پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 5

نکته‌ی دیگری از این سه حکایت

درخور گفتگوست که آیا شیخ‌صفی خود سخنی درباره سیادت بزبان آورده بوده و یا این حکایتها از ریشه دروغست. آنچه ما می‌دانیم اگر شیخ‌صفی در این باره سخنی گفتی ، درمیانه‌ی پیروان پراکنده شدی ، و شنوندگان آن تنها پسرش صدرالدین و دو تن از پیروان نبودندی. آنگاه داستان در همان زمان شیخ پیش رفته به شصت سال دیرتر واگزار نشدی. از اینها گذشته از سر تا پای آن سه حکایت ، ساختگی می‌بارد.

بلکه می‌باید گفت این سه حکایت در خود کتاب ابن‌ُبَزّاز نمی‌بوده. اینها گذشته از آنکه دروغست بکتاب ابن‌ُبَزّاز نیز افزوده گردیده. دلیل این سخن دو چیز است : یکی آنکه برخی شعرها که درمیان حکایتها یا در پایان آنها ، به عربی یا فارسی ، آورده شده ، بسیار بد است (1) و بشعرهایی که ابن‌ُبَزّاز درمیان یا در پایان دیگر حکایتها آورده و پیداست که بیشترش از خود اوست ، مانندگی نمی‌دارد. دوم چنانکه سپس خواهیم آورد ، از جمله‌های کتاب ابن‌ُبَزّاز پیداست که او شیخ‌صفی را از فرزندان ابراهیم ادهم می‌پنداشته و بداستان سیادت پروایی نمی‌داشته است.

پسْ از اینجا نکته دیگری روشن می‌گردد و آن اینکه هوس سیادت که از صدرالدین سر زده ، پس از پایان یافتن کتاب ابن‌ُبَزّاز ، و دیرتر از سالهای 759 و 760 بوده ، و چون صدرالدین زندگانی درازی داشته و پس از پایان کتاب ابن‌ُبَزّاز سی و چند سال دیگر (تا سال 794) زنده می‌بوده ، این سخن دوری نمی‌دارد. پس می‌توان گفت دعوی سیدی از نیمه‌های زندگانی صدرالدین آغاز یافته ، و این سه حکایت را در همان زمان بکتاب ابن‌ُبَزّاز افزوده‌اند.

اما «شجره‌ی نسب» که ما آن را در همه نسخه‌های کهن می‌یابیم ، بیگمان پس از زمان صدرالدین ساخته شده ، و چنانکه گفتیم ما آن را پدیدآمده در زمان خواجه‌علی یا پسرش ، شیخ‌ابراهیم ، می‌شماریم. رویهم‌رفته پیداست که داستان سیادت کم‌کم پیش رفته و در سایه‌ی گذشت زمان در دلها جا گرفته. آنچه از کتابهای تاریخی برمی‌آید تا زمان شیخ‌جنید و شیخ‌حیدر هنوز این تبار در بیرون از میان پیروان شناخته نمی‌بوده (2) و کسی از تاریخنویسان آن زمان (که از جنید و حیدر سخن رانده‌اند) نامی از سید بودن یا نبودن ایشان نبرده‌اند.

می‌باید گفت داستان سیادت با همه‌ی پیشرفتش ، شیخهای صفوی بخودنمایی با آن نمی‌پرداخته‌اند و تنها بشناخته بودن آن درمیان پیروان بس می‌کرده‌اند (چنانکه ما همین را از شاه‌اسماعیل نیز می‌شناسیم و در جای خود خواهیم آورد).

چیزی که این گفتار را روشن می‌گرداند آنست که بنوشته‌ی اسکندربیک ، شیخ‌حیدر «طاقیه‌ی ترکمانی» بسر می‌گزارده است ، و سپس خوابی دید که «منهیان عالم غیب او را مأمور گردانیدند که تاج دوازده ترک ، که علامت اثنی‌عشریت است از سقراط قرمز ترتیب داده تارک اتباع خود را با آن افسر بیاراید.» از این نوشته پیداست که شیخهای صفوی و خویشان ایشان هنوز تا زمان شیخ‌حیدر جدایی در رخت و کلاه با دیگران نمی‌داشته‌اند و نشانه‌ی سیادتی بخود نمی‌بسته‌اند.

می‌توان گفت که این یک دشواری در کار آنان می‌بوده. زیرا از یکسو سیادت درمیان پیروان شناخته گردیده و از سوی دیگر باک از زبان مردم داشته به بستن نشانه‌ی سیادتی در رخت و کلاه دلیری نمی‌نموده‌اند. نیز می‌توان گفت که آن خواب شیخ‌حیدر و یکرنگ گردانیدن کلاه خود و پیروان جز برای رهایی از این دشواری نمی‌بوده. اینها همه گمانهاییست که توان بُرد و خدا می‌داند که راستیها چه می‌بوده.

پابرگیها :
1ـ مثلاً این شعر : نپرسیدم ز حال فرع این اصل از طوبی است یا از سدره این وصل
یا این شعر : فَلاحَ الحالُ کَالأصباحِ صِدقاً بِرَفْعِ الاشتِباهِ و قالَ حَقّا
یا این شعر : ملت عالی‌نسب داریم ما نسبت فخر عرب داریم ما
2ـ از همینجاست که آنان را با لقب «شیخ» خوانده‌اند ، نه با لقب «سید».
Adliye 20-23.pdf
634.8 KB
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 (بندهای 20 تا 23 یکجا در یک فایل)

20ـ چگونه بکار پرداختم؟
21ـ سفری که به دزفول و شوش کردیم
22ـ آزارهایی که از خَزاها می‌دیدم
23ـ سرگرمیهایی که در شوشتر می‌داشتم
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 5

چنانکه گفتم این مثل است. در همه ‌جا چنینست ، درباره‌ی مذهبها نیز چنینست. کسانی که روانهاشان پاک و خردهاشان آزادست همانکه حقایق را شنیدند همه به یک راه خواهند درآمد و این راههای گوناگون از میان خواهد رفت. شیعی ، سنی ، بهائی ، شیخی ، کریمخانی ، علی‌اللهی ، صوفی ، زردشتی ، مسیحی ، کلیمی ؛ دیگر نخواهد ماند.

همه چیز بکنار. ما اگر تنها دین را تفسیر کنیم و آن را بمعنی راستش روشن گردانیم این مذاهب گوناگون از میان خواهد رفت.

دین چیست؟.. شما اگر انجمنی برپا ساخته از همه‌ی پیروان و پیشروان مذهبها یک یا دو تن را بآنجا بخوانید و از آنان بپرسید : «دین چیست ، برای چیست؟..» هرآینه پاسخ درستی نخواهید شنید. زیرا آنان هیچگاه آن را نیندیشیده‌اند ، هیچگاه درپی دانستن معنی راست دین نبوده‌اند.

