🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 12
برای روشنی سخن مثل میزنم : یک روز گمراهی جهان بتپرستی بود. بتپرستی چیست؟. در ایران بیشتر مردم معنی بتپرستی را هم ندانستهاند.
بتپرستی آن بود که کسانی کارهای اینجهان را از یک سرچشمه ندانسته آنها را بهمبسته نشناخته دستهای بسیاری را در گردش اینجهان کارگر میشماردند. مثلاً باران که میبارد و سنبل را میرویاند و تگرگ میبارد و آن سنبل را میکوبد ، این دو کار را بضد هم شناخته هر یکی را از سرچشمهی دیگری میشماردند و برای هر کدام از باران و تگرگ ، خدای جدایی میپنداشتند.
اینبود خدایان بسیاری از پندار خود پدید آورده برای هر یکی پرستشگاهها برپا ساخته خود را گرفتار آنها گردانیده بودند. ایرانیان باستان خدایان بسیاری از مهر و ناهید و شهریور و مانند اینها از پندار خود پدید آورده هر روز به پرستش یکی از آنها میپرداختند.
در برابر اینهاست که زردشت سری برافراشت و با گمراهی آنها به نبرد برخاسته چنین گفت : اینجهان یک دستگاه بیش نیست. آن باران که سنبل را میرویاند با آن تگرگ که سنبل را کوفته تباه میگرداند هر دو از یک دستگاهست ، خدا هم یکیست ، آهورامزداست ، و آن هم از اینجهان بیرونست (در آسمانهاست).
این گفتههای آن پاکمرد همه راست بود و با همین سخنان ، او بنیاد دینی گزاشت. اکنون میخواهیم ببینیم شَت زردشت این حقایق را از کجا فراگرفته بود؟. بیگفتگوست که از خود اینجهان. از خود اینجهان فراگرفته بود. یکدستگاه بودن جهان حقیقتیست که امروز بیچون و چرا گردیده و دانشها آن را هرچه روشنتر ساختهاند. آن پاکمرد این حقیقت را چند هزار سال پیش دریافته بود و بمردم میگفت. همین حال را داشت دیگر سخنان او.
چنانکه گفتیم امروز گمراهی بزرگ جهان مادّیگریست. ما در برابر آن ایستاده سخنانی میگوییم. مثلاً میگوییم : آدمی مانندهی چهارپایان و درندگان نیست. آدمی را بپای جانوران نتوان برد. میگوییم : آدمی گذشته از سرشت جانوری دارای گوهری بنام روانست و این گوهر او را از جانوران جدا میگرداند. میگوییم : آدمی همچون جانوران نیست که ناچار باشد در زندگانی نبرد و کشاکش کند. بلکه میتواند بجای نبرد با همجنسان خود همدستی نماید. میگوییم : آدمی برگزیدهی آفریدگانست. خدا این زمین را بدست آدمیان سپارده که بیارایند و بپیرایند و آبادش گردانند ـ اینها حقایق بسیار ارجداریست که ما در برابر پیروان فلسفهی مادّی میگوییم و با دلیل روشن میگردانیم. ولی ما این حقایق را از کجا بدست آوردهایم؟.. بیگفتگوست که از خود آدمی و از کارهایش ، و بدستیاری فهم و خرد دریافتهایم.
بسخن دامنه ندهم. اینست دین و اینست سرچشمهی آموزاکهای[=تعلیمات] آن ، اکنون جای پرسشست که اینها کجایش با دانشها ناسازگار است؟.. اینها نه تنها با دانشها ناسازگار نیست ، خود یک رشته از دانشهاست.
🔸 تکهی 12
برای روشنی سخن مثل میزنم : یک روز گمراهی جهان بتپرستی بود. بتپرستی چیست؟. در ایران بیشتر مردم معنی بتپرستی را هم ندانستهاند.
بتپرستی آن بود که کسانی کارهای اینجهان را از یک سرچشمه ندانسته آنها را بهمبسته نشناخته دستهای بسیاری را در گردش اینجهان کارگر میشماردند. مثلاً باران که میبارد و سنبل را میرویاند و تگرگ میبارد و آن سنبل را میکوبد ، این دو کار را بضد هم شناخته هر یکی را از سرچشمهی دیگری میشماردند و برای هر کدام از باران و تگرگ ، خدای جدایی میپنداشتند.
اینبود خدایان بسیاری از پندار خود پدید آورده برای هر یکی پرستشگاهها برپا ساخته خود را گرفتار آنها گردانیده بودند. ایرانیان باستان خدایان بسیاری از مهر و ناهید و شهریور و مانند اینها از پندار خود پدید آورده هر روز به پرستش یکی از آنها میپرداختند.
در برابر اینهاست که زردشت سری برافراشت و با گمراهی آنها به نبرد برخاسته چنین گفت : اینجهان یک دستگاه بیش نیست. آن باران که سنبل را میرویاند با آن تگرگ که سنبل را کوفته تباه میگرداند هر دو از یک دستگاهست ، خدا هم یکیست ، آهورامزداست ، و آن هم از اینجهان بیرونست (در آسمانهاست).
این گفتههای آن پاکمرد همه راست بود و با همین سخنان ، او بنیاد دینی گزاشت. اکنون میخواهیم ببینیم شَت زردشت این حقایق را از کجا فراگرفته بود؟. بیگفتگوست که از خود اینجهان. از خود اینجهان فراگرفته بود. یکدستگاه بودن جهان حقیقتیست که امروز بیچون و چرا گردیده و دانشها آن را هرچه روشنتر ساختهاند. آن پاکمرد این حقیقت را چند هزار سال پیش دریافته بود و بمردم میگفت. همین حال را داشت دیگر سخنان او.
چنانکه گفتیم امروز گمراهی بزرگ جهان مادّیگریست. ما در برابر آن ایستاده سخنانی میگوییم. مثلاً میگوییم : آدمی مانندهی چهارپایان و درندگان نیست. آدمی را بپای جانوران نتوان برد. میگوییم : آدمی گذشته از سرشت جانوری دارای گوهری بنام روانست و این گوهر او را از جانوران جدا میگرداند. میگوییم : آدمی همچون جانوران نیست که ناچار باشد در زندگانی نبرد و کشاکش کند. بلکه میتواند بجای نبرد با همجنسان خود همدستی نماید. میگوییم : آدمی برگزیدهی آفریدگانست. خدا این زمین را بدست آدمیان سپارده که بیارایند و بپیرایند و آبادش گردانند ـ اینها حقایق بسیار ارجداریست که ما در برابر پیروان فلسفهی مادّی میگوییم و با دلیل روشن میگردانیم. ولی ما این حقایق را از کجا بدست آوردهایم؟.. بیگفتگوست که از خود آدمی و از کارهایش ، و بدستیاری فهم و خرد دریافتهایم.
