🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 4
اینها را مینویسم و بیاد آن کسانی هستم که چهل یا پنجاه سال فزونتر دارند و بیشتر زندگی خود را با کتابها بسر بردهاند و چون بگفتگو برمیخیزند اگر درست بسنجیم بیبهرهترین کسان از خرد میباشند و در سادهترین و آسانترین زمینهها درمیمانند.
این بتازگی رخ داده که مردی پنجاه و اند ساله که از خاندان ملایی بوده و همهی زندگیش با خواندن کتابها گذشته خود را با من آشنا ساخته چنین میگوید : «این چیزها که مینویسید بیهوده است. شما شعر و فلسفه را دوست نمیدارید من میدارم. در سر خوانی شما یک خوراکی را میپسندید من دیگری را ، دیگر چه نیاز بگفتگو کردن و پیکار نمودنست؟.. آدمی همیشه بر اینگونه بوده و هر کسی پسند دیگری داشته؟..» گفتم : «چیزی را که ما نمیپسندیم و شما آن را میپسندید و دوسخنی درمیانه پدید میآید باید داوری نزد خرد بُرد. خدا خرد را از بهر همین داده» گفت : «تازه آن نیز بیجاست. خرد شما آنچنان میفهمد و خرد من اینچنان». از این پاسخش بیاندازه افسوس خوردم و دانستم بیچاره بیکبار سررشته را گم کرده. شما اگر با یک روستایی هیچنخوانده گفتگو کنید از این دریافت بیبهره نیست که در جهان یک نیک هست و یک بد و آنچه این دو را از هم جدا میسازد خرد میباشد و اینست همینکه راهی باو نمودی درزمان[=بلافاصله] آن را پذیرد. لیکن این بیچاره این دریافت خدادادی ساده را از دست هشته است.
گفتم شما در گمراهی بجایی افتادهاید که من نمیدانم چه سان شما را از آن جایگاه بازگردانم و بشاهراه رسانم. شما معنی خرد و کار او را نمیشناسید و بیکبار سررشته را گم کردهاید. این بدتر که هر کسی که گفتهی شما را بشنود در پاسخ درماند و همچون شما سررشته را گم کند. من ناگزیرم بسخن درازی پردازم و این گره فریبکاری را باز کنم :
در جهان یک رشته کارهای بیزیانی هست همچون : گردش کردن ، تاریخ خواندن ، موزیک گوش دادن و از اینگونه. دربارهی اینهاست که هر کسی آزاد است پی خواست خود را گیرد و دیگری را بَرو سخنی نباشد. یک رشته نیز کارهاییست که در نیک و بد زندگانی بیاثر نیست و مردمان دربارهی آنها آزاد نتوانند بود. و این نشدنیست که یکی بگوید : من این را میپسندم تو نمیپسندی نپسند.
از همان مثل خوان و خوردنی که خودتان آوردید بهتر روشن میگردد : خوراکهای بیزیان یکی آن را دوست دارد و دیگری این را و کسی را هم سخنی نتواند بود. ولی اگر کسی بیش از اندازه خورْد یا بخوراک زهرآلودی دست یازید و یا خواست همواره به یک گونه خوراک بسنده کند در چنین کارهایی او را آزاد نتوان گزاشت چرا که زیانآور است و او را بیمار میگرداند و مایهی آزار دیگران میسازد. در چنین کارهایی هرگاه یکی گفت : من این را میپسندم و میکنم تو نمیپسندی نپسند همه نادانش شمارند و بر بیمغزی او افسوسها خورند.
گاهی نیز پارهای گرایشها از راه بیماریست. آن بچهای که گِل میخورد بیگمان آن را دلش میخواهد ولی این خواهش از راه بیماریست (1) و اینست که آن را بحال خود نگزارند و نزد پزشکش برند و بچارهی دردش کوشند.
در زندگانی نیز همانست. در کارهای بیزیان شما آزادید ، ولی کارهایی که زیان دارد هرگز شما را آزاد نگزارند و اگر دربارهی اینگونه کارها بگویید من این را میخواهم و میکنم نادانت شمارند و بر سبکمغزیت افسوس خورند.
آنچه ما دربارهی فلسفه و شعر و دیگر چیزها مینویسیم از این زمینه است. ما با چیزهایی کار داریم که در زندگانی بیاثر نیست و آنان که در برابر گفتههای ما باین بسنده میکنند که یک کلمهی بیمعنای «ذوق» را پیش کشند و یا چنین گویند : «ما اینها را دوست داریم» نادانی خود را بجهانیان آشکار میسازند. بیشتر ایشان نیز همچون کودک گِلخوارهاند که روان درستی ندارند و باید بچارهی بیماریشان کوشید.
پابرگیها :
1ـ چنین بیماری را پیکا (Pica) نامند. بیماران پیکایی تنها آنهایی نیستند که گِل میخورند. چنان بیمارانی تواند بود که گچ ، صابون ، کاغذ ، پارچه ، ذغال و چیزهایی از اینگونه که خوراک بشمار نیاید ، هرچه که در دسترس یابند ، بخورند. ـ و
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 4
اینها را مینویسم و بیاد آن کسانی هستم که چهل یا پنجاه سال فزونتر دارند و بیشتر زندگی خود را با کتابها بسر بردهاند و چون بگفتگو برمیخیزند اگر درست بسنجیم بیبهرهترین کسان از خرد میباشند و در سادهترین و آسانترین زمینهها درمیمانند.
این بتازگی رخ داده که مردی پنجاه و اند ساله که از خاندان ملایی بوده و همهی زندگیش با خواندن کتابها گذشته خود را با من آشنا ساخته چنین میگوید : «این چیزها که مینویسید بیهوده است. شما شعر و فلسفه را دوست نمیدارید من میدارم. در سر خوانی شما یک خوراکی را میپسندید من دیگری را ، دیگر چه نیاز بگفتگو کردن و پیکار نمودنست؟.. آدمی همیشه بر اینگونه بوده و هر کسی پسند دیگری داشته؟..» گفتم : «چیزی را که ما نمیپسندیم و شما آن را میپسندید و دوسخنی درمیانه پدید میآید باید داوری نزد خرد بُرد. خدا خرد را از بهر همین داده» گفت : «تازه آن نیز بیجاست. خرد شما آنچنان میفهمد و خرد من اینچنان». از این پاسخش بیاندازه افسوس خوردم و دانستم بیچاره بیکبار سررشته را گم کرده. شما اگر با یک روستایی هیچنخوانده گفتگو کنید از این دریافت بیبهره نیست که در جهان یک نیک هست و یک بد و آنچه این دو را از هم جدا میسازد خرد میباشد و اینست همینکه راهی باو نمودی درزمان[=بلافاصله] آن را پذیرد. لیکن این بیچاره این دریافت خدادادی ساده را از دست هشته است.
گفتم شما در گمراهی بجایی افتادهاید که من نمیدانم چه سان شما را از آن جایگاه بازگردانم و بشاهراه رسانم. شما معنی خرد و کار او را نمیشناسید و بیکبار سررشته را گم کردهاید. این بدتر که هر کسی که گفتهی شما را بشنود در پاسخ درماند و همچون شما سررشته را گم کند. من ناگزیرم بسخن درازی پردازم و این گره فریبکاری را باز کنم :
در جهان یک رشته کارهای بیزیانی هست همچون : گردش کردن ، تاریخ خواندن ، موزیک گوش دادن و از اینگونه. دربارهی اینهاست که هر کسی آزاد است پی خواست خود را گیرد و دیگری را بَرو سخنی نباشد. یک رشته نیز کارهاییست که در نیک و بد زندگانی بیاثر نیست و مردمان دربارهی آنها آزاد نتوانند بود. و این نشدنیست که یکی بگوید : من این را میپسندم تو نمیپسندی نپسند.
از همان مثل خوان و خوردنی که خودتان آوردید بهتر روشن میگردد : خوراکهای بیزیان یکی آن را دوست دارد و دیگری این را و کسی را هم سخنی نتواند بود. ولی اگر کسی بیش از اندازه خورْد یا بخوراک زهرآلودی دست یازید و یا خواست همواره به یک گونه خوراک بسنده کند در چنین کارهایی او را آزاد نتوان گزاشت چرا که زیانآور است و او را بیمار میگرداند و مایهی آزار دیگران میسازد. در چنین کارهایی هرگاه یکی گفت : من این را میپسندم و میکنم تو نمیپسندی نپسند همه نادانش شمارند و بر بیمغزی او افسوسها خورند.
گاهی نیز پارهای گرایشها از راه بیماریست. آن بچهای که گِل میخورد بیگمان آن را دلش میخواهد ولی این خواهش از راه بیماریست (1) و اینست که آن را بحال خود نگزارند و نزد پزشکش برند و بچارهی دردش کوشند.
در زندگانی نیز همانست. در کارهای بیزیان شما آزادید ، ولی کارهایی که زیان دارد هرگز شما را آزاد نگزارند و اگر دربارهی اینگونه کارها بگویید من این را میخواهم و میکنم نادانت شمارند و بر سبکمغزیت افسوس خورند.
آنچه ما دربارهی فلسفه و شعر و دیگر چیزها مینویسیم از این زمینه است. ما با چیزهایی کار داریم که در زندگانی بیاثر نیست و آنان که در برابر گفتههای ما باین بسنده میکنند که یک کلمهی بیمعنای «ذوق» را پیش کشند و یا چنین گویند : «ما اینها را دوست داریم» نادانی خود را بجهانیان آشکار میسازند. بیشتر ایشان نیز همچون کودک گِلخوارهاند که روان درستی ندارند و باید بچارهی بیماریشان کوشید.
پابرگیها :
1ـ چنین بیماری را پیکا (Pica) نامند. بیماران پیکایی تنها آنهایی نیستند که گِل میخورند. چنان بیمارانی تواند بود که گچ ، صابون ، کاغذ ، پارچه ، ذغال و چیزهایی از اینگونه که خوراک بشمار نیاید ، هرچه که در دسترس یابند ، بخورند. ـ و
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٥٥ـ داستانهای شیرینی که گاهی پیش میآمد
با رفتاری که من در دادگاه پیش گرفته بودم و بکارها هوش میگماردم و پروا مینمودم و هیچ کاری را از سر باز نکرده از هر راهی که میتوانستم بجستجو از راستیها میکوشیدم ، گاهی داستانهای شیرینی پدید میآورد که اینک یکی را در اینجا یاد میکنم :
یک روز عصر در محکمه نشسته بودیم. دیدیم یک افسر با یک تن دیگر با یک زن بزیر بغل مردی سالخورده که چپقی بدست میدارد و میکِشد رفتهاند و با آن حالت او را بمحکمه درآوردند. پرسیدم چیست؟.. گفتند : «این پدر ماست. حواسش مختل است. پسفردا در اینجا محاکمه دارد. رفتیم و جلو حضرت اشرف را گرفتیم. کارتی نوشت که برایش وکیل دولتی گرفته شود. فرمود بروید بنزد رئیس کل بدایت». من کارت را گرفته دیدم به ادارهی کانون وکلا نوشته که برای او «وکیل مجانی» برگزینند. سپس داستان را گفتند که پدرشان ترک تبریزیست ، در تهران صرافی میکرده و دارایی میداشته ، از جمله صد شتر میداشته که بدست ساربانانی سپرده بسفر میفرستاده. روزی آگاهی رسیده که بمیان شترها بیماری افتاده و همهی آنها مردهاند ، از همانجا دیوانه شده و با همان حال آغاز کرده به تباه گردانیدن دارایی خود ، از جمله خانهی خود را بزنی بنام صاحبهسلطان ببهای بسیار ارزانی فروخته ، با آنکه معامله باطل بوده آن زن چند سال است مزاحم ایشان است که بعدلیه عارض شده حیاط را میخواهد.
این سخنها که گفته میشد در آن میان پدرشان پیاپی چپق میکشید و به اینور و آنور میپیچید و رفتار دیوانگان از خود مینمود. من گفتم : بسیار خوب ، کارت را ببرید به ادارهی کانون و پسفردا هم بیایید تا محاکمه شود.
روز دیگر که پروندهها را آورده بودند ، من پروندهی او را گرفتم و خواندم. چنین بیادم مانده که بتمیز هم رفته و چند سال کشیده بود. به هر حال بدگمان گردیده چنین دریافتم که دعوای دیوانگی راست نیست. فردایش که روز محاکمه میبود صاحبهسلطان نیامد (گویا لایحه فرستاده بود.) لیکن دیوانه را به همان حال آوردند و وکیل نیز همراه ایشان میبود.
