پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۸

چنانکه گفتیم اینان به هر چیزی که رسند نافهمیده و نااندیشیده ایراد گیرند و این تنها برای آنست که نگرویدن خود را نشان دهند و من اینک مثالی برای آن در دست می‌دارم. یکی از پشتیبانان پیمان در مازنداران که خود جوان دانشمندیست چنین می‌نگارد :

یکی به پیمان ایراد می‌گرفت و چنین می‌گفت : دارنده‌ی پیمان در افکارش ساختمان تازه‌ای ندارد. گفتم دارد و اینها که تا امروز نوشته شده شالوده‌ی ساختمانهای تازه است و لیکن تا ساختمانهای کهن هزار سال پیش که در عقاید مردم خصوصاً شرقیها وجود دارد خراب نشود بجای آنها شالوده‌های تازه و عاقلانه نمی‌توان ریخت. فرض کنید پیمان شعله‌ی پرنوری را در کله‌ی کوهی هدف مقصود قرار داده و می‌خواهد بآنجا برسد ولی راهی درمیان نیست و در هر قدم به موانعی برمی‌خورد یک جا خندق است ، جای دیگر رودخانه‌ای عظیم است ، یک قدم آن طرف‌تر نشیب و فرازهای مهیب و خطرناک و دره‌های عمیق و هولناک و پست و بلندی زیاد ، درختان کهنسال و درهم و برهم ، بایستی تمام این موانع را بکوبد و صاف کند تا جلو برود. گفت برای این کار هم بیل و کلنگ و تبر لازم است که ندارد. گفتم کلنگ همان دلایل است که در پیمان اقامه می‌شود.

این پاسخیست که داده شده و بسیار بجاست و من می‌خواهم آن را روشنتر گردانم. از خرده‌گیر می‌پرسم آیا خواست شما از ساختمان تازه چیست؟!. اگر خود شما باشید چه ساختمان تازه‌ای بمیان آورید؟!. از اینکه ما در گفتار خود نام دین می‌بریم باشد که شما ما را بپای کشیشان و ملایان برده‌اید و چنان دانسته‌اید درپی همان چیزهای کهنیم ، و من برای آنکه شما را بیدار گردانم ناگزیرم مثلی یاد کنم : شما چون در اروپا درس خوانده‌اید نیک می‌دانید که در این دویست سال و سیصد سال چه پیشرفتهایی در کار دانش رخ داده و چه افزارهای بسیار شگفتی اختراع یافته. این هم می‌دانید که هر یکی از این افزارها مایه‌ی آسانی زندگانیست. مثلاً اتومبیل که اختراع کرده‌اند راه پیمودن را ده بر یک آسانتر گردانیده و ما راهی را که پنجاه سال پیش با درشکه ده‌روزه می‌پیمودیم اکنون با اتومبیل یک‌روزه می‌پیماییم. همچنین است راه‌آهن و تلگراف و تلفن و ماشینهای بافندگی و ریسندگی و تابندگی و کارندگی که هر یکی آسانیهای دیگری را در کار زندگی پدید می‌آورد. لیکن از آنسوی ما نیک می‌بینیم که از روزی که این اختراعها آغاز شده زندگی رو بسختی گزارده است و ما خود آگاهیم که آسایشی را که سی سال پیش در زندگی می‌داشتیم اکنون نمی‌داریم.

این چیزیست که خود اروپاییان در آن درمانده‌اند و می‌توان گفت که حال چیستانی پیدا کرده است. ما انگیزه‌ی این را بدست آورده‌ایم و راه چاره را هم دانسته‌ایم (1) و بخواست خدا بر آن می‌کوشیم که آیینی برای زندگی بگزاریم که دانشها سود خود را تواند داد و جهانیان بدانسان که می‌باید از آسایش بهره توانند یافت. این چیزیست که ما بآن می‌کوشیم و من نمی‌دانم شما آن را ساختمان تازه خواهید شمرد یا نه؟!.


پابرگی :
1ـ نگاه کنید به «آیین» یا «ما چه می‌خواهیم؟» (گفتار یکم). گرفتاریهای کشورهای غربی و علت بحرانهای اقتصادی آنجا در آیین (1933) و سپس در پیمان (سال یکم) شرح داده شده و نزدیک بودن جنگ میان کشورهای اروپایی و بازگشت بحران اقتصادی در غرب پیش‌بینی شده. در آیین شیوه‌ی درست زندگانی بکوتاهی بازنموده شد و این را پیمان در هفت سال نشر خود بسیار روشنتر گردانید.
از آنسوی خوانندگان می‌دانند که سرمایه‌داری در اروپا از زمان این نوشته (آغاز جنگ جهانی دوم) تاکنون تغییر بسیار کرده. اروپاییان بویژه پس از جنگ برخی کژیها و نارساییهای شیوه‌ی زندگانی خود را دریافته و دمادم به بهتر گردانیدن آن کوشیده‌اند. بااینهمه هنوز دیده می‌شود که این راهِ زندگانی دشواریها و بن‌بستهای «نهادی» خود را دارد و از این «بحران» رهایی نیافته بدامن بحران دیگری می‌افتد. همه‌ی اینها در گام نخست از شناخته نبودن آیین زندگانی است ـ آیین بخردانه‌ی زندگانی. در این زمینه همچنین توانید دفترهای «پیام بدانشمندان اروپا و آمریکا» و «انکیزیسیون در ایران» را بخوانید. ـ ویراینده
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 11

