پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 6

الف ـ آنها که بشما ایراد می‌گیرند می‌گویند شما بایستی اصل اسلام را بگیرید. اگر آن را گرفته بودید بآسانی موفق می‌شدید. اختلاف هم رخ نمی‌داد.

د ـ جای افسوس است که این عنوان «اصل اسلام» بدهان آنها افتاده که بی‌آنکه بیندیشند و بفهمند گیجسرانه آن را به رخ ما می‌کشند. نخست بآن کسان باید گفت : شما که لالایی می‌دانید چرا خوابتان نمی‌برد؟ عبید زاکانی می‌گوید : «قزوینی‌ای ماری را بروی سکویی خفته دید ، گفت : دریغ! مردی و سنگی!» ، آنها نیز همین طور می‌کنند. گویا خود را آدم حساب نمی‌کنند.

اگر این راستست که با اصل اسلام می‌توان اختلافات را از میان برد چرا خودشان بآن نمی‌کوشند؟!. این در کجای جهانست که کوشنده یکی باشد و دستور دهنده یکی؟!. چرا بجای دستور دادن بمن خودشان بکار نمی‌پردازند؟!.

دوم چنانکه گفتم آنان این سخن را نیندیشیده می‌گویند. می‌پندارند اصل اسلام یک چیز روشنیست که همانکه بمیان گزارده شد همه آن را خواهند پذیرفت و این نمی‌دانند که این کیشهای گوناگونی که از اسلام جدا گردیده پیروان هر یکی از آنها اصل اسلام را کیش خود می‌داند ، و پیداست که اگر چنان نمی‌دانست آن را نمی‌پذیرفت.

ما همه‌مان شیعه بوده‌ایم و می‌دانیم که شیعیان عقیده‌مندند که اساس اسلام همینست که آنها دارند و دیگران را در گمراهی دانسته بلکه کشتن آنها را واجب می‌شمارند. همین عقیده را سنیها دارند. اصل اسلام را در نزد خودشان شناخته شیعیان و دیگران را «اهل بدعت» می‌شناسند. باطنیان که نامشان شنیده‌اید باآنکه سرانشان بکندن بنیاد اسلام می‌کوشیدند عنوانشان این بود که عقاید و احکام اسلام یک ظاهری دارد و یک باطنی. ظاهر آنها را مردم گرفته‌اند و باطنش در نزد ماست. اصل اسلام را در نزد خود می‌شناختند. صوفیان که بیشتر مسلمانان آنها را بیرون از اسلام می‌شمارند خود ایشان مدعی بودند که مغز اسلام را بدست آورده‌اند و بدیگران جز پوست آن نرسیده و آنها را «قشری» (پوستی) می‌نامیدند.

این موضوع چندان آشکار است که بسخن نیاز نیست. شما اگر می‌خواهید ، آزمایشی هم بکار بندید. مثلاً جمعی را از شیعیان دعوت کنید و نشستی برپا گردانیده بگویید : «زیارت رفتن در اصل اسلام نبوده. بیایید آن را ترک کنید» ، یا بگویید : «موضوع امامت که شما آن را دستاویز اختلاف گردانیده‌اید در اساس اسلام نبوده در قرآن هم یادی از آن نشده» ، یا بصوفیها بگویید : «صوفیگری از روم و یونان آمده ، اسلام از آن بیزار بوده ، بیایید دست بردارید» ـ این آزمایش را بکنید تا بدانید چه پاسخ خواهید شنید.

می‌گویند : «قرآن را می‌گزاریم بجلو و اصل اسلام را پیدا می‌کنیم.» نمی‌دانند که همه‌ی این کیشها بعقاید خود از قرآن دلیل می‌آورند و با بودن قرآن بوده که این اختلافها و گمراهیها پیدا شده.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۴

دوم : دانشهایی که از کهنه و نو ، و سودمند و بی‌سود ، بدرس خواندن و یا از اینجا و از آنجا فراگرفته‌اند بآنها می‌نازند و به پشتگرمی آنهاست که خود را دانا می‌شمارند و از پیروی بکسی و پذیرفتن سخنی بی‌نیاز می‌دانند. بلکه بسیاری درپی پند دادن و راه نمودن بدیگران می‌باشند. کار بجایی رسیده که کسی که هنرش چامه‌بافیست و چند چامه‌ای بافته ، و یا کسی که تاریخچه‌ی زندگانی یک چامه‌بافی را نوشته ، یا جوانی که یک رمانی پرداخته ، یا مردی که کتابچه‌ای در کف‌بینی چاپ کرده ، بهمین مایه خود را دانا می‌شمارد و گردن بهیچی نمی‌گزارد. جوانان که از دبیرستانها بیرون می‌آیند کمی در خود سراغ نمی‌دارند و نیازی به فراگرفتن دانش دیگری برای زندگانی نمی‌شناسند. بویژه آنان که باروپا رفته و بازگشته‌اند که خود را برتر از دیگران می‌پندارند و چنان می‌دانند که همه چیز را یاد گرفته و بازآمده‌اند.

در جایی که این دانشها یا فراگرفته‌ها را با راه زندگانی پیوستگی نیست و اینها نه چیزیست که کسی را در زندگی رستگار گرداند. نمی‌گویم آن دانشها همه بیهوده است. چنین سخنی چه رواست؟! ما خود هواخواه دانشها می‌باشیم و همیشه گفته‌ایم و در اینجا هم می‌گوییم : دانشهای طبیعی و ریاضیات و پزشکی و اینگونه چیزها بسیار ارجمند است و ما در زندگی نیازمند آنها هستیم. چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، بلکه می‌باید گفت : از این دانشها هنگامی سود توان برداشت که توده بشاهراه زندگی افتد و رو بسوی پیشرفت روانه گردد. در یک توده‌ی سرگردان و بیراه از دانشها جز زیان سودی برنخیزد.