وکیل گردن میکشید و بنام آنکه از سوی دولت برگزیده شده خود را آمادهی سخنرانی بسیار گردانیده بود. چون بروی صندلی نشستند ، من بهتر دانستم وکیل را از محاکمه بیرون گردانم تا بآسانی توانم نیرنگ را بهم زنم. پرسیدم : «آیا این دیوانه است؟!.». گفت : «بلی ، میخواهید بطبیب قانونی مراجعه فرمایید.». گفتم : «اگر چنان است پس از محاکمه خارج شوید.». با شگفتی گفت : «چرا؟!.». گفتم : «برای آنکه دیوانه محجور است و حق گرفتن وکیل ندارد. وکالت بگفتهی خودتان بیمبناست». گفت : «مرا حضرت اشرف معین کرده». گفتم : «گفتگو از قانون است نه از حضرت اشرف ، شما بیرون روید تا دربارهی جنون و عدم جنون او رسیدگی شود و تکلیف معین گردد» ، این را گفته او را بیرون گردانیدم که با خشم از دادگاه بیرون رفت.
در آن میان مرد صراف همچنان چپق میکشید و رفتار دیوانگان میکرد. من خواستم پرسشهایی کنم. پسرانش گفتند : «گوشش سنگینست. فارسی هم نمیفهمد». با زبان ترکی و با آواز بلند بپرسشهایی پرداختم. پاسخهای نابسامانی میداد. ولی در آن میان کمکم از بلندی آواز خود کاسته پایین میآوردم و او درنمییافت و پاسخ میداد ، تا رسید بآنجا که بحال عادی بود. دیدم همچنان میشنود و پاسخ میدهد. گفتم : «کریت که شفا یافت. انشاءالله دیوانگیت هم شفا یابد». این را که گفتم پسرانش و دخترش به همهمه افتادند. خاموششان گردانیده به «انشاء رأی» پرداختم و بعنوان آنکه «دعوای جنون بیدلیلست و بلکه در دادگاه در ضمن آزمایش عدم صحت آن مکشوف گردید» ، بزیان او حکم دادم. فرزندانش بقیل و قال برخاستند ولی چون نتیجه ندیدند او را برداشته بردند.
پس از چند روزی دیدم باز همان دو پسر همراه پدر خود بدادگاه درآمدند و زنی را دنبال خود میداشتند. نوشتهای را بجلو من گزارده گفتند : «چون شما صلاح آنطور دانستید و حکم دادید ، ما رفتیم با صاحبهسلطانخانم صلح کردیم و او را راضی کردیم. بگزار غائله بخوابد. صلحنامه نوشته شده و خودش را هم آوردیم که اقرار کند». من نوشته را از دیده گذرانیده ، دیدم «صلحنامه» است. خشنود شدم که گفتگو پایان پذیرفته. از صاحبهسلطان پرسیدم به «صحت ورقه اقرار» کرد. ولی من دیدم آواز او بگوشم آشناست. در شگفت شدم که من آواز او را کی شنیدهام و کجا شنیدهام. یادم افتاد که این آواز دختر آن مرد است که دوباره همراه پدر خود بدادگاه آمده بود. در شگفت شدم که به نیرنگ عامیانهی دیگری پرداختهاند. گفتم : «ولی شما که دختر این مردید! شما که صاحبهسلطان نیستید!». این را که گفتم آن پسر افسر بپرخاش پرداخت و گفت : «پس شما دشمن مایید!». ولی دختر نایستاده بیدرنگ خود را بیرون انداخت. ما نیز بخنده پرداختیم.
🔸 ٥٥ـ داستانهای شیرینی که گاهی پیش میآمد
با رفتاری که من در دادگاه پیش گرفته بودم و بکارها هوش میگماردم و پروا مینمودم و هیچ کاری را از سر باز نکرده از هر راهی که میتوانستم بجستجو از راستیها میکوشیدم ، گاهی داستانهای شیرینی پدید میآورد که اینک یکی را در اینجا یاد میکنم :
یک روز عصر در محکمه نشسته بودیم. دیدیم یک افسر با یک تن دیگر با یک زن بزیر بغل مردی سالخورده که چپقی بدست میدارد و میکِشد رفتهاند و با آن حالت او را بمحکمه درآوردند. پرسیدم چیست؟.. گفتند : «این پدر ماست. حواسش مختل است. پسفردا در اینجا محاکمه دارد. رفتیم و جلو حضرت اشرف را گرفتیم. کارتی نوشت که برایش وکیل دولتی گرفته شود. فرمود بروید بنزد رئیس کل بدایت». من کارت را گرفته دیدم به ادارهی کانون وکلا نوشته که برای او «وکیل مجانی» برگزینند. سپس داستان را گفتند که پدرشان ترک تبریزیست ، در تهران صرافی میکرده و دارایی میداشته ، از جمله صد شتر میداشته که بدست ساربانانی سپرده بسفر میفرستاده. روزی آگاهی رسیده که بمیان شترها بیماری افتاده و همهی آنها مردهاند ، از همانجا دیوانه شده و با همان حال آغاز کرده به تباه گردانیدن دارایی خود ، از جمله خانهی خود را بزنی بنام صاحبهسلطان ببهای بسیار ارزانی فروخته ، با آنکه معامله باطل بوده آن زن چند سال است مزاحم ایشان است که بعدلیه عارض شده حیاط را میخواهد.
این سخنها که گفته میشد در آن میان پدرشان پیاپی چپق میکشید و به اینور و آنور میپیچید و رفتار دیوانگان از خود مینمود. من گفتم : بسیار خوب ، کارت را ببرید به ادارهی کانون و پسفردا هم بیایید تا محاکمه شود.
روز دیگر که پروندهها را آورده بودند ، من پروندهی او را گرفتم و خواندم. چنین بیادم مانده که بتمیز هم رفته و چند سال کشیده بود. به هر حال بدگمان گردیده چنین دریافتم که دعوای دیوانگی راست نیست. فردایش که روز محاکمه میبود صاحبهسلطان نیامد (گویا لایحه فرستاده بود.) لیکن دیوانه را به همان حال آوردند و وکیل نیز همراه ایشان میبود.
وکیل گردن میکشید و بنام آنکه از سوی دولت برگزیده شده خود را آمادهی سخنرانی بسیار گردانیده بود. چون بروی صندلی نشستند ، من بهتر دانستم وکیل را از محاکمه بیرون گردانم تا بآسانی توانم نیرنگ را بهم زنم. پرسیدم : «آیا این دیوانه است؟!.». گفت : «بلی ، میخواهید بطبیب قانونی مراجعه فرمایید.». گفتم : «اگر چنان است پس از محاکمه خارج شوید.». با شگفتی گفت : «چرا؟!.». گفتم : «برای آنکه دیوانه محجور است و حق گرفتن وکیل ندارد. وکالت بگفتهی خودتان بیمبناست». گفت : «مرا حضرت اشرف معین کرده». گفتم : «گفتگو از قانون است نه از حضرت اشرف ، شما بیرون روید تا دربارهی جنون و عدم جنون او رسیدگی شود و تکلیف معین گردد» ، این را گفته او را بیرون گردانیدم که با خشم از دادگاه بیرون رفت.
در آن میان مرد صراف همچنان چپق میکشید و رفتار دیوانگان میکرد. من خواستم پرسشهایی کنم. پسرانش گفتند : «گوشش سنگینست. فارسی هم نمیفهمد». با زبان ترکی و با آواز بلند بپرسشهایی پرداختم. پاسخهای نابسامانی میداد. ولی در آن میان کمکم از بلندی آواز خود کاسته پایین میآوردم و او درنمییافت و پاسخ میداد ، تا رسید بآنجا که بحال عادی بود. دیدم همچنان میشنود و پاسخ میدهد. گفتم : «کریت که شفا یافت. انشاءالله دیوانگیت هم شفا یابد». این را که گفتم پسرانش و دخترش به همهمه افتادند. خاموششان گردانیده به «انشاء رأی» پرداختم و بعنوان آنکه «دعوای جنون بیدلیلست و بلکه در دادگاه در ضمن آزمایش عدم صحت آن مکشوف گردید» ، بزیان او حکم دادم. فرزندانش بقیل و قال برخاستند ولی چون نتیجه ندیدند او را برداشته بردند.
پس از چند روزی دیدم باز همان دو پسر همراه پدر خود بدادگاه درآمدند و زنی را دنبال خود میداشتند. نوشتهای را بجلو من گزارده گفتند : «چون شما صلاح آنطور دانستید و حکم دادید ، ما رفتیم با صاحبهسلطانخانم صلح کردیم و او را راضی کردیم. بگزار غائله بخوابد. صلحنامه نوشته شده و خودش را هم آوردیم که اقرار کند». من نوشته را از دیده گذرانیده ، دیدم «صلحنامه» است. خشنود شدم که گفتگو پایان پذیرفته. از صاحبهسلطان پرسیدم به «صحت ورقه اقرار» کرد. ولی من دیدم آواز او بگوشم آشناست. در شگفت شدم که من آواز او را کی شنیدهام و کجا شنیدهام. یادم افتاد که این آواز دختر آن مرد است که دوباره همراه پدر خود بدادگاه آمده بود. در شگفت شدم که به نیرنگ عامیانهی دیگری پرداختهاند. گفتم : «ولی شما که دختر این مردید! شما که صاحبهسلطان نیستید!». این را که گفتم آن پسر افسر بپرخاش پرداخت و گفت : «پس شما دشمن مایید!». ولی دختر نایستاده بیدرنگ خود را بیرون انداخت. ما نیز بخنده پرداختیم.
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمیخیزد
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی نوزدهم)
2ـ چنانکه گفتیم در سال١٣3٠[ق ، فروردین 1291خ] روسیان در مشهد توپ بگنبد آنجا بستند و سالداتها بدرون رفته سیدمحمدیزدی و دیگران را دستگیر گردانیدند و درمیانه چند صد تن از مردم کشته شده کالاهای بسیاری بتاراج رفت. این کار بشیعیان بسیار گران افتاد و با اینحال در ایران از ترس روسیان بخاموشی گراییده ، بشیوهی «تقیه» رفتار کردند. بویژه که امپراتور روس مشروطهی ایران را برانداخته بود و ملایان و پیروانشان بسیار خشنود ازو میبودند. ولی در هندوستان شیعیان بجوش و خروش برخاستند و انجمنها برپا گردانیده از دولت انگلیس خواستار شدند که از روسیان کینهی آن کار را جوید.
دارندهی حبلالمتین که از بیرقداران شیعیگری میبود گفتارهای بسیاری در این زمینه نوشت و در یکی از آنها چنین گفت : «مسئلهی خراسان را قیاس به تبریز نتوان نمود». ببینید کودنی یک روزنامهنویس را : در تبریز که روسیان آن بیدادگریها را کردند و هفتاد تن کمابیش مردان ارجمندی را ـ از ثقةالاسلام و شیخسلیم و میرزاعلی واعظ و میرکریم و دیگران ـ بدار کشیدند و ریشهی آزادیخواهی را از آن شهر کنده آزادی ِایران را از میان بردند ، نویسندهی کودن سوراخ شدن چند جای گنبدی را بزرگتر از آن میشمارد و درخور سنجش نمیداند.
بدینسان شیعیان میسوختند و میساختند تا دو سال دیگر جنگ جهانگیر ١٩١۴ برخاست ، و چون در آغازِ کار آلمانها فیروزمند میبودند و روسیان شکستهای بسیار میخوردند ، شیعیان فرصتی یافتند و آن را «معجزهای» از امامرضا دانستند و نابودی روس را پیشگویی کردند. شاعران را «مضمونی» بدست افتاده و از واژههای «توس» و «روس» و «پروس» که قافیههای آمادهای میبود سود جسته دوبیتیها سرودند : «سلطان توس جواب التیماتوم روس را پس از دو سال با توپ پروس داده بود».
سپس که در خاک روس شورشی برخاست و امپراتور نکولا از تخت افتاده خودش و خاندانش کشته شدند و سالها آشوب درمیان روسیان میبود ، زبان شیعیان درازتر گردید و داستان کشته شدن نکولا و خاندانش را به رخ همگی کشیدند : «دیدید امامرضا او را گرفت! با آل علی هر که درافتاد برافتاد».
