگونه کارهای بیرون از آیینست.

دیگری از آمیغهای ارجدار آنست که به هر کاری باید از راهش کوشید : بیمار را باید بنزد پزشک بُرد و درمان خواست ، به توانگری باید از راه کوشش رسید ، ارجمندی درمیان مردم را باید با نیکوکاری یافت ... ولی شیعیگری همه بآخشیج این می‌گوید. یک شیعی هر «مرادی» دارد از گنبدها تواند گرفت. از امامزاده ‌داوود ، از شاه‌‌عبدالعظیم ، از معصومه‌ی قم ، تواند گرفت. چه رسد بگنبدهای امامان که والاتر و تواناتر می‌باشند.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ 1917 م. ، جنگ جهانی یکم
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
«شیعیگری گذشته از آنکه با خرد ناسازگار است .. بزندگانی نیز زیانهای فراوان می‌دارد. ..
این کیش پیروان خود را بگمراهی انداخته از دین دور می‌گرداند. شیعیان .. دین را جز همان کیش خود نشناسند. ولی راستی به آخشیج[=ضد] آن می‌باشد و اینان بیکباره از دین بیرونند. ..
ببینید گستاخی را تا بکجا رسانیده‌اند : .. «هر که بگرید و بگریاند و یا خود را گریان نماید بهشت باو بایا شود». باید پرسید :
چرا؟!. مگر گریستن به کشتگانی چه کاریست و چه سودی از آن تواند برخاست که خدا چنان مزدی دهد؟!. چنین گزافه‌دهی از خدا چه سزاست؟!. ..
«هر که بزیارت رود همه‌ی گناهانش آمرزیده گردد». باید پرسید : پس دین چه می‌بایسته؟!. سخن از نیک و بد و حلال و حرام چه می‌سزیده؟!. در جایی که با گریستن یا بزیارت رفتن هر گناهی آمرزیده شود و بهشت بایا گردد چرا کسی از گناه بازایستد؟!. چرا دربند نیک و بد و حلال و حرام باشد؟!. ..
یک شیعی که در کیش خود پایدار است او را آرزویی جز روضه‌خوانی برپا کردن و یا بزیارت رفتن نمی‌باشد. دیگر کارها در دیده‌ی او بی‌ارجست.»

کوشاد تلگرام : با چنین کیش و باورهای پستی آیا عقب‌ماندگی کشور و زندگانی خوار و ننگ‌آور این مردم شگفتست؟!
🔶 زبان ایرانی : 301
🔸 شمال ‌، جنوب‌ ، مشرق ، مغرب (تکه‌ی 2)

در زمان ساسانیان کشور پهناور ایران که از کوهستان قفقاز تا دریای هند و از رود فرات تا کنار سیحون بود «ایرانشهر»1 نامیده می‌شد بمعنی کشور ایران و پادشاهان ساسانی این سرزمین پهناور را بچهار سمت شرق و غرب ، شمال و جنوب بخش کرده و هر سمتی را «کوست»2 نامیده‌اند بدینسان :

1ـ کوست خراسان : شامل خراسان امروزی و خوارزم و بخارا و سغد (ماوراالنهر) و گرگان (استرآباد) و هرات (افغانستان) و مانند اینها. خوراسان بمعنی خورآیان است جایی که از آنجا خورشید درمی‌آید یا بعبارت امروزی مشرق. چنانکه اسعد گرکانی در ویس و رامین در این باره میگوید :

بلفظ پهلوی هر کش سر آید خوراسان آن بود کانجا درآید

خراسان پهلوی باشد خور آمد عراق و پارس را زو خور برآمد

خراسان است معنی خورآیان کجا زو خور برآید سوی ایران.3

2ـ کوست خوربران : شامل سورستان (عراق) و کرمانشاهان و همدان و مانند اینها تا سرحد روم. خوربران بمعنی خورروان است جایی که خورشید در آنجا فرو می‌رود یا بعبارت امروزی مغرب و همین کلمه است که خاوران و خاور گردیده.

3ـ کوست باختر : شامل آذربایجان و ارمنستان ایران و گرجستان و آران و کوهستان قفقاز و دربند و ری و دماوند و گیلان و تپورستان (طبرستان) و دیلمان و تالشان. باختر یا اباختر در فارسی بدو معنی بوده یکی «توده‌ی ستارگان» که بعربی برج و صورة‌الکواکب نامیده می‌شود و دیگری شمال که در اینجا این معنی دوم مقصود بوده.