شما ببینید : یک سپاه انبوهی که توپچیان و بمب‌اندازان و دیگر هنرمندان (1) میان خود می‌دارند هنگامی توانند از هنرهای ایشان بهره بردارند که سپاه بسامان [=منظم] و در زیر دست یک سرداری باشد و یکدل و یکزبان بکار درآید ، و آنگاه دوست از دشمن شناخته با دشمنان به یک جنگ سودمندی برخیزد. یک سپاه نابسامان و پراکنده‌دل از هنرهای سپاهیان خود جز زیان چه سودی تواند برداشت؟!..

اینان نمی‌دانند که پشت سر این دانشها که فراگرفته‌اند دانش دیگری هست که معنی جهان و زندگی را می‌آموزد و راه آسایش و خرسندی را یاد می‌دهد و آن دانش از همه گرانمایه‌تر می‌باشد و پیداست که باین آسانی آن را نخواهند پذیرفت ، و بلکه چنانکه دیده‌ایم بسیاری بیفرهنگانه از در ریشخند خواهند درآمد ، و ما ناگزیریم درماندگیها و لغزشهای ایشان را که در این چند سال دیده‌ایم یادشان آوریم.

پابرگی :
1ـ هنر معنی فن و «تخصص» هم دارد. کسروی باین معنی بسیار بکار برده. ـ ویراینده
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 7

دلیلهای دیگر (دو از دو)

دوم : از زمان شیخ‌صفی و فرزندان او برخی تومارها و قباله‌ها در دست است که نام شیخ یا یکی از فرزندانش با لقبهایی در آنها برده شده و ما چون می‌نگریم نه تنها واژه «سید» را در آنها نمی‌یابیم ، از همه‌ی آن لقبها چیزی که سیدی را ـ اگر چه دور باشد ـ بفهماند نمی‌بینیم.

از جمله توماری هست که بتاریخ «الخامس من صفر سنه سبع عشرة و سبعمأة» (717) به «دارالملک سلطانیه» نوشته شده و زمینه‌ی آن خریدن دیهی و «وقف» کردن آن بزاویه‌ی شیخ‌صفی می‌باشد و خود «آل‌تمغا» و «ثبت دفتر دیوانی» را با خط مغولی داراست. در آن تومار لقبهای شیخ‌صفی را چنین می‌شمارد : «سلطان‌المشایخ والمحققین قطب العارفین سالک محجة‌الیقین صفی‌الدین زادالله برکته».

در وقفنامه‌ی دیگری ، که بتاریخ «صفر اثنی و تسعین و سبعمأة» (792) نوشته شده ، در زمینه‌ی «وقف» کردن «جزؤی» از قرآن به «حضیره‌ی مقدسه»ی شیخ‌صدرالدین ، لقبهای او را چنین می‌شمارد : «افضل‌المشلیخ والمتأخرین قطب‌السالکین فخرالناسکین شیخ‌صدرالملة و الحق و الدنیا و الدین خلدت میامن انفاسه الشریفة الی یوم‌الدین».

در «کتابخانه‌ی سلطنتی» کتاب هست بنام «صریح‌الملک». دیههایی که ببارگاه شیخ در اردبیل «وقف» شده بوده ، قباله‌ها و وقفنامه‌های آنها در این کتاب گرد آورده شده. در آنجا قباله‌ها و وقفنامه‌هایی از جهانشاه قراقوینلو و از زن او بیگم‌خاتون هست که در بسیاری از آنها نام شیخ‌جعفر (1) ، پسر خواجه‌علی را برده لقبهای بسیاری برایش می‌شمارد. مثلاً در یک جا بتاریخ 861 می‌نویسد : «جناب شیخ‌الاسلام الاعظم مرشد طوائف‌الامم رقیع‌القدر و الهمم خلاصة اطوار بنی‌آدم جامع‌العلوم والحکم معدن‌اللطف والجود والکرم ، افتخار مشایخ‌العالم نظام‌الحقیقة والشریعه والدین جعفرالعلوی الصدری الصفوی آدام‌الله ظلال جلاله علی‌العالمین».

در دیگری بتاریخ سال 857 می‌نویسد : «عالیجناب شیخ‌الاسلام اعظم نقباء الاکابر بین‌الامم مطلع طوالع سعادات و منبع لوامع کرامات نظام الحق و الشریعة والدین صدرالاسلام والمسلمین الشیخ جعفر الصدری الصفوی اسبغ‌الله ظلاله علی‌العالمین».

از اینگونه قباله‌ها و تومارها از آن زمان بسیار توان یافت. از اینهمه لقبها و ستایشها که شمرده شده ، از هیچ‌یکی سیادت فهمیده نمی‌شود. اینها دلیلهای دیگریست که سید نبودن شیخ‌صفی و فرزندان و نوادگانش را می‌رساند. (2)

پابرگیها :
1ـ شیخ‌جعفر پسر خواجه‌علی و برادر کوچکتر شیخ ابراهیم می‌بوده و چنین پیداست که پس از مرگ شیخ‌ابراهیم که پسرش شیخ‌جنید جانشین پدر گردیده ، چون جهانشاه قراقوینلو که پادشاه آن زمان می‌بوده ، با شیخ‌جنید میانه‌ی خوبی نمی‌داشته و از بسیاری پیروان او بیمناک می‌بوده ، این شیخ‌جعفر را پیش کشیده بسته‌ی خود گردانیده.
2ـ اینک سه دلیل دیگر :
1) خواجه رشیدالدین فضل‌الله در سفارش شیخ‌صفی بفرزند خود ، میراحمد ، که وقتی حاکم اردبیل بوده است ، چنین می‌نویسد : «و نوعی سازی که جناب قطب فلک حقیقت ، و سباح بحار شریعت ، و مساح مضمار طریقت ، شیخ‌الاسلام والمسلمین ، برهان‌الواصلین ، قدوه‌ی صفه‌ی صفا ، گلبن دوحه‌ی وفا ، شیخ‌صفی‌الملة والدین ، ادام‌الله تعالی برکات انفاسه الشریفه ، از تو راضی و شاکر باشد و بر آستانه‌ی ولایت‌پناه او پیوسته چون پرده سر عجز و سوگواری نهاده باشی و به یقین بشناس که خسرو سیارگان مستفید رای جهان‌آرای و کاتب فلک مفتون کلام روح‌افزای اوست ...» ( مکاتبات رشیدی ، ص 309)
2) در مکتوبی که خواجه رشیدالدین به شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی نوشته است ، صفات و القاب او را چنین یاد می‌کند و هیچ ذکری از سیادت بمیان نمی‌آورد : «... و از باری ، عز شأنه ، اسباب مواصلت و مصاحبت آن طوطی شکرستان براعت ، و بلبل بوستان فصاحت ، سالک مسالک تحقیق ، مالک ممالک توفیق ، بانی مبانی الوان جلال ، مستحکم اساس فضل و کمال ، کاشف اسرار قرآن ، خلاصه‌ی نوع انسان ، قطب فلک ولایت ، مهر سپهر هدایت ، شجره‌ی ثمره‌ی مروت ، ثمره‌ی شجره‌ی فتوت ، حامی بیضه‌ی دین ، حارص ملک یقین ...» (مکاتبات رشیدی ، ص 265)
3) در فرمانی به تاریخ 773 از سلطان احمد جلایر ، که خطاب به شیخ‌صدرالدین صادر کرده ، او را چنین خوانده است : «... شیخ‌الاسلام اعظم ، سلطان‌المشایخ والمحققین ، قدوةالسالکین ، ناصح الملوک والسلاطین ، مرشد الخلایق اجمعین ، شیخ‌صدرالحق والملة والدین ادام‌الله برکة حیاته الشریفه ...» چنانکه دیده می‌شود در اینجا نیز از سیادت شیخ هیچ ذکری نشده است. ـ یحیا ذکاء
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 7