نامه‌‌ی عبیدالله‌خان

چنانکه گفته‌ایم سیادت صفوی ، که از روی خواب و بازگویی و مانند اینها پدید آمده و بنیادی نداشته ، دشمنان آن خاندان از این داستان آگاه نبوده‌اند و اینست با همه‌ی بدزبانیهای بسیاری که درباره‌ی پادشاهان صفوی کرده شده ، در این باره چیزی بزبان نیاورده‌اند. تاریخنویسان عثمانی که هرگونه نکوهش بآن خاندان سزا شمارده‌اند و ما در این باره چیزی در کتابهای ایشان نمی‌یابیم ، داستان را بخاموشی گذرانیده‌اند. ازبکان که با صفویان در جنگ بوده دشمنی سختی می‌داشته‌اند ، نامه‌ای از یکی از آنان در دست می‌داریم که می‌بینیم به تبار سیادت خُرده نگرفته ولی نکوهش می‌کند که از سید چنان کارهایی نباید بود.

این نامه از عبیدالله‌خان پادشاه بنام ازبک است که در سال 926 در پاسخ نامه‌ی شاه‌تهماسب یکم نوشته است و ما تکه‌هایی را از آن در پایین می‌آوریم :

دیگر نوشته بودند با آل علی هر که دَرافتاد بَرافتاد ، هر که مؤمن و مسلمانست و امید نجات آخرت دارد محبت اصحاب کبار حضرت رسول را از دست نمی‌دهد و حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام یکی از آن مذکورانند. با اولاد امجاد ایشان مخالفت کردن در تعادل از دیانت و اسلام دور است. اما با آن طایفه مجادله و گفتگو داریم که مذهب و ملت پدران خود را گذاشته تابع بدعت و ظلالت شیاطین شده طریقه‌ی حق را برطرف کرده رَفض و تشیع اختیار نموده با وجود آنکه می‌دانند رفض کفر است این کفر را شب و روز شُعار خود ساخته دَم از اولادی آن بزرگوار می‌زنند. به مضمون کریمه اِنه لیس من اهلک ، حضرت مرتضا علی از آن نوع فرزندان بیزار است ... مخبر صادق در کلام مجید خود خبر می‌دهد که اِذا نُفِخَ فی الصورِ فَلا اَنسابَ بَینَهُم یومَئذٍ ولا یتَسائَلون ، در روز جَزا پرسش از عمل خواهد بود ، از اَب و نسب نخواهد بود.
Adliye 24-27.pdf
384.9 KB
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)

🔹 تکه‌های 24 تا 27 یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف

24ـ کشاکشی که با خزعل پیش آمد
25ـ نافرمانی خزعل و سختی کار ما
26ـ سفری که به مسجدسلیمان رفتم
27ـ رازی نهان که بیرون افتاد
✴️ پشتیبانان پیمان

🔸کوشاد تلگرام : هفته‌ی گذشته از برخی از پشتیبانان پیمان یاد کردیم. آن نوشته از سال پنجم شماره‌ی یازدهم ـ دوازدهم بود. اینک از پیمان سال ششم شماره‌ی دوازدهم دنباله‌ی آن سخنان را پی می‌گیریم.

پارسال در شماره‌ی آخر زیر این عنوان بیاد آزادمردانی كه پشتیبانی از پیمان كرده‌اند و می‌كنند پرداخته و سپاس گزارده و گفتیم : كسانی بهتر می‌دانند كه نامهای آنان برده شود. زیرا گذشته از سپاسگزاری ، كسانی در آینده اگر خواهند تاریخچه‌ی مهنامه و چگونگی پیشرفت آن را بدانند بشناختن این نیكمردان نیاز خواهند داشت. هم گفتیم : ما این پیشنهاد را می‌پذیریم. ولی این نه كاریست كه در یک بار انجام گیرد. این كسان بسیارند و برخی از نخست پشتیبانی نموده‌اند و برخی سپس باین كار پرداخته‌اند. همگی را در یك جا نتوان شمرد. اینبود بر آن نهادیم كه كم‌كم و در پایان هر سال یك دسته را یاد كنیم.