بسخن دامنه ندهم. اینست دین و اینست سرچشمهی آموزاکهای[=تعلیمات] آن ، اکنون جای پرسشست که اینها کجایش با دانشها ناسازگار است؟.. اینها نه تنها با دانشها ناسازگار نیست ، خود یک رشته از دانشهاست.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی ۱۰
بسخن خود بازگردیم. این یک نمونهایست که چگونه اینان به هر چیزی نافهمیده و نااندیشیده ایراد میگیرند. پیمان پنج سال است پراکنده میشود و در این چند سال چندان پیش رفته است که اگر کسی بخواهد خواست او را بداند باید چند هفته (1) بآن پردازد و چیزهایی که نوشته شده بخواند. اینان همینکه یک صفحه از یک شماره را میخوانند زبان بخردهگیری باز میکنند. بلکه بسیاری آن را هم نخوانده بخردهگیری برمیخیزند و بدی آن را نمیدانند. دوباره میگویم اینان آن را نادانسته میکنند و تنها این میخواهند که بهیچ سخنی گردن نگزارند و رشتهی سرخودی را از دست نهلند.
چهارم : اینان راستیها را پایمال میکنند و رنجها را هدر میگردانند. زیرا بسیاری از ایشان بدرد خودنمایی نیز گرفتارند و اینست سخنی را که میشنوند چنانکه گفتیم آن را نمیپذیرند و از در خردهگیری میآیند و تا زمانی بیگانگی مینمایند ، ولی پس از دیری آن را گرفته و برنگ دیگری انداخته و بنام خود در اینجا و آنجا بزبان میآورند و یا برشتهی نوشتن میکشند. بدینسان هیچ سخنی نیک یا بد و سودمند یا بیسود ، از دستبرد اینان ایمن نتواند بود و همینکه یک گفتهای بیرون میآید پس از زمانی چند رنگ بخود گرفته و گوهر خود را از دست میدهد. ببینید اندازهی گرفتاری چیست؟!.. از همه چیز چشم پوشیدهاند و تنها باین خرسندند که خودسرانه جنبشهایی میکنند و در این نشست و آن نشست گردن میکشند و با سخنانی خود را مینمایند. بدینسان همه چیز را پایمال میکنند و همیشه هم از حال توده گله میدارند و پایان سخنشان آنست که «ما نمیشویم» و بیخردانه میپندارند جهان همواره چنین بوده است و چنین باید بود و لذت زندگانی جز خودسری و خودنمایی نبوده است.
در این چند ساله که پیمان را مینگاریم یکی از رنجهای ما همین بوده که نگزاریم با گفتههای ما همان رفتار را کنند و بارها در این باره گفتار نوشتهایم ، و بااینهمه بسیاری چندان آزمندند که جلوگیری نتوانستهایم. (2) بارها میبینیم یکی سخنی را که نوشتهایم با چیزهایی از خود درآمیخته و برنگ دیگری انداخته و گفتاری نوشته و در جایی بچاپ رسانیده ، و دیگری همان را با رنگ دیگری در بالای منبر سروده. ما همه برآن میکوشیم که اندیشههای پراکنده را از میان برداریم و اینهمه پافشاری مینماییم آنان میکوشند گفتههای خود ما را بچند گونه میان مردم پراکنده گردانند.
پابرگیها (همه از ویراینده)
1ـ این در سال 1318 گفته شده. پس از آن گفتارها و کتابهای دیگری بآنها افزوده گردید چنانکه برای دانستن خواست پیمان که سپس «پاکدینی» نام گرفت ، بجای «چند هفته» بجاست «چند ماه» گفته شود.
2ـ بویژه پس از کشته شدن کسروی که نویسندگانِ دزدی یا دزدانِ نویسندهای میدان را بروی خود باز دیده دمادم به هر گوشه و تکهای از نوشتههای او ـ در زمینههای اجتماعی ، زبان ، تاریخ ـ دست تاراج یازیدهاند. و ما باید اینها را در جای خود یکایک بمردم بشناسانیم.
🔸 خودسری تکهی ۱۰
بسخن خود بازگردیم. این یک نمونهایست که چگونه اینان به هر چیزی نافهمیده و نااندیشیده ایراد میگیرند. پیمان پنج سال است پراکنده میشود و در این چند سال چندان پیش رفته است که اگر کسی بخواهد خواست او را بداند باید چند هفته (1) بآن پردازد و چیزهایی که نوشته شده بخواند. اینان همینکه یک صفحه از یک شماره را میخوانند زبان بخردهگیری باز میکنند. بلکه بسیاری آن را هم نخوانده بخردهگیری برمیخیزند و بدی آن را نمیدانند. دوباره میگویم اینان آن را نادانسته میکنند و تنها این میخواهند که بهیچ سخنی گردن نگزارند و رشتهی سرخودی را از دست نهلند.
چهارم : اینان راستیها را پایمال میکنند و رنجها را هدر میگردانند. زیرا بسیاری از ایشان بدرد خودنمایی نیز گرفتارند و اینست سخنی را که میشنوند چنانکه گفتیم آن را نمیپذیرند و از در خردهگیری میآیند و تا زمانی بیگانگی مینمایند ، ولی پس از دیری آن را گرفته و برنگ دیگری انداخته و بنام خود در اینجا و آنجا بزبان میآورند و یا برشتهی نوشتن میکشند. بدینسان هیچ سخنی نیک یا بد و سودمند یا بیسود ، از دستبرد اینان ایمن نتواند بود و همینکه یک گفتهای بیرون میآید پس از زمانی چند رنگ بخود گرفته و گوهر خود را از دست میدهد. ببینید اندازهی گرفتاری چیست؟!.. از همه چیز چشم پوشیدهاند و تنها باین خرسندند که خودسرانه جنبشهایی میکنند و در این نشست و آن نشست گردن میکشند و با سخنانی خود را مینمایند. بدینسان همه چیز را پایمال میکنند و همیشه هم از حال توده گله میدارند و پایان سخنشان آنست که «ما نمیشویم» و بیخردانه میپندارند جهان همواره چنین بوده است و چنین باید بود و لذت زندگانی جز خودسری و خودنمایی نبوده است.
در این چند ساله که پیمان را مینگاریم یکی از رنجهای ما همین بوده که نگزاریم با گفتههای ما همان رفتار را کنند و بارها در این باره گفتار نوشتهایم ، و بااینهمه بسیاری چندان آزمندند که جلوگیری نتوانستهایم. (2) بارها میبینیم یکی سخنی را که نوشتهایم با چیزهایی از خود درآمیخته و برنگ دیگری انداخته و گفتاری نوشته و در جایی بچاپ رسانیده ، و دیگری همان را با رنگ دیگری در بالای منبر سروده. ما همه برآن میکوشیم که اندیشههای پراکنده را از میان برداریم و اینهمه پافشاری مینماییم آنان میکوشند گفتههای خود ما را بچند گونه میان مردم پراکنده گردانند.