در همین دو سه هفته ما در تهران دیدیم : آقای شیخ ‌محمد مردوخ از کردستان آمده ایرانیان را به یگانگی دعوت می‌کند و می‌گوید بیایید همه یکی شویم و بسخنان خود دلیلهای آشکار از قرآن می‌آورد. ملایان در برابر او هایهوی برپا می‌کنند ، دشنامها نوشته با صد بیشرمی او را «خر دجّال» می‌خوانند. در برابر دلیلهایش مغالطه می‌کنند.

او می‌گوید : اگر خلافت ابوبکر ناحق بوده زنهایی که در زمان او در جنگ اسیر افتاده بودند چون از راه نامشروع بدست آمده بودند بایستی بمسلمانان حلال نباشند. شهربانو دختر یزدگرد هم بایستی بامام حسین‌بی‌علی حلال نباشد. این را ـ راست یا دروغ ـ دلیل می‌آورد. آنها چون پاسخی نمی‌توانند برای تحریک عوام مغالطه می‌کنند که بامام ما نسبت زنا داده. این نمونه‌ای از رفتار آنها در برابر عنوان اصل اسلام است. (1)

آنگاه مگر داستان وهابیها فراموش شده؟.. مگر محمدبن‌عبدالوهاب سخن از اصل اسلام نمی‌راند و دلیل از قرآن نمی‌آورد؟.. با او چه رفتاری کردند؟. آیا بدلیهایش گردن گزاردند؟!.

وهابیها با آن روشنی دلیل آورده نشان می‌دهند که بت‌پرستان قریش که پیغمبر اسلام با آنها به نبرد برخاست رفتارشان با بتهاشان همین بوده که شما با گنبدهای مردگان رفتار می‌کنید. نشان می‌دهند که بت‌پرستان چون در برابر دلیلهای پیغمبر درمانده بودند عذر آورده می‌گفتند : «ما اینها را خدا نمی‌دانیم ، بلکه اینها میانجیانی هستند میانه‌ی ما و خدا» ، و این درست همان عقیده‌ایست که شما درباره‌ی مردگان خوابیده در زیر گنبدها دارید. با این دلیلهای روشن سخن آنها را نمی‌پذیرند و در پیش خود آنها را بیرون از اسلام می‌دانند.

بهتر است کسانی که بعنوان «اصل اسلام» بما ایراد می‌گیرند اینها را بدانند و به پوچی سخن خود خَستُوان[=معترف] گردند.

پابرگی :
1ـ یک دلیل دیگر بآنکه این کیشها همه همردیفند و یکی را بدیگری برتری نبوده همه تهی از راستیهاست و هیچ یک توانای برانگیختن نیروی راستی‌پرستی در مردمان نمی‌باشد آنکه بیش از یک سده است سخن از «اتحاد اسلام» درمیانست و در آنجا هم «اصل اسلام» بمیان می‌آمده و چون پیش نرفته بیش از پنجاه سالست سخن به «نزدیک گردانیدن کیشها» کشانده شده «دارالتقریب مذاهب» بنیاد گزاشته‌اند و تاکنون صدها گفتار در این باره نوشته ده‌ها هَمایش پدید آورده آرزوها در دل پرورده‌اند ولی آنچه دیده می‌شود اینست که هر چند سال یک بار یک شاخه‌ی نوی از هر یک از اینها سر برآورده بنامهایی همچون «روشنفکری دینی» یا «نواندیشی دینی» و با آرزوهایی همچون «پروتستانیزم اسلامی» جدا می‌شوند و از دیگران دورتر می‌افتند. این در حالیست که دسته‌هایی همچون طالبان و القاعده از سوی دیگر جدا افتاده‌اند.
از آنسو هر ساله در کشورهایی همچون عراق و پاکستان در کشاکشهای کیشی خونهای بسیار بر زمین می‌ریزد. شیعی و حنفی و وهابی و دُروزی و علی‌اللهی و شیخی و کریمخانی و دیگران هر یک بر کیش خود ایستادگی می‌کنند و نتیجه‌ای که در دست هست جز این نیست که نیروهایی که می‌باید در آبادی جهان و خرسندی جهانیان و پیشرفت دانشها بکار آید در راه ریختن خون بیگناهان و ویران کردن آبادیها بکار می‌افتد. آیا نتیجه‌ی برخاستن دینها و پیشرفت دانشها و تمدن باید این باشد؟! ـ ویراینده
شیخ محمد مردوخ
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۵