4ـ کوست نیمروز : شامل خوزستان و پارس و کرمان و سند و سیستان و یمن و مانند اینها. نیمروز بمعنی ظهر است ولی چون بهنگام ظهر آفتاب در جنوب دیده می‌شود جنوب را نیز نیمروز نامیده‌اند که در اینجا این معنی مقصود بوده.

پادشاهان ساسانی برای هر یک از این چهار کوست فرمانروایی فرستاده او را «کوستپان» یا «پاتکوستپان»4 می‌نامیدند بمعنی نگاهدارنده‌ی کوست و چون هر یکی از ایشان وظیفه‌ی سرحدداری نیز داشته مرزبان نیز خوانده می‌شدند بمعنی نگاهدار سرحد. سپس پاتکوستپان ، پاتوسپان و پاذوسپان و پادوسبان گردیده که این شکل آخری درکتابهای فارسی دیده می‌شود و در کتابهای عربی فاذوسفان می‌نگارند و در کتابهای ارمنی شکل نخست کلمه پاتکوستپان دیده می‌شود.

این چهار بخش بودن ایرانشهر را در زمان ساسانیان در کتابهای بسیاری از پهلوی و عربی و ارمنی نوشته‌اند. در تاریخ طبری و دیگر تاریخهایی که از حوادث دوره‌ی ساسانیان گفتگو می‌کند زمینه‌ی همه‌ی سخنها بر این بخشهای چهارگانه است که اگر کسانی از این موضوع آگاه نباشند معنی گفته‌های آن مورخان را درست نخواهند فهمید.5

1ـ شهر در زبان آن زمان که زبان پهلوی می‌خوانیم بمعنی سرزمین و کشور بوده.
2ـ کوست در پهلوی بمعنی سمت و ولایت است.
3ـ ویس و رامین ، ص 119.
4ـ پات یا پاد در پاره‌ای کلمه‌ها افزوده شده که ما معنی آن را نمی‌دانیم. چنانکه در کلمه‌ی شاه و پادشاه که تفاوت این دو کلمه امروز دانسته نیست. در پاتکوستپان هم پات فزونی است و ما معنی آن را نمی‌دانیم.
5ـ یکی از آن مؤلفان موسا خورینی مورخ معروف ارمنی است که در زمان خود ساسانیان یا بسیار نزدیک بزمان ایشان بوده و چون او کتابی هم در جغرافی دارد در این کتاب خود ایران را از روی چهار کوست یاد کرده و نام هر کوستی را با معنایی که دارد شرح داده و شهرهای هر کدام را جداگانه می‌شمارد. همین بخش از کتاب موسا خورینی که شرقشناس دانشمند آلمانی پروفسور مارکوارت بآلمانی ترجمه و شرح مفصلی بمطالب آن نوشته و کتاب ایرانشهر خود را پدید آورده که یکی از گرانمایه‌ترین تألیفها و درخور آنست که بفارسی ترجمه شود.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکه‌ی 14

خویها از چه راه نیرومند گردد؟..

در شماره‌ی گذشته سخن را باینجا رسانیدیم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و اینکه کسانی همیشه بستایش و نکوهش از خویهای نیک و بد می‌پردازند سودی ندارد ، و یگانه راه نیکی خویها اینست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد ، و گفتگو از این زمینه را باین شماره نگه داشتیم.

باید دانست برای نیرومندی روان سه چیز درباید : نخست معنی جهان و زندگی را دانستن و آدمیگری را شناختن. دوم سود و زیان خویهای نیک و بد را ـ بدانسان که هست ـ دانستن. سوم تکیه‌گاهی داشتن. اینک یکایک اینها را بازمی‌نماییم.