پابرگیها (همه از ویراینده)
1ـ این در سال 1318 گفته شده. پس از آن گفتارها و کتابهای دیگری بآنها افزوده گردید چنانکه برای دانستن خواست پیمان که سپس «پاکدینی» نام گرفت ، بجای «چند هفته» بجاست «چند ماه» گفته شود.
2ـ بویژه پس از کشته شدن کسروی که نویسندگانِ دزدی یا دزدانِ نویسندهای میدان را بروی خود باز دیده دمادم به هر گوشه و تکهای از نوشتههای او ـ در زمینههای اجتماعی ، زبان ، تاریخ ـ دست تاراج یازیدهاند. و ما باید اینها را در جای خود یکایک بمردم بشناسانیم.
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار سوم : کیش شیخصفی ـ تکهی 2
کیش شیخصفی
کسانی که از صوفیگری (1) آگاهند میدانند صوفیان خود باورهایی میدارند و آیینی برای زیستن پدید آوردهاند. در آن جهانی که صوفیانند گفتگویی از دین یا از کیش نیست ، و در زیستن نیازی بآیین دیگر نمیباشد. بگفتهی خودشان صوفیان «اهل باطن»اند و از پیروان دینها و کیشها که «اهل ظاهر» نام دادهاند بیزار میباشند. بلکه بسیاری از پیران صوفی خود را والاتر از پیغمبران ، که بنیادگزاران دین بودهاند ، شمارده گردن گزاردن به دینی یا کیشی را شایندهی خود نمیدانستهاند.
با اینحال پیران صوفی ، برای آنکه از آزار و گزند «اهل ظاهر» آسوده مانند و یا برای اینکه بیدین شناخته نشده مایهی رمیدن مردم نباشند دینداری آشکار ساخته کیشی را بخود میبستهاند. پیداست که میبایسته از کیشی که در همان شهر و شهرستان رواج میداشته درنگذرند و جز همان را برنگزینند. زیرا در جایی که همهی کیشها در نزد ایشان یکسان میبوده چه میبایسته که کیش دیگری برگزینند و خود را به رنج و سختی اندازند. از اینجاست که صوفیانی که درمیان شیعیان بودهاند کیش شیعی ، و آنان که درمیان سنیان میبودهاند کیش سنی داشتهاند.
هم از اینجاست که شیخصفی و پیروان او در کیش شافعی میبودهاند. زیرا چنانکه گفتیم در آن زمان در ایران ، بویژه در آذربایجان و بویژه در اردبیل ، این کیش رواج بسیار میداشته. حمدالله مستوفی دربارهی مردم اردبیل مینویسد : «و اکثر بر مذهب امام شافعیاند ، مرید شیخصفیالدین علیهالرحمهاند.»
سنی شافعی بودن شیخصفی درخور گفتگو نیست. ولی چون پس از زمانی جانشینان او بشیعیگری درآمده و این نخواستهاند که نیای بزرگ ایشان که بنیادگزار آن خانواده میبوده ، به سنیگری شناخته باشد ، از اینرو از هر راهی کوشیدهاند که پرده بروی کیش شیخ کشند ، بلکه گاهی شیخ را از رواجدهندگان شیعیگری نشان دادهاند. از اینجا شیخصفی درمیان مردم ، شیعی شناخته گردیده ، و ما که این سخنها را از سنی بودن او میرانیم ناچار بسیاری نخواهند پذیرفت. اینست بهتر میدانیم دلیلهایی که در این باره هست یکایک بشماریم :
1) حمدالله مستوفی که همزمان شیخ میبوده ، چنانکه نوشتهی او را آوردیم ، مردم اردبیل را «شافعی و مرید شیخصفی» میستاید. در این نوشته سخنی از کیش خود شیخ نمیراند. لیکن پیداست که اگر شیخ هم سنی شافعی نبودی آن را بآشکار آوردی. گذشته از آنکه «پیر شیعی و پیروان سنی» در خور باور کردن نیست.
2) «سلسلهی طریقت» شیخ که ابنُبَزّاز در کتاب خود یاد کرده ، از سلسلههای بنام سنیانست ، و برخی از شیخهای آن ، از جمله شیخابوالنجیب سهروردی و دیگران از علمای بنام شافعی میبودهاند. پس بیگمانست که شیخصفی هم شافعی ، یا باری سنی میبوده است.
3) ابنُبَزّاز چنانکه نوشتهی راست او را دربارهی کیش شیخ از نسخههای کهنتر آوردیم ، آشکاره میگوید که شیخ «مذهب خیار صحابه» را میداشت «و در مذاهب هر چه اشد و احوط میبود آن را خیار میکرد» و «روزی دست مبارکش بدختر طفل خود بازافتاد وضو بساخت» و «نظر به نامحرم و عورت خود ناقض وضو دانستی».
در این جملهها گذشته از آنکه سنی بودن شیخ را آشکاره مینویسد ، این کارها که ازو یاد میکند از «احکام» شافعی میباشد.
4) در باب چهارم صفوةالصفا که دربارهی «کلمات و تحقیقات» شیخصفی است ، حدیثهایی که یاد شده همه حدیثهای سنیانست که از زبان اَنَسبنمالک و ابنعمر بوده و از کتابهای صحیح مسلم ، و صحیح بخاری ، و احیاءالعلوم غزالی و دیگر کتابهای سنیان آورده شده.
اینها دلیلهاییست که سنی شافعی بودن شیخصفی را رسانیده جای گمان دیگری در آن باره نمیگزارد.
پابرگی :
1ـ کتاب «صوفیگری» نوشتهی احمد کسروی دیده شود. ـ ویراینده
🔸 گفتار سوم : کیش شیخصفی ـ تکهی 2
کیش شیخصفی
کسانی که از صوفیگری (1) آگاهند میدانند صوفیان خود باورهایی میدارند و آیینی برای زیستن پدید آوردهاند. در آن جهانی که صوفیانند گفتگویی از دین یا از کیش نیست ، و در زیستن نیازی بآیین دیگر نمیباشد. بگفتهی خودشان صوفیان «اهل باطن»اند و از پیروان دینها و کیشها که «اهل ظاهر» نام دادهاند بیزار میباشند. بلکه بسیاری از پیران صوفی خود را والاتر از پیغمبران ، که بنیادگزاران دین بودهاند ، شمارده گردن گزاردن به دینی یا کیشی را شایندهی خود نمیدانستهاند.