نخست داستان اروپاییگری را یادشان خواهیم آورد. اگر فراموش نشده همه‌ی اینان از دانشهای خود آن نتیجه را می‌گرفتند که شرقیان باید هرچه در اروپاست بگیرند و از هر باره پیروی با اروپاییان نمایند و این را همیشه آشکاره می‌گفتند ، و در گفتگو از نیک و بد همیشه دلیلشان آن می‌بود که فلان چیز در اروپا نیز چنین است و یا چنانست ، و پیشوایان چاره‌ی شرق را جز در آن نمی‌دیدند که مردم از درون و بیرون و از تن و جان اروپایی گردند (1) ، و چون در خود اروپا سختیهایی پیش آمده و میوه‌های تلخ آن زندگانی کم‌کم رسیده بود و خود اروپاییان گاهی بگله و ناله برمی‌خاستند ، اینان در شرق درباره‌ی آن سختیها چنین می‌گفتند : «چه باید کرد تمدن این چیزها را با خود دارد. در یک توده تمدن هرچه بیشتر سختیها بیشتر باشد». این بود معنایی که بزندگانی اروپا و بسختیهای آن می‌دادند ، و همگی بر این بودند که شرقیان ناگزیرند زندگانی اروپا را (که تمدن همانست) از آغاز تا انجام بگیرند و بآن سختیها که اروپاییان دچار گردیده‌اند اینان نیز دچار گردند و بنام تمدن در برابر آنها شکیبایی نمایند.

این بود نتیجه‌ای که اینان از دانشها و آگاهیهای خود گرفته بودند و ما نشان دادیم آن خطاست. ما نشان دادیم که شرقیان باید دانشهای اروپا را گیرند ، و افزارهایی را که برای زندگانی یا از بهر جنگ ساخته‌اند گیرند ، ولی در راه زندگی نباید پیروی بآنان ننمایند. نشان دادیم که اروپاییان خود در این راه گمراهند و گزندها از آن گمراهی می‌بینند و خواهند دید. نشان دادیم که برای زندگانی آیینی از روی خرد باید بود. این سخنان بر ایشان ناگوار می‌افتاد و بهیاهو برمی‌خاستند. ولی چون پاسخی نمی‌داشتند ناگزیر خاموش شدند.

این را برای مثل یاد می‌کنم و در اینجا درپی آن نیستم که از اروپاییگری نکوهش نویسم و یا از آیین زندگی سخن رانم. اینها کارهاییست که در جای خود کرده شده و خواهد شد. چنانکه گفتیم اینان چون نمی‌خواهند براستی گردن گزارند و هیچ باور نمی‌کنند که بالاتر از دانشهای آنان دانشی باشد و با مغز پربادی خود را کنار می‌گیرند ما می‌خواهیم لغزشهای ایشان را به رخشان کشیم. می‌خواهیم از آن پنداری که گریبانگیرشان شده بکاهیم و این بفهمانیم که بالاتر از دانشهای شما دانشی بس گرانمایه هست ـ دانشی که لغزشهای اروپاییان را باز می‌کند ، دانشی که راه خرسندی و آسایش را بمردمان یاد می‌دهد.

اینان باور نمی‌دارند که پشت سر آن هیاهوها و سرگرمیها که ایشان راست یک رشته راستیهای بسیار گرانبهایی هست. راستیهایی‌که اینان هیچ نمی‌شناسند و بسیار بدورند ، و من برای آنکه اینان را بیاگاهانم ناگزیرم مثل دیگری یاد کنم. اینان آن کسانیند که تو گویی هیچ فهمی از خودشان ندارند و اینست هر آوازی از اروپا برخیزد پای کوبند و دست افشانند و هنوز فراموش نشده که چون چند کسی از شرقشناسان غرب کتابهایی درباره‌ی چامه‌سرایان ایران نوشتند و سخنان بیهوده و ننگین زمان مغولان و ترکان را به نیکی ستودند در اندک‌زمانی هزاران کسان آواز بآواز ایشان انداختند و بگفتگو و جستجو از یاوه‌بافیهای زمان مغولان پرداختند و صد کتاب در این زمینه‌ها بچاپ رسانیدند.

کنون کسی بپرسد آیا سود آنها چه بود و چه نتیجه‌ای از آنها توان برداشت؟!.. می‌گویند : سخنان شیوایی سروده‌اند. می‌گویم : بهتر است شما همین زمینه را روشن گردانید و معنی سخن را بما بازنمایید. آیا کسی همینکه سخنان شیوایی گفت باید بزرگش شمرد و گفته‌هایش را نگه داشت؟!.. شما چرا باید این ندانید که سخن چیز جداگانه‌ای نیست. روشنتر گویم : سخن برای اینست که آدمی اگر معنایی در دل می‌دارد و می‌خواهد بکسی فهماند آن را بقالب سخن ریزد و بزبان راند و بآن کس بفهماند ، و اینست جز بهنگام نیاز نشاید. شما اگر نیاز دارید توانید سخن گفتن ، و این سخن که بهنگام افتاده اگر شیوا باشد بهتر خواهد بود و ارج بیشتر خواهد داشت. ولی اگر نیازی نباشد و بخیره[=بی‌جهت] زبان بسخن باز کنید هرچه گویید یاوه است گو که شیوا باشد! این خود از بدترین زیانکاریهاست که شما چنان سخنان یاوه و بیمغزی را نگه دارید. کسانی که در روز گرفتاری توده برخاسته‌اند و یک سخنی که بدرد مردم بیچاره خورَد و گره از کارشان گشاید از دهانشان درنیامده ، و بهنگامی که از ملیونها خاندانها فریاد سوگواری برمی‌خاست آنان همه دم از شادی زده‌اند و بخونخواران مغول ستایشها سروده‌اند دور از غیرت و مردانگی است که شما چنان بیدردانی را نیک شمارید و گفته‌هاشان را نگه دارید.