اگر شما خودتان دین را معنی کنید : «دین شناختن معنی جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد است» ، «دین آنست که آدمیان تا توانند اینجهان را بشناسند و معنی زندگانی را بدانند ، تا توانند بجهان با دیده‌ی بیناتری نگرند ، و هر چیزی را بمعنی راستش شناخته در معنی راستش بکار برند ، آنگاه در زندگانی خرد را راهنمای خود گردانند و بآیین خرد زیند.»

اینها که معنی راست دینست بگویید و با مثالهایی روشن گردانید (بدانسان که ما در کتابهای خود روشن گردانیده‌ایم) ، همین یک کار اثر خود را خواهد کرد و بیگمان هر باخرد پاکدلی را ناچار خواهد گردانید که دین را بهمین معنی راستش شناسد و از کیش خود که با این معنی سازگار نیست دست بردارد.

من از خود شما می‌پرسم : آیا دین را جز باین معنی که ما می‌گوییم توان شناخت؟!.. امروز دسته‌های انبوهی از مردمان (در اروپا و آمریکا و دیگر جاها) به دین نیازی نمی‌شناسند ، آن را چیز زائدی می‌شمارند. ما بآنها پاسخ داده می‌گوییم : دین چیز زائد یا بیهوده نیست. دین شناختن معنی جهان و زندگانیست ـ با این معنیست که ما جلو ایراد آنها را می‌گیریم. اکنون اگر دین باین معنی نباشد بآنها چه پاسخی توان داد؟!.

آنها که می‌گویند : «این هم اختلاف دیگری خواهد بود» اینها را نمی‌دانند. سخن از روی بینش نمی‌رانند. چون درپی بهانه‌جوییند سخنی پیدا کرده می‌گویند. این سخنانی که ما می‌گوییم و حقایق را بازمی‌نماییم همه‌ی کیشها را بتکان خواهد آورد (چنانکه آورده است) و همه‌ی مردان پاکدل آنها را خواهند پذیرفت. تنها مردان ناپاکدرون خواهند ماند که در برابر ما ایستادگی خواهند کرد ، و آنها نیز کاری نتوانسته از پا خواهند افتاد.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۳

سخن کوتاه می‌کنم : اینان دسته‌ی بزرگی می‌باشند و امروز همه‌ی جوانان بدینسان بار می‌آیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمی‌برند و سرفراز و پیشانی‌باز زندگی بسر می‌دهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن می‌راندیم و کنون می‌باید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بی‌ارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها می‌باشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما می‌باید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.

نخست : اینان خودسرند و زیان آن را نمی‌دانند و خودسری و جدا اندیشیدن را فزونی خود می‌شمارند. اینان آن نمی‌دانند یک مردمی که در یکجا می‌زیند باید یکدل و یکزبان باشند تا نیک همدست گردند و نیروهای خود را یکی گردانیده توده‌ای پدید آورند ، و اگر خودسر باشند و هر کسی چیزهای دیگری اندیشد و بدلخواه شیوه‌ی زندگانی دیگری پیش گیرد زندگی نابسامان گردد و هرگز یکدلی و یکزبانی روی ندهد. نادانی نگرید : اگر ده تن همراه شوند و چنان خواهند بسفری روند ناگزیر باشند که دستوری برای سفر گزارند و همگی پیروی از آن کنند و هرگز روا نشمارند که هر یکی خودسر باشد و بدلخواه خویش رفتار کند. اینان می‌خواهند در زندگانی که بیست‌ملیون و سی‌ملیون در آن همبازند راهی درمیان نباشد و خودسر و خودخواه زیست کنند. (1)

اینان خودسر می‌زیند و گردن بهیچ راهی نمی‌گزارند و با اینحال اگر زیانی از کسی بینند ناله می‌آغازند و گله کم نمی‌کنند. یکی نمی‌گوید : ای گمراهان اگر آدمی خودسر باید بود و خودسری نیکست چه جای گله و ناله می‌باشد؟!.. بارها دیده شده فلان مرد می‌آید و می‌نشیند و هرچه سخن از نیک و بد توده و آلودگیهای مردم می‌رود می‌شنود و بی‌پروایی می‌نماید و باشد که از درون فیلسوفانه باین سخنان می‌خندد. ولی یک روز می‌بینی شتابزده می‌آید و می‌نشیند و بی‌آنکه کسی بپرسد از پولدوستی و نادرستی فلان پزشک و بَهمان دوافروش بگله و ناله می‌پردازد و در پرگویی اندازه نمی‌شناسد (2) ، و می‌گوید : «چرا نیک نمی‌شوند؟!. مگر آدم نیستند؟!.» بیچاره می‌پندارد نیک شدن آسانست و یکی همین که آدمی بود باید نیک باشد. بیچاره نمی‌داند آدمی دارای خوی آز است و چون خودسر بود و راهی و راهنمایی نبود آنگونه خویها بسرکشی برخیزد و نتیجه این باشد که نه تنها پزشک و داروفروش ، بلکه بیشتر مردم پروای نیک و بد نکرده و از هر راهی که بود بگرد آوردن پول پردازند. نمی‌داند همان خوی پست خودخواهی که در تُست و نمی‌گزاردت گردن براستیها گزاری خوی پست دیگری بنام آز در پزشک و داروفروش است که نمی‌گزاردشان دربند سود و زیان همگان باشند.

اینان می‌خواهند آزاد باشند و اگر دلشان خواست ، بهوس و تنها برای خودنمایی بدآموزیهای اروپا را بنویسند و پراکنده کنند ـ زندگی را سراسر نبرد خوانند ، و نیک و بدی در جهان نشناسند ، و به خرد پشت پا زنند ، و هر چیزی را که مایه‌ی نیکی مردم تواند بود براندازند ـ این نادانیها را بنمایند و بااینهمه چشم دارند که مردم چون بایشان می‌رسند نیک باشند و بشیوه‌ی مردمی رفتار کنند. داستان اینان داستان آن خاندان نادانیست که کشتزاری که دارند دربند آبیاری آن نباشند و هرگاه که خواستند بر روی کشتها ببازی برخیزند و آنها را لگدمال کنند و بااینهمه چشم دارند که بار از آن کشتزار بردارند.

