🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی ۷
سوم : اینان از یک شایستگی خدادادی خود را بیبهره میگردانند. زیرا چنانکه بارها گفتهایم یکی از خویهای نیک آدمی راستیپرستی است که چون سخنی را شنوَد و آن را براست دارد بهواداری برخیزد و چون یکی را در کوشش برای نیکی مردم بیند همراهی نماید. این را هم گفتهایم که همهی پیشرفتها در جهان نتیجهی این خوی نیک است. زیرا راه پیشرفت این است که یکی برخیزد و سخنانی راند و یا بکوشش در راه مردم پردازد ، و دیگران با وی همراهی نمایند و راه پیشرفت را باز نمایند.
ولی اینان چون سخنی را بشنوند و یا کسی را در کوشش سودمندی بینند از همدستی و همراهی بازایستند و هرگز نزدیک نشوند ، و این کار را برای آن کنند که بخودسری و خودخواهیشان برنخورد و پیروی از کسی یا از سخنی فهمیده نشود ، و گاهی بر آن سخن یا بر آن کوشش ایرادهای خنکی گیرند و بهانههای کودکانه آورند. این شیوهای در ایشانست که یک چیزی را که شنوند پیش از همه یک ریشخندی نمایند و پشت سر آن نافهمیده و نااندیشیده بایرادها برخیزند و همهی اینها را بنام همان سرخودی کنند و این خواهند که پیروی ننمودن خویش را نشان دهند. اگر ما در همان هنگام دلهای آنان را بشکافیم خواهیم دید از یکسو خوی راستیپرستی که در نهاد هر نیک و هر بدی هست بر این وامیداردشان که آن را بیندیشند و بفهمند و بپذیرند ، و از یکسو خودخواهی و خودسری جلوشان را میگیرد ، و آن ریشخندها و ایرادگیریها هیاهوییست که این دو خوی ناستوده در برابر آن خوی خجسته و برای جلوگیری از آن برپا میکنند ، و اینست یک چیزی هرچه بهتر باشد اینان ریشخند و ایراد بیشتر کنند.
اینان بهمهی نیکیهای جهان پشت پا زدهاند و تنها باین بسنده کردهاند که تا زندهاند رشتهی سرخودی را از دست ندهند و بهیچ راستی گردن نگزارند. اگر شما میخواهید اندازهی بیچارگی و گرفتاری اینان را بشناسید هنگامی که مینشینند و پیاپی گله میکنند و از توده نکوهش مینمایند بپرسید : «پس چاره چیست؟!.. آیا نباید به یک راهی درآمد و آن را پیش گرفت؟!..» و ببینید چگونه سر را به پشت تکان میدهند و میگویند : «ما نمیشویم ، ما نمیشویم» آری چون از دست خودشان هیچی برنمیآید ، و از آنسوی نمیخواهند یکی دیگری بکاری برخیزد و اینان همراهی نمایند ناگزیرند بآن نتیجه رسند که «ما نمیشویم». بمانند آنان که گرفتار رشک پلید هم هستند و از درون دل دوست میدارند که این توده بیکبار نابود گردد و نباشد آنکه کسی برهایی آن برخیزد و نامی میان مردم پیدا کند.
این درد بسیار جانگزاتر از آنست که من با این خونسردی و آرامی برشتهی نوشتن میکشم. برای یک توده دردی بیمناکتر از این نیست. ولی من چون نخستین بار است که از این بیماری سخن میرانم نمیخواهم بیکبار همهی گفتنیها را بگویم و این است از رو میگذرم و بسخنان کمژرفا بس میکنم.
🔸 خودسری تکهی ۷
سوم : اینان از یک شایستگی خدادادی خود را بیبهره میگردانند. زیرا چنانکه بارها گفتهایم یکی از خویهای نیک آدمی راستیپرستی است که چون سخنی را شنوَد و آن را براست دارد بهواداری برخیزد و چون یکی را در کوشش برای نیکی مردم بیند همراهی نماید. این را هم گفتهایم که همهی پیشرفتها در جهان نتیجهی این خوی نیک است. زیرا راه پیشرفت این است که یکی برخیزد و سخنانی راند و یا بکوشش در راه مردم پردازد ، و دیگران با وی همراهی نمایند و راه پیشرفت را باز نمایند.
ولی اینان چون سخنی را بشنوند و یا کسی را در کوشش سودمندی بینند از همدستی و همراهی بازایستند و هرگز نزدیک نشوند ، و این کار را برای آن کنند که بخودسری و خودخواهیشان برنخورد و پیروی از کسی یا از سخنی فهمیده نشود ، و گاهی بر آن سخن یا بر آن کوشش ایرادهای خنکی گیرند و بهانههای کودکانه آورند. این شیوهای در ایشانست که یک چیزی را که شنوند پیش از همه یک ریشخندی نمایند و پشت سر آن نافهمیده و نااندیشیده بایرادها برخیزند و همهی اینها را بنام همان سرخودی کنند و این خواهند که پیروی ننمودن خویش را نشان دهند. اگر ما در همان هنگام دلهای آنان را بشکافیم خواهیم دید از یکسو خوی راستیپرستی که در نهاد هر نیک و هر بدی هست بر این وامیداردشان که آن را بیندیشند و بفهمند و بپذیرند ، و از یکسو خودخواهی و خودسری جلوشان را میگیرد ، و آن ریشخندها و ایرادگیریها هیاهوییست که این دو خوی ناستوده در برابر آن خوی خجسته و برای جلوگیری از آن برپا میکنند ، و اینست یک چیزی هرچه بهتر باشد اینان ریشخند و ایراد بیشتر کنند.
اینان بهمهی نیکیهای جهان پشت پا زدهاند و تنها باین بسنده کردهاند که تا زندهاند رشتهی سرخودی را از دست ندهند و بهیچ راستی گردن نگزارند. اگر شما میخواهید اندازهی بیچارگی و گرفتاری اینان را بشناسید هنگامی که مینشینند و پیاپی گله میکنند و از توده نکوهش مینمایند بپرسید : «پس چاره چیست؟!.. آیا نباید به یک راهی درآمد و آن را پیش گرفت؟!..» و ببینید چگونه سر را به پشت تکان میدهند و میگویند : «ما نمیشویم ، ما نمیشویم» آری چون از دست خودشان هیچی برنمیآید ، و از آنسوی نمیخواهند یکی دیگری بکاری برخیزد و اینان همراهی نمایند ناگزیرند بآن نتیجه رسند که «ما نمیشویم». بمانند آنان که گرفتار رشک پلید هم هستند و از درون دل دوست میدارند که این توده بیکبار نابود گردد و نباشد آنکه کسی برهایی آن برخیزد و نامی میان مردم پیدا کند.
این درد بسیار جانگزاتر از آنست که من با این خونسردی و آرامی برشتهی نوشتن میکشم. برای یک توده دردی بیمناکتر از این نیست. ولی من چون نخستین بار است که از این بیماری سخن میرانم نمیخواهم بیکبار همهی گفتنیها را بگویم و این است از رو میگذرم و بسخنان کمژرفا بس میکنم.
✴️ من خود از شعرهای خراباتیان زیان دیدهام
آقای کسروی دارندهی پرچم :
من خود از شعرهای خراباتیان زیان دیدهام و در نتیجهی همان پندارها از همسالان و همدوره[ای]های خویش پس ماندهام. من نیز مانند خراباتیان جهان را جز یک دستگاه بیهوده نمیشناختم. کار کردن و رنج بردن در برنامهی زندگی من نبود. آدمیان را در هیچ کار آزاد نمیدانستم شعرهای
کس نتواند گرفت دامن دولت بزور
کوشش بیفایده است وسمه بر ابروی کور
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشاده است
و هزاران مانند این در مغز من کار خود را کرده بود. بیاد دارم معلم درس میگفت و من قافیه جفت میکردم. سرانجام بمصداق این شعر
عقل در کوی عشق نابیناست عاقلی کار بوعلی سیناست
از خرد و دانش بیزاری جسته و شعرهای دیوانگانِ پراکندهگو را که چنین درس میدهند سرمشق قرار دادم :
از مدرسه برنخاست یک اهل دلی
ویران شود این خرابه دارالجهلست
ای دل طلب علوم در مدرسه چند
تکمیل علوم حکمت و هندسه چند
هر علم که جز علم خدا وسواس است
شرمی ز خدا نمای این وسوسه چند
من هم میخواستم (تحصیل علم خدا کنم) همان علمی که پایانش دیوانگی و دم از خدایی زدن است. کوتاه سخن روزگار جوانی را بدینگونه از دست داده کنون را در دریای غم و پشیمانی غوطهورم. آری من ویران کنندهی کاخ سعادت خود و تودهی خود را همان شاعران پستنهادی که برواج پندارهای پست بیپا کوشیدهاند میدانم.
باری روزگاری در آن حال مالیخولیا گذراندم تا اینکه چند شمارهی پیمان بدستم رسید و خواندم. سپس راه رستگاری را خوانده همه را در پاکی و راستی یافته راستیپرستانه از باورهای سست و بیخردانه دست برداشته و خود را از آن آلودگیها مصفا ساختم.
آقای کسروی من شما را نجات دهندهی خود میدانم و در هر موقع نیاز در راه پیشرفت مقاصد شما از هیچگونه جانبازی دریغ نمیکنم.