با اینحال پیران صوفی ، برای آنکه از آزار و گزند «اهل ظاهر» آسوده مانند و یا برای اینکه بیدین شناخته نشده مایهی رمیدن مردم نباشند دینداری آشکار ساخته کیشی را بخود میبستهاند. پیداست که میبایسته از کیشی که در همان شهر و شهرستان رواج میداشته درنگذرند و جز همان را برنگزینند. زیرا در جایی که همهی کیشها در نزد ایشان یکسان میبوده چه میبایسته که کیش دیگری برگزینند و خود را به رنج و سختی اندازند. از اینجاست که صوفیانی که درمیان شیعیان بودهاند کیش شیعی ، و آنان که درمیان سنیان میبودهاند کیش سنی داشتهاند.
هم از اینجاست که شیخصفی و پیروان او در کیش شافعی میبودهاند. زیرا چنانکه گفتیم در آن زمان در ایران ، بویژه در آذربایجان و بویژه در اردبیل ، این کیش رواج بسیار میداشته. حمدالله مستوفی دربارهی مردم اردبیل مینویسد : «و اکثر بر مذهب امام شافعیاند ، مرید شیخصفیالدین علیهالرحمهاند.»
سنی شافعی بودن شیخصفی درخور گفتگو نیست. ولی چون پس از زمانی جانشینان او بشیعیگری درآمده و این نخواستهاند که نیای بزرگ ایشان که بنیادگزار آن خانواده میبوده ، به سنیگری شناخته باشد ، از اینرو از هر راهی کوشیدهاند که پرده بروی کیش شیخ کشند ، بلکه گاهی شیخ را از رواجدهندگان شیعیگری نشان دادهاند. از اینجا شیخصفی درمیان مردم ، شیعی شناخته گردیده ، و ما که این سخنها را از سنی بودن او میرانیم ناچار بسیاری نخواهند پذیرفت. اینست بهتر میدانیم دلیلهایی که در این باره هست یکایک بشماریم :
1) حمدالله مستوفی که همزمان شیخ میبوده ، چنانکه نوشتهی او را آوردیم ، مردم اردبیل را «شافعی و مرید شیخصفی» میستاید. در این نوشته سخنی از کیش خود شیخ نمیراند. لیکن پیداست که اگر شیخ هم سنی شافعی نبودی آن را بآشکار آوردی. گذشته از آنکه «پیر شیعی و پیروان سنی» در خور باور کردن نیست.
2) «سلسلهی طریقت» شیخ که ابنُبَزّاز در کتاب خود یاد کرده ، از سلسلههای بنام سنیانست ، و برخی از شیخهای آن ، از جمله شیخابوالنجیب سهروردی و دیگران از علمای بنام شافعی میبودهاند. پس بیگمانست که شیخصفی هم شافعی ، یا باری سنی میبوده است.
3) ابنُبَزّاز چنانکه نوشتهی راست او را دربارهی کیش شیخ از نسخههای کهنتر آوردیم ، آشکاره میگوید که شیخ «مذهب خیار صحابه» را میداشت «و در مذاهب هر چه اشد و احوط میبود آن را خیار میکرد» و «روزی دست مبارکش بدختر طفل خود بازافتاد وضو بساخت» و «نظر به نامحرم و عورت خود ناقض وضو دانستی».
در این جملهها گذشته از آنکه سنی بودن شیخ را آشکاره مینویسد ، این کارها که ازو یاد میکند از «احکام» شافعی میباشد.
4) در باب چهارم صفوةالصفا که دربارهی «کلمات و تحقیقات» شیخصفی است ، حدیثهایی که یاد شده همه حدیثهای سنیانست که از زبان اَنَسبنمالک و ابنعمر بوده و از کتابهای صحیح مسلم ، و صحیح بخاری ، و احیاءالعلوم غزالی و دیگر کتابهای سنیان آورده شده.
اینها دلیلهاییست که سنی شافعی بودن شیخصفی را رسانیده جای گمان دیگری در آن باره نمیگزارد.
پابرگی :
1ـ کتاب «صوفیگری» نوشتهی احمد کسروی دیده شود. ـ ویراینده
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
داوری توده درباره شعر در ایران.pdf
1 MB
🔸 داوری توده دربارهی شعر در ایران
🖌 خوانندگان پرچم
🔹 ادبی
🖌 خوانندگان پرچم
🔹 ادبی
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 14
ب ـ بسیار خشنود شدم که این توضیحات را از شما شنیدم. اینها با دانشها ناسازگار نیست. ولی گفتگو در آنست که این معنی را به دین شما دادهاید. اینها سخنان تازهایست که ما از شما میشنویم و ایرادی هم نداریم. ولی آیا همهی دینها چنین بوده؟... مثلاً دین مسیحی با این تفسیری که شما میکنید درست خواهد درآمد؟!.
د ـ باین پرسش نیز پاسخی هست ، ولی من فرصت گفتن ندارم. اکنون ما سخن از کارهای خودمان میرانیم و شما هم بآن ایرادی ندارید. پس برویم بسر وحی که شما پرسیدید.
وحی را درمیان مسلمانان باین معنی گرفتهاند که به یک پیغمبری فرشته از آسمان بیاید و از سوی خدا دستورها آورد و پیامها رساند. آن فرشته را نیز جبرئیل نامیده گفتهاند که گاهی هم بصورت دِحیهی کلبی میآمد. با پیغمبر مینشست ، گفتگو میکرد. بلکه گفتهاند هر زمان که میآمد از میوههای بهشت ـ از سیب و انار و مانند آنها ـ برای نوههای پیغمبر میآورد. روضهخوانها یک گام هم بالاتر گزاردهاند و گفتهاند : پرهای او که گاهی میریخت دختر پیغمبر گرد آورده بالشی برای پسرهای خود درست میکرد. گفتهاند : گاهی که میآمد در کارهای خانه بدختر پیغمبر یاوری میکرد. حسین که در گهواره بود گهوارهی او را تکان داده و آواز راه انداخته لالایی برای او میخواند : «إن فی الجنة نهراً من لبن ..» ولی همهی اینها پندارهای عامیانه است. اینها نمونههایی از نافهمیهای آخوندهاست.
«وحی» در زبان عربی آن چیزیست که بدریافت کسی انداخته شود. مثلاً در قرآن گفته شده : «وَأَوْحَى رَبُّک إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیوتًا». معنایش آنکه : «خدا بدریافت زنبور عسل انداخت (غریزهای درو نهاد) که در کوهها خانه گیرد.» هیچگاه خدا بنزد زنبور عسل جبرئیل نفرستاده و پیامی باو نداده.
این معنی وحی است. ما در فارسی بجای آن واژهی «فَرْهیدن» را گزاردهایم که به همان معنی انداختن به دل کسی است : «تو گویی بمن فرهیده شد که فلان کار را بکنم ، فلان سخن را بگویم.»