پابرگیها :
1ـ یکی از نشانه‌های جوجه‌خودسران امروزی بهانه‌هاییست که می‌آورند : «افتخار من به اینست که از پیروی ، پیروی نمی‌کنم!» یا «باور ندارم که زندگی به ایدئولوژی‌ نیاز دارد» و مانندهای اینها. ـ ویراینده
2ـ این داستان مردیست که از آشنایان بوده و برای مثال در اینجا آورده شده.
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 6

دلیلهای دیگر (یک از دو)

از آنچه تا اینجا گفتیم داستان سیادت صفویان روشن شد. ولی چون برخی دلیلهای دیگری هست که چگونگی را روشنتر می‌گرداند بیاد آنها نیز خواهیم پرداخت :

نخست : شیخ‌صفی را چه در زمان خود و چه پس از آن ، چه در زبانها و چه در نوشته‌ها ، جز با لقب «شیخ» نخوانده‌اند. همین پسرش صدرالدین ، و پسر او ، علی ، را جز با لقب «شیخ» یا «خواجه» ننوشته‌اند. لقب «سید» برای ایشان در کتابی بی‌یکسویانه دیده نشده.

این دلیل دیگر است که شیخ‌صفی و چند تنی از جانشینان در زمان خودشان به سیدی شناخته نمی‌بوده‌اند. زیرا هنوز پیش از زمان شیخ ، این شیوه در ایران می‌بوده که سیدان را ، چه از صوفیان و چه از دیگران ، جز با لقب «سید» یا «امیر» یا «شاه» (1) نخوانند. برای آنکه این سخن را روشن گردانم ، اینک در اینجا نام ده تن از صوفیان را می‌بریم که باآنکه از بزرگان آن گروه می‌بوده‌اند هیچگاه «شیخ» یا «خواجه» نامیده نشده‌اند :

1) سیدجمال‌الدین تبریزی (2) ، پیر شیخ زاهد و از شیخهای «سلسله‌ی طریقت» شیخ‌صفی ـ در صفوة‌الصفا و کتابهای دیگر نام او را بسیار برده‌اند.

2) سیدعزالدین سوغندی در خراسان ـ نزدیک بزمان شیخ‌صفی می‌زیسته.

3) سیدمحمد مُشَعشَع ـ بنیادگزار مُشَعشَعیان خوزستان.

4) امیرقاسم (یا شاه‌قاسم) انوار تبریزی ، از شاگردان شیخ‌صدرالدین.

5) میرقوام‌الدین مرعشی ، شناخته شده به میربزرگ ، بنیادگزار خاندان مرعشی در مازندران.

6) میرنعمت‌الله یا(شاه‌نعمت‌الله) کرمانی.

7) سیدمحمد نوربخش.

8) سیدحیدر آملی.

9) سیدحیدر تونی.

10) میرمختوم ، شاگرد میرقاسم انوار.

چنین پیداست که شیخهای صفوی تا زمان شاه‌اسماعیل جز لقب «شیخ» یا «خواجه» نداشته‌اند ، چنانکه خود شاه‌اسماعیل را هنگامی که برخاسته بود «شیخ اُغلی» می‌خوانده‌اند (3). لقبهای «سلطان» یا «شاه» ، که اکنون در برخی کتابها در پیش و پس نامهای ایشان می‌یابیم ، در زمان پادشاهی بازماندگانشان بآنان داده‌اند. اینها نیز همچون لقب «سید» افزوده می‌باشند. اسکندربیک در عالم‌آرا درباره‌ی شیخ‌ابراهیم ، پسر خواجه‌‌علی ، باین سخن خستویده (4) چنین می‌نویسد : «در زمان حضرت اعلی شاهی ظل‌اللهی به شیخ‌شاه اشتهار دارد». (5)

یک چیز شگفت آنکه من روزی این دلیل را یاد می‌کردم یکی پاسخ داد : «شیخ‌عبدالقادر گیلانی سید می‌بوده ولی او را نیز جز با لقب شیخ نخوانده‌اند.» این ایراد مرا واداشت که درباره‌ی شیخ‌عبدالقادر بجستجو پردازم و شگفت بود که دیدم سیادت او نیز داستانی ماننده‌ی داستان شیخ‌صفی داشته. باینمعنی که شیخ‌عبدالقادر در زمان خودش سید نمی‌بوده و کسی او را به سیدی نمی‌شناخته. از پسرانش هم کسی دعوی سیادت نکرده. این قاضی ابوصالح بوده که دعوی سیادت کرده و چنین تباری بخود و پدرانش بسته است. این را در دو کتاب ارجداری ، یکی «عمدةالطالب» و دیگری «شجرةالاولیاء» (6) آشکاره نوشته‌اند.

شگفتتر آنکه عبدالقادر را کتابی بوده بنام «المواهب‌الرحمانیه». در کتاب «روضات‌الجنات» دیباچه‌ی آن را چنین می‌آورد :

یقول الغوث الاعظم و باز الله الاشهب الافخم ابومحمد محیی‌الدین عبدالقادر بن السید ابی‌صالح الملقب بجنگی دوست بن موسی بن عبدالله بن یحیی‌الزاهد بن محمد بن داوود بن موسی بن عبدالله بن موسی بن عبدالله الحسن المثنی بن الامام الهمام الحسن بن علی بن ابیطالب ...

پیداست که این تبارنامه ساخته است که سپس بکتاب عبدالقادر افزوده‌اند. پس ، از هر باره داستان سیادت عبدالقادر ماننده‌ی داستان سیادت شیخ‌صفی می‌بوده.

پابرگیها :
1ـ گویا لقب «شاه» بزرگان صوفی بخود می‌داده‌اند ، پس از زمان شیخ‌صفی رواج گرفته.
2ـ درمیان شیخهای «سلسله‌ی طریقت» شیخ‌صفی ، تنها او سید می‌بوده و اینست باآنکه دیگران همگی را «شیخ» می‌نویسند ، او را جز «سید» ننوشته‌اند.
3ـ او خود را در شعرهایش «سلطان حیدراُغلی» می خواند : «جهانی دوتی سلطان حیدراُغلی» ولی مردم «شیخ اُغلی» می‌خوانده‌اند.
4ـ خَستُویدن = اقرار کردن ، اذعان کردن ـ ویراینده
5ـ «شیخ‌شاه» لقب شیخ‌ابراهیم شروانشاه می‌بوده که در زمان شاه‌اسماعیل می‌زیسته. دانسته نیست بهر چه لقب او را بشیخ‌ابراهیم ، نیای خود داده‌اند.
6ـ نسخه‌ی خود «شجرةالاولیاء» را در دست نمی‌داشتم. در «روضات‌الجنات» دیدم که از آن کتاب آورده است.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 6

الف ـ آنها که بشما ایراد می‌گیرند می‌گویند شما بایستی اصل اسلام را بگیرید. اگر آن را گرفته بودید بآسانی موفق می‌شدید. اختلاف هم رخ نمی‌داد.