کنون از آن زباندراز درمانده میپرسم : شما چسودی از شعرهای خراباتیان بردهاید؟ آیا این شعرها جز کشتن جوش و غیرت چسودی تواند داشت؟ آیا شما میخواهید شرق همیشه بازیچهی دست سیاستگران آزمند غرب باشد؟ آیا از پیشامد شهریور[1320] و درماندگی تودهی خود متأثر نیستید؟ آیا انگیزهی این زبونی و درماندگی را جستجو مینمایید؟ آیا کشور خود را با کشورهای کوچکی مانند فنلاند و یونان مقایسه میکنید؟ آیا انگیزهی خودکامه بودن شاهان کشور خود را میدانید؟ یقین دارم نمیدانید. کنون من بشما معرفی میکنم : مسببین این درماندگیها را. مگر نه آن چاپلوسان درمانده بودهاند که نه کرسی فلک را زیر پا نهادهاند تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زنند؟ مگر نه آن یاوهبافان بودهاند که مردم را بگوشهگیری و جبریگری و خراباتیگری و صوفیگری خواندهاند؟
شما میپندارید این چاپلوسها و این یاوهبافها شاهی سرکش و خودکامه و تودهای زبون و درمانده بار نخواهد آورد؟ شما همه از 20 سال فرمانروایی اعلیحضرت شاهِ رفته گلهمندید در حالی که جای گله بازنمانده. آخر ای بیخردان از یک تن چکاری ساخته است؟ چشده که چند ملیون مردم هر روز گردن بفرمان یک تن یا چند تنی میگزارند و زیر بار همه گونه زور شکیبایی مینمایند؟
آیا با این کیشهای پراکنده که خردها را از کار انداخته و با این بیقیدیهای خراباتیانه که مردم را بمستی و سستی میکشاند و با این بتپرستیهای حقکشانه که هرگاه این و آن را خدا خوانده و چنین شعری میسراید :
در پس پرده نهان بودی و قومی بظلالت
حرمت ذات تو نشناخته گفتند خدایی
شما از تودهی خود چشم رستگاری دارید و میخواهید چنین مردمی زیر بار زور نروند؟
ای بیخردِ نابکار چند صد سال است که استادان ما مولوی و سعدی و حافظ و خیام بودهاند بگویید ببینیم چکاری توانستهایم؟!
آری از هزار سال پیش شرق گرفتار اینها بوده و کسی بچاره برنخاسته کنون را که پاکمردی از میان خود ما برخاسته و صد رنج بخود هموار نموده و زیانهای خراباتیگری و صوفیگری و فلسفه و کیشهای پراکندهی بیپا را که کسی از آنها آگاهی نداشته بازنموده علت گرفتاریهای شرق را دریافته و با دلی پردرد بچاره برخاسته بجای اینکه یاری دریغ نگفته همگی همآهنگ شده گامی پیش گزاریم از در کارشکنی و دشمنی درمیآیید و از هیچگونه زباندرازی نیز بازنمیایستید بدانید ای روسیاهان رسوا دیگر کالای شما خریدار ندارد راستیها جای خود را در دلها باز کرده و شما بیخردان ابوجهلوار جلوی یک جنبش خدایی را نمیتوانید گرفت.
باری آقای کسروی شما بگویید و بنویسید و بما راه نشان دهید خدا با شماست و هواخواهان شما فداکار و از جان گذشتهاند.
احمد سروش
(پرچم روزانه ش 171)
آقای کسروی دارندهی پرچم :
من خود از شعرهای خراباتیان زیان دیدهام و در نتیجهی همان پندارها از همسالان و همدوره[ای]های خویش پس ماندهام. من نیز مانند خراباتیان جهان را جز یک دستگاه بیهوده نمیشناختم. کار کردن و رنج بردن در برنامهی زندگی من نبود. آدمیان را در هیچ کار آزاد نمیدانستم شعرهای
کس نتواند گرفت دامن دولت بزور
کوشش بیفایده است وسمه بر ابروی کور
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشاده است
و هزاران مانند این در مغز من کار خود را کرده بود. بیاد دارم معلم درس میگفت و من قافیه جفت میکردم. سرانجام بمصداق این شعر
عقل در کوی عشق نابیناست عاقلی کار بوعلی سیناست
از خرد و دانش بیزاری جسته و شعرهای دیوانگانِ پراکندهگو را که چنین درس میدهند سرمشق قرار دادم :
از مدرسه برنخاست یک اهل دلی
ویران شود این خرابه دارالجهلست
ای دل طلب علوم در مدرسه چند
تکمیل علوم حکمت و هندسه چند
هر علم که جز علم خدا وسواس است
شرمی ز خدا نمای این وسوسه چند
من هم میخواستم (تحصیل علم خدا کنم) همان علمی که پایانش دیوانگی و دم از خدایی زدن است. کوتاه سخن روزگار جوانی را بدینگونه از دست داده کنون را در دریای غم و پشیمانی غوطهورم. آری من ویران کنندهی کاخ سعادت خود و تودهی خود را همان شاعران پستنهادی که برواج پندارهای پست بیپا کوشیدهاند میدانم.
باری روزگاری در آن حال مالیخولیا گذراندم تا اینکه چند شمارهی پیمان بدستم رسید و خواندم. سپس راه رستگاری را خوانده همه را در پاکی و راستی یافته راستیپرستانه از باورهای سست و بیخردانه دست برداشته و خود را از آن آلودگیها مصفا ساختم.
آقای کسروی من شما را نجات دهندهی خود میدانم و در هر موقع نیاز در راه پیشرفت مقاصد شما از هیچگونه جانبازی دریغ نمیکنم.
کنون از آن زباندراز درمانده میپرسم : شما چسودی از شعرهای خراباتیان بردهاید؟ آیا این شعرها جز کشتن جوش و غیرت چسودی تواند داشت؟ آیا شما میخواهید شرق همیشه بازیچهی دست سیاستگران آزمند غرب باشد؟ آیا از پیشامد شهریور[1320] و درماندگی تودهی خود متأثر نیستید؟ آیا انگیزهی این زبونی و درماندگی را جستجو مینمایید؟ آیا کشور خود را با کشورهای کوچکی مانند فنلاند و یونان مقایسه میکنید؟ آیا انگیزهی خودکامه بودن شاهان کشور خود را میدانید؟ یقین دارم نمیدانید. کنون من بشما معرفی میکنم : مسببین این درماندگیها را. مگر نه آن چاپلوسان درمانده بودهاند که نه کرسی فلک را زیر پا نهادهاند تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زنند؟ مگر نه آن یاوهبافان بودهاند که مردم را بگوشهگیری و جبریگری و خراباتیگری و صوفیگری خواندهاند؟
شما میپندارید این چاپلوسها و این یاوهبافها شاهی سرکش و خودکامه و تودهای زبون و درمانده بار نخواهد آورد؟ شما همه از 20 سال فرمانروایی اعلیحضرت شاهِ رفته گلهمندید در حالی که جای گله بازنمانده. آخر ای بیخردان از یک تن چکاری ساخته است؟ چشده که چند ملیون مردم هر روز گردن بفرمان یک تن یا چند تنی میگزارند و زیر بار همه گونه زور شکیبایی مینمایند؟
آیا با این کیشهای پراکنده که خردها را از کار انداخته و با این بیقیدیهای خراباتیانه که مردم را بمستی و سستی میکشاند و با این بتپرستیهای حقکشانه که هرگاه این و آن را خدا خوانده و چنین شعری میسراید :
در پس پرده نهان بودی و قومی بظلالت
حرمت ذات تو نشناخته گفتند خدایی
شما از تودهی خود چشم رستگاری دارید و میخواهید چنین مردمی زیر بار زور نروند؟
ای بیخردِ نابکار چند صد سال است که استادان ما مولوی و سعدی و حافظ و خیام بودهاند بگویید ببینیم چکاری توانستهایم؟!
آری از هزار سال پیش شرق گرفتار اینها بوده و کسی بچاره برنخاسته کنون را که پاکمردی از میان خود ما برخاسته و صد رنج بخود هموار نموده و زیانهای خراباتیگری و صوفیگری و فلسفه و کیشهای پراکندهی بیپا را که کسی از آنها آگاهی نداشته بازنموده علت گرفتاریهای شرق را دریافته و با دلی پردرد بچاره برخاسته بجای اینکه یاری دریغ نگفته همگی همآهنگ شده گامی پیش گزاریم از در کارشکنی و دشمنی درمیآیید و از هیچگونه زباندرازی نیز بازنمیایستید بدانید ای روسیاهان رسوا دیگر کالای شما خریدار ندارد راستیها جای خود را در دلها باز کرده و شما بیخردان ابوجهلوار جلوی یک جنبش خدایی را نمیتوانید گرفت.
باری آقای کسروی شما بگویید و بنویسید و بما راه نشان دهید خدا با شماست و هواخواهان شما فداکار و از جان گذشتهاند.
احمد سروش
(پرچم روزانه ش 171)
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 10
تبار راست شیخصفی
اکنون ببینیم تبار راست شیخصفی چه میبوده؟ در فصل یکم از باب یکم صفوةالصفا ، که از تبار شیخ سخن میراند ، پس از آوردن «شجرهی نسب» و آن سه حکایت که یاد کردیم ، گفتگو از پدران شیخ چنین آغاز مییابد :
و چون نسبت فیروز را که در ذکر نسب رفت ، صورت حال او آنچنان بود وقتی که لشگر کرد با پادشاهی از فرزندان شیخ ارباب الطریق ، ابراهیم ادهم قُدس سِره از طرف سنجار خروج کردند و آذربایجان را بکلی بگشادند ، سکان مغان و مردم آران و الیوان و داربوم ، تمامت کافر بودند. چون استیلای این لشگر اسلام بر این اقالیم شد ، این مواضع را تعالیم اسلام کردند و در مسلمانی آوردند. شعر :
عَلَم و رایت دین پیدا شد عالم از زینت آن زیبا شد
و چون تسخیر این نواحی میسر شد ، ولایت اردبیل و توابع آن بر فیروزشاه رحمةالله علیه ، مقرر داشتند و فیروز مرد متمول و صاحب ثروت و مکنت بود و از صامت و ناطق حظی عظیم داشت و به سبب کثرت مواشی که داشتند در کنار بیشهی گیلان مقامی که آن را رنگین خوانند و مَعَلف قوی است اختیار کرده و مدت حیات خود آنجا بود. از فواضل اموال و جود او فقرا و خلق مُتَحَظّی میبودند تا داعی حق را اجابت کرد ...
همانا این نوشته در خود کتاب ابنُبَزّاز نمیبوده ـ پس از افزودن آن سه حکایت و «شجرةالنسب» جملهی ابنُبَزّاز را هم دیگر گردانیدهاند به دو دلیل :
نخست : از نابسامانی آغازش پیداست که دستی در آن بردهاند.