پابرگی :
1ـ گفته‌ای از حسن تقیزاده بازمانده که بس شناخته شده می‌باشد : «باید باطناً و ظاهراً و مادتاً و معناً فرنگی باشیم.» ـ ویراینده
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 8

بی‌پروایی‌ای که شاه‌اسماعیل به سیادت می‌نموده

یک چیز دانستنی آنکه شاه‌اسماعیل که بنیاد پادشاهی صفویان را گزارده ، به سیادت پروایی نمی‌داشته و درپی نشان دادن چنان تباری نمی‌بوده : در شعرهایش خود را غلام «غلام آل‌حیدر» و «مرید و چاکر و لالای قنبر» می‌خوانده که از یک سید شاینده نمی‌بوده (1). از لقبهایی که برایش می‌شمارده‌اند نیز سیدی فهمیده نمی‌شود. مثلاً مسجد ساوه را در سال 924 در زمان پادشاهی او ساخته‌اند و نوشته‌ی سردر آن چنین است :

قد اتفق بناء المسجد العالی و اتمامه فی زمان الدولة السلطان الاعدل الاعظم الخاقان الاشجع الافخم مالک رقاب الامم مولی ملوک العرب و العجم ظل‌الله فی الارضین و عون الضعفاء و غوث الملهوفین بساط الامن والامان قامع قواعد الظام والطغیان مؤسس ارکان الدین والدولة مشید بنیان‌الملک والملة والسلطان ابوالمظفر شاه‌اسماعیل بهادرخان خلدالله ملکه و سلطانیه و افاض علی‌العالمین عدله و احسانه. (2)

ولی شاه‌تهماسب بوارونه‌ی پدر خود ، پروای بسیاری به سیادت می‌داشته و دلبستگی به نشان دادن آن تبار می‌نموده که خود را «تهماسب الحسینی الموسوی الصفوی» می‌نویسانیده و امامان را نیای خود می‌شمارده (3). چنانکه گفتیم با دستور او بوده که میرابوالفتح به «تنقیح صفوة‌الصفا» پرداخته ، و کسی چه داند که با دستور او نسخه‌های کهنی را از کتاب ابن‌ُبَزّاز نابود نگردانیده باشند.

پابرگیها :
1ـ خطایی در غلام آل‌حیدر مرید و چاکر و لالای قنبر
2ـ بازمانده‌ی نوشته لقبهای سازنده‌ی مسجد و تاریخ ساختن است ، این نوشته را خود من در ساوه از روی سردر مسجد رونویس کرده‌ام. غلطی که در واژه‌ی «الدوله» دیده می‌شود همچنان می‌بوده.
3ـ «تذکره‌ی شاه‌تهماسب» که در جلد دوم «مطلع‌الشمس» و همچنین جداگانه بچاپ رسیده دیده می‌شود. در آنجا در خوابی که دیده امامان باو گفته‌اند : «فرزند».
كافنامه.pdf
277.2 KB
🔶 کافنامه

🖌 احمد کسروی

زبانشناسی ، بررسی پسوند «کاف»
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 8

گذشته از همه‌ی اینها آنان نمی‌دانند که امروز یک کار بسیار بزرگ و بسیار دشوار نبرد کردن با گمراهیهاست. همان پیغمبر اسلام با یک بت‌پرستی روبرو بود و سالها با آن به نبرد پرداخت و تا آن را نینداخت راه کار خود را صاف نگردانید.

امروز ما در همین کشور با ده گونه گمراهی روبرو می‌باشیم که باید با یکایک آنها نبرد کنیم و بیپایی هر یکی را روشن گردانیم ، و ایستادگیهای سختی را که پیروان هر یکی از آنها می‌کنند بشکنیم. ما در برابر اینها به نیرویی ده برابر نیروی اسلام نیاز داشتیم. این گمراهیهای گوناگون مردم را بیکبار گیج گردانیده و خردها و فهمهاشان را از کار انداخته است.

اکنون دوازده سالست که ما با این گمراهیها در نبردیم و تیشه‌ها بریشه‌ی هر یکی فرود آورده‌ایم ، و در چنین هنگامی می‌بینیم کسانی زبان باز کرده می‌گویند : «شما بایستی اصل اسلام را پیش کشید». بگفته‌ی عوام چیزی هم از ما طلبکار درآمده‌اند.

دانسته می‌شود این کوششها که ما کرده‌ایم و در برابر گمراهیهای هزار ساله بالا افراشته بکندن بنیاد آنها تلاش کرده‌ایم کار بدی بوده. ما راه کوشش را نشناخته‌ایم. بایستی از این بزرگواران شور خواهیم ، از این استادان دستور گیریم. اینست معنی سخن آنها.

چنانکه گفتیم «اصل اسلام» عنوانیست بدهان اینها افتاده. شنیده‌اند و یاد گرفته‌اند و نافهمیده بزبان می‌آورند. شما اگر پرسشهایی کنید خواهید دید که درماندند و پاسخی نتوانستند. در همانحال ، این عنوان سنگری برای آنهاست. سنگر دوم است که در آن خود را نگه دارند و از میدان درنروند.

اینها در گمراهیهای کیشی خود پافشارند : روضه می‌خوانند ، بزیارت می‌روند ، مرده‌های خود را از گور درآورده با صد رسوایی به قم و نجف می‌فرستند ... ، و اگر شما باین نادانیهاشان ایراد گرفتید تا بتوانند با شما مجادله می‌کنند و ایستادگی نشان می‌دهند. ولی هنگامی که شکست خوردند و بایرادهای شما پاسخ نتوانستند در آن هنگامست که یک سنگر پس نشسته می‌گویند : «اینها در اصل اسلام نبوده ، و ما تابع اصل اسلامیم». این شیوه‌ایست که ما در این دوازده سال از آنان دیده‌ایم. خواستشان پافشاری بروی کیش خودشانست و عنوان «اصل اسلام» سپری در دست آنهاست.

بارها این مثل را زده‌ایم که دین در نزد اینها مانند رخت است که دو دست از آن دارند : یکی کهنه و چرک‌آلود و ناپاک که به تن خود می‌کنند و با آن زندگی بسر می‌برند ، دیگری تازه و پاکیزه که در بقچه نگه می‌دارند و بمیهمانان و بیگانگان نشان می‌دهند.