د ـ جای افسوس است که این عنوان «اصل اسلام» بدهان آنها افتاده که بی‌آنکه بیندیشند و بفهمند گیجسرانه آن را به رخ ما می‌کشند. نخست بآن کسان باید گفت : شما که لالایی می‌دانید چرا خوابتان نمی‌برد؟ عبید زاکانی می‌گوید : «قزوینی‌ای ماری را بروی سکویی خفته دید ، گفت : دریغ! مردی و سنگی!» ، آنها نیز همین طور می‌کنند. گویا خود را آدم حساب نمی‌کنند.

اگر این راستست که با اصل اسلام می‌توان اختلافات را از میان برد چرا خودشان بآن نمی‌کوشند؟!. این در کجای جهانست که کوشنده یکی باشد و دستور دهنده یکی؟!. چرا بجای دستور دادن بمن خودشان بکار نمی‌پردازند؟!.

دوم چنانکه گفتم آنان این سخن را نیندیشیده می‌گویند. می‌پندارند اصل اسلام یک چیز روشنیست که همانکه بمیان گزارده شد همه آن را خواهند پذیرفت و این نمی‌دانند که این کیشهای گوناگونی که از اسلام جدا گردیده پیروان هر یکی از آنها اصل اسلام را کیش خود می‌داند ، و پیداست که اگر چنان نمی‌دانست آن را نمی‌پذیرفت.

ما همه‌مان شیعه بوده‌ایم و می‌دانیم که شیعیان عقیده‌مندند که اساس اسلام همینست که آنها دارند و دیگران را در گمراهی دانسته بلکه کشتن آنها را واجب می‌شمارند. همین عقیده را سنیها دارند. اصل اسلام را در نزد خودشان شناخته شیعیان و دیگران را «اهل بدعت» می‌شناسند. باطنیان که نامشان شنیده‌اید باآنکه سرانشان بکندن بنیاد اسلام می‌کوشیدند عنوانشان این بود که عقاید و احکام اسلام یک ظاهری دارد و یک باطنی. ظاهر آنها را مردم گرفته‌اند و باطنش در نزد ماست. اصل اسلام را در نزد خود می‌شناختند. صوفیان که بیشتر مسلمانان آنها را بیرون از اسلام می‌شمارند خود ایشان مدعی بودند که مغز اسلام را بدست آورده‌اند و بدیگران جز پوست آن نرسیده و آنها را «قشری» (پوستی) می‌نامیدند.

این موضوع چندان آشکار است که بسخن نیاز نیست. شما اگر می‌خواهید ، آزمایشی هم بکار بندید. مثلاً جمعی را از شیعیان دعوت کنید و نشستی برپا گردانیده بگویید : «زیارت رفتن در اصل اسلام نبوده. بیایید آن را ترک کنید» ، یا بگویید : «موضوع امامت که شما آن را دستاویز اختلاف گردانیده‌اید در اساس اسلام نبوده در قرآن هم یادی از آن نشده» ، یا بصوفیها بگویید : «صوفیگری از روم و یونان آمده ، اسلام از آن بیزار بوده ، بیایید دست بردارید» ـ این آزمایش را بکنید تا بدانید چه پاسخ خواهید شنید.

می‌گویند : «قرآن را می‌گزاریم بجلو و اصل اسلام را پیدا می‌کنیم.» نمی‌دانند که همه‌ی این کیشها بعقاید خود از قرآن دلیل می‌آورند و با بودن قرآن بوده که این اختلافها و گمراهیها پیدا شده.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۴

دوم : دانشهایی که از کهنه و نو ، و سودمند و بی‌سود ، بدرس خواندن و یا از اینجا و از آنجا فراگرفته‌اند بآنها می‌نازند و به پشتگرمی آنهاست که خود را دانا می‌شمارند و از پیروی بکسی و پذیرفتن سخنی بی‌نیاز می‌دانند. بلکه بسیاری درپی پند دادن و راه نمودن بدیگران می‌باشند. کار بجایی رسیده که کسی که هنرش چامه‌بافیست و چند چامه‌ای بافته ، و یا کسی که تاریخچه‌ی زندگانی یک چامه‌بافی را نوشته ، یا جوانی که یک رمانی پرداخته ، یا مردی که کتابچه‌ای در کف‌بینی چاپ کرده ، بهمین مایه خود را دانا می‌شمارد و گردن بهیچی نمی‌گزارد. جوانان که از دبیرستانها بیرون می‌آیند کمی در خود سراغ نمی‌دارند و نیازی به فراگرفتن دانش دیگری برای زندگانی نمی‌شناسند. بویژه آنان که باروپا رفته و بازگشته‌اند که خود را برتر از دیگران می‌پندارند و چنان می‌دانند که همه چیز را یاد گرفته و بازآمده‌اند.

در جایی که این دانشها یا فراگرفته‌ها را با راه زندگانی پیوستگی نیست و اینها نه چیزیست که کسی را در زندگی رستگار گرداند. نمی‌گویم آن دانشها همه بیهوده است. چنین سخنی چه رواست؟! ما خود هواخواه دانشها می‌باشیم و همیشه گفته‌ایم و در اینجا هم می‌گوییم : دانشهای طبیعی و ریاضیات و پزشکی و اینگونه چیزها بسیار ارجمند است و ما در زندگی نیازمند آنها هستیم. چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، بلکه می‌باید گفت : از این دانشها هنگامی سود توان برداشت که توده بشاهراه زندگی افتد و رو بسوی پیشرفت روانه گردد. در یک توده‌ی سرگردان و بیراه از دانشها جز زیان سودی برنخیزد.

شما ببینید : یک سپاه انبوهی که توپچیان و بمب‌اندازان و دیگر هنرمندان (1) میان خود می‌دارند هنگامی توانند از هنرهای ایشان بهره بردارند که سپاه بسامان [=منظم] و در زیر دست یک سرداری باشد و یکدل و یکزبان بکار درآید ، و آنگاه دوست از دشمن شناخته با دشمنان به یک جنگ سودمندی برخیزد. یک سپاه نابسامان و پراکنده‌دل از هنرهای سپاهیان خود جز زیان چه سودی تواند برداشت؟!..

اینان نمی‌دانند که پشت سر این دانشها که فراگرفته‌اند دانش دیگری هست که معنی جهان و زندگی را می‌آموزد و راه آسایش و خرسندی را یاد می‌دهد و آن دانش از همه گرانمایه‌تر می‌باشد و پیداست که باین آسانی آن را نخواهند پذیرفت ، و بلکه چنانکه دیده‌ایم بسیاری بیفرهنگانه از در ریشخند خواهند درآمد ، و ما ناگزیریم درماندگیها و لغزشهای ایشان را که در این چند سال دیده‌ایم یادشان آوریم.