این كار بیهوده نیست. این كسان از چند راه شایان ارجشناسی و سپاسگزاری می‌باشند.
1) امروز در توده یك چیز بسیار كم شده و آن راستی‌پرستی و یاوری بنیكی و همدستی برای پیشرفت آن می‌باشد. خردها چندان پستی گرفته و خویها چنان آلوده گردیده كه بسیاری از مردم (بویژه از درسخواندگان و پیش‌افتادگان) جز درپی خودنمایی و سودجویی نمی‌باشند. هر كس تنها آن را می‌خواهد كه كاری كند و نامی درآورد و یا سودی پیدا كند و بس. در جای دیگری نوشته‌ام در آغاز كار پیمان یكی از رنجهای ما گفتگو با كسانی بود كه پیاپی گفتار یا شعر می‌آوردند و از آشنایی با یك مهنامه جز زمینه جستن برای هوسبازیهای خود نتیجه‌ی دیگری چشم نمی‌داشتند. كسانی آمده و نشسته و می‌گفتند : «فلان گفتار را نیك نوشته بودی من هم یكی را خواهم نوشت». از هنگامی كه پیمان بنام گردیده كسان بسیاری بآن كوشیده‌اند كه ماننده‌سازی كنند. از برخوردن به یك كار نیكی جز بیاد خودنمایی نیفتاده‌اند.

این نیكمردان كه از دیگران جدا گردیده و پاكدلانه دست یاوری بسوی ما دراز كرده‌اند و معنی همدستی و نتیجه‌ی آن را می‌شناسند ، این رفتار آنان ستوده و درخور آنست كه سرمشق دیگران باشد.

2) پیمان دشمنان بسیار می‌دارد و بیشتر آنان كسان تلخ‌زبان و بدگو می‌باشند ، و با چنین كسانی هواداری از مهنامه نمودن و ایستادگی درباره‌ی آن نشان دادن خود دلیل دلیریست و اینان مردان بلنداندیشه می‌باشند.

3) این نیكمردان گذشته از كوششهایی كه در راه پیشرفت راستیها می‌كنند و این كاریست كه مزد آن را از خدا خواهند یافت ، در سایه‌ی همراهیهایی كه می‌نمایند كار ما را آسانتر می‌گردانند. در جایی كه دغلكاری و نادرستی رواج بسیار یافته و مردانی با سر و روی آراسته و با لافِ فهم و دانش نادرستی و پستی را تا بآنجا رسانیده‌اند كه از پرداخت اندك‌وامی كه بدفتر مهنامه می‌دارند بازمی‌ایستند و بنامه‌های پیاپی ما پاسخ نمی‌دهند و این را یك گونه زیركی پنداشته بخود می‌بالند ـ در برابر چنین رفتار ناستوده‌ای ، آن نیكمردان هر كدام سالانه خواستارانی را می‌شناسانند و پول آنان را بما می‌رسانند و در چنین هنگام گرانی چاپ و كاغذ ما را از تنگدستی می‌رهانند ، و این خود چیزیست كه ما نمی‌باید نادیده و نافهمیده انگاریم و جدایی میانه‌ی این نیكان با آن بدان نگزاریم. در این چند سال ، گذشته از نگهداری آفریدگار بزرگ این پشتیبانیها نگهدار پیمان بوده است.

در این توده گذشته از آنكه بدیها فراوان می‌باشد یك بدی دیگر بهم آمیخته بودن نیكان و بدان می‌باشد. شما می‌بینید بی‌باك و بی‌پروا دغلكاری می‌كنند ، و بهیچ راستی گردن نمی‌گزارند ، و با هیچ كوشش همراهی نمی‌نمایند ، و بااینهمه در نشستها نشسته از توده بد می‌گویند و گله می‌نمایند و كسی بدیهای آنان را به رُخشان نمی‌كشد. این خود بدی دیگری است كه بدان و نیكان یكسان گرفته می‌شوند. این نشان درماندگی و ناشایندگی توده است. یكی از كوششهایی كه باید بود جدا گردانیدن این دو دسته از هم می‌باشد : هر گروهی و در هر رشته باید نیكان را از بدان جدا گرفت.
(612714)
شادروان مهدیه از پشتیبانان پیمان
شادروان قاسم آرین‌پور از پشتیبانان پیمان
شادروان مهدوی از پشتیبانان پیمان
شادروان صلحی از پشتیبانان پیمان
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 11

ب ـ من هم مطالبی دارم می‌خواستم پرسشهای آقای «الف» تمام شود. اگر خسته نشده‌اید من هم پرسشی کنم؟..

د ـ خسته نشده‌ام.

ب ـ پرسش من در زمینه‌ی دیگریست. من چند سال در اروپا بودم و در رشته‌های علوم طبیعی تحصیلات کرده‌ام. خود شما می‌دانید که این علوم را که ما می‌خوانیم حقایقی را بما نشان می‌دهد که با ادیان منافیست. از جمله من می‌خواهم موضوع وحی را از شما تحقیق کنم. این موضوع با آن برداشتی که علوم دارند چه سازش دارد؟.

د ـ پیش از آنکه درباره‌ی وحی بشما پاسخ دهم باید چند سخنی درباره‌ی دین برانم. یکی از سختیهای ما امروز اینست که ما در نوشته‌های خود برخی واژه‌ها بکار می‌بریم که ما بمعنی دیگر گرفته‌ایم و مردم آنها را بمعنی دیگری می‌فهمند. مثلاً یکی از آن واژه‌ها دینست ، دیگری وحی است.