کوتاهسخن : مقصود از وحی که در دینها عنوانی پیدا کرده این بوده که یک رشته حقایق ارجداری (در زمینهی خداشناسی و زندگانی) بدریافت پیغمبر اسلام یا دیگری انداخته میشده. در قرآن که نام جبرئیل رفته است گفته میشود : «فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِک». معنایش اینست که به دل تو انداخته است. من بیاد ندارم که سخنی از دیده شدن جبرئیل یا فرشتهی دیگری در بیرون در قرآن رفته باشد. (1)
از سوی دیگر ما این را بگفتگو گزارده روشن گردانیدهایم که گاهی درمیان مردمان کسی بوده که ناگهان تکانی درو پدید آمده که جهان را با دیدهی بیناتری دیده. تو گویی پردهای از جلو چشم او برداشته شد که حقایق زندگانی را آشکار میبیند و بیپایی و زیانمندی گمراهیها در برابر چشم او هویدا بوده ، و این کس چون بکوشش برخاسته و با گمراهیها نبرد آغاز کرده ، تکانی در خردها پدید آمده و خردمندان و پاکدلان گفتههای او را همه راست شناخته با او همآواز گردیدهاند و بدینسان جنبش پدید آمده است.
این چیزیست که تاریخ گواه آنست. چیزیست که بوده است و هست و خواهد بود و خود رازی از رازهای سپهر میباشد. آدمیان که در زندگانی همیشه رو به نیکوتری دارند و همیشه در پیشرفتند (همان پیشرفتی که تمدن نامیده میشود) یکی از وسایل آن نیکوتری و پیشرفت ، برخاستن اینگونه کسانست که ما برانگیختگان مینامیم.
در این زمینه سخن بسیار است و همه را در اینجا نتوان گفت. در همین زمینه در کتابهامان گفتگوهای بسیار شده که شما توانید آنها را بخوانید. (2) در اینجا گفتگو در آنست که آیا اینها با دانشها ناسازگار است؟.. ما ناسازگاری درمیانه نمیبینیم.
پابرگیها :
1ـ در قرآن سه بار از جبرئیل نامی رفته : (س2/97) و (س2/98) و (س66/4). در اینها هیچ یک سخن از دیده شدن جبرئیل نیست.
2ـ از جمله در کتاب «خدا با ماست» (کسروی)
🔸 تکهی 14
ب ـ بسیار خشنود شدم که این توضیحات را از شما شنیدم. اینها با دانشها ناسازگار نیست. ولی گفتگو در آنست که این معنی را به دین شما دادهاید. اینها سخنان تازهایست که ما از شما میشنویم و ایرادی هم نداریم. ولی آیا همهی دینها چنین بوده؟... مثلاً دین مسیحی با این تفسیری که شما میکنید درست خواهد درآمد؟!.
د ـ باین پرسش نیز پاسخی هست ، ولی من فرصت گفتن ندارم. اکنون ما سخن از کارهای خودمان میرانیم و شما هم بآن ایرادی ندارید. پس برویم بسر وحی که شما پرسیدید.
وحی را درمیان مسلمانان باین معنی گرفتهاند که به یک پیغمبری فرشته از آسمان بیاید و از سوی خدا دستورها آورد و پیامها رساند. آن فرشته را نیز جبرئیل نامیده گفتهاند که گاهی هم بصورت دِحیهی کلبی میآمد. با پیغمبر مینشست ، گفتگو میکرد. بلکه گفتهاند هر زمان که میآمد از میوههای بهشت ـ از سیب و انار و مانند آنها ـ برای نوههای پیغمبر میآورد. روضهخوانها یک گام هم بالاتر گزاردهاند و گفتهاند : پرهای او که گاهی میریخت دختر پیغمبر گرد آورده بالشی برای پسرهای خود درست میکرد. گفتهاند : گاهی که میآمد در کارهای خانه بدختر پیغمبر یاوری میکرد. حسین که در گهواره بود گهوارهی او را تکان داده و آواز راه انداخته لالایی برای او میخواند : «إن فی الجنة نهراً من لبن ..» ولی همهی اینها پندارهای عامیانه است. اینها نمونههایی از نافهمیهای آخوندهاست.
«وحی» در زبان عربی آن چیزیست که بدریافت کسی انداخته شود. مثلاً در قرآن گفته شده : «وَأَوْحَى رَبُّک إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیوتًا». معنایش آنکه : «خدا بدریافت زنبور عسل انداخت (غریزهای درو نهاد) که در کوهها خانه گیرد.» هیچگاه خدا بنزد زنبور عسل جبرئیل نفرستاده و پیامی باو نداده.
این معنی وحی است. ما در فارسی بجای آن واژهی «فَرْهیدن» را گزاردهایم که به همان معنی انداختن به دل کسی است : «تو گویی بمن فرهیده شد که فلان کار را بکنم ، فلان سخن را بگویم.»
کوتاهسخن : مقصود از وحی که در دینها عنوانی پیدا کرده این بوده که یک رشته حقایق ارجداری (در زمینهی خداشناسی و زندگانی) بدریافت پیغمبر اسلام یا دیگری انداخته میشده. در قرآن که نام جبرئیل رفته است گفته میشود : «فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِک». معنایش اینست که به دل تو انداخته است. من بیاد ندارم که سخنی از دیده شدن جبرئیل یا فرشتهی دیگری در بیرون در قرآن رفته باشد. (1)
از سوی دیگر ما این را بگفتگو گزارده روشن گردانیدهایم که گاهی درمیان مردمان کسی بوده که ناگهان تکانی درو پدید آمده که جهان را با دیدهی بیناتری دیده. تو گویی پردهای از جلو چشم او برداشته شد که حقایق زندگانی را آشکار میبیند و بیپایی و زیانمندی گمراهیها در برابر چشم او هویدا بوده ، و این کس چون بکوشش برخاسته و با گمراهیها نبرد آغاز کرده ، تکانی در خردها پدید آمده و خردمندان و پاکدلان گفتههای او را همه راست شناخته با او همآواز گردیدهاند و بدینسان جنبش پدید آمده است.
این چیزیست که تاریخ گواه آنست. چیزیست که بوده است و هست و خواهد بود و خود رازی از رازهای سپهر میباشد. آدمیان که در زندگانی همیشه رو به نیکوتری دارند و همیشه در پیشرفتند (همان پیشرفتی که تمدن نامیده میشود) یکی از وسایل آن نیکوتری و پیشرفت ، برخاستن اینگونه کسانست که ما برانگیختگان مینامیم.
در این زمینه سخن بسیار است و همه را در اینجا نتوان گفت. در همین زمینه در کتابهامان گفتگوهای بسیار شده که شما توانید آنها را بخوانید. (2) در اینجا گفتگو در آنست که آیا اینها با دانشها ناسازگار است؟.. ما ناسازگاری درمیانه نمیبینیم.