پابرگی :
1ـ هنر معنی فن و «تخصص» هم دارد. کسروی باین معنی بسیار بکار برده. ـ ویراینده
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 7

دلیلهای دیگر (دو از دو)

دوم : از زمان شیخ‌صفی و فرزندان او برخی تومارها و قباله‌ها در دست است که نام شیخ یا یکی از فرزندانش با لقبهایی در آنها برده شده و ما چون می‌نگریم نه تنها واژه «سید» را در آنها نمی‌یابیم ، از همه‌ی آن لقبها چیزی که سیدی را ـ اگر چه دور باشد ـ بفهماند نمی‌بینیم.

از جمله توماری هست که بتاریخ «الخامس من صفر سنه سبع عشرة و سبعمأة» (717) به «دارالملک سلطانیه» نوشته شده و زمینه‌ی آن خریدن دیهی و «وقف» کردن آن بزاویه‌ی شیخ‌صفی می‌باشد و خود «آل‌تمغا» و «ثبت دفتر دیوانی» را با خط مغولی داراست. در آن تومار لقبهای شیخ‌صفی را چنین می‌شمارد : «سلطان‌المشایخ والمحققین قطب العارفین سالک محجة‌الیقین صفی‌الدین زادالله برکته».

در وقفنامه‌ی دیگری ، که بتاریخ «صفر اثنی و تسعین و سبعمأة» (792) نوشته شده ، در زمینه‌ی «وقف» کردن «جزؤی» از قرآن به «حضیره‌ی مقدسه»ی شیخ‌صدرالدین ، لقبهای او را چنین می‌شمارد : «افضل‌المشلیخ والمتأخرین قطب‌السالکین فخرالناسکین شیخ‌صدرالملة و الحق و الدنیا و الدین خلدت میامن انفاسه الشریفة الی یوم‌الدین».

در «کتابخانه‌ی سلطنتی» کتاب هست بنام «صریح‌الملک». دیههایی که ببارگاه شیخ در اردبیل «وقف» شده بوده ، قباله‌ها و وقفنامه‌های آنها در این کتاب گرد آورده شده. در آنجا قباله‌ها و وقفنامه‌هایی از جهانشاه قراقوینلو و از زن او بیگم‌خاتون هست که در بسیاری از آنها نام شیخ‌جعفر (1) ، پسر خواجه‌علی را برده لقبهای بسیاری برایش می‌شمارد. مثلاً در یک جا بتاریخ 861 می‌نویسد : «جناب شیخ‌الاسلام الاعظم مرشد طوائف‌الامم رقیع‌القدر و الهمم خلاصة اطوار بنی‌آدم جامع‌العلوم والحکم معدن‌اللطف والجود والکرم ، افتخار مشایخ‌العالم نظام‌الحقیقة والشریعه والدین جعفرالعلوی الصدری الصفوی آدام‌الله ظلال جلاله علی‌العالمین».

در دیگری بتاریخ سال 857 می‌نویسد : «عالیجناب شیخ‌الاسلام اعظم نقباء الاکابر بین‌الامم مطلع طوالع سعادات و منبع لوامع کرامات نظام الحق و الشریعة والدین صدرالاسلام والمسلمین الشیخ جعفر الصدری الصفوی اسبغ‌الله ظلاله علی‌العالمین».

از اینگونه قباله‌ها و تومارها از آن زمان بسیار توان یافت. از اینهمه لقبها و ستایشها که شمرده شده ، از هیچ‌یکی سیادت فهمیده نمی‌شود. اینها دلیلهای دیگریست که سید نبودن شیخ‌صفی و فرزندان و نوادگانش را می‌رساند. (2)

پابرگیها :
1ـ شیخ‌جعفر پسر خواجه‌علی و برادر کوچکتر شیخ ابراهیم می‌بوده و چنین پیداست که پس از مرگ شیخ‌ابراهیم که پسرش شیخ‌جنید جانشین پدر گردیده ، چون جهانشاه قراقوینلو که پادشاه آن زمان می‌بوده ، با شیخ‌جنید میانه‌ی خوبی نمی‌داشته و از بسیاری پیروان او بیمناک می‌بوده ، این شیخ‌جعفر را پیش کشیده بسته‌ی خود گردانیده.
2ـ اینک سه دلیل دیگر :
1) خواجه رشیدالدین فضل‌الله در سفارش شیخ‌صفی بفرزند خود ، میراحمد ، که وقتی حاکم اردبیل بوده است ، چنین می‌نویسد : «و نوعی سازی که جناب قطب فلک حقیقت ، و سباح بحار شریعت ، و مساح مضمار طریقت ، شیخ‌الاسلام والمسلمین ، برهان‌الواصلین ، قدوه‌ی صفه‌ی صفا ، گلبن دوحه‌ی وفا ، شیخ‌صفی‌الملة والدین ، ادام‌الله تعالی برکات انفاسه الشریفه ، از تو راضی و شاکر باشد و بر آستانه‌ی ولایت‌پناه او پیوسته چون پرده سر عجز و سوگواری نهاده باشی و به یقین بشناس که خسرو سیارگان مستفید رای جهان‌آرای و کاتب فلک مفتون کلام روح‌افزای اوست ...» ( مکاتبات رشیدی ، ص 309)
2) در مکتوبی که خواجه رشیدالدین به شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی نوشته است ، صفات و القاب او را چنین یاد می‌کند و هیچ ذکری از سیادت بمیان نمی‌آورد : «... و از باری ، عز شأنه ، اسباب مواصلت و مصاحبت آن طوطی شکرستان براعت ، و بلبل بوستان فصاحت ، سالک مسالک تحقیق ، مالک ممالک توفیق ، بانی مبانی الوان جلال ، مستحکم اساس فضل و کمال ، کاشف اسرار قرآن ، خلاصه‌ی نوع انسان ، قطب فلک ولایت ، مهر سپهر هدایت ، شجره‌ی ثمره‌ی مروت ، ثمره‌ی شجره‌ی فتوت ، حامی بیضه‌ی دین ، حارص ملک یقین ...» (مکاتبات رشیدی ، ص 265)
3) در فرمانی به تاریخ 773 از سلطان احمد جلایر ، که خطاب به شیخ‌صدرالدین صادر کرده ، او را چنین خوانده است : «... شیخ‌الاسلام اعظم ، سلطان‌المشایخ والمحققین ، قدوةالسالکین ، ناصح الملوک والسلاطین ، مرشد الخلایق اجمعین ، شیخ‌صدرالحق والملة والدین ادام‌الله برکة حیاته الشریفه ...» چنانکه دیده می‌شود در اینجا نیز از سیادت شیخ هیچ ذکری نشده است. ـ یحیا ذکاء
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 7

در همین دو سه هفته ما در تهران دیدیم : آقای شیخ ‌محمد مردوخ از کردستان آمده ایرانیان را به یگانگی دعوت می‌کند و می‌گوید بیایید همه یکی شویم و بسخنان خود دلیلهای آشکار از قرآن می‌آورد. ملایان در برابر او هایهوی برپا می‌کنند ، دشنامها نوشته با صد بیشرمی او را «خر دجّال» می‌خوانند. در برابر دلیلهایش مغالطه می‌کنند.