یکی بآنان نمی‌گوید : شما اگر کسی هستید که رستگاری از گمراهی بازشناسید پس آنهمه گمراهیها و نادانیها چیست که گرفتار می‌باشید؟. اگر نیستید پس چگونه است که بما دستور می‌دهید. شما در لجنزار گمراهیهای گوناگون فرورفته بودید و ما کوشیده‌ایم که بیرونتان آوریم. ولی شما بروی خود نیاورده در همان حال می‌خواهید راهنمایی کنید و بما دستورهایی دهید ، و من نمی‌دانم باین کار شما چه نامی دهم.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۶

شما این را نمی‌دانید که در یک توده چون سخن فراوان بود زیانها از آن زاید و اندیشه‌ها پراکنده گردد. می‌گویید اینان پند سروده‌اند و آن نمی‌دانید که پند سرودن کار هر کس نیست و در جایی‌ که مردان تردامن و بیدرد پندسرایی کنند پند از ارج افتد و دیگر کارگر نباشد. نمی‌دانید که همان پندها صد زیان دربر می‌دارد ، و این نتیجه‌ی آنهاست که امروز بیشتر ایرانیان نیکی را تنها گفتن آن می‌شناسند و هیچگاه دربند کار بستن نمی‌باشند.

در یک توده یکی از چیزهایی که خویهای ستوده را رواج گرداند شناختن نیک از بد می‌باشد که نیک را ارج شناسند و گرامی دارند و بد را خوار شمارند و از نکوهش بازنایستند. ولی ببینید شما چگونه فریب می‌خورید که مردانی را که سراسر بدی بوده‌اند و خودشان بدیهای خود را بیرون ریخته‌اند بدینسان بزرگ می‌دارید. ولی مردان دلیر و بزرگی را که در تاریخ پیدا شده‌اند همه خوار می‌گیرید و نامی از آنان نمی‌برید. ببینید چگونه نمی‌فهمید و بزیان خود می‌کوشید.

از اینگونه لغزشها اگر بشمارم بسیار است. آنان اینها را آسان می‌شمارند ولی بسیار گرانست و بسیار بزرگست. همین چیزهاست که یک توده را افزار دست بیگانگان گردانَد. همین چیزهاست که یک توده را از رستگاری و سرفرازی بی‌بهره گزارد.

اینان بسیار بی‌مایه‌اند. آن اندازه دانش یا آگاهی که اینان راست نه چیزیست که یک مردی را بجایی رساند. یک توده که سرمایه‌ی یکان یکانش اینها باشد با توده‌های بزرگ جهان همسری نتواند. همه چیز بکنار ، اینان زیان خودسری و جدا اندیشیدن را نمی‌دانند که باید گفت معنی زندگی را نمی‌دانند. مردانی سر بلند می‌دارند و بخود می‌بالند و کمی در خود سراغ نمی‌دارند ولی این کار ایشانست که هر یکی جدا می‌اندیشند و جدا می‌زیند و هر یکی آنچه را می‌خواهد نیک می‌نامد و آنچه را نمی‌خواهد بد می‌خواند ـ اینچنان می‌زیند و آن نمی‌فهمند که یک توده با چنین حالی جز نابودی سرنوشت دیگری ندارد.
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 9

سیادت شیخ‌صفی در کتابهای «انساب»

چنانکه در پیش گفته‌ایم میرابوالفتح در تنقیح صفوة‌الصفا چون «شجره‌ی نسب» شیخ‌صفی را آورده می‌نویسد : «نسب عالی حضرت شیخ ، قُدس سره ، بر وجهی که مذکور شد ، در کتب معتبره‌ی انساب به تفصیل سمت تقریر و تحریر یافته». اسکندربیک در عالم‌آرا می‌نویسد : «اتفاق جمهور علمای انساب از اولاد نامدار حضرت کاظم علیه‌السلام» است.

کاش این نویسندگان روشن گردانیدندی که در کدام کتابها این تبار نوشته شده و نامهایی را از «علمای انساب» یاد کردندی. آنچه ما می‌دانیم و نوشتیم تبارنامه‌ی شیخ‌صفی سرچشمه‌ای جز کتاب ابن‌ُبَزّاز نداشته. چنانکه خود میرابوالفتح و اسکندربیک از همان کتاب برداشته‌اند (1). از اینسوی در کتاب ابن‌ُبَزّاز این تَبارنامه را بنام برداشتن از یک «کتاب نسبی» نیاورده ، بلکه می‌گوید : «جمعی که به تحقیق انساب و تفتیش اعقاب اشتهار دارند» ، تَبار شیخ را به امام موسا رسانیده‌اند و پیداست که خواست او از این «جمعی» برخی از پیروان خاندان صفوی بوده که چنانکه بازنمودیم با خواب و بازگویی از زبان شیخ و مانند اینها تبار سیادت برای آن خاندان درست می‌کرده‌اند ، و بیگمان خواست او «علمای انساب» نمی‌بوده ، و اگر نه آنان را نام بردی و کتابهاشان یاد کردی.

باشد که خواست اسکندربیک و میرابوالفتح آن «کتاب انساب» و «علما» بوده که فرزندان موسی‌الکاظم را تا پنج و شش نژاد بلکه بیشتر شمرده‌اند.

پیداست که موسا را فرزندان بسیار بوده و خانواده‌های بسیاری از نژاد او ، بویژه از نژاد حمزة‌بن‌موسا (2) ، در ایران پدید آمده بوده که در کتابها یاد کرده‌اند. لیکن بودن شیخ‌صفی را از نژاد او ، که همه‌ی سخنها بر سر آنست ، در کدام «کتاب انساب» نوشته‌اند؟! آیا شمردن «علمای انساب» فرزندان موسی‌الکاظم و نژادهای ایشان را دلیل است که براستیِ تبارِ شیخ‌صفی «اتفاق» کرده‌اند ، در حالی که کمترین یادی ازو و از پدران راستش در نوشته‌های آنان نیست؟!