دوم : آمدن لشگر کرد به آذربایجان و دست یافتن ایشان به مغان و آران و دیگر جاها دروغ آشکاریست. زیرا فیروزشاه ، که پدر هفتم شیخصفی میبوده ، از روی حسابی که ما دربارهی تبارنامهها میداریم و برای صد سال سه تن شماریم ، او در آخرهای قرن پنجم هجری میزیسته ، و در آن زمان که هنگام پادشاهی سلجوقیان میبوده ، تاریخ آذربایجان بسیار روشنست و از چنین لشگرکشی نشانی در آن هنگامها نتوان یافت. از این گذشته مردم آران و مغان از قرنهای یکم و دوم هجری مسلمان میبودهاند و نیازی بلشگرکشی کردان برای مسلمان گردانیدن ایشان نمیبوده.
پس جای پرسشست که این دروغ را بَهر چه ساختهاند؟! راستست که پیروان دلداده از دروغ ساختن بسود پیران خود باکی نداشتندی ، لیکن میباید دید سود این دروغ بخاندان صفوی چه میبوده؟!
آنچه ما گمان میبریم ابراهیم ادهم ، که نامش درمیان صوفیان شناخته میبوده و او را از پادشاهان میشماردهاند که تاج و تخت را رها کرده به صوفیان پیوسته ، شیخصفی خود را از نژاد او میپنداشته است ، و آن دروغ را بَهر این ساختهاند.
پس میباید گفت : نوشتهی ابنُبَزّاز بدینسان آغاز مییافته : «فیروزشاه از فرزندان شیخِ اربابِ الطریق ابراهیم ادهم قدس سره بود وقتی با لشگر کرد از طرف سنجار خروج کرد ...»
آنچه باین گمان ما یاوری میکند آنست که در یک نسخهی کهن از صفوةالصفا (1) که در دستست در تبارنامهی شیخصفی ، فیروزشاه را چنین یاد میکند : «الکردی السبحانی پیروزشاه زرینکلاه» پیداست که «السبحانی» غلط و خود دیگر شده از «السنجانی» (2) یا «السنجاری» میباشد. همانا در نوشتهی ابنُبَزّاز ، فیروزشاه با این لقبها یاد شده بوده که سپس چون داستان سیادت پیش آمده و فیروزشاه را پسر محمدبنشرفشاه گردانیده تا موسیالکاظم رسانیدهاند. بیشتری از رونویسان ناسازگاری این لقبها را با سیدی دریافته آنها را انداختهاند. برخی نیز درنیافته به همان حال خود گزاردهاند.
کوتاهسخن : آنچه ما میفهمیم پدران شیخصفی از کردستان ، از سنجار یا از پیرامونهای آن آمده بودهاند ، و چنانکه نوشته شده دور نیست که فیروزشاه مرد توانگر و بنامی میبوده است.
پابرگیها :
1ـ این همان نسخه است که دربارهی «مذهب شیخصفی» نیز جدا از نسخههای چاپی و نسخههای خطی دیگر میباشد و ما جملههای آن را در این باره در صفحهی 10 این کتاب آوردهایم.
2ـ سنجار را «سنجان» نیز میگفتهاند.
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 10
تبار راست شیخصفی
اکنون ببینیم تبار راست شیخصفی چه میبوده؟ در فصل یکم از باب یکم صفوةالصفا ، که از تبار شیخ سخن میراند ، پس از آوردن «شجرهی نسب» و آن سه حکایت که یاد کردیم ، گفتگو از پدران شیخ چنین آغاز مییابد :
و چون نسبت فیروز را که در ذکر نسب رفت ، صورت حال او آنچنان بود وقتی که لشگر کرد با پادشاهی از فرزندان شیخ ارباب الطریق ، ابراهیم ادهم قُدس سِره از طرف سنجار خروج کردند و آذربایجان را بکلی بگشادند ، سکان مغان و مردم آران و الیوان و داربوم ، تمامت کافر بودند. چون استیلای این لشگر اسلام بر این اقالیم شد ، این مواضع را تعالیم اسلام کردند و در مسلمانی آوردند. شعر :
عَلَم و رایت دین پیدا شد عالم از زینت آن زیبا شد
و چون تسخیر این نواحی میسر شد ، ولایت اردبیل و توابع آن بر فیروزشاه رحمةالله علیه ، مقرر داشتند و فیروز مرد متمول و صاحب ثروت و مکنت بود و از صامت و ناطق حظی عظیم داشت و به سبب کثرت مواشی که داشتند در کنار بیشهی گیلان مقامی که آن را رنگین خوانند و مَعَلف قوی است اختیار کرده و مدت حیات خود آنجا بود. از فواضل اموال و جود او فقرا و خلق مُتَحَظّی میبودند تا داعی حق را اجابت کرد ...
همانا این نوشته در خود کتاب ابنُبَزّاز نمیبوده ـ پس از افزودن آن سه حکایت و «شجرةالنسب» جملهی ابنُبَزّاز را هم دیگر گردانیدهاند به دو دلیل :
نخست : از نابسامانی آغازش پیداست که دستی در آن بردهاند.
دوم : آمدن لشگر کرد به آذربایجان و دست یافتن ایشان به مغان و آران و دیگر جاها دروغ آشکاریست. زیرا فیروزشاه ، که پدر هفتم شیخصفی میبوده ، از روی حسابی که ما دربارهی تبارنامهها میداریم و برای صد سال سه تن شماریم ، او در آخرهای قرن پنجم هجری میزیسته ، و در آن زمان که هنگام پادشاهی سلجوقیان میبوده ، تاریخ آذربایجان بسیار روشنست و از چنین لشگرکشی نشانی در آن هنگامها نتوان یافت. از این گذشته مردم آران و مغان از قرنهای یکم و دوم هجری مسلمان میبودهاند و نیازی بلشگرکشی کردان برای مسلمان گردانیدن ایشان نمیبوده.
پس جای پرسشست که این دروغ را بَهر چه ساختهاند؟! راستست که پیروان دلداده از دروغ ساختن بسود پیران خود باکی نداشتندی ، لیکن میباید دید سود این دروغ بخاندان صفوی چه میبوده؟!
آنچه ما گمان میبریم ابراهیم ادهم ، که نامش درمیان صوفیان شناخته میبوده و او را از پادشاهان میشماردهاند که تاج و تخت را رها کرده به صوفیان پیوسته ، شیخصفی خود را از نژاد او میپنداشته است ، و آن دروغ را بَهر این ساختهاند.
پس میباید گفت : نوشتهی ابنُبَزّاز بدینسان آغاز مییافته : «فیروزشاه از فرزندان شیخِ اربابِ الطریق ابراهیم ادهم قدس سره بود وقتی با لشگر کرد از طرف سنجار خروج کرد ...»
آنچه باین گمان ما یاوری میکند آنست که در یک نسخهی کهن از صفوةالصفا (1) که در دستست در تبارنامهی شیخصفی ، فیروزشاه را چنین یاد میکند : «الکردی السبحانی پیروزشاه زرینکلاه» پیداست که «السبحانی» غلط و خود دیگر شده از «السنجانی» (2) یا «السنجاری» میباشد. همانا در نوشتهی ابنُبَزّاز ، فیروزشاه با این لقبها یاد شده بوده که سپس چون داستان سیادت پیش آمده و فیروزشاه را پسر محمدبنشرفشاه گردانیده تا موسیالکاظم رسانیدهاند. بیشتری از رونویسان ناسازگاری این لقبها را با سیدی دریافته آنها را انداختهاند. برخی نیز درنیافته به همان حال خود گزاردهاند.
کوتاهسخن : آنچه ما میفهمیم پدران شیخصفی از کردستان ، از سنجار یا از پیرامونهای آن آمده بودهاند ، و چنانکه نوشته شده دور نیست که فیروزشاه مرد توانگر و بنامی میبوده است.
پابرگیها :
1ـ این همان نسخه است که دربارهی «مذهب شیخصفی» نیز جدا از نسخههای چاپی و نسخههای خطی دیگر میباشد و ما جملههای آن را در این باره در صفحهی 10 این کتاب آوردهایم.
2ـ سنجار را «سنجان» نیز میگفتهاند.
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 10
الف ـ من ایراد آنها را شنیده بودم بشما نقل کردم. ولی با این توضیحات میبینم ایرادشان بسیار بیپا بوده. مخصوصاً این نکته بسیار مهم است که بر فرض آنکه کسی اصل اسلام را عنوان کند باز یک دسته مخالفت خواهند کرد و اختلاف خواهند انداخت.
د ـ اساس مطلب همینست که یک دسته در جستجوی حقایق باشند یا غرضهای پست خود را دنبال کنند. آنان که در جستجوی حقایق نیستند ما از هر راهی که درآییم آنها ایستادگی نشان خواهند داد و دشمنی و کارشکنی خواهند نمود. برای شما مثلی یاد کنم :
من در آغاز جوانی هیئت بطلمیوسی خوانده بودم. چنانکه میدانید از روی آن هیئت زمین مرکز جهانست و ماه و آفتاب و ستارگان همه بگرد آن میچرخند. من اینها را درس خوانده فراگرفته بودم. در همان حال چون میشنیدم اروپاییها هیئت دیگری دارند که بیکبار جداست در آرزو بودم که چیزی هم از آن بفهمم. کتابی بدست آورده بخوانم ، یا از کسی که از آن آگاهست بپرسم. مدتها در این آرزو بودم تا روزی نسخهای از کتاب هیئت فلاماریون (که طالبوف آن را از روسی بفارسی ترجمه کرده و بارها بچاپ رسیده) بدستم افتاد. با دلخوشی آن را گرفته و بخانه آوردم و بخواندن پرداختم. از بس شوق داشتم بیآموزگار آن را درس خواندم. مطالب آن از هر باره مخالف فراگرفتههای من بود. ولی چون دلیل داشت هر کدام را که میخواندم با لذت بسیار میپذیرفتم. درست بیاد دارم هنگامی که بموضوع زمین رسیدم و چنین خواندم که زمین بگرد خورشید میچرخد ، این گذشته از آنکه مخالف هیئت بطلمیوسیست با محسوسات من هم مخالف بود. ما با دیده میبینیم که زمین ایستاده است و آن خورشید است که هر روز از یکسو بیرون میآید و در سوی دیگر فرومیرود ، پس چگونه میتوان پذیرفت که زمین بگرد خورشید میچرخد ـ سخت در شگفت شدم ، و آنچه نوشته بود چند بار با دقت خواندم و چون سخنش از روی دلیلهای استوار بود پذیرفتم و چنان مرا خوشحال گردانید که برخاستم و در اتاق چند بار این سو و آن سو رفتم. افسوس میخوردم که چرا این را زودتر از این ندانسته بودم.