درباره‌ی دین معنایی که دیگران گفته‌اند بیگفتگوست که با دانشها ناسازگار است. ولی چنانکه در میان گفتگو با آقای «الف» دیدید ما آن را معنی کرده می‌گوییم : دین شناختن جهان و زندگانی و زیستن از روی خرد است.

در اینجا در این زمینه با شما سخن نمی‌رانم. شما اگر کتابهای ما (از جمله «ورجاوندْبنیاد») را بخوانید خواهید دید دین به چه معنیست.

نکته‌ای را که می‌خواهم در اینجا با شما بگفتگو گزارم آنست که ما می‌گوییم دین زبان سپهر[=طبیعت] است. معنی این جمله آنست که دین آن حقایقیست که از خود اینجهان بدست می‌آید ، از خود اینجهان فهمیده می‌شود.

در این باره می‌توانم از دانشهایی که شما خوانده‌اید مثل بیاورم. آن دانشها از خود اینجهان بدست آمده. مثلاً گالیله و کوپرنیکوس و نیوتون و دیگران که از چگونگی زمین و خورشید سخن رانده‌اند گفته‌های آنها حقایق بسیار ارجداریست. ولی آن حقایق از کجا بدست آمده؟.. آیا نه از خود اینجهان گرفته شده؟. ما اکنون در اینجا سخن از گردش زمین بگرد خورشید راندیم. آیا آن را از کجا فهمیده‌اند؟.. آیا نه آنست که دانشمندانی هوش گمارده آن را از روی دلیلهایی از خود اینجهان دریافته‌اند؟!.

دین نیز همین حال را دارد. دین (در معنی والایش) آمیغهاییست[=حقایقیست] که از خود اینجهان بدست می‌آید که بدستیاری اندیشه و خرد فهمیده می‌شود. یک بنیادگزار دین آنچه می‌گوید از خود اینجهان گرفته ، دلیلهایش هم از خود اینجهانست. اینست معنی آنچه می‌گوییم : «دین زبان سپهر (طبیعت) است.»
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۹

این یک گرفتاری شده است که همینکه نام دین بمیان می‌آید کسانی رو ترش می‌کنند بی‌آنکه بدانند ما چه می‌گوییم و چه معنی از آن می‌خواهیم. اینان را باید نشاند و چنین گفت : ما هیچ نام دین نمی‌بریم. تو بگو آیا زندگی راهی می‌خواهد یا نه؟!. اگر می‌خواهد بگو ببینم چگونه باید بود؟!.

این پاسخ بسیار بجاست که ما تا نتوانیم این اندیشه‌های پراکنده و بیهوده‌ای را که بنام دین یا بنامهای دیگری در سرهاست ریشه کنیم هیچ کاری نخواهیم توانست. وانگاه ما درپی اینیم که مردمان را براستیها آشنا گردانیم و نخست باید این دروغها را از سرهای ایشان بیرون کنیم. بگفته‌ی شما اگر ما درپی ساختمان تازه‌ای می‌باشیم و می‌خواهیم مردمان را در زیر آن گرد آوریم باید نخست بکندن ساختمانهای کهن پردازیم ، وگرنه تا آنها هست مردمان از زیر آنها بآسانی بیرون نخواهند آمد.

شاید کسانی برانداختن آنها را کار آسانی می‌شمارند ولی باید بگویم کار بس سختیست و دلیل آن اینکه دانشها با همه‌ی رواج شایان ، آنها را از میان برنداشته و بیش از این نتوانسته که آنها را سست گرداند. شما می‌بینید در اروپا با صدها دانشکده ، توریت و انجیل دست بدست می‌گردد و دسته‌های بزرگی از دانشمندان هنوز خواهان آنها می‌باشند و راستی اینست که آنان دانشها را به یک گوشه‌ی دل خود و این افسانه‌ها را بگوشه‌ی دیگر آن سپارده‌اند ، و این از آنجاست که دانشها جای دین را نتواند گرفت. آدمی در زندگانی به یک رشته دانستنیها و دستورها نیازمند است که دانشها از آن ناآگاه می‌باشد. اینست یک دانشمند با همه‌ی دانشهایی که اندوخته خود را نیازمند دین می‌شناسد و ناگزیر خود را بدامن چیزهایی می‌اندازد که آنها را جز پندارهای بیپایی نمی‌شناسد.

در این باره راستی آنست که تا این اندیشه‌های پراکنده و پندارهای مفت درمیانست مردمان رستگار نخواهند بود ، و از آنسوی تا یک شاهراهی برای زندگی باز نشود و راستیها و دستورهایی آموخته نگردد اینها از میان نخواهد رفت ، و از اینروست که ما در پیمان از یکسو با آن پندارهای بیهوده می‌جنگیم و از یکسو راستیهایی بجای آنها می‌گزاریم و این راه را گام بگام پیش می‌رویم.