ببینید نافهمی تا چه اندازه است : دولتهای اروپا که از چهل سال پیش در برابر یکدیگر دسته بسته برای یک چنان جنگی آماده گردیده و صدها افزار بسیجیده بودند تا بآن جنگ برخاستند ، و دستهی سوسیال دیمکرات روسی که از سالیان دراز رنجها کشیده و گزندها دیده و نیرویی اندوخته بود تا فرصت یافت و بآن شورش برخاست ، همهی اینها را هیچ میشماردند و کارهایی را که در نتیجهی آنها رخ داده بود بنام «امامرضا» میخواندند.
تو گویی همهی جهانیان باید بکوشند و رنج برند ولی هودهی کوششها و رنجهای ایشان بنام امامان اینان خوانده شود.
شگفتتر آنکه هنوز از روس دست برنداشتهاند و در آغاز این جنگ باز هم پیشگویی از نابودی روس میکردند. دیگران بمانند ، در تبریز روزی درمیان افسران گفتگو میرفته یک سرهنگی چنین گفته : «من یقین میدانم که روسیه شکست خورده نابود خواهد شد. امامرضا آنها را گرفته».
پابرگی :
1ـ جنگ جهانی دوم ـ و
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی نوزدهم)
2ـ چنانکه گفتیم در سال١٣3٠[ق ، فروردین 1291خ] روسیان در مشهد توپ بگنبد آنجا بستند و سالداتها بدرون رفته سیدمحمدیزدی و دیگران را دستگیر گردانیدند و درمیانه چند صد تن از مردم کشته شده کالاهای بسیاری بتاراج رفت. این کار بشیعیان بسیار گران افتاد و با اینحال در ایران از ترس روسیان بخاموشی گراییده ، بشیوهی «تقیه» رفتار کردند. بویژه که امپراتور روس مشروطهی ایران را برانداخته بود و ملایان و پیروانشان بسیار خشنود ازو میبودند. ولی در هندوستان شیعیان بجوش و خروش برخاستند و انجمنها برپا گردانیده از دولت انگلیس خواستار شدند که از روسیان کینهی آن کار را جوید.
دارندهی حبلالمتین که از بیرقداران شیعیگری میبود گفتارهای بسیاری در این زمینه نوشت و در یکی از آنها چنین گفت : «مسئلهی خراسان را قیاس به تبریز نتوان نمود». ببینید کودنی یک روزنامهنویس را : در تبریز که روسیان آن بیدادگریها را کردند و هفتاد تن کمابیش مردان ارجمندی را ـ از ثقةالاسلام و شیخسلیم و میرزاعلی واعظ و میرکریم و دیگران ـ بدار کشیدند و ریشهی آزادیخواهی را از آن شهر کنده آزادی ِایران را از میان بردند ، نویسندهی کودن سوراخ شدن چند جای گنبدی را بزرگتر از آن میشمارد و درخور سنجش نمیداند.
بدینسان شیعیان میسوختند و میساختند تا دو سال دیگر جنگ جهانگیر ١٩١۴ برخاست ، و چون در آغازِ کار آلمانها فیروزمند میبودند و روسیان شکستهای بسیار میخوردند ، شیعیان فرصتی یافتند و آن را «معجزهای» از امامرضا دانستند و نابودی روس را پیشگویی کردند. شاعران را «مضمونی» بدست افتاده و از واژههای «توس» و «روس» و «پروس» که قافیههای آمادهای میبود سود جسته دوبیتیها سرودند : «سلطان توس جواب التیماتوم روس را پس از دو سال با توپ پروس داده بود».
سپس که در خاک روس شورشی برخاست و امپراتور نکولا از تخت افتاده خودش و خاندانش کشته شدند و سالها آشوب درمیان روسیان میبود ، زبان شیعیان درازتر گردید و داستان کشته شدن نکولا و خاندانش را به رخ همگی کشیدند : «دیدید امامرضا او را گرفت! با آل علی هر که درافتاد برافتاد».
ببینید نافهمی تا چه اندازه است : دولتهای اروپا که از چهل سال پیش در برابر یکدیگر دسته بسته برای یک چنان جنگی آماده گردیده و صدها افزار بسیجیده بودند تا بآن جنگ برخاستند ، و دستهی سوسیال دیمکرات روسی که از سالیان دراز رنجها کشیده و گزندها دیده و نیرویی اندوخته بود تا فرصت یافت و بآن شورش برخاست ، همهی اینها را هیچ میشماردند و کارهایی را که در نتیجهی آنها رخ داده بود بنام «امامرضا» میخواندند.
تو گویی همهی جهانیان باید بکوشند و رنج برند ولی هودهی کوششها و رنجهای ایشان بنام امامان اینان خوانده شود.
شگفتتر آنکه هنوز از روس دست برنداشتهاند و در آغاز این جنگ باز هم پیشگویی از نابودی روس میکردند. دیگران بمانند ، در تبریز روزی درمیان افسران گفتگو میرفته یک سرهنگی چنین گفته : «من یقین میدانم که روسیه شکست خورده نابود خواهد شد. امامرضا آنها را گرفته».
پابرگی :
1ـ جنگ جهانی دوم ـ و
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 5
اینکه خرد را بداوری نپذیرفته میگویید : خرد شما چنان میخواهد و خرد من چنین ، همین نادانی شما را بس که میانهی هوسهای بیخردانه و فرمانهای خرد جدایی نمیگزارید. شما کی گفتههای ما را باندیشه سپردید و خرد بکار بردید تا بگویید خرد من چنین میخواهد؟. خرد همیشه دربند سود و زیانست و آنچه را که سودی دربر دارد نیکو میشمارد و آنچه را که زیان از آن برخیزد بد میستاید. شما کی سود و زیان شعر و فلسفه و مانند این را سنجیدید تا بگویید خرد من آنها را نیک میداند؟!.. این از بدترین نادانیهاست که کسی سخنی را نسنجیده و نفهمیده بازگرداند و در برابر آن ایستادگی کند. شما این نادانی پست را کار خرد میپندارید. خرد کجا و چنین بیراهی کجا؟!
وانگاه سخنی را که شما در برابر ما میگویید اگر گناهکاری در برابر یک داوری گوید کسی که دزدی کرده چون ازو بازپرسند چنین پاسخ دهد : دزدی که چیز بدی نیست. اگر شما نمیپسندید من میپسندم. آیا چه رفتاری با او پیش میگیرند؟. اینکه قانونهایی نهادهاند و همیشه بدکرداران را داوری میکنند نتیجهی آنست که خردی درمیانست و او نیک و بد را از هم جدا میکند و از آنسوی بسیاری از مردمان از راه خرد بدورند که اگر سرخود باشند رشتهی آسایش جهان را از هم گسلند. همان دزدان با آن آلودگی و پستی این اندازه دریافت دارند که معنی خرد و کار آن را میشناسند و باین سخنان سردرگم بیخردانه که شما بهم میبافید دهان باز نمیکنند. ببینید تا چه اندازه از خرد دور افتادهاید! تا چه اندازه از دریافتهای سادهی خدادادی بیبهره گردیدهاید!
بدینسان گفتگو را بپایان رسانیدیم. این کسان بسیار فراوانند و یک تن و دو تن نیستند. اینان از بس بسخنان آخشیج [=متضاد] هم برخوردهاند و درست و نادرست آنها را نشناختهاند از درماندگی چنین پنداشتهاند در جهان راستی و رستگاری نیست و هر کسی آنچه دریافت دریافته و آنچه انگاشت انگاشته. بدینسان سررشته را گم کردهاند.
آنچه خردها را از کار اندازد و مغزها را آشفته کند گفتههای پریشان و وارونهگوییهای درهم است که درمیان باشد و یک کسی آنها را فراگیرد. دو سخن که باهم راست نمیآید باید کسی چندان بافهم باشد که درست و نادرست آنها را بازشناسد و درست را نگه داشته نادرست را دور بیندارد و هرگاه چنین نبود میانهی آنها درمانده گیج و سرگردان گردد.
اگر شما سه تن بر سر چهار راهی بایستید و راهگذریان که بآنجا میرسند هر یکی از سوی دیگری بانگ بر ایشان زنید و هر کدام راه دیگری را نشان دهید خواهید دید بیچارگان درمانند و گیج شوند و پاهاشان از رفتار افتد. مگر کسی خویشتن راهشناس باشد و بگفتههای شما ارج نگزارد.
از بدترین گرفتاریهاست که در یک توده هر کسی بسخنرانی برخیزد و در زمینهی زندگانی بهوس گفتارهایی راند. شرق را این گرفتاری از قرنها پیش آمده. در زمان ترکان و مغولان در آن روزگار زبونی و خواری صدها بلکه هزارها کسان از راه خودنمایی و یا از بهر روزیطلبی یا بهوس یاوهبافی هر کسی از راه دیگری بسخنرانی و چیزنویسی پرداختهاند. گذشته از راههای گوناگون که در زمینهی دین و خداشناسی باز کرده و مردمان را از هم پراکندهاند در زمینهی آیین زندگی نیز هر کسی آنچه باندیشهاش رسیده نسنجیده بقالب گفتار ریخته و چون پایهای درمیان نبوده و دربند سود و زیان جهان نبودهاند همه وارونهگویی کردهاند و چهبسا یک کسی آنچه امروز گفته فردا آخشیج آن را سروده یک دسته این را هنر شماردهاند که هر زمان سخن دیگری بقالب ریزند و هزاران بدآموزی از خود یادگار گزاردهاند. هیچ زمینهای نیست که در آن چندین راه پدید نیاورده باشند. کار بجایی رسیده که کسانی زبان بنکوهش آفرینش گشادهاند. از آدمی بدگوییها کردهاند. بر خرد ریشخند نمودهاند. بر زمین و آسمان خردهگیری کردهاند. یکی نگفته اینها از بهر چیست؟!. آیا چه نتیجه از این یاوهسراییها در دست تواند بود؟!. خراباتیان را اگر شنیدهاید هنرشان همین بوده که بر همه چیز ریشخند کنند و دربند هیچ راستی نبوده هر زمان سخن برنگ دیگری سرایند. همهی بنیادها را بهم زنند. همهی پایهها را براندازند. اینهاست که میگوییم : خردها بیتکیهگاه گردیده. درماندگانی اینها را «فلسفه» مینامند و همیشه بنگهداری و رواج آنها میکوشند که گویی دُر و گوهر پیدا کردهاند. ولی اگر بدانند سراپا زیان و سراپا آسیب است.
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 5
اینکه خرد را بداوری نپذیرفته میگویید : خرد شما چنان میخواهد و خرد من چنین ، همین نادانی شما را بس که میانهی هوسهای بیخردانه و فرمانهای خرد جدایی نمیگزارید. شما کی گفتههای ما را باندیشه سپردید و خرد بکار بردید تا بگویید خرد من چنین میخواهد؟. خرد همیشه دربند سود و زیانست و آنچه را که سودی دربر دارد نیکو میشمارد و آنچه را که زیان از آن برخیزد بد میستاید. شما کی سود و زیان شعر و فلسفه و مانند این را سنجیدید تا بگویید خرد من آنها را نیک میداند؟!.. این از بدترین نادانیهاست که کسی سخنی را نسنجیده و نفهمیده بازگرداند و در برابر آن ایستادگی کند. شما این نادانی پست را کار خرد میپندارید. خرد کجا و چنین بیراهی کجا؟!
وانگاه سخنی را که شما در برابر ما میگویید اگر گناهکاری در برابر یک داوری گوید کسی که دزدی کرده چون ازو بازپرسند چنین پاسخ دهد : دزدی که چیز بدی نیست. اگر شما نمیپسندید من میپسندم. آیا چه رفتاری با او پیش میگیرند؟. اینکه قانونهایی نهادهاند و همیشه بدکرداران را داوری میکنند نتیجهی آنست که خردی درمیانست و او نیک و بد را از هم جدا میکند و از آنسوی بسیاری از مردمان از راه خرد بدورند که اگر سرخود باشند رشتهی آسایش جهان را از هم گسلند. همان دزدان با آن آلودگی و پستی این اندازه دریافت دارند که معنی خرد و کار آن را میشناسند و باین سخنان سردرگم بیخردانه که شما بهم میبافید دهان باز نمیکنند. ببینید تا چه اندازه از خرد دور افتادهاید! تا چه اندازه از دریافتهای سادهی خدادادی بیبهره گردیدهاید!