او می‌گوید : اگر خلافت ابوبکر ناحق بوده زنهایی که در زمان او در جنگ اسیر افتاده بودند چون از راه نامشروع بدست آمده بودند بایستی بمسلمانان حلال نباشند. شهربانو دختر یزدگرد هم بایستی بامام حسین‌بی‌علی حلال نباشد. این را ـ راست یا دروغ ـ دلیل می‌آورد. آنها چون پاسخی نمی‌توانند برای تحریک عوام مغالطه می‌کنند که بامام ما نسبت زنا داده. این نمونه‌ای از رفتار آنها در برابر عنوان اصل اسلام است. (1)

آنگاه مگر داستان وهابیها فراموش شده؟.. مگر محمدبن‌عبدالوهاب سخن از اصل اسلام نمی‌راند و دلیل از قرآن نمی‌آورد؟.. با او چه رفتاری کردند؟. آیا بدلیهایش گردن گزاردند؟!.

وهابیها با آن روشنی دلیل آورده نشان می‌دهند که بت‌پرستان قریش که پیغمبر اسلام با آنها به نبرد برخاست رفتارشان با بتهاشان همین بوده که شما با گنبدهای مردگان رفتار می‌کنید. نشان می‌دهند که بت‌پرستان چون در برابر دلیلهای پیغمبر درمانده بودند عذر آورده می‌گفتند : «ما اینها را خدا نمی‌دانیم ، بلکه اینها میانجیانی هستند میانه‌ی ما و خدا» ، و این درست همان عقیده‌ایست که شما درباره‌ی مردگان خوابیده در زیر گنبدها دارید. با این دلیلهای روشن سخن آنها را نمی‌پذیرند و در پیش خود آنها را بیرون از اسلام می‌دانند.

بهتر است کسانی که بعنوان «اصل اسلام» بما ایراد می‌گیرند اینها را بدانند و به پوچی سخن خود خَستُوان[=معترف] گردند.

پابرگی :
1ـ یک دلیل دیگر بآنکه این کیشها همه همردیفند و یکی را بدیگری برتری نبوده همه تهی از راستیهاست و هیچ یک توانای برانگیختن نیروی راستی‌پرستی در مردمان نمی‌باشد آنکه بیش از یک سده است سخن از «اتحاد اسلام» درمیانست و در آنجا هم «اصل اسلام» بمیان می‌آمده و چون پیش نرفته بیش از پنجاه سالست سخن به «نزدیک گردانیدن کیشها» کشانده شده «دارالتقریب مذاهب» بنیاد گزاشته‌اند و تاکنون صدها گفتار در این باره نوشته ده‌ها هَمایش پدید آورده آرزوها در دل پرورده‌اند ولی آنچه دیده می‌شود اینست که هر چند سال یک بار یک شاخه‌ی نوی از هر یک از اینها سر برآورده بنامهایی همچون «روشنفکری دینی» یا «نواندیشی دینی» و با آرزوهایی همچون «پروتستانیزم اسلامی» جدا می‌شوند و از دیگران دورتر می‌افتند. این در حالیست که دسته‌هایی همچون طالبان و القاعده از سوی دیگر جدا افتاده‌اند.
از آنسو هر ساله در کشورهایی همچون عراق و پاکستان در کشاکشهای کیشی خونهای بسیار بر زمین می‌ریزد. شیعی و حنفی و وهابی و دُروزی و علی‌اللهی و شیخی و کریمخانی و دیگران هر یک بر کیش خود ایستادگی می‌کنند و نتیجه‌ای که در دست هست جز این نیست که نیروهایی که می‌باید در آبادی جهان و خرسندی جهانیان و پیشرفت دانشها بکار آید در راه ریختن خون بیگناهان و ویران کردن آبادیها بکار می‌افتد. آیا نتیجه‌ی برخاستن دینها و پیشرفت دانشها و تمدن باید این باشد؟! ـ ویراینده
شیخ محمد مردوخ
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۵

نخست داستان اروپاییگری را یادشان خواهیم آورد. اگر فراموش نشده همه‌ی اینان از دانشهای خود آن نتیجه را می‌گرفتند که شرقیان باید هرچه در اروپاست بگیرند و از هر باره پیروی با اروپاییان نمایند و این را همیشه آشکاره می‌گفتند ، و در گفتگو از نیک و بد همیشه دلیلشان آن می‌بود که فلان چیز در اروپا نیز چنین است و یا چنانست ، و پیشوایان چاره‌ی شرق را جز در آن نمی‌دیدند که مردم از درون و بیرون و از تن و جان اروپایی گردند (1) ، و چون در خود اروپا سختیهایی پیش آمده و میوه‌های تلخ آن زندگانی کم‌کم رسیده بود و خود اروپاییان گاهی بگله و ناله برمی‌خاستند ، اینان در شرق درباره‌ی آن سختیها چنین می‌گفتند : «چه باید کرد تمدن این چیزها را با خود دارد. در یک توده تمدن هرچه بیشتر سختیها بیشتر باشد». این بود معنایی که بزندگانی اروپا و بسختیهای آن می‌دادند ، و همگی بر این بودند که شرقیان ناگزیرند زندگانی اروپا را (که تمدن همانست) از آغاز تا انجام بگیرند و بآن سختیها که اروپاییان دچار گردیده‌اند اینان نیز دچار گردند و بنام تمدن در برابر آنها شکیبایی نمایند.

این بود نتیجه‌ای که اینان از دانشها و آگاهیهای خود گرفته بودند و ما نشان دادیم آن خطاست. ما نشان دادیم که شرقیان باید دانشهای اروپا را گیرند ، و افزارهایی را که برای زندگانی یا از بهر جنگ ساخته‌اند گیرند ، ولی در راه زندگی نباید پیروی بآنان ننمایند. نشان دادیم که اروپاییان خود در این راه گمراهند و گزندها از آن گمراهی می‌بینند و خواهند دید. نشان دادیم که برای زندگانی آیینی از روی خرد باید بود. این سخنان بر ایشان ناگوار می‌افتاد و بهیاهو برمی‌خاستند. ولی چون پاسخی نمی‌داشتند ناگزیر خاموش شدند.