ما درپی نتیجه‌ای می‌باشیم و در راه رسیدن بآن جدایی میانه‌ی تازه و کهنه نمی‌گزاریم. بااینهمه اگر شما خواهان گفته‌های تازه می‌باشید کمتر یکی از گفته‌های ما تازه نیست و ما کمتر سخنی را از دیگران می‌گیریم. بسیار زمینه‌هاست که کهنه است ولی گفته‌های ما در آن پاک تازه می‌باشد. این را برای مثل می‌نویسم : هزاران کسان از روان گفتگو کرده‌اند. دینداران و بیدینان و صوفیان و فیلسوفان همگی از آن بسخن پرداخته‌اند و صدها کتاب درباره‌ی آن نوشته شده. بااینهمه گفته‌ی ما درباره‌ی‌ آن بیکبار تازه می‌باشد و کسی تاکنون بجدایی میانه‌ی جان و روان پی نبرده و این را که آدمی دارای روان و جان هر دو می‌باشد و از دو سرشت جداگانه پدید آمده ندانسته. کتابهایی که از افلاطون و ارسطو و ابن‌سینا و نصیرالدین توسی و دیگران در این زمینه در دست است بخوانید خواهید دید که آدمی را دارای یک گوهر دانسته و آن را به تازی «نفس» نامیده‌اند و چون خواسته‌اند «تجرد» یا جز از تن بودن آن را نشان دهند به یک رشته سخنان ناروشنی برخاسته‌اند و گاهی خود خَستُوان [=معترف] شده‌اند که این سخنان درباره‌ی چهارپایان و دیگر جانوران نیز هست و جدایی میانه‌ی آنها با آدمی گزاردن نتوانسته‌اند. لیکن ما با دلیلهای بسیار ساده و روشن نشان داده‌ایم که آدمی جان و روان هر دو را دارد و جدایی میانه‌ی او با جانوران بسیار بسیار است.

آن گفتار ساده‌ای که ما بعنوان جان و روان نگاشته‌ایم از یکسو گوهر آدمی را نشان می‌دهد ، و از یکسو پاسخ روشنی بفلسفه‌ی مادی داده بی‌پایگی آن را روشن می‌گرداند ، و از یکسو انگیزه‌ی نیکخویی و بدخویی را بازمی‌نماید ، و یک کلمه بگویم یک راه نوینی را برای شناختن آدمی و دانستن معنی زندگانی می‌گشاید ، کنون شما آن را نیک بخوانید و نیک بیندیشید و چون فلسفه خوانده‌اید این را روشن گردانید که آیا کسی تاکنون آن را گفته است یا نه؟.. اگر گفته است که بوده و کجا گفته؟.. اگر نگفته آیا شما ایرادی بآن می‌دارید یا نه؟.. اگر می‌دارید آن را بنویسید و ما بی‌هیچ رنجشی در پیمان بچاپ خواهیم رسانید و خود می‌خواهیم بدانیم آیا آن را یک چیز تازه‌ای توانید شمرد یا نه؟..
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار سوم : کیش شیخ‌صفی ـ تکه‌ی 1

کیشهای ایران در زمان شیخ‌صفی

شیخ‌صفی در آخرهای زمان مغول می‌زیسته ، و او با سلطان ابوسعید ، آخرین پادشاه مغول در یک سال (سال 735) بدرود زندگی گفتند. در آن زمان از کیشهای اسلامی سه کیش شافِعی ، حَنَفی ، جعفری ؛ در ایران رواج می‌داشت. باینمعنی مردم به دو دسته می‌بودند : سنی و شیعی. شیعیان پیروان جعفربن‌محمد (امام ششم شیعیان) می‌بودندی ، و سنیان ، برخی از امام شافعی و برخی از ابوحنیفه پیروی می‌نمودندی. جای خشنودیست که یکی از کتابنویسان نیک آن زمان ، حمدالله مستوفی در کتاب جغرافیایی خود که مقاله‌ی سوم نزهةالقلوب باشد و آن را در سال 740 پرداخته ، در گفتگو از بیشتر شهرها و شهرستانها یاد کیشهای آنجا را نیز می‌کند.

چنانکه می‌دانیم خانواده‌ی چنگیز خود کیش ویژه‌ای نمی‌داشتند. از اینرو شاهان و شاهزادگان فراوان آن خانواده در هر کجا که می‌بودند ، هر یکی کیشی برای خود برمی‌گزید. چنانکه برخی بت‌پرست ، و برخی نصرانی ، و برخی مسلمان می‌بودند. در ایران نیز چند تن از ایشان مسلمان گردیدند : نخستشان تکودار اغول و دومشان غازان‌اغول بودند که چون پادشاهی یافتند سلطان‌احمد و سلطان‌محمود نامیده شدند. اما سومشان که سلطان‌محمد خربنده (یا خدابنده) ، برادر غازانخان می‌بوده چون در سال 703 بر تخت نشست کیش سنی می‌داشت ، ولی دیری نگذشت که براهنمایی برخی از امیران خود بشیعیگری گرویده پافشارانه برواج آن کیش کوشید. در سکه‌ها نام دوازده امام را نویسانده ، فرمود در همه‌ی شهرها «خطبه» بنام امامان خوانند ، و بمردم بغداد و اسپهان و شیراز ، که سر از این فرمان پیچیده بودند بسیار سخت گرفت. حسن‌بن‌یوسف حِلّی را که بزرگترین مجتهد شیعی آن زمان و شناخته شده بنام «علامه» می‌بود از حِلّه به سلطانیه خواسته و در مدرسه «بابُ‌البّر» که خود ساخته بود یکی از «مدرسین» گردانید و زر و سیم و کالای فراوان باو داد ، و تا زنده می‌بود از کوشش برواج کیش شیعی بازنایستاد.