این حال من بود که در جستجوی حقایق بودم. از آنسو بودند کسانی که همانکه میشنیدند که فرنگیها گفتهاند زمین میچرخد بیآنکه بفهمند دلیلشان چیست بدشمنی برمیخاستند و همان را عنوان کرده باین و آن بد میگفتند. در تبریز حاج ملاعلی نام واعظی بود. این همانکه به بالای منبر میرفت میگفت : «یک دسته لامذهب پیدا شدهاند میگویند زمین گرد است ، زمین بدور خورشید میچرخد ...» اینها را کالای تازهای برای خود گردانیده بود.
یک داستان دیگر بگویم : در همان سالها روزی در تبریز در خانه نشسته بودم و باز کتابی در هیئت اروپایی با زبان عربی در دستم بود. یک بار دو تن ملا از در کوچه درآمدند. یکی آقاشیخحسین استاد فقه و اصول من و دیگری حسنآقا خالهاُغلی از پیشنمازان بنام تبریز بود. من کتاب را همانطور که باز بود روی تاقچه گزارده به پیشواز آنها شتافتم و بجلوشان افتاده باتاق آوردم. چون کتاب را دیدند گفتند : «چه میخواندید؟.. این کتاب در چیست؟». گفتم : این در علم هیئت است. گفتند : «هیئت فرنگی؟». گفتم : آری هیئت فرنگی. آقا شیخحسین کمی دیدهاش باز بود و سخنی نگفت ، ولی خالهاُغلی موضوع را دنبال کرده گفت : «آخر این فرنگیها ، این لامذهبها چه میگویند؟..». گفتم : در علم هیئت یا در این کتاب چیزی دربارهی مذهب نیست. گفت : «در همینجا که باز است چه میگوید؟». گفتم : اینجا از ستارهی مشتری گفتگو میکند. میگوید : آن چهار ماه دارد که هر یکی برنگ دیگریست. موضوع را برایش شرح دادم. گفت : «اینها دلیلش چیست؟..» گفتم : اینها دلیلش دیدنست. با تلسکوپ ماههای چهارگانهی مشتری را میبینند و بدیگران هم نشان میدهند. گفت : «په! من میگویم شما در درون آن تلسکوپ تقلب کردهاید ..» من دیگر سخنی نگفتم. آقاشیخ حسین هم مطلب دیگری بمیان آورده موضوع را تغییر داد.
اینها را برای مثل گفتم. در همه چیز چنینست. فرقست میان آن که کسی در جستجوی حقایق باشد با آن که بخواهد بروی نادانیهای خود پافشاری نشان دهد. فرقست میانهی آن که کسی دلش بحال بدبختی این تودهی گمراه بسوزد با آن که جز درپی خودفروشی[=خودنمایی بیرون از اندازه] و سودجویی و دکانداری نباشد. این کسانی که امروز با ما دشمنی نشان میدهند و کارشکنی مینمایند خودفروشان و سودجویانند که ما از هر راه که میآمدیم چون با سود آنها سازگار نبود بهانه جسته دشمنی مینمودند. ولی این کسان ریشه ندارند و با این تکانی که ما پدید آوردهایم بزودی همهی آنها از میان خواهند رفت.
🔸 تکهی 10
الف ـ من ایراد آنها را شنیده بودم بشما نقل کردم. ولی با این توضیحات میبینم ایرادشان بسیار بیپا بوده. مخصوصاً این نکته بسیار مهم است که بر فرض آنکه کسی اصل اسلام را عنوان کند باز یک دسته مخالفت خواهند کرد و اختلاف خواهند انداخت.
د ـ اساس مطلب همینست که یک دسته در جستجوی حقایق باشند یا غرضهای پست خود را دنبال کنند. آنان که در جستجوی حقایق نیستند ما از هر راهی که درآییم آنها ایستادگی نشان خواهند داد و دشمنی و کارشکنی خواهند نمود. برای شما مثلی یاد کنم :
من در آغاز جوانی هیئت بطلمیوسی خوانده بودم. چنانکه میدانید از روی آن هیئت زمین مرکز جهانست و ماه و آفتاب و ستارگان همه بگرد آن میچرخند. من اینها را درس خوانده فراگرفته بودم. در همان حال چون میشنیدم اروپاییها هیئت دیگری دارند که بیکبار جداست در آرزو بودم که چیزی هم از آن بفهمم. کتابی بدست آورده بخوانم ، یا از کسی که از آن آگاهست بپرسم. مدتها در این آرزو بودم تا روزی نسخهای از کتاب هیئت فلاماریون (که طالبوف آن را از روسی بفارسی ترجمه کرده و بارها بچاپ رسیده) بدستم افتاد. با دلخوشی آن را گرفته و بخانه آوردم و بخواندن پرداختم. از بس شوق داشتم بیآموزگار آن را درس خواندم. مطالب آن از هر باره مخالف فراگرفتههای من بود. ولی چون دلیل داشت هر کدام را که میخواندم با لذت بسیار میپذیرفتم. درست بیاد دارم هنگامی که بموضوع زمین رسیدم و چنین خواندم که زمین بگرد خورشید میچرخد ، این گذشته از آنکه مخالف هیئت بطلمیوسیست با محسوسات من هم مخالف بود. ما با دیده میبینیم که زمین ایستاده است و آن خورشید است که هر روز از یکسو بیرون میآید و در سوی دیگر فرومیرود ، پس چگونه میتوان پذیرفت که زمین بگرد خورشید میچرخد ـ سخت در شگفت شدم ، و آنچه نوشته بود چند بار با دقت خواندم و چون سخنش از روی دلیلهای استوار بود پذیرفتم و چنان مرا خوشحال گردانید که برخاستم و در اتاق چند بار این سو و آن سو رفتم. افسوس میخوردم که چرا این را زودتر از این ندانسته بودم.
این حال من بود که در جستجوی حقایق بودم. از آنسو بودند کسانی که همانکه میشنیدند که فرنگیها گفتهاند زمین میچرخد بیآنکه بفهمند دلیلشان چیست بدشمنی برمیخاستند و همان را عنوان کرده باین و آن بد میگفتند. در تبریز حاج ملاعلی نام واعظی بود. این همانکه به بالای منبر میرفت میگفت : «یک دسته لامذهب پیدا شدهاند میگویند زمین گرد است ، زمین بدور خورشید میچرخد ...» اینها را کالای تازهای برای خود گردانیده بود.
یک داستان دیگر بگویم : در همان سالها روزی در تبریز در خانه نشسته بودم و باز کتابی در هیئت اروپایی با زبان عربی در دستم بود. یک بار دو تن ملا از در کوچه درآمدند. یکی آقاشیخحسین استاد فقه و اصول من و دیگری حسنآقا خالهاُغلی از پیشنمازان بنام تبریز بود. من کتاب را همانطور که باز بود روی تاقچه گزارده به پیشواز آنها شتافتم و بجلوشان افتاده باتاق آوردم. چون کتاب را دیدند گفتند : «چه میخواندید؟.. این کتاب در چیست؟». گفتم : این در علم هیئت است. گفتند : «هیئت فرنگی؟». گفتم : آری هیئت فرنگی. آقا شیخحسین کمی دیدهاش باز بود و سخنی نگفت ، ولی خالهاُغلی موضوع را دنبال کرده گفت : «آخر این فرنگیها ، این لامذهبها چه میگویند؟..». گفتم : در علم هیئت یا در این کتاب چیزی دربارهی مذهب نیست. گفت : «در همینجا که باز است چه میگوید؟». گفتم : اینجا از ستارهی مشتری گفتگو میکند. میگوید : آن چهار ماه دارد که هر یکی برنگ دیگریست. موضوع را برایش شرح دادم. گفت : «اینها دلیلش چیست؟..» گفتم : اینها دلیلش دیدنست. با تلسکوپ ماههای چهارگانهی مشتری را میبینند و بدیگران هم نشان میدهند. گفت : «په! من میگویم شما در درون آن تلسکوپ تقلب کردهاید ..» من دیگر سخنی نگفتم. آقاشیخ حسین هم مطلب دیگری بمیان آورده موضوع را تغییر داد.
اینها را برای مثل گفتم. در همه چیز چنینست. فرقست میان آن که کسی در جستجوی حقایق باشد با آن که بخواهد بروی نادانیهای خود پافشاری نشان دهد. فرقست میانهی آن که کسی دلش بحال بدبختی این تودهی گمراه بسوزد با آن که جز درپی خودفروشی[=خودنمایی بیرون از اندازه] و سودجویی و دکانداری نباشد. این کسانی که امروز با ما دشمنی نشان میدهند و کارشکنی مینمایند خودفروشان و سودجویانند که ما از هر راه که میآمدیم چون با سود آنها سازگار نبود بهانه جسته دشمنی مینمودند. ولی این کسان ریشه ندارند و با این تکانی که ما پدید آوردهایم بزودی همهی آنها از میان خواهند رفت.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی ۸
چنانکه گفتیم اینان به هر چیزی که رسند نافهمیده و نااندیشیده ایراد گیرند و این تنها برای آنست که نگرویدن خود را نشان دهند و من اینک مثالی برای آن در دست میدارم. یکی از پشتیبانان پیمان در مازنداران که خود جوان دانشمندیست چنین مینگارد :
یکی به پیمان ایراد میگرفت و چنین میگفت : دارندهی پیمان در افکارش ساختمان تازهای ندارد. گفتم دارد و اینها که تا امروز نوشته شده شالودهی ساختمانهای تازه است و لیکن تا ساختمانهای کهن هزار سال پیش که در عقاید مردم خصوصاً شرقیها وجود دارد خراب نشود بجای آنها شالودههای تازه و عاقلانه نمیتوان ریخت. فرض کنید پیمان شعلهی پرنوری را در کلهی کوهی هدف مقصود قرار داده و میخواهد بآنجا برسد ولی راهی درمیان نیست و در هر قدم به موانعی برمیخورد یک جا خندق است ، جای دیگر رودخانهای عظیم است ، یک قدم آن طرفتر نشیب و فرازهای مهیب و خطرناک و درههای عمیق و هولناک و پست و بلندی زیاد ، درختان کهنسال و درهم و برهم ، بایستی تمام این موانع را بکوبد و صاف کند تا جلو برود. گفت برای این کار هم بیل و کلنگ و تبر لازم است که ندارد. گفتم کلنگ همان دلایل است که در پیمان اقامه میشود.