این را برای مثل یاد می‌کنم و در اینجا درپی آن نیستم که از اروپاییگری نکوهش نویسم و یا از آیین زندگی سخن رانم. اینها کارهاییست که در جای خود کرده شده و خواهد شد. چنانکه گفتیم اینان چون نمی‌خواهند براستی گردن گزارند و هیچ باور نمی‌کنند که بالاتر از دانشهای آنان دانشی باشد و با مغز پربادی خود را کنار می‌گیرند ما می‌خواهیم لغزشهای ایشان را به رخشان کشیم. می‌خواهیم از آن پنداری که گریبانگیرشان شده بکاهیم و این بفهمانیم که بالاتر از دانشهای شما دانشی بس گرانمایه هست ـ دانشی که لغزشهای اروپاییان را باز می‌کند ، دانشی که راه خرسندی و آسایش را بمردمان یاد می‌دهد.

اینان باور نمی‌دارند که پشت سر آن هیاهوها و سرگرمیها که ایشان راست یک رشته راستیهای بسیار گرانبهایی هست. راستیهایی‌که اینان هیچ نمی‌شناسند و بسیار بدورند ، و من برای آنکه اینان را بیاگاهانم ناگزیرم مثل دیگری یاد کنم. اینان آن کسانیند که تو گویی هیچ فهمی از خودشان ندارند و اینست هر آوازی از اروپا برخیزد پای کوبند و دست افشانند و هنوز فراموش نشده که چون چند کسی از شرقشناسان غرب کتابهایی درباره‌ی چامه‌سرایان ایران نوشتند و سخنان بیهوده و ننگین زمان مغولان و ترکان را به نیکی ستودند در اندک‌زمانی هزاران کسان آواز بآواز ایشان انداختند و بگفتگو و جستجو از یاوه‌بافیهای زمان مغولان پرداختند و صد کتاب در این زمینه‌ها بچاپ رسانیدند.

کنون کسی بپرسد آیا سود آنها چه بود و چه نتیجه‌ای از آنها توان برداشت؟!.. می‌گویند : سخنان شیوایی سروده‌اند. می‌گویم : بهتر است شما همین زمینه را روشن گردانید و معنی سخن را بما بازنمایید. آیا کسی همینکه سخنان شیوایی گفت باید بزرگش شمرد و گفته‌هایش را نگه داشت؟!.. شما چرا باید این ندانید که سخن چیز جداگانه‌ای نیست. روشنتر گویم : سخن برای اینست که آدمی اگر معنایی در دل می‌دارد و می‌خواهد بکسی فهماند آن را بقالب سخن ریزد و بزبان راند و بآن کس بفهماند ، و اینست جز بهنگام نیاز نشاید. شما اگر نیاز دارید توانید سخن گفتن ، و این سخن که بهنگام افتاده اگر شیوا باشد بهتر خواهد بود و ارج بیشتر خواهد داشت. ولی اگر نیازی نباشد و بخیره[=بی‌جهت] زبان بسخن باز کنید هرچه گویید یاوه است گو که شیوا باشد! این خود از بدترین زیانکاریهاست که شما چنان سخنان یاوه و بیمغزی را نگه دارید. کسانی که در روز گرفتاری توده برخاسته‌اند و یک سخنی که بدرد مردم بیچاره خورَد و گره از کارشان گشاید از دهانشان درنیامده ، و بهنگامی که از ملیونها خاندانها فریاد سوگواری برمی‌خاست آنان همه دم از شادی زده‌اند و بخونخواران مغول ستایشها سروده‌اند دور از غیرت و مردانگی است که شما چنان بیدردانی را نیک شمارید و گفته‌هاشان را نگه دارید.

پابرگی :
1ـ گفته‌ای از حسن تقیزاده بازمانده که بس شناخته شده می‌باشد : «باید باطناً و ظاهراً و مادتاً و معناً فرنگی باشیم.» ـ ویراینده
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 8

بی‌پروایی‌ای که شاه‌اسماعیل به سیادت می‌نموده

یک چیز دانستنی آنکه شاه‌اسماعیل که بنیاد پادشاهی صفویان را گزارده ، به سیادت پروایی نمی‌داشته و درپی نشان دادن چنان تباری نمی‌بوده : در شعرهایش خود را غلام «غلام آل‌حیدر» و «مرید و چاکر و لالای قنبر» می‌خوانده که از یک سید شاینده نمی‌بوده (1). از لقبهایی که برایش می‌شمارده‌اند نیز سیدی فهمیده نمی‌شود. مثلاً مسجد ساوه را در سال 924 در زمان پادشاهی او ساخته‌اند و نوشته‌ی سردر آن چنین است :

قد اتفق بناء المسجد العالی و اتمامه فی زمان الدولة السلطان الاعدل الاعظم الخاقان الاشجع الافخم مالک رقاب الامم مولی ملوک العرب و العجم ظل‌الله فی الارضین و عون الضعفاء و غوث الملهوفین بساط الامن والامان قامع قواعد الظام والطغیان مؤسس ارکان الدین والدولة مشید بنیان‌الملک والملة والسلطان ابوالمظفر شاه‌اسماعیل بهادرخان خلدالله ملکه و سلطانیه و افاض علی‌العالمین عدله و احسانه. (2)

ولی شاه‌تهماسب بوارونه‌ی پدر خود ، پروای بسیاری به سیادت می‌داشته و دلبستگی به نشان دادن آن تبار می‌نموده که خود را «تهماسب الحسینی الموسوی الصفوی» می‌نویسانیده و امامان را نیای خود می‌شمارده (3). چنانکه گفتیم با دستور او بوده که میرابوالفتح به «تنقیح صفوة‌الصفا» پرداخته ، و کسی چه داند که با دستور او نسخه‌های کهنی را از کتاب ابن‌ُبَزّاز نابود نگردانیده باشند.

پابرگیها :
1ـ خطایی در غلام آل‌حیدر مرید و چاکر و لالای قنبر
2ـ بازمانده‌ی نوشته لقبهای سازنده‌ی مسجد و تاریخ ساختن است ، این نوشته را خود من در ساوه از روی سردر مسجد رونویس کرده‌ام. غلطی که در واژه‌ی «الدوله» دیده می‌شود همچنان می‌بوده.
3ـ «تذکره‌ی شاه‌تهماسب» که در جلد دوم «مطلع‌الشمس» و همچنین جداگانه بچاپ رسیده دیده می‌شود. در آنجا در خوابی که دیده امامان باو گفته‌اند : «فرزند».
كافنامه.pdf
277.2 KB
🔶 کافنامه

🖌 احمد کسروی

زبانشناسی ، بررسی پسوند «کاف»
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 8

گذشته از همه‌ی اینها آنان نمی‌دانند که امروز یک کار بسیار بزرگ و بسیار دشوار نبرد کردن با گمراهیهاست. همان پیغمبر اسلام با یک بت‌پرستی روبرو بود و سالها با آن به نبرد پرداخت و تا آن را نینداخت راه کار خود را صاف نگردانید.