پس پیداست که در زمان مغول ، شیعیگری ، نخست در سایه‌ی آزادی که بکیشها داده شده بود و دوم به پشتیبانی این سلطان‌محمد پیشرفت بسیاری در ایران کرده بوده ؛ با اینحال هنوز سنیان بیشتری می‌بوده‌اند. چنانکه از نوشته‌های حمدالله مستوفی و همچنین از گفته‌های ابن‌بطوطه ، جهانگرد بنام مغربی که در آن زمانها به ایران رسیده ، فهمیده می‌شود در آخرهای زمان مغول در ایران کیش شافعی شناخته‌تر و پیروان آن در همه جا بیشتر می‌بوده‌اند. پس از آن ، جایگاه دوم را کیش شیعی می‌داشته ، پس از همه کیش حنفی می‌بوده.

بویژه در آذربایجان ، که میهن شیخ‌صفی می‌بوده ، کیش شافعی بیش از دیگر جاها رواج می‌داشته ، و پس از آن کیش حنفی در جایگاه دوم می‌بوده.
این دو سکه‌ی زمان سلطان‌محمد خدابنده نشان می‌دهد نامهای امامان شیعی را
dardha-darmanha xodsari 1.pdf
439.7 KB
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6

(یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 خودسری (پی‌دی‌اف تکه‌های این بخش ، تکه‌ی یک از دو)
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 12

برای روشنی سخن مثل می‌زنم : یک روز گمراهی جهان بت‌پرستی بود. بت‌پرستی چیست؟. در ایران بیشتر مردم معنی بت‌پرستی را هم ندانسته‌اند.

بت‌پرستی آن بود که کسانی کارهای اینجهان را از یک سرچشمه ندانسته آنها را بهم‌بسته نشناخته دستهای بسیاری را در گردش اینجهان کارگر می‌شماردند. مثلاً باران که می‌بارد و سنبل را می‌رویاند و تگرگ می‌بارد و آن سنبل را می‌کوبد ، این دو کار را بضد هم شناخته هر یکی را از سرچشمه‌ی دیگری می‌شماردند و برای هر کدام از باران و تگرگ ، خدای جدایی می‌پنداشتند.

اینبود خدایان بسیاری از پندار خود پدید آورده برای هر یکی پرستشگاهها برپا ساخته خود را گرفتار آنها گردانیده بودند. ایرانیان باستان خدایان بسیاری از مهر و ناهید و شهریور و مانند اینها از پندار خود پدید آورده هر روز به پرستش یکی از آنها می‌پرداختند.

در برابر اینهاست که زردشت سری برافراشت و با گمراهی آنها به نبرد برخاسته چنین گفت : اینجهان یک دستگاه بیش نیست. آن باران که سنبل را می‌رویاند با آن تگرگ که سنبل را کوفته تباه می‌گرداند هر دو از یک دستگاهست ، خدا هم یکیست ، آهورامزداست ، و آن هم از اینجهان بیرونست (در آسمانهاست).

این گفته‌های آن پاکمرد همه راست بود و با همین سخنان ، او بنیاد دینی گزاشت. اکنون می‌خواهیم ببینیم شَت زردشت این حقایق را از کجا فراگرفته بود؟. بیگفتگوست که از خود اینجهان. از خود اینجهان فراگرفته بود. یک‌دستگاه بودن جهان حقیقتیست که امروز بیچون و چرا گردیده و دانشها آن را هرچه روشنتر ساخته‌اند. آن پاکمرد این حقیقت را چند هزار سال پیش دریافته بود و بمردم می‌گفت. همین حال را داشت دیگر سخنان او.

چنانکه گفتیم امروز گمراهی بزرگ جهان مادّیگریست. ما در برابر آن ایستاده سخنانی می‌گوییم. مثلاً می‌گوییم : آدمی ماننده‌ی چهارپایان و درندگان نیست. آدمی را بپای جانوران نتوان برد. می‌گوییم : آدمی گذشته از سرشت جانوری دارای گوهری بنام روانست و این گوهر او را از جانوران جدا می‌گرداند. می‌گوییم : آدمی همچون جانوران نیست که ناچار باشد در زندگانی نبرد و کشاکش کند. بلکه می‌تواند بجای نبرد با همجنسان خود همدستی نماید. می‌گوییم : آدمی برگزیده‌ی آفریدگانست. خدا این زمین را بدست آدمیان سپارده که بیارایند و بپیرایند و آبادش گردانند ـ اینها حقایق بسیار ارجداریست که ما در برابر پیروان فلسفه‌ی مادّی می‌گوییم و با دلیل روشن می‌گردانیم. ولی ما این حقایق را از کجا بدست آورده‌ایم؟.. بیگفتگوست که از خود آدمی و از کارهایش ، و بدستیاری فهم و خرد دریافته‌ایم.