پابرگیها :
1ـ در قرآن سه بار از جبرئیل نامی رفته : (س2/97) و (س2/98) و (س66/4). در اینها هیچ یک سخن از دیده شدن جبرئیل نیست.
2ـ از جمله در کتاب «خدا با ماست» (کسروی)
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی ۱۱
در ده سال پیش هنگامی که ما از پیراستن زبان فارسی و درست گردانیدن آن سخن میراندیم کمتر کسی بما یاری مینمود. دیگران یا از در ایستادگی و کارشکنی میآمدند و یا چون خودشان پیشگام نشده بودند بیگانگی نشان میدادند و سپس که کوشش بنتیجه رسیده و اکنون گامهایی در آن راه برداشته میشود بیشتر کسان برآنند که هرچه میکنند خود کنند و هر یکی بیش از همه بخودنمایی میکوشد ، و در نتیجهی همینست که راههایی را که ما مینماییم همه میخواهند برنگ دیگری اندازند و چنان کنند که گفته نشود از پیمان برداشته شده. (1)
ببینید کار به چه سختی است. زبانی ناتوان و درمانده که باید هرچه زود درستش گردانید ، ولی هر دستوری که میدهیم پس از دیری میبینیم رنگهای گوناگون بخود گرفته و با رویههای (2) نادرستی بکار میرود و بجای آنکه سودمند افتد زیان از آن برمیخیزد. (3) کدام کس است بچنین نامردیهایی تاب آورد و نومیدانه از میدان درنرود؟!.. آخر ای درماندگان چه میخواهید و درپی چه هستید؟!.. آخر با همه چیز هم بازی میکنند؟!.. آخر همه چیز را دستاویز خودفروشی میگیرند؟!.. یک کس در یک راهی یا باید پیش افتد و رنج برد و بدیگران راه نماید و یا چون کسی پیش افتاد و رنج کشید مردانه بهمراهی برخیزد و یاری دریغ نگوید. این رفتاری که شما پیش گرفتهاید چیزیست که ما نمیدانیم چه نامی بآن دهیم و با چه زبانی بنکوهش پردازیم. آخر چه شده که پیروی از دانش بشما برمیخورد و آن را کمی خود میپندارید ولی چنین ننگینکاری را کمی خویش نمیشمارید؟!.. بیش از این دنبال نمیکنم و بیش از این نمینویسم.
آنان را این بس که زشتی این کار را نمیدانند و زیان آن را درنمییابند ، و با چنین درماندگی خود را بینیاز از راه و راهنما میشناسند. کودکانی را میمانند که نه معنی زندگی را میفهمند و نه از راه پیشرفت آن آگاهند و جز درپی بازیگوشی نیستند.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ یک نمونهی چنین میوهچینانی بنیادگزاران فرهنگستان در زمان رضاشاه بودند. کسانی که در آغاز کارِ پیمان در برابر شیوهی نویسش او به کارشکنی و آزار برخاسته بودند همینکه پیمان در این راه به فیروزیهایی دست یافت و خوانندگانی شیوهی او را پسندیده آغاز به پیروی از آن کردند ، اینان سخنان نیشدار خود را بیکباره فراموش و لبشان را پاک کرده پیراستن زبان را «اساساً بسیار خوب و بجا» نامیدند ولی همیخواستند آن کوششها را برنگ دیگری اندازند. کسانی را که میخواهند بدانند کسروی در این باره چه بنیادهای استوار و دانشورانهای گزارد به خواندن کتاب «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» و یا کتاب «زبان پاک» میخوانیم. از سنجش آن با کارهای فرهنگستان ، بدخواهی و نادانیهای فرهنگستان دانسته خواهد شد. هم از آنجا راهزنانی که سرمایهی کارشان بنیادهای «زبان پاک» بوده ولی یک بار هم نامی از آن نبردهاند شناخته خواهند گردید. یک شماری از اینان نیز آنهایند که بیماری زبان را تنها واژههای بیگانه دانسته ، واژههایی از «فارسی سره» برگزیده و آن را سرمایهی نوشتارهای خود میگردانند. زیان ایشان تنها این نیست که راهی که میروند بیراهیست بلکه این کارشان از یکسو از نیروی پیراستن زبان میکاهد و از سوی دیگر مردم را که از این چیزها آگاه نیستند و گمان میکنند جنبش پیراستن زبان همان کارهای ایشانست بیکبار از این خواست و آرزو بیزار میگرداند.
2ـ رویه (همچون مویه) = صورت
3ـ برای دانستن آنکه چرا و چگونه از کار اینان و نیز «فرهنگستان» زیان برمیخیزد باید به جستار دامنهدار عیبهای زبان فارسی و راههای رسا و توانا گردانیدن آن که از کتاب «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» بدست میآید پرداخت.
🔸 خودسری تکهی ۱۱
در ده سال پیش هنگامی که ما از پیراستن زبان فارسی و درست گردانیدن آن سخن میراندیم کمتر کسی بما یاری مینمود. دیگران یا از در ایستادگی و کارشکنی میآمدند و یا چون خودشان پیشگام نشده بودند بیگانگی نشان میدادند و سپس که کوشش بنتیجه رسیده و اکنون گامهایی در آن راه برداشته میشود بیشتر کسان برآنند که هرچه میکنند خود کنند و هر یکی بیش از همه بخودنمایی میکوشد ، و در نتیجهی همینست که راههایی را که ما مینماییم همه میخواهند برنگ دیگری اندازند و چنان کنند که گفته نشود از پیمان برداشته شده. (1)
ببینید کار به چه سختی است. زبانی ناتوان و درمانده که باید هرچه زود درستش گردانید ، ولی هر دستوری که میدهیم پس از دیری میبینیم رنگهای گوناگون بخود گرفته و با رویههای (2) نادرستی بکار میرود و بجای آنکه سودمند افتد زیان از آن برمیخیزد. (3) کدام کس است بچنین نامردیهایی تاب آورد و نومیدانه از میدان درنرود؟!.. آخر ای درماندگان چه میخواهید و درپی چه هستید؟!.. آخر با همه چیز هم بازی میکنند؟!.. آخر همه چیز را دستاویز خودفروشی میگیرند؟!.. یک کس در یک راهی یا باید پیش افتد و رنج برد و بدیگران راه نماید و یا چون کسی پیش افتاد و رنج کشید مردانه بهمراهی برخیزد و یاری دریغ نگوید. این رفتاری که شما پیش گرفتهاید چیزیست که ما نمیدانیم چه نامی بآن دهیم و با چه زبانی بنکوهش پردازیم. آخر چه شده که پیروی از دانش بشما برمیخورد و آن را کمی خود میپندارید ولی چنین ننگینکاری را کمی خویش نمیشمارید؟!.. بیش از این دنبال نمیکنم و بیش از این نمینویسم.