امروز ما در همین کشور با ده گونه گمراهی روبرو می‌باشیم که باید با یکایک آنها نبرد کنیم و بیپایی هر یکی را روشن گردانیم ، و ایستادگیهای سختی را که پیروان هر یکی از آنها می‌کنند بشکنیم. ما در برابر اینها به نیرویی ده برابر نیروی اسلام نیاز داشتیم. این گمراهیهای گوناگون مردم را بیکبار گیج گردانیده و خردها و فهمهاشان را از کار انداخته است.

اکنون دوازده سالست که ما با این گمراهیها در نبردیم و تیشه‌ها بریشه‌ی هر یکی فرود آورده‌ایم ، و در چنین هنگامی می‌بینیم کسانی زبان باز کرده می‌گویند : «شما بایستی اصل اسلام را پیش کشید». بگفته‌ی عوام چیزی هم از ما طلبکار درآمده‌اند.

دانسته می‌شود این کوششها که ما کرده‌ایم و در برابر گمراهیهای هزار ساله بالا افراشته بکندن بنیاد آنها تلاش کرده‌ایم کار بدی بوده. ما راه کوشش را نشناخته‌ایم. بایستی از این بزرگواران شور خواهیم ، از این استادان دستور گیریم. اینست معنی سخن آنها.

چنانکه گفتیم «اصل اسلام» عنوانیست بدهان اینها افتاده. شنیده‌اند و یاد گرفته‌اند و نافهمیده بزبان می‌آورند. شما اگر پرسشهایی کنید خواهید دید که درماندند و پاسخی نتوانستند. در همانحال ، این عنوان سنگری برای آنهاست. سنگر دوم است که در آن خود را نگه دارند و از میدان درنروند.

اینها در گمراهیهای کیشی خود پافشارند : روضه می‌خوانند ، بزیارت می‌روند ، مرده‌های خود را از گور درآورده با صد رسوایی به قم و نجف می‌فرستند ... ، و اگر شما باین نادانیهاشان ایراد گرفتید تا بتوانند با شما مجادله می‌کنند و ایستادگی نشان می‌دهند. ولی هنگامی که شکست خوردند و بایرادهای شما پاسخ نتوانستند در آن هنگامست که یک سنگر پس نشسته می‌گویند : «اینها در اصل اسلام نبوده ، و ما تابع اصل اسلامیم». این شیوه‌ایست که ما در این دوازده سال از آنان دیده‌ایم. خواستشان پافشاری بروی کیش خودشانست و عنوان «اصل اسلام» سپری در دست آنهاست.

بارها این مثل را زده‌ایم که دین در نزد اینها مانند رخت است که دو دست از آن دارند : یکی کهنه و چرک‌آلود و ناپاک که به تن خود می‌کنند و با آن زندگی بسر می‌برند ، دیگری تازه و پاکیزه که در بقچه نگه می‌دارند و بمیهمانان و بیگانگان نشان می‌دهند.

یکی بآنان نمی‌گوید : شما اگر کسی هستید که رستگاری از گمراهی بازشناسید پس آنهمه گمراهیها و نادانیها چیست که گرفتار می‌باشید؟. اگر نیستید پس چگونه است که بما دستور می‌دهید. شما در لجنزار گمراهیهای گوناگون فرورفته بودید و ما کوشیده‌ایم که بیرونتان آوریم. ولی شما بروی خود نیاورده در همان حال می‌خواهید راهنمایی کنید و بما دستورهایی دهید ، و من نمی‌دانم باین کار شما چه نامی دهم.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۶

شما این را نمی‌دانید که در یک توده چون سخن فراوان بود زیانها از آن زاید و اندیشه‌ها پراکنده گردد. می‌گویید اینان پند سروده‌اند و آن نمی‌دانید که پند سرودن کار هر کس نیست و در جایی‌ که مردان تردامن و بیدرد پندسرایی کنند پند از ارج افتد و دیگر کارگر نباشد. نمی‌دانید که همان پندها صد زیان دربر می‌دارد ، و این نتیجه‌ی آنهاست که امروز بیشتر ایرانیان نیکی را تنها گفتن آن می‌شناسند و هیچگاه دربند کار بستن نمی‌باشند.

در یک توده یکی از چیزهایی که خویهای ستوده را رواج گرداند شناختن نیک از بد می‌باشد که نیک را ارج شناسند و گرامی دارند و بد را خوار شمارند و از نکوهش بازنایستند. ولی ببینید شما چگونه فریب می‌خورید که مردانی را که سراسر بدی بوده‌اند و خودشان بدیهای خود را بیرون ریخته‌اند بدینسان بزرگ می‌دارید. ولی مردان دلیر و بزرگی را که در تاریخ پیدا شده‌اند همه خوار می‌گیرید و نامی از آنان نمی‌برید. ببینید چگونه نمی‌فهمید و بزیان خود می‌کوشید.

از اینگونه لغزشها اگر بشمارم بسیار است. آنان اینها را آسان می‌شمارند ولی بسیار گرانست و بسیار بزرگست. همین چیزهاست که یک توده را افزار دست بیگانگان گردانَد. همین چیزهاست که یک توده را از رستگاری و سرفرازی بی‌بهره گزارد.

اینان بسیار بی‌مایه‌اند. آن اندازه دانش یا آگاهی که اینان راست نه چیزیست که یک مردی را بجایی رساند. یک توده که سرمایه‌ی یکان یکانش اینها باشد با توده‌های بزرگ جهان همسری نتواند. همه چیز بکنار ، اینان زیان خودسری و جدا اندیشیدن را نمی‌دانند که باید گفت معنی زندگی را نمی‌دانند. مردانی سر بلند می‌دارند و بخود می‌بالند و کمی در خود سراغ نمی‌دارند ولی این کار ایشانست که هر یکی جدا می‌اندیشند و جدا می‌زیند و هر یکی آنچه را می‌خواهد نیک می‌نامد و آنچه را نمی‌خواهد بد می‌خواند ـ اینچنان می‌زیند و آن نمی‌فهمند که یک توده با چنین حالی جز نابودی سرنوشت دیگری ندارد.