بدینسان گفتگو را بپایان رسانیدیم. این کسان بسیار فراوانند و یک تن و دو تن نیستند. اینان از بس بسخنان آخشیج [=متضاد] هم برخوردهاند و درست و نادرست آنها را نشناختهاند از درماندگی چنین پنداشتهاند در جهان راستی و رستگاری نیست و هر کسی آنچه دریافت دریافته و آنچه انگاشت انگاشته. بدینسان سررشته را گم کردهاند.
آنچه خردها را از کار اندازد و مغزها را آشفته کند گفتههای پریشان و وارونهگوییهای درهم است که درمیان باشد و یک کسی آنها را فراگیرد. دو سخن که باهم راست نمیآید باید کسی چندان بافهم باشد که درست و نادرست آنها را بازشناسد و درست را نگه داشته نادرست را دور بیندارد و هرگاه چنین نبود میانهی آنها درمانده گیج و سرگردان گردد.
اگر شما سه تن بر سر چهار راهی بایستید و راهگذریان که بآنجا میرسند هر یکی از سوی دیگری بانگ بر ایشان زنید و هر کدام راه دیگری را نشان دهید خواهید دید بیچارگان درمانند و گیج شوند و پاهاشان از رفتار افتد. مگر کسی خویشتن راهشناس باشد و بگفتههای شما ارج نگزارد.
از بدترین گرفتاریهاست که در یک توده هر کسی بسخنرانی برخیزد و در زمینهی زندگانی بهوس گفتارهایی راند. شرق را این گرفتاری از قرنها پیش آمده. در زمان ترکان و مغولان در آن روزگار زبونی و خواری صدها بلکه هزارها کسان از راه خودنمایی و یا از بهر روزیطلبی یا بهوس یاوهبافی هر کسی از راه دیگری بسخنرانی و چیزنویسی پرداختهاند. گذشته از راههای گوناگون که در زمینهی دین و خداشناسی باز کرده و مردمان را از هم پراکندهاند در زمینهی آیین زندگی نیز هر کسی آنچه باندیشهاش رسیده نسنجیده بقالب گفتار ریخته و چون پایهای درمیان نبوده و دربند سود و زیان جهان نبودهاند همه وارونهگویی کردهاند و چهبسا یک کسی آنچه امروز گفته فردا آخشیج آن را سروده یک دسته این را هنر شماردهاند که هر زمان سخن دیگری بقالب ریزند و هزاران بدآموزی از خود یادگار گزاردهاند. هیچ زمینهای نیست که در آن چندین راه پدید نیاورده باشند. کار بجایی رسیده که کسانی زبان بنکوهش آفرینش گشادهاند. از آدمی بدگوییها کردهاند. بر خرد ریشخند نمودهاند. بر زمین و آسمان خردهگیری کردهاند. یکی نگفته اینها از بهر چیست؟!. آیا چه نتیجه از این یاوهسراییها در دست تواند بود؟!. خراباتیان را اگر شنیدهاید هنرشان همین بوده که بر همه چیز ریشخند کنند و دربند هیچ راستی نبوده هر زمان سخن برنگ دیگری سرایند. همهی بنیادها را بهم زنند. همهی پایهها را براندازند. اینهاست که میگوییم : خردها بیتکیهگاه گردیده. درماندگانی اینها را «فلسفه» مینامند و همیشه بنگهداری و رواج آنها میکوشند که گویی دُر و گوهر پیدا کردهاند. ولی اگر بدانند سراپا زیان و سراپا آسیب است.
✴️ داوری توده دربارهی شعرا
(بخش 1 از 2)
چون روزنامهی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی روزنامهها (جز از روزنامهی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیدهایم که تنها مطلب باشد و بگفتههای ناشایست آن روزنامهها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم.
🔸آقای کسروی کسانی از تودهی ایران داوری خواستهاند کنون من نیز دانستههای خود را دربارهی شعر مینویسم و چون در زمینهی زیان شعر بد و زیانکاری بیشتر شعرای ایران در پیمان و پرچم زیاد نوشته شده است کنون بکوتاهی کوشیده گواهی چند از تأثیر شعر بد میآورم :
سال گذشته دبیر ادبیات ما لیسانسیهی ادبیات بود اینک برخی از سخنان او را که جزء درس تاریخ ادبیات میگفت و براستی رهآوردی از دانشکدهی ادبیات برای ما آورده بود در اینجا میآورم. این دبیر در هنگام تعریف ادبیات انتقادی اروپا پس از اظهار تأسف از کم بودن چنان ادبیاتی در ایران قصاید حکمتی و مثنویها و سخنان عرفای گوشهگیر را در ردیف ادبیات انتقادی اروپا شمرده و به اینکه شاعران و ادیبان ایران تنها برای پول و خرسندی شاهان شعر میگفتند و کتاب میپرداختند اقرار کرده چنین گفت : «عمر خیام حکیم و شاعر بزرگ ایرانی شاید اول کسی باشد که بآزادی تمام بیپروا هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا را طرف حمله و انتقاد خود قرار داده». من میگویم خیام نه تنها هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا بلکه خرد ، آدمیگری ، مردمی ، جوانمردی ، میهنپرستی ، دین ، بلکه خدا را نیز طرف حمله و انتقاد خود قرار داده. مگر نشنیدهاید آن شعرش را که میگوید :
من بد کنم و تو بد مکافات دهی پس فرق میان من و تو چیست بگو
یا رب تو کریمی و کریمی کرم است
عاصی ز چه رو برون ز باغ ارم است
با طاعتم ار ببخشی آن نیست کرم
با معصیتم اگر ببخشی کرم است
بخدا دستور میدهد که در برابر گناه کرم کند و زشتکاریهای او را بدیده نگیرد و در برابر نیکی پاداشش دهد. همین شاعر در جای دیگر میگوید :
قرآن که بهین کلام خوانند او را که گاه نه بر دوام خوانند او را
بر گرد پیاله آیتی روشن هست کاندر همه جا مدام خوانند او را
اینست اندیشهی حکیم عارف دربارهی قرآن و سنجش آن با پیالهی می. باز میگوید :
چندان بخورم شراب تا بوی شراب آید ز تراب چون روم زیر تراب
گر بر سر خاک من رسد مخموری از بوی شراب من شود مست و خراب
به بیهوشی و بیخردی و مستی خود میبالد. در جای دیگر میگوید :
می خوردن و مست بودن آیین منست
فارغ بودن ز کفر و دین ، دین منست
باز میگوید :
چون کافر و درویشم و چون قحبهی زشت
نه دین و نه دنیا و نه امید بهشت
ببینید آیا شایسته است که حکیم باین سخنان زشت زبان گشاید؟ باز میگوید :
بنگر ز جهان چه طرف بربستم هیچ
وز حاصل عمر چیست در دستم هیچ
شمع طربم ولی چو بنشستم هیچ
من جام جمم ولی چو بشکستم هیچ
به هیچ بودن همهی زحمتهایش اقرار میکند. آخرین نمونه از خیام :
آنانکه بکار عقل درمیکوشند هیهات که گاو نر میدوشند
آن به که لباس ابلهی درپوشند کامروز بعقل ، تره مینفروشند
این هم نظریهی حکیم دربارهی خرد. اینست نمونهای از حکیم بزرگ و شاعر انتقادی ایران. دو سه نمونهای هم از یک شاعر هم زمان که با پیر طریقت (که پنداری بیش نیست) نشسته و پرسشهایی کرده و پاسخهایی شنیده میآورم :
«گفتمش : چیست جدال وطن و دین؟ گفتا
بر یکی خوان پیِ نان همهمه و غوغایی»
ببینید این سخن درست است؟ درست است که کوشش در راه میهن و دین جز غوغایی برای نان نیست؟ نه ـ هر خردمندی ، هر کسی که اندکی بیندیشد درمییابد که این جز یاوه نیست. ولی چه میتوان گفت بآن جوان بیچارهای که خواه ناخواه این سخن در او اثر خواهد بخشید و او نیز بدیگران یاد خواهد داد؟
(بخش 1 از 2)
چون روزنامهی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی روزنامهها (جز از روزنامهی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیدهایم که تنها مطلب باشد و بگفتههای ناشایست آن روزنامهها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم.
🔸آقای کسروی کسانی از تودهی ایران داوری خواستهاند کنون من نیز دانستههای خود را دربارهی شعر مینویسم و چون در زمینهی زیان شعر بد و زیانکاری بیشتر شعرای ایران در پیمان و پرچم زیاد نوشته شده است کنون بکوتاهی کوشیده گواهی چند از تأثیر شعر بد میآورم :
سال گذشته دبیر ادبیات ما لیسانسیهی ادبیات بود اینک برخی از سخنان او را که جزء درس تاریخ ادبیات میگفت و براستی رهآوردی از دانشکدهی ادبیات برای ما آورده بود در اینجا میآورم. این دبیر در هنگام تعریف ادبیات انتقادی اروپا پس از اظهار تأسف از کم بودن چنان ادبیاتی در ایران قصاید حکمتی و مثنویها و سخنان عرفای گوشهگیر را در ردیف ادبیات انتقادی اروپا شمرده و به اینکه شاعران و ادیبان ایران تنها برای پول و خرسندی شاهان شعر میگفتند و کتاب میپرداختند اقرار کرده چنین گفت : «عمر خیام حکیم و شاعر بزرگ ایرانی شاید اول کسی باشد که بآزادی تمام بیپروا هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا را طرف حمله و انتقاد خود قرار داده». من میگویم خیام نه تنها هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا بلکه خرد ، آدمیگری ، مردمی ، جوانمردی ، میهنپرستی ، دین ، بلکه خدا را نیز طرف حمله و انتقاد خود قرار داده. مگر نشنیدهاید آن شعرش را که میگوید :
من بد کنم و تو بد مکافات دهی پس فرق میان من و تو چیست بگو
یا رب تو کریمی و کریمی کرم است
عاصی ز چه رو برون ز باغ ارم است
با طاعتم ار ببخشی آن نیست کرم
با معصیتم اگر ببخشی کرم است
بخدا دستور میدهد که در برابر گناه کرم کند و زشتکاریهای او را بدیده نگیرد و در برابر نیکی پاداشش دهد. همین شاعر در جای دیگر میگوید :
قرآن که بهین کلام خوانند او را که گاه نه بر دوام خوانند او را
بر گرد پیاله آیتی روشن هست کاندر همه جا مدام خوانند او را
اینست اندیشهی حکیم عارف دربارهی قرآن و سنجش آن با پیالهی می. باز میگوید :
چندان بخورم شراب تا بوی شراب آید ز تراب چون روم زیر تراب
گر بر سر خاک من رسد مخموری از بوی شراب من شود مست و خراب
به بیهوشی و بیخردی و مستی خود میبالد. در جای دیگر میگوید :
می خوردن و مست بودن آیین منست
فارغ بودن ز کفر و دین ، دین منست
باز میگوید :
چون کافر و درویشم و چون قحبهی زشت
نه دین و نه دنیا و نه امید بهشت
ببینید آیا شایسته است که حکیم باین سخنان زشت زبان گشاید؟ باز میگوید :
بنگر ز جهان چه طرف بربستم هیچ
وز حاصل عمر چیست در دستم هیچ
شمع طربم ولی چو بنشستم هیچ
من جام جمم ولی چو بشکستم هیچ
به هیچ بودن همهی زحمتهایش اقرار میکند. آخرین نمونه از خیام :
آنانکه بکار عقل درمیکوشند هیهات که گاو نر میدوشند
آن به که لباس ابلهی درپوشند کامروز بعقل ، تره مینفروشند
این هم نظریهی حکیم دربارهی خرد. اینست نمونهای از حکیم بزرگ و شاعر انتقادی ایران. دو سه نمونهای هم از یک شاعر هم زمان که با پیر طریقت (که پنداری بیش نیست) نشسته و پرسشهایی کرده و پاسخهایی شنیده میآورم :
«گفتمش : چیست جدال وطن و دین؟ گفتا
بر یکی خوان پیِ نان همهمه و غوغایی»
ببینید این سخن درست است؟ درست است که کوشش در راه میهن و دین جز غوغایی برای نان نیست؟ نه ـ هر خردمندی ، هر کسی که اندکی بیندیشد درمییابد که این جز یاوه نیست. ولی چه میتوان گفت بآن جوان بیچارهای که خواه ناخواه این سخن در او اثر خواهد بخشید و او نیز بدیگران یاد خواهد داد؟
دبیر ما که یکی از این جوانان بود هنگام معنی کردن میهن میگفت : «افراد ملت همه برای اقتصادیات میکوشند و اقتصادیات هم برای نان است. پس میهن یعنی نان» سپس چنین نتیجه گرفت : «هر کس شما را نان بدهد کشور او میهن شماست» میهن تا زمانی هست که میان دو کشور مرز باشد و چون مثلاً جنگی درگرفت و مرز از میان برداشته شد میهن هم از میان میرود و مردم دو کشور هممیهن میشوند. «اگر کشوری پیدا شد که کسی بتواند در آنجا خوشتر بگذراند از کشور خود بدانجا میرود و آنجا را میهن خود میکند». سرانجام گفت : «چون دوست داشتن میهن جز دلبستگی بخاک و زمین نیست میهن و میهندوستی معنایی ندارد». [1]
[1] : ـ از یکی از کوشندگان سیاسی که شصت سال کوشش حزبی کرده (عزتالله سحابی) پرسیدند بدیدهی شما بزرگترین مانع ما ایرانیان برای پیشرفت چیست و او پاسخ داده بود : «نبود عرق ملی». او به ریشهی این نپرداخته بود و گمان ما اینست که خودش هم نمیدانست که چرا در ایران «عرق ملی» نیست یا کمست. ولی سخنش راست است.