* * *

1ـ معنی جهان و زندگی را دانستن : کسانی در شگفت خواهند بود که ما برای نیکخویی شناختن معنی جهان و زندگی و دانستن معنی آدمیگری را دربایست می‌شماریم. ولی جای شگفتی نیست. امروز بیشتر بدیها از آن برخاسته که انبوه کسان جهان را یک دستگاه بیهوده‌ای می‌انگارند و زندگی را جز نبرد نمی‌شمارند که هر کسی باید از هر راهی که تواند بخوشی خود کوشد ، و انگیزه‌ای برای نیک بودن نمی‌پندارند. چنین کسانی تا از آن گمراهی بیرون نیایند چگونه دربند نیکیها توانند بودن؟!.. گیرم که با زبان هواداری از خویهای نیک نمایند چون درونشان از آن آگاه نیست بهنگام کار خواهند درماند.

امروز انبوه مردم باین درد گرفتارند. بدآموزیهایی که از نیم قرن باز بنام فلسفه‌ی مادّی رواج یافته دلها را پر کرده و باورها را سست گردانیده. بسیاری از آنان که بمردم پند می‌آموزند و خویهای نیک یاد می‌دهند باین درد دچارند و آنچه بر زبان می‌رانند از درون باور نمی‌دارند. شما اگر بیازمایید کسی که در اینجا سخن از نیک و بد می‌راند در جای دیگری درون خود را بیرون داده پا در هوایی خویش را بهمه آشکار می‌سازد. اگر روزنامه‌ها را بخوانید کسی که امروز گفتگو از خویهای ستوده می‌دارد فردا خود را براه فلسفه زده سخن از بیهودگی پند و فرهیخت (1) می‌راند.

برای پیراستگی خویها باید مردم بدانند اینجهان دستگاه بیهوده‌ای نیست ، و زندگی از بهر نبرد نمی‌باشد. باید بدانند اگر زندگی از راهش پیش رود هر کسی بهره از آسایش و خرسندی یابد و آدمی را به نبرد و کشاکش نیاز چندان نماند. باید بدانند خویهای رشک و آز و کینه و خشم و برتریفروشی و مانند اینها که آدمی راست از سرشت جانوری اوست. خویهاییست که از همجنسی با ددان و چهارپایان باو رسیده ، و اینها آلودگیهای اوست که باید کوشد و خود را از آنها پاک سازد.

سرشت جانوری همه چیزش بد نیست و نباید از آن بیزار بود. ولی این خویها بد است و روان و خرد از آنها بیزار می‌باشد و هر کسی باید خود را از آنها پیراسته گرداند.

باید بدانند آدمیان چون در یکجا زندگی می‌کنند آسایش هر کسی جز با آسایش همگان نتواند بود ، و اینست هر کسی همواره باید دربند آسایش همگان باشد ، و این هنگامی تواند بود که خود را از آز و خودخواهی و رشک و کینه و خشم و مانند اینها پاک گرداند.

اینها یک رشته راستیهاییست که ما در جای دیگری هرچه گشادتر و روشنتر نگاشته‌ایم. (2) در اینجا بآنها نپرداخته می‌گذریم ، و این اندازه می‌گوییم که برای نیکی خویها نخست باید اینها را دانست. روان که خود خواهان نیکی می‌باشد اینهاست که آن را تکان دهد و به نیرو آورد.

از کلمه‌هایی که بر زبانها افتاده یکی هم فرهیخت است. ولی آن نیز از چیزهاییست که می‌گویند و معنایش را نمی‌فهمند. آری ، آدمی را فرهیخت درباید. ولی از چه راه؟.. از این راه که هر پسری یا دختری چون سر برمی‌آورد و پا بدرون زندگی می‌گزارد پیش از همه معنی جهان و زندگی را باو آموزند و معنی آدمیگری را فهمانند و آنچه آدمی را باید باو یاد دهند و او را به هوشیاری و خودداری از خویهای ناپاکیزه وادارند.

اینست فرهیخت. نه آنکه همچون امروز از کودکی سخنان پراکنده و پریشانِ این و آن را در دلها بیاکنند (3) ، و راست و دروغ و سودمند و زیان‌آور هرچه شنیدند بیاد گیرند ، و گیج و درمانده پا بمیان زندگی گزارند ، و از گام نخست به خودفروشی[=خودنمایی فزون] پردازند ، و آنچه یاد گرفته‌اند با رنگهای دیگری پیاپی بیرون ریزند.