این پاسخیست که داده شده و بسیار بجاست و من میخواهم آن را روشنتر گردانم. از خردهگیر میپرسم آیا خواست شما از ساختمان تازه چیست؟!. اگر خود شما باشید چه ساختمان تازهای بمیان آورید؟!. از اینکه ما در گفتار خود نام دین میبریم باشد که شما ما را بپای کشیشان و ملایان بردهاید و چنان دانستهاید درپی همان چیزهای کهنیم ، و من برای آنکه شما را بیدار گردانم ناگزیرم مثلی یاد کنم : شما چون در اروپا درس خواندهاید نیک میدانید که در این دویست سال و سیصد سال چه پیشرفتهایی در کار دانش رخ داده و چه افزارهای بسیار شگفتی اختراع یافته. این هم میدانید که هر یکی از این افزارها مایهی آسانی زندگانیست. مثلاً اتومبیل که اختراع کردهاند راه پیمودن را ده بر یک آسانتر گردانیده و ما راهی را که پنجاه سال پیش با درشکه دهروزه میپیمودیم اکنون با اتومبیل یکروزه میپیماییم. همچنین است راهآهن و تلگراف و تلفن و ماشینهای بافندگی و ریسندگی و تابندگی و کارندگی که هر یکی آسانیهای دیگری را در کار زندگی پدید میآورد. لیکن از آنسوی ما نیک میبینیم که از روزی که این اختراعها آغاز شده زندگی رو بسختی گزارده است و ما خود آگاهیم که آسایشی را که سی سال پیش در زندگی میداشتیم اکنون نمیداریم.
این چیزیست که خود اروپاییان در آن درماندهاند و میتوان گفت که حال چیستانی پیدا کرده است. ما انگیزهی این را بدست آوردهایم و راه چاره را هم دانستهایم (1) و بخواست خدا بر آن میکوشیم که آیینی برای زندگی بگزاریم که دانشها سود خود را تواند داد و جهانیان بدانسان که میباید از آسایش بهره توانند یافت. این چیزیست که ما بآن میکوشیم و من نمیدانم شما آن را ساختمان تازه خواهید شمرد یا نه؟!.
پابرگی :
1ـ نگاه کنید به «آیین» یا «ما چه میخواهیم؟» (گفتار یکم). گرفتاریهای کشورهای غربی و علت بحرانهای اقتصادی آنجا در آیین (1933) و سپس در پیمان (سال یکم) شرح داده شده و نزدیک بودن جنگ میان کشورهای اروپایی و بازگشت بحران اقتصادی در غرب پیشبینی شده. در آیین شیوهی درست زندگانی بکوتاهی بازنموده شد و این را پیمان در هفت سال نشر خود بسیار روشنتر گردانید.
از آنسوی خوانندگان میدانند که سرمایهداری در اروپا از زمان این نوشته (آغاز جنگ جهانی دوم) تاکنون تغییر بسیار کرده. اروپاییان بویژه پس از جنگ برخی کژیها و نارساییهای شیوهی زندگانی خود را دریافته و دمادم به بهتر گردانیدن آن کوشیدهاند. بااینهمه هنوز دیده میشود که این راهِ زندگانی دشواریها و بنبستهای «نهادی» خود را دارد و از این «بحران» رهایی نیافته بدامن بحران دیگری میافتد. همهی اینها در گام نخست از شناخته نبودن آیین زندگانی است ـ آیین بخردانهی زندگانی. در این زمینه همچنین توانید دفترهای «پیام بدانشمندان اروپا و آمریکا» و «انکیزیسیون در ایران» را بخوانید. ـ ویراینده
🔸 خودسری تکهی ۸
چنانکه گفتیم اینان به هر چیزی که رسند نافهمیده و نااندیشیده ایراد گیرند و این تنها برای آنست که نگرویدن خود را نشان دهند و من اینک مثالی برای آن در دست میدارم. یکی از پشتیبانان پیمان در مازنداران که خود جوان دانشمندیست چنین مینگارد :
یکی به پیمان ایراد میگرفت و چنین میگفت : دارندهی پیمان در افکارش ساختمان تازهای ندارد. گفتم دارد و اینها که تا امروز نوشته شده شالودهی ساختمانهای تازه است و لیکن تا ساختمانهای کهن هزار سال پیش که در عقاید مردم خصوصاً شرقیها وجود دارد خراب نشود بجای آنها شالودههای تازه و عاقلانه نمیتوان ریخت. فرض کنید پیمان شعلهی پرنوری را در کلهی کوهی هدف مقصود قرار داده و میخواهد بآنجا برسد ولی راهی درمیان نیست و در هر قدم به موانعی برمیخورد یک جا خندق است ، جای دیگر رودخانهای عظیم است ، یک قدم آن طرفتر نشیب و فرازهای مهیب و خطرناک و درههای عمیق و هولناک و پست و بلندی زیاد ، درختان کهنسال و درهم و برهم ، بایستی تمام این موانع را بکوبد و صاف کند تا جلو برود. گفت برای این کار هم بیل و کلنگ و تبر لازم است که ندارد. گفتم کلنگ همان دلایل است که در پیمان اقامه میشود.
این پاسخیست که داده شده و بسیار بجاست و من میخواهم آن را روشنتر گردانم. از خردهگیر میپرسم آیا خواست شما از ساختمان تازه چیست؟!. اگر خود شما باشید چه ساختمان تازهای بمیان آورید؟!. از اینکه ما در گفتار خود نام دین میبریم باشد که شما ما را بپای کشیشان و ملایان بردهاید و چنان دانستهاید درپی همان چیزهای کهنیم ، و من برای آنکه شما را بیدار گردانم ناگزیرم مثلی یاد کنم : شما چون در اروپا درس خواندهاید نیک میدانید که در این دویست سال و سیصد سال چه پیشرفتهایی در کار دانش رخ داده و چه افزارهای بسیار شگفتی اختراع یافته. این هم میدانید که هر یکی از این افزارها مایهی آسانی زندگانیست. مثلاً اتومبیل که اختراع کردهاند راه پیمودن را ده بر یک آسانتر گردانیده و ما راهی را که پنجاه سال پیش با درشکه دهروزه میپیمودیم اکنون با اتومبیل یکروزه میپیماییم. همچنین است راهآهن و تلگراف و تلفن و ماشینهای بافندگی و ریسندگی و تابندگی و کارندگی که هر یکی آسانیهای دیگری را در کار زندگی پدید میآورد. لیکن از آنسوی ما نیک میبینیم که از روزی که این اختراعها آغاز شده زندگی رو بسختی گزارده است و ما خود آگاهیم که آسایشی را که سی سال پیش در زندگی میداشتیم اکنون نمیداریم.
این چیزیست که خود اروپاییان در آن درماندهاند و میتوان گفت که حال چیستانی پیدا کرده است. ما انگیزهی این را بدست آوردهایم و راه چاره را هم دانستهایم (1) و بخواست خدا بر آن میکوشیم که آیینی برای زندگی بگزاریم که دانشها سود خود را تواند داد و جهانیان بدانسان که میباید از آسایش بهره توانند یافت. این چیزیست که ما بآن میکوشیم و من نمیدانم شما آن را ساختمان تازه خواهید شمرد یا نه؟!.
پابرگی :
1ـ نگاه کنید به «آیین» یا «ما چه میخواهیم؟» (گفتار یکم). گرفتاریهای کشورهای غربی و علت بحرانهای اقتصادی آنجا در آیین (1933) و سپس در پیمان (سال یکم) شرح داده شده و نزدیک بودن جنگ میان کشورهای اروپایی و بازگشت بحران اقتصادی در غرب پیشبینی شده. در آیین شیوهی درست زندگانی بکوتاهی بازنموده شد و این را پیمان در هفت سال نشر خود بسیار روشنتر گردانید.
از آنسوی خوانندگان میدانند که سرمایهداری در اروپا از زمان این نوشته (آغاز جنگ جهانی دوم) تاکنون تغییر بسیار کرده. اروپاییان بویژه پس از جنگ برخی کژیها و نارساییهای شیوهی زندگانی خود را دریافته و دمادم به بهتر گردانیدن آن کوشیدهاند. بااینهمه هنوز دیده میشود که این راهِ زندگانی دشواریها و بنبستهای «نهادی» خود را دارد و از این «بحران» رهایی نیافته بدامن بحران دیگری میافتد. همهی اینها در گام نخست از شناخته نبودن آیین زندگانی است ـ آیین بخردانهی زندگانی. در این زمینه همچنین توانید دفترهای «پیام بدانشمندان اروپا و آمریکا» و «انکیزیسیون در ایران» را بخوانید. ـ ویراینده
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 11
نامهی عبیداللهخان
چنانکه گفتهایم سیادت صفوی ، که از روی خواب و بازگویی و مانند اینها پدید آمده و بنیادی نداشته ، دشمنان آن خاندان از این داستان آگاه نبودهاند و اینست با همهی بدزبانیهای بسیاری که دربارهی پادشاهان صفوی کرده شده ، در این باره چیزی بزبان نیاوردهاند. تاریخنویسان عثمانی که هرگونه نکوهش بآن خاندان سزا شماردهاند و ما در این باره چیزی در کتابهای ایشان نمییابیم ، داستان را بخاموشی گذرانیدهاند. ازبکان که با صفویان در جنگ بوده دشمنی سختی میداشتهاند ، نامهای از یکی از آنان در دست میداریم که میبینیم به تبار سیادت خُرده نگرفته ولی نکوهش میکند که از سید چنان کارهایی نباید بود.