آنان را این بس که زشتی این کار را نمیدانند و زیان آن را درنمییابند ، و با چنین درماندگی خود را بینیاز از راه و راهنما میشناسند. کودکانی را میمانند که نه معنی زندگی را میفهمند و نه از راه پیشرفت آن آگاهند و جز درپی بازیگوشی نیستند.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ یک نمونهی چنین میوهچینانی بنیادگزاران فرهنگستان در زمان رضاشاه بودند. کسانی که در آغاز کارِ پیمان در برابر شیوهی نویسش او به کارشکنی و آزار برخاسته بودند همینکه پیمان در این راه به فیروزیهایی دست یافت و خوانندگانی شیوهی او را پسندیده آغاز به پیروی از آن کردند ، اینان سخنان نیشدار خود را بیکباره فراموش و لبشان را پاک کرده پیراستن زبان را «اساساً بسیار خوب و بجا» نامیدند ولی همیخواستند آن کوششها را برنگ دیگری اندازند. کسانی را که میخواهند بدانند کسروی در این باره چه بنیادهای استوار و دانشورانهای گزارد به خواندن کتاب «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» و یا کتاب «زبان پاک» میخوانیم. از سنجش آن با کارهای فرهنگستان ، بدخواهی و نادانیهای فرهنگستان دانسته خواهد شد. هم از آنجا راهزنانی که سرمایهی کارشان بنیادهای «زبان پاک» بوده ولی یک بار هم نامی از آن نبردهاند شناخته خواهند گردید. یک شماری از اینان نیز آنهایند که بیماری زبان را تنها واژههای بیگانه دانسته ، واژههایی از «فارسی سره» برگزیده و آن را سرمایهی نوشتارهای خود میگردانند. زیان ایشان تنها این نیست که راهی که میروند بیراهیست بلکه این کارشان از یکسو از نیروی پیراستن زبان میکاهد و از سوی دیگر مردم را که از این چیزها آگاه نیستند و گمان میکنند جنبش پیراستن زبان همان کارهای ایشانست بیکبار از این خواست و آرزو بیزار میگرداند.
2ـ رویه (همچون مویه) = صورت
3ـ برای دانستن آنکه چرا و چگونه از کار اینان و نیز «فرهنگستان» زیان برمیخیزد باید به جستار دامنهدار عیبهای زبان فارسی و راههای رسا و توانا گردانیدن آن که از کتاب «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» بدست میآید پرداخت.
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار سوم : کیش شیخصفی ـ تکهی 3
در زمان شیخصفی جای «تقیه» نمیبوده
چنانکه نوشتهایم میرابوالفتح در دیباچهی «تنقیح صفوةالصفا» میگوید چون شیخصفی و جانشینان او «در زمان مخالفان» و «در اوان فساد اهل بغی و عناد» میبودهاند «به قواعد تقیه کما ینبغی عمل» میکردهاند.
از همین گفته پیداست که شیخصفی و جانشینان او سنیگری از خود آشکار میگردانیدهاند و این دلیل دیگری به سنی بودن ایشانست.
اما داستان «تقیه» از ریشه دروغ میباشد. زیرا شیخصفی در زمان سلطانمحمد خدابنده میزیسته که گفتیم پافشارانه برواج شیعیگری میکوشید و در سکه نامهای امامان را مینوشت. پس از مرگ او که پسرش ابوسعید جانشین شد ، راستست که این پادشاه پیروی از پدرش ننموده شیعیگری را دنبال نکرد ، ولی به شیعیان آزاری نرسانید و بآنان سخت نگرفت. چنانکه گفتیم در این زمان شیعیان در ایران گروه بزرگی میبودند و جای ترس و «تقیه» نمیبود ، گذشته از آنکه در زمان مغول همهی کیشها در ایران آزاد میبودند. سخن میرابوالفتح از دروغهاییست که پیروان ، نااندیشیده در راه پیشرفت کار پیشروان میساختهاند.
شگفت است که میرابوالفتح که داستان تقیه را در دیباچهی کتابش مینویسد ، در متن آن چون بسخن از کیش شیخصفی میرسد ، میگوید : «سئوال کردند از شیخ قُدس سِره که شیخ را مذهب چیست فرمود که ما مذهب اهل بیت پیغمبر داریم ...» اگر شیخ «در زمان مخالفان» میبوده و «تقیه» مینموده ، پس این پاسخ را چگونه داده است؟!
شگفتتر آنکه در کتابی (1) رباعی پایین را بنام شیخصفی یاد میکنند :
صاحب کرمی که صد خطا میبخشد خوش باش صفی که جرم ما میبخشد
هر کس که جُوی مهر علی در دل اوست هر چند گُنه کند خدا میبخشد
دانسته نیست که شیخ که بگفتهی میرابوالفتح در «زمان تقیه» میبوده ، چگونه این دوبیتی را سروده است.
از این شگفتتر سخن عبدی نویسندهی کتاب «تکلمةالاخبار» است که شیعی گردیدن سلطانمحمد خدابنده را نتیجهی «تقویت قطبالاقطاب شیخصفیالدین اسحق الموسوی الحسینی العلوی» میشمارد.
اینها نمونههاییست که این نویسندگان از هیچ دروغی دربارهی بزرگ گردانیدن شیخصفی و خاندان او بازنمیایستادهاند و ناسنجیده به هر سخنی برمیخاستهاند.
پابرگی :
1ـ «تذکرهی لطایفالخیال» که محمدبنمحمد عارف شیرازی در زمان شاهعباس دوم نوشته است.
🔸 گفتار سوم : کیش شیخصفی ـ تکهی 3
در زمان شیخصفی جای «تقیه» نمیبوده
چنانکه نوشتهایم میرابوالفتح در دیباچهی «تنقیح صفوةالصفا» میگوید چون شیخصفی و جانشینان او «در زمان مخالفان» و «در اوان فساد اهل بغی و عناد» میبودهاند «به قواعد تقیه کما ینبغی عمل» میکردهاند.
از همین گفته پیداست که شیخصفی و جانشینان او سنیگری از خود آشکار میگردانیدهاند و این دلیل دیگری به سنی بودن ایشانست.
اما داستان «تقیه» از ریشه دروغ میباشد. زیرا شیخصفی در زمان سلطانمحمد خدابنده میزیسته که گفتیم پافشارانه برواج شیعیگری میکوشید و در سکه نامهای امامان را مینوشت. پس از مرگ او که پسرش ابوسعید جانشین شد ، راستست که این پادشاه پیروی از پدرش ننموده شیعیگری را دنبال نکرد ، ولی به شیعیان آزاری نرسانید و بآنان سخت نگرفت. چنانکه گفتیم در این زمان شیعیان در ایران گروه بزرگی میبودند و جای ترس و «تقیه» نمیبود ، گذشته از آنکه در زمان مغول همهی کیشها در ایران آزاد میبودند. سخن میرابوالفتح از دروغهاییست که پیروان ، نااندیشیده در راه پیشرفت کار پیشروان میساختهاند.