آنگاه اگر سیادت شیخ‌صفی «در کتاب معتبره‌ی انساب به تفصیل سمت تقریر و تحریر یافته» بوده و «جمهور علمای النساب» درباره‌ی آن «اتفاق» می‌داشته‌اند ، پس بَهر چه شیخ در زمان خود به سیدی شناخته نمی‌بوده؟! پس آن «اشتباه» شیخ‌صدرالدین ، درباره‌ی اینکه علویند یا شریف ، حسنی‌اند یا حسینی ، چه شُوَندی (3) می‌داشته؟ پس آن نیازمندی بخواب دیدن سیدهاشم مکی از چه راه می‌بوده؟!

یکی از «کتب انساب» که شناخته می‌باشد ، «عمدةالطالب فی انساب آل ابی‌طالب» است که مؤلف آن «السید جمال‌الدین احمد بن علی بن الحسین» در عراق می‌زیسته و در سال 828 (نود و سه سال پس از مرگ شیخ‌صفی) در کرمان درگذشته. بیگمانست که این تبارشناس ، خواجه‌علی ، نوه‌ی شیخ را که همزمان او می‌بوده ، شنیده و می‌شناخته. با اینهمه نامی از خاندان صفوی در کتاب خود نمی‌برد ، باآنکه همه‌ی خانواده‌های بنام را از نژاد حمزة‌بن‌موسا شمرده است. پیداست که سیدی صفویان تا آن زمان شناخته نمی‌بوده ، وگرنه این تبارشناس یادی از آن کرده باری دروغ بودنش را بازنمودی (چنانکه دروغ بودن سیادت شیخ‌عبدالقادر را بازنموده).

پابرگیها :
1ـ میرابوالفتح را می‌دانیم که پایه‌ی کتابش «صفوةالصفا» بوده ، اسکندربیک نیز چون می‌نویسد که تاریخچه‌ی زندگانی پدران شیخ‌صفی را از کتاب ابن‌ُبَزّاز برداشته بیگمانست که «شجره» را نیز از آن کتاب برداشته ، «حبیب‌السیر» و «لب‌التواریخ» نیز حال اسکندربیک را داشته‌اند که چون در نوشتن تاریخچه‌ی شیخ و پدرانش نام «صفوةالصفا» را می‌برند ، بآسانی توان دانست که تبارنامه را جز از آنجا برنداشته‌اند.
2ـ در «عمدةالطالب» درباره‌ی او می‌نویسد : «وَ عَقُبِةُ کثیرٌ بِبِلادِ العَجَمِ»
3ـ شوند (همچون بلند) = سبب ـ ویراینده
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 9

برای آنکه این زمینه نیک روشن گردد این را هم می‌گویم : دوازده سال پیش هنگامی که من کوشش آغاز کردم در گام نخست یکی هم به بازنمودن گوهر اسلام کوشیدم. گفتارها در آن زمینه در پیمان نوشتم. سپس هم کتاب «در پیرامون اسلام» را پدید آوردم. گوهر اسلام چیست؟.. گوهر اسلام خدا را به یگانگی شناختن و با او نیایش داشتن و جز او کسی و چیزی را دست دارنده در کارهای جهان نشناختن و جز او بکسی سجده نکردن و با خرد زیستن و راستگو و درستکار و نیکوکردار بودنست.

من اینها را نیک بازنمودم ، و این در نشان دادن بیپایی کیشهای شیعی و باطنی و شیخی و کریمخانی و مانند اینها که از اسلام جدا گردیده سودمند بود. زیرا ما نشان دادیم که این کیشها با گوهر اسلام منافیست. ولی در برابر گمراهیهای دیگر چه سودی از این توانستی بود؟.. آیا در برابر خراباتیگری و سخنان تند خیام و حافظ نیز از اینها سودی توانستی بود؟. آیا می‌توانستیم گفت اینها با اسلام منافیست و از چنین سخنی نتیجه توانستی بود؟.. آیا در برابر فلسفه‌ی یونان که در جهان اسلام یکی از گرفتاریهای بزرگست نشان دادن گوهر اسلام اثری توانستی داشت؟!. مگر فلسفه‌ی یونان شالوده‌ی خود را بروی بنیاد اسلام گزارده بود؟!.

این فلسفه از روزی که درمیان مسلمانان پیدا شد همه دانستند که با اسلام ناسازگار است. ولی چون برای خود بنیادی داشت و در اسلام چیزی که بنیاد آن را متزلزل گرداند نبود بهمین جهت پایدار ماند. پیشروان اسلام توانستند گروندگان بآن فلسفه را تکفیر کنند و گاهی هم کسانی را بکشند. ولی نتوانستند از پیشرفت آن جلو گیرند. زیرا نتوانستند بیپایی آن را نشان دهند. سپس هم آن فلسفه چیره درآمد و کار بجایی رسید که خود پیشروان اسلام آن را درس می‌خواندند و با تأویل و تکلیف آموزاکهای[=تعلیمات] اسلامی را با آن سازگار می‌گردانیدند. با اینحال ما از اصل اسلام در برابر این چه نتیجه چشم توانستیم داشت؟.

از اینها می‌گذریم : گمراهی بزرگ این زمان مادّیگریست. این گمراهی ریشه‌دارترین گمراهیست که جهان بخود دیده. این را بپای بت‌پرستی و مانند آنها نتوان برد. این یک گمراهیست که دانشمندان و پرفسوران دچار آن بوده‌اند. یک گمراهیست که شالوده‌اش بروی دانشها گزارده شده.

بزرگترین نتیجه‌ی جنبش و کوشش ما جلوگیری از این گمراهی بایستی بود. ما بایستی میانه‌ی دانشها و مادّیگری جدایی پدید آوریم. دانشها که سراپا حقایقست و پیشرفت آنها بسود جهان می‌باشد در جای خود باشد ولی بیپایی مادّیگری را روشن گردانیم.

اکنون من از شما می‌پرسم : آیا چاره‌ی این گمراهی با نشان دادن اصل اسلام توانستی بود؟!. مثلاً ما کتابی درباره‌ی روان و خرد (1) نوشته‌ایم و با پیروان فلسفه‌ی مادّی که هیچ یک از آنها را نمی‌پذیرند بگفتگوی دراز پرداخته‌ایم و دلیلها آورده‌ایم ـ آیا در آن زمینه می‌توانستیم آیه‌ی قرآن یاد کنیم یا حدیث بیاوریم؟!. بگویید از کجای قرآن یا حدیثها جمله‌ای که در این زمینه سودمند باشد توان یافت؟!.