بسخن دامنه ندهم. اینست دین و اینست سرچشمه‌ی آموزاکهای[=تعلیمات] آن ، اکنون جای پرسشست که اینها کجایش با دانشها ناسازگار است؟.. اینها نه تنها با دانشها ناسازگار نیست ، خود یک رشته از دانشهاست.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۱۰

بسخن خود بازگردیم. این یک نمونه‌ایست که چگونه اینان به هر چیزی نافهمیده و نااندیشیده ایراد می‌گیرند. پیمان پنج سال است پراکنده می‌شود و در این چند سال چندان پیش رفته است که اگر کسی بخواهد خواست او را بداند باید چند هفته (1) بآن پردازد و چیزهایی که نوشته شده بخواند. اینان همینکه یک صفحه از یک شماره را می‌خوانند زبان بخرده‌گیری باز می‌کنند. بلکه بسیاری آن را هم نخوانده بخرده‌گیری برمی‌خیزند و بدی آن را نمی‌دانند. دوباره می‌گویم اینان آن را نادانسته می‌کنند و تنها این می‌خواهند که بهیچ سخنی گردن نگزارند و رشته‌ی سرخودی را از دست نهلند.

چهارم : اینان راستیها را پایمال می‌کنند و رنجها را هدر می‌گردانند. زیرا بسیاری از ایشان بدرد خودنمایی نیز گرفتارند و اینست سخنی را که می‌شنوند چنانکه گفتیم آن را نمی‌پذیرند و از در خرده‌گیری می‌آیند و تا زمانی بیگانگی می‌نمایند ، ولی پس از دیری آن را گرفته و برنگ دیگری انداخته و بنام خود در اینجا و آنجا بزبان می‌آورند و یا برشته‌ی نوشتن می‌کشند. بدینسان هیچ سخنی نیک یا بد و سودمند یا بی‌سود ، از دستبرد اینان ایمن نتواند بود و همینکه یک گفته‌ای بیرون می‌آید پس از زمانی چند رنگ بخود گرفته و گوهر خود را از دست می‌دهد. ببینید اندازه‌ی گرفتاری چیست؟!.. از همه چیز چشم پوشیده‌اند و تنها باین خرسندند که خودسرانه جنبشهایی می‌کنند و در این نشست و آن نشست گردن می‌کشند و با سخنانی خود را می‌نمایند. بدینسان همه چیز را پایمال می‌کنند و همیشه هم از حال توده گله می‌دارند و پایان سخنشان آنست که «ما نمی‌شویم» و بیخردانه می‌پندارند جهان همواره چنین بوده است و چنین باید بود و لذت زندگانی جز خودسری و خودنمایی نبوده است.

در این چند ساله که پیمان را می‌نگاریم یکی از رنجهای ما همین بوده که نگزاریم با گفته‌های ما همان رفتار را کنند و بارها در این باره گفتار نوشته‌ایم ، و بااینهمه بسیاری چندان آزمندند که جلوگیری نتوانسته‌ایم. (2) بارها می‌بینیم یکی سخنی را که نوشته‌ایم با چیزهایی از خود درآمیخته و برنگ دیگری انداخته و گفتاری نوشته و در جایی بچاپ رسانیده ، و دیگری همان را با رنگ دیگری در بالای منبر سروده. ما همه برآن می‌کوشیم که اندیشه‌های پراکنده را از میان برداریم و اینهمه پافشاری می‌نماییم آنان می‌کوشند گفته‌های خود ما را بچند گونه میان مردم پراکنده گردانند.

پابرگیها (همه از ویراینده)
1ـ این در سال 1318 گفته شده. پس از آن گفتارها و کتابهای دیگری بآنها افزوده گردید چنانکه برای دانستن خواست پیمان که سپس «پاکدینی» نام گرفت ، بجای «چند هفته» بجاست «چند ماه» گفته شود.
2ـ بویژه پس از کشته شدن کسروی که نویسندگانِ دزدی یا دزدانِ‌ نویسنده‌ای میدان را بروی خود باز دیده دمادم به هر گوشه‌ و تکه‌ای از نوشته‌های او ـ در زمینه‌های اجتماعی ، زبان ، تاریخ ـ دست تاراج یازیده‌اند. و ما باید اینها را در جای خود یکایک بمردم بشناسانیم.
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار سوم : کیش شیخ‌صفی ـ تکه‌ی 2

کیش شیخ‌صفی

کسانی که از صوفیگری (1) آگاهند می‌دانند صوفیان خود باورهایی می‌دارند و آیینی برای زیستن پدید آورده‌اند. در آن جهانی که صوفیانند گفتگویی از دین یا از کیش نیست ، و در زیستن نیازی بآیین دیگر نمی‌باشد. بگفته‌ی خودشان صوفیان «اهل باطن»اند و از پیروان دینها و کیشها که «اهل ظاهر» نام داده‌اند بیزار می‌باشند. بلکه بسیاری از پیران صوفی خود را والاتر از پیغمبران ، که بنیادگزاران دین بوده‌اند ، شمارده گردن گزاردن به دینی یا کیشی را شاینده‌ی خود نمی‌دانسته‌اند.