یکی که دیرزمانی دلسوختگیهایش از حال ایران و ایرانی گردآورنده را سخت متأثر میگردانید و از اینرو آشناییمان بدوستی انجامید ، یک روز ناگهان دیدم سخن دیگری بر زبان دارد : «این مرزها که میبینی اینها را اگر سوار بر هواپیما یا موشکی شوی و به بالاها بروی دیگر اثری از آنها نخواهی دید. میهن و اینگونه چیزها را ما خودمان ساختهایم». خواستش بیارج گردانیدن جستار میهن بود. من افسوس خوردم که تا آن روز فریب دلسوختگیهای او را خورده بودم و گمان داشتم دلسوختگیهایش از رهگذر میهندوستیست.
(بازماندهی این گفتار را فردا آدینه خواهیم آورد)
[1] : ـ از یکی از کوشندگان سیاسی که شصت سال کوشش حزبی کرده (عزتالله سحابی) پرسیدند بدیدهی شما بزرگترین مانع ما ایرانیان برای پیشرفت چیست و او پاسخ داده بود : «نبود عرق ملی». او به ریشهی این نپرداخته بود و گمان ما اینست که خودش هم نمیدانست که چرا در ایران «عرق ملی» نیست یا کمست. ولی سخنش راست است.
یکی که دیرزمانی دلسوختگیهایش از حال ایران و ایرانی گردآورنده را سخت متأثر میگردانید و از اینرو آشناییمان بدوستی انجامید ، یک روز ناگهان دیدم سخن دیگری بر زبان دارد : «این مرزها که میبینی اینها را اگر سوار بر هواپیما یا موشکی شوی و به بالاها بروی دیگر اثری از آنها نخواهی دید. میهن و اینگونه چیزها را ما خودمان ساختهایم». خواستش بیارج گردانیدن جستار میهن بود. من افسوس خوردم که تا آن روز فریب دلسوختگیهای او را خورده بودم و گمان داشتم دلسوختگیهایش از رهگذر میهندوستیست.
(بازماندهی این گفتار را فردا آدینه خواهیم آورد)
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 56ـ تکانی که به «اجرا» دادم (تکهی یک از دو)
یک داستان دیگر که میباید بکوتاهی یاد کنم ، تکانی بود که به «اجرا» دادم. من در این کتاب بگفتگو از بدیهای قانونهای عدلیه و از دیر کردن کارها و رنجهایی که از آن راه بمردم رسید نپرداختهام. چه این چیزیست که همه میدانند. آنگاه من در آن باره کتاب دیگری (قانون دادگری) نوشتهام که چاپ شده. ولی باید بگویم که بدی دادگاهها و توانفرسایی کارهای آنها را هر اندازه که بانگاریم (1) ، بدی «اجرا» و توانفرسایی آن چند برابر است ، بویژه در آن زمان که من میبودم. کسی پس از آنکه سالها دویدی و عمر تباه گردانیدی و خون دل خوردی و حکمی گرفتی ، تازه یک درهی هراسانگیز دیگری بنام ادارهی اجرا در برابرش نمودار شدی. این بار بایستی ناز مأموران پَست و بیارج اجرا را بکشد و بهانههای پایانناپذیر آنها را بشنود. من اگر بخواهم بدیهای آن اداره و کارکنانش را بنویسم هرآینه[=مسلماً] باید کتابی پدید آورم. همین اندازه مینویسم که کارهایی میبود که ده سال و پانزده سال بلکه بیست سال در اجرا خوابیده و بجایی نرسیده بود.
روزی از وزارت عدلیه تلفن کردند و رفتم. آقای بهرامی گفت : «حقیقت این است که وزیر و من هر دو از دست اجرا بستوه آمدهایم و ما نمیدانیم چه چاره کنیم. روزی نیست که شکایتی نرسد ، و ما که رئیس اجرا را میخواهیم و دستور میدهیم ، برای هر کدام یک اشکال قانونی پیش میکشد و ما هم از جواب عاجز میمانیم. حقیقت اینست که یک دسته الواط در ادارهی اجرا جمع شدهاند و آنجا را دکانی برای خود ساختهاند که استفادهها میکنند. کارهاشان بقدری بغرنج است که مفتشها نیز سر درنمیآورند».
بدینسان شکایت بسیار کرد و سپس افسری را که در روبرویش نشسته بود ، نشان داد و گفت : «این آقای سرهنگ دکتر نظام است ، با سید علیاصغر لاریجانی محاکمه داشته. پس از مدت متمادی حکم گرفته که دیهی را در ورامین بتصرف او دهند. محکومٌبهِ نقدی هم داشته که در برابر آن وجه اجارهی دکانهایی را در پامنار توقیف کردهاند. پس از مدتها آمدن و رفتن و تشریفات قانونی ، مأمور معین شده که حکم را اجرا کند. سرهنگ را برده به ورامین و دیه را تحویل داده و رسید گرفته. پس از چند روز سرهنگ بدیه رفته ، با تحریک سید علیاصغر رعایا راهش ندادهاند. به اجرا آمده ، اجرا میگوید ما کارمان را کردهایم و تمام شده و آن رسید را که گرفتهاند بجلوش میگزارند. آمدیم بر سر دکانها ، مأمور از مستأجرین التزام گرفته که اجاره را بسرهنگ بپردازند. سر ماه که شده ، نیمشاهی نداده میگویند خود سید علیاصغر آمده گرفته. به اجرا میگوییم ، میگوید ما دیگر چه کار کنیم؟!. من و وزیر هر دو درماندهایم. هر روز سرهنگ میآید و ما نمیدانیم چه بگوییم؟!.».
گفتم : اینها همه راستست ، شما اجرا را در اختیار من بگزارید ، خواهید دید که دو سه روزه شما را آسوده گردانم. گفت : «شما رئیس محاکمید. اجرا در تحت نظر شماست». گفتم : آن از دیدهی قضاییست. من میخواهم از دیدهی اداری نیز اختیار دارم که هر مأموری را خواستم بیرون کنم.
این گفتگوها شد و برخاستم. چون روزهایی میبود که کارهای من کسان بسیاری را به رشکبری و بدخواهی برانگیخته دل خود داور نیز پر میبود ، امید نمیداشتم که پیشنهادم پذیرفته شود. ولی چون آقای بهرامی خواها میبود ، داور نیز پذیرفته ، دو روز دیگر «ابلاغی» چنان آوردند.
از همان دقیقه بکار پرداختم. یکی از زخمخوردههای اجرا که بوزارتخانه رفته و از آنجا همراه «ابلاغ» بنزد من فرستاده بودند ، کسی میبود که از حاجی حسین امینالضرب چند هزار تومان (گویا چهارهزار تومان) میخواست. دوازده سال حکمش در اجرا خوابیده بود (آری دوازده سال). نخست امینالضرب درآمدِ ادارهی برق را جا نشان داده بود. اجرا با سستکاری ویژهی خودش نامهنویسیها با شهرداری کرده و دو سه سال گذشته و بجایی نرسیده بود. سپس هرگاه که آمده و دنبال کرده مأمور گفته بود : «بیا اموالی نشان بده توقیف کنم». این شیوهی کار مأموران اجرا میبود. تازه اگر کسی همراهشان رفتی و کالایی نشان دادی ، ده دشواری دیگر پیشش آوردندی. چندان دوانیدندی که از حوصله دررود و رشته را رها کند. هر کسی که «محکوم» شدی گاو شیردهی برای مأموران بودی که از او ماهانه گرفتندی و بدستاویز مادّههای قانون «محکومٌله» را سر دوانیدندی. مأموری که بیست تومان ماهانه داشتی و دستکم صد تومان دررفت زندگانیش بودی ، بهتر از این نبودی.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ انگاریدن (انگاشتن) = فرض کردن
🔸 56ـ تکانی که به «اجرا» دادم (تکهی یک از دو)
یک داستان دیگر که میباید بکوتاهی یاد کنم ، تکانی بود که به «اجرا» دادم. من در این کتاب بگفتگو از بدیهای قانونهای عدلیه و از دیر کردن کارها و رنجهایی که از آن راه بمردم رسید نپرداختهام. چه این چیزیست که همه میدانند. آنگاه من در آن باره کتاب دیگری (قانون دادگری) نوشتهام که چاپ شده. ولی باید بگویم که بدی دادگاهها و توانفرسایی کارهای آنها را هر اندازه که بانگاریم (1) ، بدی «اجرا» و توانفرسایی آن چند برابر است ، بویژه در آن زمان که من میبودم. کسی پس از آنکه سالها دویدی و عمر تباه گردانیدی و خون دل خوردی و حکمی گرفتی ، تازه یک درهی هراسانگیز دیگری بنام ادارهی اجرا در برابرش نمودار شدی. این بار بایستی ناز مأموران پَست و بیارج اجرا را بکشد و بهانههای پایانناپذیر آنها را بشنود. من اگر بخواهم بدیهای آن اداره و کارکنانش را بنویسم هرآینه[=مسلماً] باید کتابی پدید آورم. همین اندازه مینویسم که کارهایی میبود که ده سال و پانزده سال بلکه بیست سال در اجرا خوابیده و بجایی نرسیده بود.
روزی از وزارت عدلیه تلفن کردند و رفتم. آقای بهرامی گفت : «حقیقت این است که وزیر و من هر دو از دست اجرا بستوه آمدهایم و ما نمیدانیم چه چاره کنیم. روزی نیست که شکایتی نرسد ، و ما که رئیس اجرا را میخواهیم و دستور میدهیم ، برای هر کدام یک اشکال قانونی پیش میکشد و ما هم از جواب عاجز میمانیم. حقیقت اینست که یک دسته الواط در ادارهی اجرا جمع شدهاند و آنجا را دکانی برای خود ساختهاند که استفادهها میکنند. کارهاشان بقدری بغرنج است که مفتشها نیز سر درنمیآورند».
بدینسان شکایت بسیار کرد و سپس افسری را که در روبرویش نشسته بود ، نشان داد و گفت : «این آقای سرهنگ دکتر نظام است ، با سید علیاصغر لاریجانی محاکمه داشته. پس از مدت متمادی حکم گرفته که دیهی را در ورامین بتصرف او دهند. محکومٌبهِ نقدی هم داشته که در برابر آن وجه اجارهی دکانهایی را در پامنار توقیف کردهاند. پس از مدتها آمدن و رفتن و تشریفات قانونی ، مأمور معین شده که حکم را اجرا کند. سرهنگ را برده به ورامین و دیه را تحویل داده و رسید گرفته. پس از چند روز سرهنگ بدیه رفته ، با تحریک سید علیاصغر رعایا راهش ندادهاند. به اجرا آمده ، اجرا میگوید ما کارمان را کردهایم و تمام شده و آن رسید را که گرفتهاند بجلوش میگزارند. آمدیم بر سر دکانها ، مأمور از مستأجرین التزام گرفته که اجاره را بسرهنگ بپردازند. سر ماه که شده ، نیمشاهی نداده میگویند خود سید علیاصغر آمده گرفته. به اجرا میگوییم ، میگوید ما دیگر چه کار کنیم؟!. من و وزیر هر دو درماندهایم. هر روز سرهنگ میآید و ما نمیدانیم چه بگوییم؟!.».