اساساً من نمی‌دانم این ایراد به چه معنیست؟.. نمی‌دانم آنها از من چه می‌خواهند؟. هرچه می‌اندیشم این را جز یک بهانه‌ی پوچی نمی‌دانم. آنان یا بایستی بسخنانی که ما گفته‌ایم ایرادی پیدا کنند. مثلاً بگویند : «فلان سخن که در برابر صوفیگری یا شیعیگری یا فلسفه گفته‌اید راست نیست» ، و یا اگر ایرادی ندارند و همه راستست با خشنودی بپذیرند. وگرنه گفتن اینکه بایستی اصل اسلام را ترویج کند بی‌معنیست.

شنیدنیست ما بکاری باین بزرگی برخاسته‌ایم که با ده دوازده رشته گمراهیها و نادانیها می‌جنگیم و بجهانیان راه زندگی می‌آموزیم ، بکاری باین بزرگی برخاسته‌ایم که اگر ملایان و کشیشان همه گرد آمدندی و نیروهای خود را رویهم ریختندی چنین کاری نتوانستندی ـ در برابر چنین کاری کسانی زبان باز می‌کنند و می‌گویند : «بایستی اصل اسلام را ترویج کند.»

از همه‌ی اینها می‌گذریم : آنها از کجا می‌دانند که این بنیادی که ما گزارده‌ایم گوهر اسلام نیست؟!. آنها چه می‌دانند گوهر اسلام چیست؟!. من بارها روشن گردانیده‌ام که بنیاد همه‌ی دینها یکیست. ما همان چیزها را می‌خواهیم که اسلام خواسته است. بارها گفته‌ام : ما با این کوششهای خود اسلام را زنده می‌گردانیم.

در پایان سخن بار دیگر می‌گویم : اگر آنها کسانیند که چیزی بفهمند و کاری از دستشان برآید چرا خودشان بکوشش برنخاسته بودند؟!.. چرا این گمراهیها را می‌دیدند و آوازی درنمی‌آوردند؟!. و اگر چیزی را نمی‌فهمند و کاری از دستشان برنمی‌آید بسیار بیجاست که بما دستور دهند.

پابرگی :
1ـ کتابهای «در پیرامون روان» و «در پیرامون خرد» ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۷

سوم : اینان از یک شایستگی خدادادی خود را بی‌بهره می‌گردانند. زیرا چنانکه بارها گفته‌ایم یکی از خویهای نیک آدمی راستی‌پرستی است که چون سخنی را شنوَد و آن را براست دارد بهواداری برخیزد و چون یکی را در کوشش برای نیکی مردم بیند همراهی نماید. این را هم گفته‌ایم که همه‌ی پیشرفتها در جهان نتیجه‌ی این خوی نیک است. زیرا راه پیشرفت این است که یکی برخیزد و سخنانی راند و یا بکوشش در راه مردم پردازد ، و دیگران با وی همراهی نمایند و راه پیشرفت را باز نمایند.

ولی اینان چون سخنی را بشنوند و یا کسی را در کوشش سودمندی بینند از همدستی و همراهی بازایستند و هرگز نزدیک نشوند ، و این کار را برای آن کنند که بخودسری و خودخواهیشان برنخورد و پیروی از کسی یا از سخنی فهمیده نشود ، و گاهی بر آن سخن یا بر آن کوشش ایرادهای خنکی گیرند و بهانه‌های کودکانه آورند. این شیوه‌ای در ایشانست که یک چیزی را که شنوند پیش از همه یک ریشخندی نمایند و پشت سر آن نافهمیده و نااندیشیده بایرادها برخیزند و همه‌ی اینها را بنام همان سرخودی کنند و این خواهند که پیروی ننمودن خویش را نشان دهند. اگر ما در همان هنگام دلهای آنان را بشکافیم خواهیم دید از یکسو خوی راستی‌پرستی که در نهاد هر نیک و هر بدی هست بر این وامی‌داردشان که آن را بیندیشند و بفهمند و بپذیرند ، و از یکسو خودخواهی و خودسری جلوشان را می‌گیرد ، و آن ریشخندها و ایرادگیریها هیاهوییست که این دو خوی ناستوده در برابر آن خوی خجسته و برای جلوگیری از آن برپا می‌کنند ، و اینست یک چیزی هرچه بهتر باشد اینان ریشخند و ایراد بیشتر کنند.

اینان بهمه‌ی نیکیهای جهان پشت پا زده‌اند و تنها باین بسنده کرده‌اند که تا زنده‌اند رشته‌ی سرخودی را از دست ندهند و بهیچ راستی گردن نگزارند. اگر شما می‌خواهید اندازه‌ی بیچارگی و گرفتاری اینان را بشناسید هنگامی که می‌نشینند و پیاپی گله می‌کنند و از توده نکوهش می‌نمایند بپرسید : «پس چاره چیست؟!.. آیا نباید به یک راهی درآمد و آن را پیش گرفت؟!..» و ببینید چگونه سر را به پشت تکان می‌دهند و می‌گویند : «ما نمی‌شویم ، ما نمی‌شویم» آری چون از دست خودشان هیچی برنمی‌آید ، و از آنسوی نمی‌خواهند یکی دیگری بکاری برخیزد و اینان همراهی نمایند ناگزیرند بآن نتیجه رسند که «ما نمی‌شویم». بمانند آنان که گرفتار رشک پلید هم هستند و از درون دل دوست می‌دارند که این توده بیکبار نابود گردد و نباشد آنکه کسی برهایی آن برخیزد و نامی میان مردم پیدا کند.

این درد بسیار جانگزاتر از آنست که من با این خونسردی و آرامی برشته‌ی نوشتن می‌کشم. برای یک توده دردی بیمناکتر از این نیست. ولی من چون نخستین بار است که از این بیماری سخن می‌رانم نمی‌خواهم بیکبار همه‌ی گفتنیها را بگویم و این است از رو می‌گذرم و بسخنان کم‌ژرفا بس می‌کنم.