با اینحال پیران صوفی ، برای آنکه از آزار و گزند «اهل ظاهر» آسوده مانند و یا برای اینکه بیدین شناخته نشده مایه‌ی رمیدن مردم نباشند دینداری آشکار ساخته کیشی را بخود می‌بسته‌اند. پیداست که می‌بایسته از کیشی که در همان شهر و شهرستان رواج می‌داشته درنگذرند و جز همان را برنگزینند. زیرا در جایی که همه‌ی کیشها در نزد ایشان یکسان می‌بوده چه می‌بایسته که کیش دیگری برگزینند و خود را به رنج و سختی اندازند. از اینجاست که صوفیانی که درمیان شیعیان بوده‌اند کیش شیعی ، و آنان که درمیان سنیان می‌بوده‌اند کیش سنی داشته‌اند.

هم از اینجاست که شیخ‌صفی و پیروان او در کیش شافعی می‌بوده‌اند. زیرا چنانکه گفتیم در آن زمان در ایران ، بویژه در آذربایجان و بویژه در اردبیل ، این کیش رواج بسیار می‌داشته. حمدالله مستوفی درباره‌ی مردم اردبیل می‌نویسد : «و اکثر بر مذهب امام شافعی‌اند ، مرید شیخ‌صفی‌الدین علیه‌الرحمه‌اند.»

سنی شافعی بودن شیخ‌صفی درخور گفتگو نیست. ولی چون پس از زمانی جانشینان او بشیعیگری درآمده و این نخواسته‌اند که نیای بزرگ ایشان که بنیادگزار آن خانواده می‌بوده ، به سنیگری شناخته باشد ، از اینرو از هر راهی کوشیده‌اند که پرده بروی کیش شیخ کشند ، بلکه گاهی شیخ را از رواج‌دهندگان شیعیگری نشان داده‌اند. از اینجا شیخ‌صفی درمیان مردم ، شیعی شناخته گردیده ، و ما که این سخنها را از سنی بودن او می‌رانیم ناچار بسیاری نخواهند پذیرفت. اینست بهتر می‌دانیم دلیلهایی که در این باره هست یکایک بشماریم :

1) حمدالله مستوفی که همزمان شیخ می‌بوده ، چنانکه نوشته‌ی او را آوردیم ، مردم اردبیل را «شافعی و مرید شیخ‌صفی» می‌ستاید. در این نوشته سخنی از کیش خود شیخ نمی‌راند. لیکن پیداست که اگر شیخ هم سنی شافعی نبودی آن را بآشکار آوردی. گذشته از آنکه «پیر شیعی و پیروان سنی» در خور باور کردن نیست.

2) «سلسله‌ی طریقت» شیخ که ابن‌ُبَزّاز در کتاب خود یاد کرده ، از سلسله‌های بنام سنیانست ، و برخی از شیخهای آن ، از جمله شیخ‌ابوالنجیب سهروردی و دیگران از علمای بنام شافعی می‌بوده‌اند. پس بیگمانست که شیخ‌صفی هم شافعی ، یا باری سنی می‌بوده است.

3) ابن‌ُبَزّاز چنانکه نوشته‌ی راست او را درباره‌ی کیش شیخ از نسخه‌های کهنتر آوردیم ، آشکاره می‌گوید که شیخ «مذهب خیار صحابه» را می‌داشت «و در مذاهب هر چه اشد و احوط می‌بود آن را خیار می‌کرد» و «روزی دست مبارکش بدختر طفل خود بازافتاد وضو بساخت» و «نظر به نامحرم و عورت خود ناقض وضو دانستی».

در این جمله‌ها گذشته از آنکه سنی بودن شیخ را آشکاره می‌نویسد ، این کارها که ازو یاد می‌کند از «احکام» شافعی می‌باشد.

4) در باب چهارم صفوة‌الصفا که درباره‌ی «کلمات و تحقیقات» شیخ‌صفی است ، حدیثهایی که یاد شده همه حدیثهای سنیانست که از زبان اَنَس‌بن‌مالک و ابن‌عمر بوده و از کتابهای صحیح مسلم ، و صحیح بخاری ، و احیاءالعلوم غزالی و دیگر کتابهای سنیان آورده شده.

اینها دلیلهاییست که سنی شافعی بودن شیخ‌صفی را رسانیده جای گمان دیگری در آن باره نمی‌گزارد.

پابرگی :
1ـ کتاب «صوفیگری» نوشته‌ی احمد کسروی دیده شود. ـ ویراینده