این نامه از عبیداللهخان پادشاه بنام ازبک است که در سال 926 در پاسخ نامهی شاهتهماسب یکم نوشته است و ما تکههایی را از آن در پایین میآوریم :
دیگر نوشته بودند با آل علی هر که دَرافتاد بَرافتاد ، هر که مؤمن و مسلمانست و امید نجات آخرت دارد محبت اصحاب کبار حضرت رسول را از دست نمیدهد و حضرت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام یکی از آن مذکورانند. با اولاد امجاد ایشان مخالفت کردن در تعادل از دیانت و اسلام دور است. اما با آن طایفه مجادله و گفتگو داریم که مذهب و ملت پدران خود را گذاشته تابع بدعت و ظلالت شیاطین شده طریقهی حق را برطرف کرده رَفض و تشیع اختیار نموده با وجود آنکه میدانند رفض کفر است این کفر را شب و روز شُعار خود ساخته دَم از اولادی آن بزرگوار میزنند. به مضمون کریمه اِنه لیس من اهلک ، حضرت مرتضا علی از آن نوع فرزندان بیزار است ... مخبر صادق در کلام مجید خود خبر میدهد که اِذا نُفِخَ فی الصورِ فَلا اَنسابَ بَینَهُم یومَئذٍ ولا یتَسائَلون ، در روز جَزا پرسش از عمل خواهد بود ، از اَب و نسب نخواهد بود.
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 11
نامهی عبیداللهخان
چنانکه گفتهایم سیادت صفوی ، که از روی خواب و بازگویی و مانند اینها پدید آمده و بنیادی نداشته ، دشمنان آن خاندان از این داستان آگاه نبودهاند و اینست با همهی بدزبانیهای بسیاری که دربارهی پادشاهان صفوی کرده شده ، در این باره چیزی بزبان نیاوردهاند. تاریخنویسان عثمانی که هرگونه نکوهش بآن خاندان سزا شماردهاند و ما در این باره چیزی در کتابهای ایشان نمییابیم ، داستان را بخاموشی گذرانیدهاند. ازبکان که با صفویان در جنگ بوده دشمنی سختی میداشتهاند ، نامهای از یکی از آنان در دست میداریم که میبینیم به تبار سیادت خُرده نگرفته ولی نکوهش میکند که از سید چنان کارهایی نباید بود.
این نامه از عبیداللهخان پادشاه بنام ازبک است که در سال 926 در پاسخ نامهی شاهتهماسب یکم نوشته است و ما تکههایی را از آن در پایین میآوریم :
دیگر نوشته بودند با آل علی هر که دَرافتاد بَرافتاد ، هر که مؤمن و مسلمانست و امید نجات آخرت دارد محبت اصحاب کبار حضرت رسول را از دست نمیدهد و حضرت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام یکی از آن مذکورانند. با اولاد امجاد ایشان مخالفت کردن در تعادل از دیانت و اسلام دور است. اما با آن طایفه مجادله و گفتگو داریم که مذهب و ملت پدران خود را گذاشته تابع بدعت و ظلالت شیاطین شده طریقهی حق را برطرف کرده رَفض و تشیع اختیار نموده با وجود آنکه میدانند رفض کفر است این کفر را شب و روز شُعار خود ساخته دَم از اولادی آن بزرگوار میزنند. به مضمون کریمه اِنه لیس من اهلک ، حضرت مرتضا علی از آن نوع فرزندان بیزار است ... مخبر صادق در کلام مجید خود خبر میدهد که اِذا نُفِخَ فی الصورِ فَلا اَنسابَ بَینَهُم یومَئذٍ ولا یتَسائَلون ، در روز جَزا پرسش از عمل خواهد بود ، از اَب و نسب نخواهد بود.
Adliye 24-27.pdf
384.9 KB
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔹 تکههای 24 تا 27 یکجا در یک فایل پیدیاف
24ـ کشاکشی که با خزعل پیش آمد
25ـ نافرمانی خزعل و سختی کار ما
26ـ سفری که به مسجدسلیمان رفتم
27ـ رازی نهان که بیرون افتاد
🔹 تکههای 24 تا 27 یکجا در یک فایل پیدیاف
24ـ کشاکشی که با خزعل پیش آمد
25ـ نافرمانی خزعل و سختی کار ما
26ـ سفری که به مسجدسلیمان رفتم
27ـ رازی نهان که بیرون افتاد
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
پیام بدانشمندان اروپا و آمریکا.pdf
503.1 KB
🔸 پیام بدانشمندان اروپا و آمریکا
🖌 احمد کسروی
🖌 احمد کسروی
✴️ پشتیبانان پیمان
🔸کوشاد تلگرام : هفتهی گذشته از برخی از پشتیبانان پیمان یاد کردیم. آن نوشته از سال پنجم شمارهی یازدهم ـ دوازدهم بود. اینک از پیمان سال ششم شمارهی دوازدهم دنبالهی آن سخنان را پی میگیریم.
پارسال در شمارهی آخر زیر این عنوان بیاد آزادمردانی كه پشتیبانی از پیمان كردهاند و میكنند پرداخته و سپاس گزارده و گفتیم : كسانی بهتر میدانند كه نامهای آنان برده شود. زیرا گذشته از سپاسگزاری ، كسانی در آینده اگر خواهند تاریخچهی مهنامه و چگونگی پیشرفت آن را بدانند بشناختن این نیكمردان نیاز خواهند داشت. هم گفتیم : ما این پیشنهاد را میپذیریم. ولی این نه كاریست كه در یک بار انجام گیرد. این كسان بسیارند و برخی از نخست پشتیبانی نمودهاند و برخی سپس باین كار پرداختهاند. همگی را در یك جا نتوان شمرد. اینبود بر آن نهادیم كه كمكم و در پایان هر سال یك دسته را یاد كنیم.
این كار بیهوده نیست. این كسان از چند راه شایان ارجشناسی و سپاسگزاری میباشند.
1) امروز در توده یك چیز بسیار كم شده و آن راستیپرستی و یاوری بنیكی و همدستی برای پیشرفت آن میباشد. خردها چندان پستی گرفته و خویها چنان آلوده گردیده كه بسیاری از مردم (بویژه از درسخواندگان و پیشافتادگان) جز درپی خودنمایی و سودجویی نمیباشند. هر كس تنها آن را میخواهد كه كاری كند و نامی درآورد و یا سودی پیدا كند و بس. در جای دیگری نوشتهام در آغاز كار پیمان یكی از رنجهای ما گفتگو با كسانی بود كه پیاپی گفتار یا شعر میآوردند و از آشنایی با یك مهنامه جز زمینه جستن برای هوسبازیهای خود نتیجهی دیگری چشم نمیداشتند. كسانی آمده و نشسته و میگفتند : «فلان گفتار را نیك نوشته بودی من هم یكی را خواهم نوشت». از هنگامی كه پیمان بنام گردیده كسان بسیاری بآن كوشیدهاند كه مانندهسازی كنند. از برخوردن به یك كار نیكی جز بیاد خودنمایی نیفتادهاند.
این نیكمردان كه از دیگران جدا گردیده و پاكدلانه دست یاوری بسوی ما دراز كردهاند و معنی همدستی و نتیجهی آن را میشناسند ، این رفتار آنان ستوده و درخور آنست كه سرمشق دیگران باشد.
2) پیمان دشمنان بسیار میدارد و بیشتر آنان كسان تلخزبان و بدگو میباشند ، و با چنین كسانی هواداری از مهنامه نمودن و ایستادگی دربارهی آن نشان دادن خود دلیل دلیریست و اینان مردان بلنداندیشه میباشند.
3) این نیكمردان گذشته از كوششهایی كه در راه پیشرفت راستیها میكنند و این كاریست كه مزد آن را از خدا خواهند یافت ، در سایهی همراهیهایی كه مینمایند كار ما را آسانتر میگردانند. در جایی كه دغلكاری و نادرستی رواج بسیار یافته و مردانی با سر و روی آراسته و با لافِ فهم و دانش نادرستی و پستی را تا بآنجا رسانیدهاند كه از پرداخت اندكوامی كه بدفتر مهنامه میدارند بازمیایستند و بنامههای پیاپی ما پاسخ نمیدهند و این را یك گونه زیركی پنداشته بخود میبالند ـ در برابر چنین رفتار ناستودهای ، آن نیكمردان هر كدام سالانه خواستارانی را میشناسانند و پول آنان را بما میرسانند و در چنین هنگام گرانی چاپ و كاغذ ما را از تنگدستی میرهانند ، و این خود چیزیست كه ما نمیباید نادیده و نافهمیده انگاریم و جدایی میانهی این نیكان با آن بدان نگزاریم. در این چند سال ، گذشته از نگهداری آفریدگار بزرگ این پشتیبانیها نگهدار پیمان بوده است.
در این توده گذشته از آنكه بدیها فراوان میباشد یك بدی دیگر بهم آمیخته بودن نیكان و بدان میباشد. شما میبینید بیباك و بیپروا دغلكاری میكنند ، و بهیچ راستی گردن نمیگزارند ، و با هیچ كوشش همراهی نمینمایند ، و بااینهمه در نشستها نشسته از توده بد میگویند و گله مینمایند و كسی بدیهای آنان را به رُخشان نمیكشد. این خود بدی دیگری است كه بدان و نیكان یكسان گرفته میشوند. این نشان درماندگی و ناشایندگی توده است. یكی از كوششهایی كه باید بود جدا گردانیدن این دو دسته از هم میباشد : هر گروهی و در هر رشته باید نیكان را از بدان جدا گرفت.
(612714)
🔸کوشاد تلگرام : هفتهی گذشته از برخی از پشتیبانان پیمان یاد کردیم. آن نوشته از سال پنجم شمارهی یازدهم ـ دوازدهم بود. اینک از پیمان سال ششم شمارهی دوازدهم دنبالهی آن سخنان را پی میگیریم.
پارسال در شمارهی آخر زیر این عنوان بیاد آزادمردانی كه پشتیبانی از پیمان كردهاند و میكنند پرداخته و سپاس گزارده و گفتیم : كسانی بهتر میدانند كه نامهای آنان برده شود. زیرا گذشته از سپاسگزاری ، كسانی در آینده اگر خواهند تاریخچهی مهنامه و چگونگی پیشرفت آن را بدانند بشناختن این نیكمردان نیاز خواهند داشت. هم گفتیم : ما این پیشنهاد را میپذیریم. ولی این نه كاریست كه در یک بار انجام گیرد. این كسان بسیارند و برخی از نخست پشتیبانی نمودهاند و برخی سپس باین كار پرداختهاند. همگی را در یك جا نتوان شمرد. اینبود بر آن نهادیم كه كمكم و در پایان هر سال یك دسته را یاد كنیم.