پابرگیها (بجز 2 ، همه از ویراینده) :
1ـ فرهیختن = تربیت کردن ـ فرهیخت = تربیت
2ـ گذشته از گفتارهای پیمان کتابهای «آیین» و «راه رستگاری» دیده شود.
3ـ آکندن = پر کردن
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٤٥ـ چگونه از خراسان بازگشتم (تکه‌ی یک از دو)

آن تلگراف را زده ، چون پول هم نمی‌داشتیم از حاجی حسین‌آقاملک وامی گرفته ، آقا نصرالله را ببازپرس گزارده ، خود باتومبیلی نشستم و راه افتادم. در راه داستانهایی از شکستن اتومبیل و مانند آن رخ داد که نیاز بگفتن نیست.

روزی که به تهران رسیدم فردایش بوزارتخانه رفتم. معاون چون مرا دید چنین گفت : «ای آقا چه کردید. آقای وزیر بسیار عصبانیست». گفتم : من اگر در عدلیه ماندم آقای وزیر از من کینه جوید. من آمده‌ام که کناره‌جویی خواهم. سپس گفتگوهای بسیاری بمیان آمد. گفتم : بهتر بودی آقای وزیر مرا شناختی و پس از آن چنان رفتاری کردی.

این کار من آوازه‌اش بسراسر عدلیه افتاده هر کسی سخنی می‌گفت. از همه بدتر رفتار پست برخی دوستان می‌بود که دل پر از رشک می‌داشته‌اند و این هنگام فرصت یافته بنزدم می‌آمدند و با سخنانی دلهای خود را تهی می‌گردانیدند ، یکی با یک شیوه‌ی دلسوزانه می‌گفت : «این چه کاری بود کردید؟ داور را با آن اقتدار دشمن خود گردانیدید». دیگری می‌پرسید : «حالا چه کار خواهید کرد؟».

گفتم : در این هنگام مرا آن می‌بایست که گردن به زورورزی داور نگزارم و خود را از خواری بیرون آورم که کردم ، اندیشه‌ی کار را سپس خواهم کرد.

یک ماه بدینسان گذشت. نه وزارت عدلیه کناره‌جویی مرا می‌پذیرفت و نه من به پارکه می‌رفتم. گاهی می‌اندیشیدم یکباره خود را از اداره‌ها کنار گیرم و در بازار بداد و ستد پردازم ولی دیدم سرمایه نمی‌دارم. گاهی می‌گفتم : از وزارت فرهنگ درخواست کنم و بدرس گفتن پردازم و بیادم می‌افتاد که از ترس داور نخواهند پذیرفت. سرانجام بآن شدم که بوکالت پردازم. اینبود دوباره نامه‌ها نوشتم و فشار آوردم تا داور کناره‌جویی مرا پذیرفت و جلو وکالت را نیز نگرفت.

در همان روزها تیمورتاش پیامی داده بود. بدیدنش رفتم. گفت : «چرا چنین شد؟!.» داستان را گفتم. گفت : «یک کار دیگر کنید. بیایید بحزب ایران نو ، شما را بمدعی‌العمومی اسپهان فرستیم که به پشتیبانی حزب با ملایان نبرد کنید و آنها را بشکنید. این کار بزرگیست». گفتم : با آن رفتاری که از داور دیده‌ام خود را بپذیرفتن کار خرسند نمی‌توانم گردانید. گفت : «کسی مثل شما هم وکالت می‌کند؟!.». گفتم : وکالت کرده زندگی خود را راه خواهم انداخت و با دلی آسوده کارهای دانشی خود را دنبال خواهم کرد.

این بود داستان بیرون آمدن من از عدلیه در بارِ نخست. وکالت که آغاز کردم نیک بود و بیش از داوری درآمد می‌داشتم. اینبود توانستم فرشها و کاچالهایی خرم و رنگی بخانه‌ی خود دهم. این برای من فیروزی می‌بود که خود را از زیر بار زورورزی مردی همچون داور بیرون آورده بیکار هم نمانده بودم. به بدیهای وکالت تاب آورده آن را بهتر از زیردستی داور می‌شماردم. در آن روزها قانون رخت یکسان تازه گذشته بود. من از کسانی بودم که به پیشواز قانون رفته کلاه پهلوی بسر گزاردیم و رخت آن را که کت و شلوار همرنگ کلاه می‌بود پوشیدیم.