گفتم : اینها همه راستست ، شما اجرا را در اختیار من بگزارید ، خواهید دید که دو سه روزه شما را آسوده گردانم. گفت : «شما رئیس محاکمید. اجرا در تحت نظر شماست». گفتم : آن از دیدهی قضاییست. من میخواهم از دیدهی اداری نیز اختیار دارم که هر مأموری را خواستم بیرون کنم.
این گفتگوها شد و برخاستم. چون روزهایی میبود که کارهای من کسان بسیاری را به رشکبری و بدخواهی برانگیخته دل خود داور نیز پر میبود ، امید نمیداشتم که پیشنهادم پذیرفته شود. ولی چون آقای بهرامی خواها میبود ، داور نیز پذیرفته ، دو روز دیگر «ابلاغی» چنان آوردند.
از همان دقیقه بکار پرداختم. یکی از زخمخوردههای اجرا که بوزارتخانه رفته و از آنجا همراه «ابلاغ» بنزد من فرستاده بودند ، کسی میبود که از حاجی حسین امینالضرب چند هزار تومان (گویا چهارهزار تومان) میخواست. دوازده سال حکمش در اجرا خوابیده بود (آری دوازده سال). نخست امینالضرب درآمدِ ادارهی برق را جا نشان داده بود. اجرا با سستکاری ویژهی خودش نامهنویسیها با شهرداری کرده و دو سه سال گذشته و بجایی نرسیده بود. سپس هرگاه که آمده و دنبال کرده مأمور گفته بود : «بیا اموالی نشان بده توقیف کنم». این شیوهی کار مأموران اجرا میبود. تازه اگر کسی همراهشان رفتی و کالایی نشان دادی ، ده دشواری دیگر پیشش آوردندی. چندان دوانیدندی که از حوصله دررود و رشته را رها کند. هر کسی که «محکوم» شدی گاو شیردهی برای مأموران بودی که از او ماهانه گرفتندی و بدستاویز مادّههای قانون «محکومٌله» را سر دوانیدندی. مأموری که بیست تومان ماهانه داشتی و دستکم صد تومان دررفت زندگانیش بودی ، بهتر از این نبودی.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ انگاریدن (انگاشتن) = فرض کردن
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
زردشت و محمد.pdf
280.8 KB
🔹 زردشت و محمد
🖌 احمد کسروی
گفتارها
🖌 احمد کسروی
گفتارها
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
🔹 گزارش تغییر شیوههای حکومتی جهان در دو سدهی گذشته
نمایهی بالا نمونهی نیکی از پیشرفت حقایق به سبب نیروی درونی آنهاست.
زیرا دیده میشود که دمکراسی با همهی فراز و فرودهایش سرانجام به علت برتری آن به دیگر شیوههای حکومتی بیآنکه نیرویی جز خواست مردم پشتیبانش باشد جهانگیر گردیده است.
نمایهی بالا نمونهی نیکی از پیشرفت حقایق به سبب نیروی درونی آنهاست.
زیرا دیده میشود که دمکراسی با همهی فراز و فرودهایش سرانجام به علت برتری آن به دیگر شیوههای حکومتی بیآنکه نیرویی جز خواست مردم پشتیبانش باشد جهانگیر گردیده است.
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمیخیزد
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی بیستم)
3ـ پیرارسال که سپاهیان دو دولت به ایران آمدند (1) و رشتهی کارهای کشور را بدست گرفته از جمله خواربار برای خود خریدند و یا از بار کردن خواربار از شهری بشهری جلو گرفتند ، در نتیجهی این رفتار ایشان ناگهان نرخها بالا رفت و چون کشت خوبی نیز نکرده بودند ، در تهران و دیگر شهرها گرسنگی آغاز گردید. در تهران کوچهها پر از گدایان شد و صدها بلکه هزارها کس از گرسنگی مردند و یا دچار بیماریها گردیده نابود شدند.
در چنان هنگامی ملایان بجای آن که بخود آمده ببینند که آن گرسنگی و بدبختی نتیجهی ویرانی کشور و ناتوانی دولت ، و ویرانی کشور و ناتوانی دولت نیز نتیجهی بدآموزیهای ایشانست (2) و بگناه خود پی برده پشیمانی نمایند ، تیرهدلانه از پیشامد بسودجویی برخاسته در همه جا در منبرها و نشستها چنین گفتند : «دیدید ای لامذهبها ! نماز را ترک کردید ، روزه نگرفتید ، روضهخوانیها برچیده شد ، زیارت غدغن گردید ، زنها بیحجاب شدند ، خدا به غضب آمده این بلا را فرستاد». این بود سخنانی که در همه جا بزبان آورده انبوهی از مردان و زنان را بگزاردن عمامه و کلاههای بیلبه و بسر کردن چادر واداشتند و بار دیگر روضهخوانیها فزونی یافت.
روزی به یکی گفتم معنی این سخن آنست که خدا در آسمان نشسته و همه جا را رها کرده تنها ایران را میپاید که همانکه از مردم یک نافرمانی دید بخشم آید و پتیاره[=بلا] فرستد و سپس که پشیمان شدند و بازگشتند ، بسر خشنودی آید و پتیاره بازگرداند. اینست نمونهای از خداناشناسی شما.
شما میگویید : چون زنهای ایران رو باز کردند خدا این گرسنگی را فرستاد. من میپرسم : خدا چه کرده که گرسنگی فرستاده؟!.. آیا باران از آسمان نیامده؟!. آیا سنبل از زمین نروییده؟!. آیا ملخ و سِن گندمها را تباه گردانیده؟!. در جایی که هیچ یکی از اینها نیست پس چگونه میگویید : خدا گرسنگی فرستاده؟!. شما با دیده میبینید که خواربار را بیگانگان کشیده میبرند. میبینید که مایهی آن ، ناتوانی دولت و مایهی ناتوانی دولت بدآموزیهای بیخردانهی شماست. با اینحال گناه را بگردن خدا میاندازید. وای بشما ! وای بشما !.
ای بیخردان! خدا از رو باز کردنِ زنانِ تهران کینه میجوید ، آن هم از بچگان و زنان بوشهر و بندرعباس؟!.. (3) اینان رو باز میکنند و خدا بآنان خشم میگیرد؟!.. پس چرا زنهای اروپا و آمریکا که همیشه رو بازند خدا بآنان خشم نگرفته تنها از رو باز کردن زنان ایران خشم میگیرد؟!. خاک بسرتان ای نادانان!.
در برابر این سخنان چنین گفت : «بالاخره مگر کارها در دست خدا نیست؟». گفتم : آیا این پاسخ پرسشهای منست؟!.. آنگاه چرا تاکنون ندانستهاید که در اینجهان هیچ کاری بیشُوند و انگیزه[=علت] نتواند بود؟!.. چرا با اینهمه نادانی و کودنی بمردم پیشوایی میکنید؟!..
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ سخن از شهریور 1320 است که روس و انگلیس به کشور ما درآمدند.
2ـ بویژه بدآموزیهایی که مردم را بدولت بدگمان و دشمن میگردانید. جستاری که در بخش دیگر این کتاب به آن پرداخته میشود.
3ـ گرسنگی در آن شهرها بیشتر نمایان بوده.
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی بیستم)
3ـ پیرارسال که سپاهیان دو دولت به ایران آمدند (1) و رشتهی کارهای کشور را بدست گرفته از جمله خواربار برای خود خریدند و یا از بار کردن خواربار از شهری بشهری جلو گرفتند ، در نتیجهی این رفتار ایشان ناگهان نرخها بالا رفت و چون کشت خوبی نیز نکرده بودند ، در تهران و دیگر شهرها گرسنگی آغاز گردید. در تهران کوچهها پر از گدایان شد و صدها بلکه هزارها کس از گرسنگی مردند و یا دچار بیماریها گردیده نابود شدند.
در چنان هنگامی ملایان بجای آن که بخود آمده ببینند که آن گرسنگی و بدبختی نتیجهی ویرانی کشور و ناتوانی دولت ، و ویرانی کشور و ناتوانی دولت نیز نتیجهی بدآموزیهای ایشانست (2) و بگناه خود پی برده پشیمانی نمایند ، تیرهدلانه از پیشامد بسودجویی برخاسته در همه جا در منبرها و نشستها چنین گفتند : «دیدید ای لامذهبها ! نماز را ترک کردید ، روزه نگرفتید ، روضهخوانیها برچیده شد ، زیارت غدغن گردید ، زنها بیحجاب شدند ، خدا به غضب آمده این بلا را فرستاد». این بود سخنانی که در همه جا بزبان آورده انبوهی از مردان و زنان را بگزاردن عمامه و کلاههای بیلبه و بسر کردن چادر واداشتند و بار دیگر روضهخوانیها فزونی یافت.
روزی به یکی گفتم معنی این سخن آنست که خدا در آسمان نشسته و همه جا را رها کرده تنها ایران را میپاید که همانکه از مردم یک نافرمانی دید بخشم آید و پتیاره[=بلا] فرستد و سپس که پشیمان شدند و بازگشتند ، بسر خشنودی آید و پتیاره بازگرداند. اینست نمونهای از خداناشناسی شما.
شما میگویید : چون زنهای ایران رو باز کردند خدا این گرسنگی را فرستاد. من میپرسم : خدا چه کرده که گرسنگی فرستاده؟!.. آیا باران از آسمان نیامده؟!. آیا سنبل از زمین نروییده؟!. آیا ملخ و سِن گندمها را تباه گردانیده؟!. در جایی که هیچ یکی از اینها نیست پس چگونه میگویید : خدا گرسنگی فرستاده؟!. شما با دیده میبینید که خواربار را بیگانگان کشیده میبرند. میبینید که مایهی آن ، ناتوانی دولت و مایهی ناتوانی دولت بدآموزیهای بیخردانهی شماست. با اینحال گناه را بگردن خدا میاندازید. وای بشما ! وای بشما !.
ای بیخردان! خدا از رو باز کردنِ زنانِ تهران کینه میجوید ، آن هم از بچگان و زنان بوشهر و بندرعباس؟!.. (3) اینان رو باز میکنند و خدا بآنان خشم میگیرد؟!.. پس چرا زنهای اروپا و آمریکا که همیشه رو بازند خدا بآنان خشم نگرفته تنها از رو باز کردن زنان ایران خشم میگیرد؟!. خاک بسرتان ای نادانان!.
در برابر این سخنان چنین گفت : «بالاخره مگر کارها در دست خدا نیست؟». گفتم : آیا این پاسخ پرسشهای منست؟!.. آنگاه چرا تاکنون ندانستهاید که در اینجهان هیچ کاری بیشُوند و انگیزه[=علت] نتواند بود؟!.. چرا با اینهمه نادانی و کودنی بمردم پیشوایی میکنید؟!..
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ سخن از شهریور 1320 است که روس و انگلیس به کشور ما درآمدند.
2ـ بویژه بدآموزیهایی که مردم را بدولت بدگمان و دشمن میگردانید. جستاری که در بخش دیگر این کتاب به آن پرداخته میشود.
3ـ گرسنگی در آن شهرها بیشتر نمایان بوده.
✴️ داوری توده دربارهی شعرا
(بخش 2 از 2)
اینست اثر آن شعر و صدها شعر دیگر در این جوان ، جوانی که باید از غیرت و مردانگی و میهنپرستی سخن براند ، جوانی که باید نگهبان و پاسبان کشور خود باشد ، جوانی که باید غیرتش دیدن اینهمه بدبختیها را برنتابد و در جستجوی چاره و درمان باشد و بیگمان درمیان این جستجو بآزادگان ایران بپیوندد ـ چنین جوانی میهندوستی و نگهبانی کشور را بیهوده میداند و آزادانه به جوانان دیگر [آن سخنان را] میگوید.
همان شاعر در [دنبالهی همان شعر] جای دیگر میگوید :
«گفتمش چیست در این غائله تکلیف بهار
گفت : اگر دست دهد عشق رخ زیبایی»
ای وای بر توده[ای] که اینان پیشوایانش باشند. استاد است و تکلیف خود را عشق رخ زیبا میداند وای بحال شاگردان او و شاگردان آنان که جوانان نونهالی بیش نیستند.