این كار بیهوده نیست. این كسان از چند راه شایان ارجشناسی و سپاسگزاری میباشند.
1) امروز در توده یك چیز بسیار كم شده و آن راستیپرستی و یاوری بنیكی و همدستی برای پیشرفت آن میباشد. خردها چندان پستی گرفته و خویها چنان آلوده گردیده كه بسیاری از مردم (بویژه از درسخواندگان و پیشافتادگان) جز درپی خودنمایی و سودجویی نمیباشند. هر كس تنها آن را میخواهد كه كاری كند و نامی درآورد و یا سودی پیدا كند و بس. در جای دیگری نوشتهام در آغاز كار پیمان یكی از رنجهای ما گفتگو با كسانی بود كه پیاپی گفتار یا شعر میآوردند و از آشنایی با یك مهنامه جز زمینه جستن برای هوسبازیهای خود نتیجهی دیگری چشم نمیداشتند. كسانی آمده و نشسته و میگفتند : «فلان گفتار را نیك نوشته بودی من هم یكی را خواهم نوشت». از هنگامی كه پیمان بنام گردیده كسان بسیاری بآن كوشیدهاند كه مانندهسازی كنند. از برخوردن به یك كار نیكی جز بیاد خودنمایی نیفتادهاند.
این نیكمردان كه از دیگران جدا گردیده و پاكدلانه دست یاوری بسوی ما دراز كردهاند و معنی همدستی و نتیجهی آن را میشناسند ، این رفتار آنان ستوده و درخور آنست كه سرمشق دیگران باشد.
2) پیمان دشمنان بسیار میدارد و بیشتر آنان كسان تلخزبان و بدگو میباشند ، و با چنین كسانی هواداری از مهنامه نمودن و ایستادگی دربارهی آن نشان دادن خود دلیل دلیریست و اینان مردان بلنداندیشه میباشند.
3) این نیكمردان گذشته از كوششهایی كه در راه پیشرفت راستیها میكنند و این كاریست كه مزد آن را از خدا خواهند یافت ، در سایهی همراهیهایی كه مینمایند كار ما را آسانتر میگردانند. در جایی كه دغلكاری و نادرستی رواج بسیار یافته و مردانی با سر و روی آراسته و با لافِ فهم و دانش نادرستی و پستی را تا بآنجا رسانیدهاند كه از پرداخت اندكوامی كه بدفتر مهنامه میدارند بازمیایستند و بنامههای پیاپی ما پاسخ نمیدهند و این را یك گونه زیركی پنداشته بخود میبالند ـ در برابر چنین رفتار ناستودهای ، آن نیكمردان هر كدام سالانه خواستارانی را میشناسانند و پول آنان را بما میرسانند و در چنین هنگام گرانی چاپ و كاغذ ما را از تنگدستی میرهانند ، و این خود چیزیست كه ما نمیباید نادیده و نافهمیده انگاریم و جدایی میانهی این نیكان با آن بدان نگزاریم. در این چند سال ، گذشته از نگهداری آفریدگار بزرگ این پشتیبانیها نگهدار پیمان بوده است.
در این توده گذشته از آنكه بدیها فراوان میباشد یك بدی دیگر بهم آمیخته بودن نیكان و بدان میباشد. شما میبینید بیباك و بیپروا دغلكاری میكنند ، و بهیچ راستی گردن نمیگزارند ، و با هیچ كوشش همراهی نمینمایند ، و بااینهمه در نشستها نشسته از توده بد میگویند و گله مینمایند و كسی بدیهای آنان را به رُخشان نمیكشد. این خود بدی دیگری است كه بدان و نیكان یكسان گرفته میشوند. این نشان درماندگی و ناشایندگی توده است. یكی از كوششهایی كه باید بود جدا گردانیدن این دو دسته از هم میباشد : هر گروهی و در هر رشته باید نیكان را از بدان جدا گرفت.
(612714)
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 11
ب ـ من هم مطالبی دارم میخواستم پرسشهای آقای «الف» تمام شود. اگر خسته نشدهاید من هم پرسشی کنم؟..
د ـ خسته نشدهام.
ب ـ پرسش من در زمینهی دیگریست. من چند سال در اروپا بودم و در رشتههای علوم طبیعی تحصیلات کردهام. خود شما میدانید که این علوم را که ما میخوانیم حقایقی را بما نشان میدهد که با ادیان منافیست. از جمله من میخواهم موضوع وحی را از شما تحقیق کنم. این موضوع با آن برداشتی که علوم دارند چه سازش دارد؟.
د ـ پیش از آنکه دربارهی وحی بشما پاسخ دهم باید چند سخنی دربارهی دین برانم. یکی از سختیهای ما امروز اینست که ما در نوشتههای خود برخی واژهها بکار میبریم که ما بمعنی دیگر گرفتهایم و مردم آنها را بمعنی دیگری میفهمند. مثلاً یکی از آن واژهها دینست ، دیگری وحی است.
دربارهی دین معنایی که دیگران گفتهاند بیگفتگوست که با دانشها ناسازگار است. ولی چنانکه در میان گفتگو با آقای «الف» دیدید ما آن را معنی کرده میگوییم : دین شناختن جهان و زندگانی و زیستن از روی خرد است.
در اینجا در این زمینه با شما سخن نمیرانم. شما اگر کتابهای ما (از جمله «ورجاوندْبنیاد») را بخوانید خواهید دید دین به چه معنیست.
نکتهای را که میخواهم در اینجا با شما بگفتگو گزارم آنست که ما میگوییم دین زبان سپهر[=طبیعت] است. معنی این جمله آنست که دین آن حقایقیست که از خود اینجهان بدست میآید ، از خود اینجهان فهمیده میشود.
در این باره میتوانم از دانشهایی که شما خواندهاید مثل بیاورم. آن دانشها از خود اینجهان بدست آمده. مثلاً گالیله و کوپرنیکوس و نیوتون و دیگران که از چگونگی زمین و خورشید سخن راندهاند گفتههای آنها حقایق بسیار ارجداریست. ولی آن حقایق از کجا بدست آمده؟.. آیا نه از خود اینجهان گرفته شده؟. ما اکنون در اینجا سخن از گردش زمین بگرد خورشید راندیم. آیا آن را از کجا فهمیدهاند؟.. آیا نه آنست که دانشمندانی هوش گمارده آن را از روی دلیلهایی از خود اینجهان دریافتهاند؟!.
دین نیز همین حال را دارد. دین (در معنی والایش) آمیغهاییست[=حقایقیست] که از خود اینجهان بدست میآید که بدستیاری اندیشه و خرد فهمیده میشود. یک بنیادگزار دین آنچه میگوید از خود اینجهان گرفته ، دلیلهایش هم از خود اینجهانست. اینست معنی آنچه میگوییم : «دین زبان سپهر (طبیعت) است.»
🔸 تکهی 11
ب ـ من هم مطالبی دارم میخواستم پرسشهای آقای «الف» تمام شود. اگر خسته نشدهاید من هم پرسشی کنم؟..
د ـ خسته نشدهام.
ب ـ پرسش من در زمینهی دیگریست. من چند سال در اروپا بودم و در رشتههای علوم طبیعی تحصیلات کردهام. خود شما میدانید که این علوم را که ما میخوانیم حقایقی را بما نشان میدهد که با ادیان منافیست. از جمله من میخواهم موضوع وحی را از شما تحقیق کنم. این موضوع با آن برداشتی که علوم دارند چه سازش دارد؟.
د ـ پیش از آنکه دربارهی وحی بشما پاسخ دهم باید چند سخنی دربارهی دین برانم. یکی از سختیهای ما امروز اینست که ما در نوشتههای خود برخی واژهها بکار میبریم که ما بمعنی دیگر گرفتهایم و مردم آنها را بمعنی دیگری میفهمند. مثلاً یکی از آن واژهها دینست ، دیگری وحی است.
دربارهی دین معنایی که دیگران گفتهاند بیگفتگوست که با دانشها ناسازگار است. ولی چنانکه در میان گفتگو با آقای «الف» دیدید ما آن را معنی کرده میگوییم : دین شناختن جهان و زندگانی و زیستن از روی خرد است.
در اینجا در این زمینه با شما سخن نمیرانم. شما اگر کتابهای ما (از جمله «ورجاوندْبنیاد») را بخوانید خواهید دید دین به چه معنیست.
نکتهای را که میخواهم در اینجا با شما بگفتگو گزارم آنست که ما میگوییم دین زبان سپهر[=طبیعت] است. معنی این جمله آنست که دین آن حقایقیست که از خود اینجهان بدست میآید ، از خود اینجهان فهمیده میشود.
در این باره میتوانم از دانشهایی که شما خواندهاید مثل بیاورم. آن دانشها از خود اینجهان بدست آمده. مثلاً گالیله و کوپرنیکوس و نیوتون و دیگران که از چگونگی زمین و خورشید سخن راندهاند گفتههای آنها حقایق بسیار ارجداریست. ولی آن حقایق از کجا بدست آمده؟.. آیا نه از خود اینجهان گرفته شده؟. ما اکنون در اینجا سخن از گردش زمین بگرد خورشید راندیم. آیا آن را از کجا فهمیدهاند؟.. آیا نه آنست که دانشمندانی هوش گمارده آن را از روی دلیلهایی از خود اینجهان دریافتهاند؟!.
دین نیز همین حال را دارد. دین (در معنی والایش) آمیغهاییست[=حقایقیست] که از خود اینجهان بدست میآید که بدستیاری اندیشه و خرد فهمیده میشود. یک بنیادگزار دین آنچه میگوید از خود اینجهان گرفته ، دلیلهایش هم از خود اینجهانست. اینست معنی آنچه میگوییم : «دین زبان سپهر (طبیعت) است.»
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی ۹
این یک گرفتاری شده است که همینکه نام دین بمیان میآید کسانی رو ترش میکنند بیآنکه بدانند ما چه میگوییم و چه معنی از آن میخواهیم. اینان را باید نشاند و چنین گفت : ما هیچ نام دین نمیبریم. تو بگو آیا زندگی راهی میخواهد یا نه؟!. اگر میخواهد بگو ببینم چگونه باید بود؟!.