سخن کوتاه کرده میگویم : نتیجهی آن شعرهای خیام و این شعرها و ملیونها اشعار دیگر آنست که جوان دانشکده دیدهای که به تربیت جوانان 16ـ 17 ساله برمیخیزد بگوید : «جام می را نمیشود از دست ایرانی گرفت» و این بدتر که میگساری را از احساسات خوب ایرانی بداند. یا در ضمن خواستن ذوق ادبی از دانشآموزان و شرح خصوصیات شعرا بگوید :
«یک روز هم که عشق دختران و ماهرویان بما دست دهد بسراغ دیوان فلان شاعر میرویم» اینها است آنچه بما در دبیرستان یاد میدهند و بدین درس ارج زیادی نیز مینهند و عشق دختران را تا بدبیرستان آورده به دستاویز ادبیات آن را روا میشمارند.
کنون شما ای مخالفین پیمان ، ای طرفداران شعرا ، ای ادیبان باینها چه میگویید؟ به اشعار خیام همان عارف ربانی که نمونهای از آنها را در بالا آوردم و باشعار دیگر که همه پر از چاپلوسی و پستی و بدآموزی است چه معنایی میدهید؟ بگویید اگر معنایی دارید؟ نُه سال است این سخنان گفته میشود. چرا نپرسیدهاید؟ چرا خاموشید؟ چرا لب فروبستهاید؟ این بدانید که امروز تودهی ایران شما را شناخته و روزی خواهد رسید که آزادگان ایران دست بکار زنند و ریشهی شما را از بیخ برکنند و نوشتههای شما و استادانتان را بسوزانند. آن روز است که تودهی پیروزمند ایرانی جشن و شادمانی خواهد داشت.
اینست داوری دادگرانه دربارهی شعر میان آزادگان ایران با هواخواهان زبونی ایرانیان ـ کنون هر خردمند ایراندوست راستیپژوهی راست که بیاری و همدستی آزادگان برخیزد که :
«راستی هماره پیروز است»
اهواز ـ محمدعلی جزایری
(پرچم روزانه ش 160)
(بخش 2 از 2)
اینست اثر آن شعر و صدها شعر دیگر در این جوان ، جوانی که باید از غیرت و مردانگی و میهنپرستی سخن براند ، جوانی که باید نگهبان و پاسبان کشور خود باشد ، جوانی که باید غیرتش دیدن اینهمه بدبختیها را برنتابد و در جستجوی چاره و درمان باشد و بیگمان درمیان این جستجو بآزادگان ایران بپیوندد ـ چنین جوانی میهندوستی و نگهبانی کشور را بیهوده میداند و آزادانه به جوانان دیگر [آن سخنان را] میگوید.
همان شاعر در [دنبالهی همان شعر] جای دیگر میگوید :
«گفتمش چیست در این غائله تکلیف بهار
گفت : اگر دست دهد عشق رخ زیبایی»
ای وای بر توده[ای] که اینان پیشوایانش باشند. استاد است و تکلیف خود را عشق رخ زیبا میداند وای بحال شاگردان او و شاگردان آنان که جوانان نونهالی بیش نیستند.
سخن کوتاه کرده میگویم : نتیجهی آن شعرهای خیام و این شعرها و ملیونها اشعار دیگر آنست که جوان دانشکده دیدهای که به تربیت جوانان 16ـ 17 ساله برمیخیزد بگوید : «جام می را نمیشود از دست ایرانی گرفت» و این بدتر که میگساری را از احساسات خوب ایرانی بداند. یا در ضمن خواستن ذوق ادبی از دانشآموزان و شرح خصوصیات شعرا بگوید :
«یک روز هم که عشق دختران و ماهرویان بما دست دهد بسراغ دیوان فلان شاعر میرویم» اینها است آنچه بما در دبیرستان یاد میدهند و بدین درس ارج زیادی نیز مینهند و عشق دختران را تا بدبیرستان آورده به دستاویز ادبیات آن را روا میشمارند.
کنون شما ای مخالفین پیمان ، ای طرفداران شعرا ، ای ادیبان باینها چه میگویید؟ به اشعار خیام همان عارف ربانی که نمونهای از آنها را در بالا آوردم و باشعار دیگر که همه پر از چاپلوسی و پستی و بدآموزی است چه معنایی میدهید؟ بگویید اگر معنایی دارید؟ نُه سال است این سخنان گفته میشود. چرا نپرسیدهاید؟ چرا خاموشید؟ چرا لب فروبستهاید؟ این بدانید که امروز تودهی ایران شما را شناخته و روزی خواهد رسید که آزادگان ایران دست بکار زنند و ریشهی شما را از بیخ برکنند و نوشتههای شما و استادانتان را بسوزانند. آن روز است که تودهی پیروزمند ایرانی جشن و شادمانی خواهد داشت.
اینست داوری دادگرانه دربارهی شعر میان آزادگان ایران با هواخواهان زبونی ایرانیان ـ کنون هر خردمند ایراندوست راستیپژوهی راست که بیاری و همدستی آزادگان برخیزد که :
«راستی هماره پیروز است»
اهواز ـ محمدعلی جزایری
(پرچم روزانه ش 160)
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 6
سخن ما از گفتگو و پیکار کردن در آن بود که گفتیم بسیار کسان گرفتار آن هستند و در هر انجمنی بازار کشاکش را گرم میسازند. و گفتیم انگیزهی آن بیش از همه بهم خوردن پایهها و بیتکیهگاه گردیدن خردهاست و چون این نکته را هر کسی نداند برای روشن گردانیدن آن باین گفتار دراز برخاستیم. کنون بسر سخن خود میآییم :
کسانی زیان پیکار در گفتگو را درنمییابند بلکه آن را چیز سودمندی میشمارند و جوانان را بآن وامیدارند و چنین میگویند : از گفتگو راستیها روشن گردد و چیزهای نادانسته دانسته شود. لیکن این خود لغرش دیگریست. اگر از پیکار و کشاکش راستیها روشن گردیدی بایستی از گفتگوهای دور و دراز که قرنها درمیانهی کیشهای گوناگون بوده و دربارهی هر کدام صدها کتاب نوشته شده راستیها روشن گردیدی و دوتیرگی از میان برخاستی. قرنها میانهی اشاعره و معتزله ، میانهی متکلمان و فیلسوفان ، میانهی سنیان و شیعیان و بسیار مانند اینها همیشه پیکار بوده آیا چه نتیجه بدست آمده؟!. یک داستان همچون ناچاری و چارهداری (جبر و تفویض) هزار سال بیشتر در پیرامون آن گفتگو رفته و پیکارها افتاده و آدمکشیها رو داده و باز چیزی بدست نیامده. اگر تاریخ پیشرفت مسیحیگری را در خاک روم بخوانید بارها میانهی کشیشان دربارهی پارهای سخنها کشاکش برمیخاسته و دستهبندیها میشده و کار بخونریزی میکشیده و قیصر ناگزیر میشده انجمنی از همهی کشیشان برای رسیدگی بآن گفتگو برپا نماید. در یکی از آنها مینویسند گفتارهایی که از دو سو رانده میشد و هر یکی دلیلهایی میآورد که چهارهزار صفحه را پر کرد بااینهمه کوچکترین نتیجهای بدست نیامد. نه تنها راستی روشن نگردید (و خود راستیای درمیان نبود تا روشن گردد) هیچ یک از دو سو نیز از گفتههای خود دست برنداشت و گامی بجلو نگزاشت و بلکه دوسخنی بکینه و دشمنی انجامید. پس چگونه میتوان گفت که از گفتگو راستیها روشن میگردد؟!..
اگر کتابهای فلسفه را ببینید به هر زمینهای که درآمدهاند دوسخنی درمیان بوده و کشاکش روداده. در گفتگویی که از دانش خدا (علم خدا حضوریست یا حصولی) دارند و پاک بیجاست ، چهارده دسته شدهاند و چهارده گونه سخن راندهاند. دربارهی «نفس» بیستونه گونه راه پیش آوردهاند. از اینهمه گفتگوها چه نتیجهای پیدا شده؟!.. آیا کدام راستی روشن گردیده؟!..
چنین بینگارید دو تن که از فن پزشکی بیگانهاند دربارهی یک بیماری و چارهی آن بسخن برخیزند و گفتگو کنند ، آیا نه اینست که هرچه بیشتر گفتگو کنند بیشتر نادانی نمودهاند؟!..
پس راه رسیدن براستیها هرگز این نیست. اگر کسانی راه آن را میخواهند بیش از همه باید از اینگونه گفتگو و پیکار دوری گزینند. راه رسیدن براستیها آنست که کسی هر چیزی را از جای خود بدست آورد و تا دیری همیشه درپی یاد گرفتن باشد چنانکه ما بارها این را یادآوری کردهایم. چون در اینجا سخن از گفتگوست و این ناگزیر است که چند کس که بهم رسیدند و باهم نشستند بسخن پردازند و این نشدنیست که مهر خاموشی بر لب زنند ، اینست رشته را از دست نداده میخواهیم جز از این زمینه سخن نرانیم و این را بپایان رسانیم.
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 6
سخن ما از گفتگو و پیکار کردن در آن بود که گفتیم بسیار کسان گرفتار آن هستند و در هر انجمنی بازار کشاکش را گرم میسازند. و گفتیم انگیزهی آن بیش از همه بهم خوردن پایهها و بیتکیهگاه گردیدن خردهاست و چون این نکته را هر کسی نداند برای روشن گردانیدن آن باین گفتار دراز برخاستیم. کنون بسر سخن خود میآییم :
کسانی زیان پیکار در گفتگو را درنمییابند بلکه آن را چیز سودمندی میشمارند و جوانان را بآن وامیدارند و چنین میگویند : از گفتگو راستیها روشن گردد و چیزهای نادانسته دانسته شود. لیکن این خود لغرش دیگریست. اگر از پیکار و کشاکش راستیها روشن گردیدی بایستی از گفتگوهای دور و دراز که قرنها درمیانهی کیشهای گوناگون بوده و دربارهی هر کدام صدها کتاب نوشته شده راستیها روشن گردیدی و دوتیرگی از میان برخاستی. قرنها میانهی اشاعره و معتزله ، میانهی متکلمان و فیلسوفان ، میانهی سنیان و شیعیان و بسیار مانند اینها همیشه پیکار بوده آیا چه نتیجه بدست آمده؟!. یک داستان همچون ناچاری و چارهداری (جبر و تفویض) هزار سال بیشتر در پیرامون آن گفتگو رفته و پیکارها افتاده و آدمکشیها رو داده و باز چیزی بدست نیامده. اگر تاریخ پیشرفت مسیحیگری را در خاک روم بخوانید بارها میانهی کشیشان دربارهی پارهای سخنها کشاکش برمیخاسته و دستهبندیها میشده و کار بخونریزی میکشیده و قیصر ناگزیر میشده انجمنی از همهی کشیشان برای رسیدگی بآن گفتگو برپا نماید. در یکی از آنها مینویسند گفتارهایی که از دو سو رانده میشد و هر یکی دلیلهایی میآورد که چهارهزار صفحه را پر کرد بااینهمه کوچکترین نتیجهای بدست نیامد. نه تنها راستی روشن نگردید (و خود راستیای درمیان نبود تا روشن گردد) هیچ یک از دو سو نیز از گفتههای خود دست برنداشت و گامی بجلو نگزاشت و بلکه دوسخنی بکینه و دشمنی انجامید. پس چگونه میتوان گفت که از گفتگو راستیها روشن میگردد؟!..
اگر کتابهای فلسفه را ببینید به هر زمینهای که درآمدهاند دوسخنی درمیان بوده و کشاکش روداده. در گفتگویی که از دانش خدا (علم خدا حضوریست یا حصولی) دارند و پاک بیجاست ، چهارده دسته شدهاند و چهارده گونه سخن راندهاند. دربارهی «نفس» بیستونه گونه راه پیش آوردهاند. از اینهمه گفتگوها چه نتیجهای پیدا شده؟!.. آیا کدام راستی روشن گردیده؟!..
چنین بینگارید دو تن که از فن پزشکی بیگانهاند دربارهی یک بیماری و چارهی آن بسخن برخیزند و گفتگو کنند ، آیا نه اینست که هرچه بیشتر گفتگو کنند بیشتر نادانی نمودهاند؟!..
پس راه رسیدن براستیها هرگز این نیست. اگر کسانی راه آن را میخواهند بیش از همه باید از اینگونه گفتگو و پیکار دوری گزینند. راه رسیدن براستیها آنست که کسی هر چیزی را از جای خود بدست آورد و تا دیری همیشه درپی یاد گرفتن باشد چنانکه ما بارها این را یادآوری کردهایم. چون در اینجا سخن از گفتگوست و این ناگزیر است که چند کس که بهم رسیدند و باهم نشستند بسخن پردازند و این نشدنیست که مهر خاموشی بر لب زنند ، اینست رشته را از دست نداده میخواهیم جز از این زمینه سخن نرانیم و این را بپایان رسانیم.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 56ـ تکانی که به «اجرا» دادم (تکهی دو از دو)
بآن مرد گفتم : بنشین. نشست. فرستادم از اجرا پروندهاش خواستم. مأمورش نیز آمد. پرونده را از دیده گذرانیده بمأمور گفتم : چرا تاکنون اجرا نشده؟. گفت : «بیاید مال نشان بدهد توقیف کنیم». گفتم : این پاسخ را بمن هم میدهی؟!. نخست ادارهی برق که جا نشان داده شده چون پولی از آنجا بدست نیامده شما میتوانستید خود امینالضرب را بازدارید و پول بگیرید. دوم نشان دادن در جاییست که از کسی کالای آشکاری درمیان نباشد. امینالضرب با آن دستگاه دراز و پهن ، شما اگر فرشهای اتاقش را بازداشت کرده بودی ، پول این مرد بدست آمدی. بشما دستور میدهم : همین اکنون بخانهی امینالضرب برو ، از فرشهای بیرونیش به اندازهی پول این مرد بازدار ، و باید تا یک ساعت دیگر بازگردی و راپورت کار خود را بمن بدهی.
«بچشم» گفت و راه افتاد. هنوز بیست دقیقه نمیگذشت که دیدم پسر امینالضرب شتابزده از در دادگاه آمد. نشست و گفت : «شنیدم دستور فرمودهاید بیایند و اموالی از خانهی ما توقیف کنند». گفتم : «آری». گفت : «چرا کملطفی فرمودهاید؟!». گفتم : «این سخنها را بگزار کنار. دوازده سالست محکوم شدهای و با رشوه دادن بمأمور اجرا سر دوانیدهاید. یا همین اکنون پول نقد میدهید یا دستور همانست که دادهام. آن مأمور بدجنسی که بشما تلفن کرده و با این شتاب آمدهاید ، او را نیز بیرون خواهم کرد».
این سختی را که دید رو برگردانید به «محکومٌله» که در آنجا مینشست و ازو خواهش کرد که دوهزار تومان نقد بگیرد و ببازمانده چند روز مهلت دهد. «محکومٌله» که بچنین نتیجهای گمان نبرده بود و اکنون از شادی در پوست نمیگنجید خواهش او را پذیرفت. در همانجا چک دوهزار تومان را گرفت و رسید داد و با خوشی بیرون رفت. همان ساعت گفتم : «ابلاغ اخراج» آن مأمور را بنویسند.
در همان هنگام کار دکتر سرهنگ نیز درمیان میبود. او نیز آمده و پروندهاش خواسته بودم. چون از دیده گذرانیدم گفتم : نخست بکار دکانها پردازیم که در شهر است. بمأمورش گفتم : «همین اکنون میروی و از دکانها میپرسی آیا وجه اجاره را به که پرداختهاند؟. اگر گفتند به سید علیاصغر ، میروی او را از خانهاش با خود برمیداری و میآوری». رفت و یک ساعت نگذشت که سید علیاصغر را آورد. سلام داد و خواست بنشیند ، گفتم : «ننشینید باید بروید بتوقیفگاه». هراسان گفت : «چرا؟». گفتم : «برای آنکه به این سرهنگ محکوم شدهای و نمیدهی». گفت : «من محل نشان دادهام». گفتم : «آن محل را خودت گرفتهای». این را گفتم و دستور دادم که ببرند به بازداشتگاه.
چون در آن میان محاکمهها همچنان میرفت بسرهنگ گفتم : «این کسی نیست که یک ساعت در زندان بماند. بنشینید تا ما این محاکمه را بپایان رسانیم. نتیجه هم بدست خواهد آمد». هنوز ما محاکمه را بپایان نرسانیده بودیم ، که دیدیم سید علیاصغر خواهش کرده بدادگاهش آوردند. گفت : «سرهنگ الساعه با من بیاید برویم. مقداری از پولش را نقد میدهم و کسرش را هم خودم بدکاندارها حواله میدهم». بسرهنگ گفتم : «بروید مأمور هم با شماست که اگر بهمین ترتیب رفتار نکرد دوباره بزندانش بازگرداند. اگر همان ترتیب شد شما نوشتهای بدست مأمور دهید. برای کار دیه نیز همین امروز دستور برای مأمور نوشته خواهد شد. شما فردا اینجا باشید». بدینسان تا نیمروز نشده این دو کار انجام گرفت.
فردا سرهنگ آمد. بمأمور دستور نوشته بودم که «به دیه برود و از کدخدا و دیگران نوشته گیرد که از آن پس مالک دیه سرهنگ را شناسند و حق اربابی را به او پردازند. اگر بدیگری پرداختند ، زیانش بخودشانست». بسرهنگ گفتم : «مأمور را با خودتان به دیه ببرید و کارتان راه اندازید».
چون آواز افتاده بود کسان بسیار میآمدند و پروندههای کهن را دنبال میکردند و من یکایک ایشان را خواسته دستورها میدادم که بیدرنگ به نتیجه میرسید. من شنیده بودم که کارهایی در اجرا هست که بیست سال خوابیده. خودم یکی از آن کارها را دیدم.
شگفت اینجاست که چون دو یا سه تن از مأموران را بیکار گردانیده بودم ، رئیس اجرا بمیانجیگری آمده از جمله میگفت : «نان مردم بریدن خوب نیست». چون خود او نیز از کسانی میبود که بیرون خواستمی کرد ، پاسخش ندادم.
بدینسان تکان سختی در اجرا پدید آمده بود و پروندههای خوابیده یکایک بگردش میآمد. ولی چنانکه بدگمان میبودم آوازههای این کارها به داور خوش نیفتاد و بیش از ده روز نگذشته بود که «ابلاغ» دیگری رسید در این زمینه : «چون وزارت عدلیه برای اجرا نقشهی اصلاح اساسی در نظر گرفته و قانون جدیدی تهیه میشود ، از اختیاراتی که بشما داده شده بود صرفنظر میشود».
🔸 56ـ تکانی که به «اجرا» دادم (تکهی دو از دو)
بآن مرد گفتم : بنشین. نشست. فرستادم از اجرا پروندهاش خواستم. مأمورش نیز آمد. پرونده را از دیده گذرانیده بمأمور گفتم : چرا تاکنون اجرا نشده؟. گفت : «بیاید مال نشان بدهد توقیف کنیم». گفتم : این پاسخ را بمن هم میدهی؟!. نخست ادارهی برق که جا نشان داده شده چون پولی از آنجا بدست نیامده شما میتوانستید خود امینالضرب را بازدارید و پول بگیرید. دوم نشان دادن در جاییست که از کسی کالای آشکاری درمیان نباشد. امینالضرب با آن دستگاه دراز و پهن ، شما اگر فرشهای اتاقش را بازداشت کرده بودی ، پول این مرد بدست آمدی. بشما دستور میدهم : همین اکنون بخانهی امینالضرب برو ، از فرشهای بیرونیش به اندازهی پول این مرد بازدار ، و باید تا یک ساعت دیگر بازگردی و راپورت کار خود را بمن بدهی.
«بچشم» گفت و راه افتاد. هنوز بیست دقیقه نمیگذشت که دیدم پسر امینالضرب شتابزده از در دادگاه آمد. نشست و گفت : «شنیدم دستور فرمودهاید بیایند و اموالی از خانهی ما توقیف کنند». گفتم : «آری». گفت : «چرا کملطفی فرمودهاید؟!». گفتم : «این سخنها را بگزار کنار. دوازده سالست محکوم شدهای و با رشوه دادن بمأمور اجرا سر دوانیدهاید. یا همین اکنون پول نقد میدهید یا دستور همانست که دادهام. آن مأمور بدجنسی که بشما تلفن کرده و با این شتاب آمدهاید ، او را نیز بیرون خواهم کرد».
این سختی را که دید رو برگردانید به «محکومٌله» که در آنجا مینشست و ازو خواهش کرد که دوهزار تومان نقد بگیرد و ببازمانده چند روز مهلت دهد. «محکومٌله» که بچنین نتیجهای گمان نبرده بود و اکنون از شادی در پوست نمیگنجید خواهش او را پذیرفت. در همانجا چک دوهزار تومان را گرفت و رسید داد و با خوشی بیرون رفت. همان ساعت گفتم : «ابلاغ اخراج» آن مأمور را بنویسند.
در همان هنگام کار دکتر سرهنگ نیز درمیان میبود. او نیز آمده و پروندهاش خواسته بودم. چون از دیده گذرانیدم گفتم : نخست بکار دکانها پردازیم که در شهر است. بمأمورش گفتم : «همین اکنون میروی و از دکانها میپرسی آیا وجه اجاره را به که پرداختهاند؟. اگر گفتند به سید علیاصغر ، میروی او را از خانهاش با خود برمیداری و میآوری». رفت و یک ساعت نگذشت که سید علیاصغر را آورد. سلام داد و خواست بنشیند ، گفتم : «ننشینید باید بروید بتوقیفگاه». هراسان گفت : «چرا؟». گفتم : «برای آنکه به این سرهنگ محکوم شدهای و نمیدهی». گفت : «من محل نشان دادهام». گفتم : «آن محل را خودت گرفتهای». این را گفتم و دستور دادم که ببرند به بازداشتگاه.
چون در آن میان محاکمهها همچنان میرفت بسرهنگ گفتم : «این کسی نیست که یک ساعت در زندان بماند. بنشینید تا ما این محاکمه را بپایان رسانیم. نتیجه هم بدست خواهد آمد». هنوز ما محاکمه را بپایان نرسانیده بودیم ، که دیدیم سید علیاصغر خواهش کرده بدادگاهش آوردند. گفت : «سرهنگ الساعه با من بیاید برویم. مقداری از پولش را نقد میدهم و کسرش را هم خودم بدکاندارها حواله میدهم». بسرهنگ گفتم : «بروید مأمور هم با شماست که اگر بهمین ترتیب رفتار نکرد دوباره بزندانش بازگرداند. اگر همان ترتیب شد شما نوشتهای بدست مأمور دهید. برای کار دیه نیز همین امروز دستور برای مأمور نوشته خواهد شد. شما فردا اینجا باشید». بدینسان تا نیمروز نشده این دو کار انجام گرفت.
فردا سرهنگ آمد. بمأمور دستور نوشته بودم که «به دیه برود و از کدخدا و دیگران نوشته گیرد که از آن پس مالک دیه سرهنگ را شناسند و حق اربابی را به او پردازند. اگر بدیگری پرداختند ، زیانش بخودشانست». بسرهنگ گفتم : «مأمور را با خودتان به دیه ببرید و کارتان راه اندازید».
چون آواز افتاده بود کسان بسیار میآمدند و پروندههای کهن را دنبال میکردند و من یکایک ایشان را خواسته دستورها میدادم که بیدرنگ به نتیجه میرسید. من شنیده بودم که کارهایی در اجرا هست که بیست سال خوابیده. خودم یکی از آن کارها را دیدم.
شگفت اینجاست که چون دو یا سه تن از مأموران را بیکار گردانیده بودم ، رئیس اجرا بمیانجیگری آمده از جمله میگفت : «نان مردم بریدن خوب نیست». چون خود او نیز از کسانی میبود که بیرون خواستمی کرد ، پاسخش ندادم.
بدینسان تکان سختی در اجرا پدید آمده بود و پروندههای خوابیده یکایک بگردش میآمد. ولی چنانکه بدگمان میبودم آوازههای این کارها به داور خوش نیفتاد و بیش از ده روز نگذشته بود که «ابلاغ» دیگری رسید در این زمینه : «چون وزارت عدلیه برای اجرا نقشهی اصلاح اساسی در نظر گرفته و قانون جدیدی تهیه میشود ، از اختیاراتی که بشما داده شده بود صرفنظر میشود».