این پاسخ بسیار بجاست که ما تا نتوانیم این اندیشههای پراکنده و بیهودهای را که بنام دین یا بنامهای دیگری در سرهاست ریشه کنیم هیچ کاری نخواهیم توانست. وانگاه ما درپی اینیم که مردمان را براستیها آشنا گردانیم و نخست باید این دروغها را از سرهای ایشان بیرون کنیم. بگفتهی شما اگر ما درپی ساختمان تازهای میباشیم و میخواهیم مردمان را در زیر آن گرد آوریم باید نخست بکندن ساختمانهای کهن پردازیم ، وگرنه تا آنها هست مردمان از زیر آنها بآسانی بیرون نخواهند آمد.
شاید کسانی برانداختن آنها را کار آسانی میشمارند ولی باید بگویم کار بس سختیست و دلیل آن اینکه دانشها با همهی رواج شایان ، آنها را از میان برنداشته و بیش از این نتوانسته که آنها را سست گرداند. شما میبینید در اروپا با صدها دانشکده ، توریت و انجیل دست بدست میگردد و دستههای بزرگی از دانشمندان هنوز خواهان آنها میباشند و راستی اینست که آنان دانشها را به یک گوشهی دل خود و این افسانهها را بگوشهی دیگر آن سپاردهاند ، و این از آنجاست که دانشها جای دین را نتواند گرفت. آدمی در زندگانی به یک رشته دانستنیها و دستورها نیازمند است که دانشها از آن ناآگاه میباشد. اینست یک دانشمند با همهی دانشهایی که اندوخته خود را نیازمند دین میشناسد و ناگزیر خود را بدامن چیزهایی میاندازد که آنها را جز پندارهای بیپایی نمیشناسد.
در این باره راستی آنست که تا این اندیشههای پراکنده و پندارهای مفت درمیانست مردمان رستگار نخواهند بود ، و از آنسوی تا یک شاهراهی برای زندگی باز نشود و راستیها و دستورهایی آموخته نگردد اینها از میان نخواهد رفت ، و از اینروست که ما در پیمان از یکسو با آن پندارهای بیهوده میجنگیم و از یکسو راستیهایی بجای آنها میگزاریم و این راه را گام بگام پیش میرویم.
ما درپی نتیجهای میباشیم و در راه رسیدن بآن جدایی میانهی تازه و کهنه نمیگزاریم. بااینهمه اگر شما خواهان گفتههای تازه میباشید کمتر یکی از گفتههای ما تازه نیست و ما کمتر سخنی را از دیگران میگیریم. بسیار زمینههاست که کهنه است ولی گفتههای ما در آن پاک تازه میباشد. این را برای مثل مینویسم : هزاران کسان از روان گفتگو کردهاند. دینداران و بیدینان و صوفیان و فیلسوفان همگی از آن بسخن پرداختهاند و صدها کتاب دربارهی آن نوشته شده. بااینهمه گفتهی ما دربارهی آن بیکبار تازه میباشد و کسی تاکنون بجدایی میانهی جان و روان پی نبرده و این را که آدمی دارای روان و جان هر دو میباشد و از دو سرشت جداگانه پدید آمده ندانسته. کتابهایی که از افلاطون و ارسطو و ابنسینا و نصیرالدین توسی و دیگران در این زمینه در دست است بخوانید خواهید دید که آدمی را دارای یک گوهر دانسته و آن را به تازی «نفس» نامیدهاند و چون خواستهاند «تجرد» یا جز از تن بودن آن را نشان دهند به یک رشته سخنان ناروشنی برخاستهاند و گاهی خود خَستُوان [=معترف] شدهاند که این سخنان دربارهی چهارپایان و دیگر جانوران نیز هست و جدایی میانهی آنها با آدمی گزاردن نتوانستهاند. لیکن ما با دلیلهای بسیار ساده و روشن نشان دادهایم که آدمی جان و روان هر دو را دارد و جدایی میانهی او با جانوران بسیار بسیار است.
آن گفتار سادهای که ما بعنوان جان و روان نگاشتهایم از یکسو گوهر آدمی را نشان میدهد ، و از یکسو پاسخ روشنی بفلسفهی مادی داده بیپایگی آن را روشن میگرداند ، و از یکسو انگیزهی نیکخویی و بدخویی را بازمینماید ، و یک کلمه بگویم یک راه نوینی را برای شناختن آدمی و دانستن معنی زندگانی میگشاید ، کنون شما آن را نیک بخوانید و نیک بیندیشید و چون فلسفه خواندهاید این را روشن گردانید که آیا کسی تاکنون آن را گفته است یا نه؟.. اگر گفته است که بوده و کجا گفته؟.. اگر نگفته آیا شما ایرادی بآن میدارید یا نه؟.. اگر میدارید آن را بنویسید و ما بیهیچ رنجشی در پیمان بچاپ خواهیم رسانید و خود میخواهیم بدانیم آیا آن را یک چیز تازهای توانید شمرد یا نه؟..
🔸 خودسری تکهی ۹
این یک گرفتاری شده است که همینکه نام دین بمیان میآید کسانی رو ترش میکنند بیآنکه بدانند ما چه میگوییم و چه معنی از آن میخواهیم. اینان را باید نشاند و چنین گفت : ما هیچ نام دین نمیبریم. تو بگو آیا زندگی راهی میخواهد یا نه؟!. اگر میخواهد بگو ببینم چگونه باید بود؟!.
این پاسخ بسیار بجاست که ما تا نتوانیم این اندیشههای پراکنده و بیهودهای را که بنام دین یا بنامهای دیگری در سرهاست ریشه کنیم هیچ کاری نخواهیم توانست. وانگاه ما درپی اینیم که مردمان را براستیها آشنا گردانیم و نخست باید این دروغها را از سرهای ایشان بیرون کنیم. بگفتهی شما اگر ما درپی ساختمان تازهای میباشیم و میخواهیم مردمان را در زیر آن گرد آوریم باید نخست بکندن ساختمانهای کهن پردازیم ، وگرنه تا آنها هست مردمان از زیر آنها بآسانی بیرون نخواهند آمد.
شاید کسانی برانداختن آنها را کار آسانی میشمارند ولی باید بگویم کار بس سختیست و دلیل آن اینکه دانشها با همهی رواج شایان ، آنها را از میان برنداشته و بیش از این نتوانسته که آنها را سست گرداند. شما میبینید در اروپا با صدها دانشکده ، توریت و انجیل دست بدست میگردد و دستههای بزرگی از دانشمندان هنوز خواهان آنها میباشند و راستی اینست که آنان دانشها را به یک گوشهی دل خود و این افسانهها را بگوشهی دیگر آن سپاردهاند ، و این از آنجاست که دانشها جای دین را نتواند گرفت. آدمی در زندگانی به یک رشته دانستنیها و دستورها نیازمند است که دانشها از آن ناآگاه میباشد. اینست یک دانشمند با همهی دانشهایی که اندوخته خود را نیازمند دین میشناسد و ناگزیر خود را بدامن چیزهایی میاندازد که آنها را جز پندارهای بیپایی نمیشناسد.
در این باره راستی آنست که تا این اندیشههای پراکنده و پندارهای مفت درمیانست مردمان رستگار نخواهند بود ، و از آنسوی تا یک شاهراهی برای زندگی باز نشود و راستیها و دستورهایی آموخته نگردد اینها از میان نخواهد رفت ، و از اینروست که ما در پیمان از یکسو با آن پندارهای بیهوده میجنگیم و از یکسو راستیهایی بجای آنها میگزاریم و این راه را گام بگام پیش میرویم.
ما درپی نتیجهای میباشیم و در راه رسیدن بآن جدایی میانهی تازه و کهنه نمیگزاریم. بااینهمه اگر شما خواهان گفتههای تازه میباشید کمتر یکی از گفتههای ما تازه نیست و ما کمتر سخنی را از دیگران میگیریم. بسیار زمینههاست که کهنه است ولی گفتههای ما در آن پاک تازه میباشد. این را برای مثل مینویسم : هزاران کسان از روان گفتگو کردهاند. دینداران و بیدینان و صوفیان و فیلسوفان همگی از آن بسخن پرداختهاند و صدها کتاب دربارهی آن نوشته شده. بااینهمه گفتهی ما دربارهی آن بیکبار تازه میباشد و کسی تاکنون بجدایی میانهی جان و روان پی نبرده و این را که آدمی دارای روان و جان هر دو میباشد و از دو سرشت جداگانه پدید آمده ندانسته. کتابهایی که از افلاطون و ارسطو و ابنسینا و نصیرالدین توسی و دیگران در این زمینه در دست است بخوانید خواهید دید که آدمی را دارای یک گوهر دانسته و آن را به تازی «نفس» نامیدهاند و چون خواستهاند «تجرد» یا جز از تن بودن آن را نشان دهند به یک رشته سخنان ناروشنی برخاستهاند و گاهی خود خَستُوان [=معترف] شدهاند که این سخنان دربارهی چهارپایان و دیگر جانوران نیز هست و جدایی میانهی آنها با آدمی گزاردن نتوانستهاند. لیکن ما با دلیلهای بسیار ساده و روشن نشان دادهایم که آدمی جان و روان هر دو را دارد و جدایی میانهی او با جانوران بسیار بسیار است.
آن گفتار سادهای که ما بعنوان جان و روان نگاشتهایم از یکسو گوهر آدمی را نشان میدهد ، و از یکسو پاسخ روشنی بفلسفهی مادی داده بیپایگی آن را روشن میگرداند ، و از یکسو انگیزهی نیکخویی و بدخویی را بازمینماید ، و یک کلمه بگویم یک راه نوینی را برای شناختن آدمی و دانستن معنی زندگانی میگشاید ، کنون شما آن را نیک بخوانید و نیک بیندیشید و چون فلسفه خواندهاید این را روشن گردانید که آیا کسی تاکنون آن را گفته است یا نه؟.. اگر گفته است که بوده و کجا گفته؟.. اگر نگفته آیا شما ایرادی بآن میدارید یا نه؟.. اگر میدارید آن را بنویسید و ما بیهیچ رنجشی در پیمان بچاپ خواهیم رسانید و خود میخواهیم بدانیم آیا آن را یک چیز تازهای توانید شمرد یا نه؟..