شگفت است که میرابوالفتح که داستان تقیه را در دیباچهی کتابش مینویسد ، در متن آن چون بسخن از کیش شیخصفی میرسد ، میگوید : «سئوال کردند از شیخ قُدس سِره که شیخ را مذهب چیست فرمود که ما مذهب اهل بیت پیغمبر داریم ...» اگر شیخ «در زمان مخالفان» میبوده و «تقیه» مینموده ، پس این پاسخ را چگونه داده است؟!
شگفتتر آنکه در کتابی (1) رباعی پایین را بنام شیخصفی یاد میکنند :
صاحب کرمی که صد خطا میبخشد خوش باش صفی که جرم ما میبخشد
هر کس که جُوی مهر علی در دل اوست هر چند گُنه کند خدا میبخشد
دانسته نیست که شیخ که بگفتهی میرابوالفتح در «زمان تقیه» میبوده ، چگونه این دوبیتی را سروده است.
از این شگفتتر سخن عبدی نویسندهی کتاب «تکلمةالاخبار» است که شیعی گردیدن سلطانمحمد خدابنده را نتیجهی «تقویت قطبالاقطاب شیخصفیالدین اسحق الموسوی الحسینی العلوی» میشمارد.
اینها نمونههاییست که این نویسندگان از هیچ دروغی دربارهی بزرگ گردانیدن شیخصفی و خاندان او بازنمیایستادهاند و ناسنجیده به هر سخنی برمیخاستهاند.
پابرگی :
1ـ «تذکرهی لطایفالخیال» که محمدبنمحمد عارف شیرازی در زمان شاهعباس دوم نوشته است.
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 15
ب ـ من نیز اقرار میکنم که اینها با دانشها ناسازگار نیست. اگرچه من نمیتوانم باین زودی بگفتههای شما تسلیم شوم. چنانکه یادآوری کردید باید کتابهاتان بخوانم. در همانحال باید اذعان کنم که منافاتی درمیان این مطالب با علوم نیست. ولی باز تکرار میکنم که اینها چیزهاییست که شما میگویید. به دینهای دیگر ربطی ندارد.
د ـ در دینهای دیگر نیز حقیقت همین بوده و از میان رفته.
ب ـ یک پرسش دیگری هست که میخواهم آن را بپرسم : دربارهی معجزات چه میفرمایید؟.. در تمام ادیان برای انبیاء معجزه ثابت میکنند در حالی که علوم نمیتواند پذیرفت. مثلاً در انجیل حکایتهایی هست که مسیح جنها را از دلهای دیوانگان بیرون میآورده. این قضیه گذشته از آنکه دروغست و تاریخ آن را قبول نمیکند با علم نیز منافیست. زیرا این معنایش آنست که آدم که دیوانه میشود جن به تن او داخل میگردد و این بسیار مهمل است. در همان انجیلها حکایتی هست که عیسا مرده را زنده گردانید. در حالی که زمان مسیح زمان تاریخ است. در آن زمان دولت روم در اوج تمدن خود بود و فلسطین نیز جزو خاک روم بشمار میرفت. مرده زنده گردانیدن کار کوچکی نیست. اگر چنین داستانی رخ داده بود سراسر کشور روم بتکان میآمد و آوازهی آن بتاریخها میافتاد. پس چرا نیفتاده؟.
د ـ جای گفتگو نیست که اینها دروغست. چون خود شما دلیل دروغ بودن آنها را یاد کردید من نیازی بسخن راندن در آن زمینه نمیبینم. من میخواهم رویهی[=صورتِ] دیگر موضوع را بسخن گزارم :
من میخواهم بگویم کسی که براهنمایی گروهی برخاسته بمعجزه چه نیاز دارد؟!. اساساً معجزه بکار او ارتباط ندارد و نتیجهای از آن در دست نتواند بود. چیزیست بسیار روشن : شما اگر میخواهید حقایقی را بمردم بفهمانید باید آن را با دلیل ثابت کنید. اگر ثابت کردید مردان پاکدل خواهند پذیرفت و به یاری شما خواهند برخاست و هیچگاه معجزه نخواهند خواست و اگر ثابت نکردید نخواهند پذیرفت اگرچه بالفرض معجزه هم بیاورید. یک راهنماینده باید کارهایش ارجدار و خردپذیر باشد تا مردم باو پیروی نمایند. از معجزه چه سودی تواند بود؟... معجزه چه ارتباط بکار او دارد؟!.
مثلاً پیغمبر اسلام برخاست. عرب گرفتار نادانیهای پست بودند. بتهایی تراشیده و ساخته و در خانهی کعبه گزارده خود را پابند آنها گردانیده بودند. عشیرهها از هم جدا افتاده با یکدیگر همیشه در کشاکش بودند. از نافهمی و سنگدلی ، دختران خود را زنده بگور میگردانیدند. پیغمبر با این نادانیها به نبرد برخاست. آن بتها را نشان داده میگفت : اینها را که با دست خود تراشیده یا ساختهاید چرا میپرستید؟!. اینها که نه زیانی بشما توانند رسانید و نه سودی ، چه شایستهی پرستشند؟!. دربارهی دختران میگفت : آنها چه گناهی کردهاند که زنده بگور میگردانید؟!. زیان پراکندگیها را بآنان بازمینمود. پس از همهی اینها دربارهی خود میگفت : «من یک تن از شمایم تنها چیزهایی به دل من انداخته میشود».
🔸 تکهی 15
ب ـ من نیز اقرار میکنم که اینها با دانشها ناسازگار نیست. اگرچه من نمیتوانم باین زودی بگفتههای شما تسلیم شوم. چنانکه یادآوری کردید باید کتابهاتان بخوانم. در همانحال باید اذعان کنم که منافاتی درمیان این مطالب با علوم نیست. ولی باز تکرار میکنم که اینها چیزهاییست که شما میگویید. به دینهای دیگر ربطی ندارد.
د ـ در دینهای دیگر نیز حقیقت همین بوده و از میان رفته.
ب ـ یک پرسش دیگری هست که میخواهم آن را بپرسم : دربارهی معجزات چه میفرمایید؟.. در تمام ادیان برای انبیاء معجزه ثابت میکنند در حالی که علوم نمیتواند پذیرفت. مثلاً در انجیل حکایتهایی هست که مسیح جنها را از دلهای دیوانگان بیرون میآورده. این قضیه گذشته از آنکه دروغست و تاریخ آن را قبول نمیکند با علم نیز منافیست. زیرا این معنایش آنست که آدم که دیوانه میشود جن به تن او داخل میگردد و این بسیار مهمل است. در همان انجیلها حکایتی هست که عیسا مرده را زنده گردانید. در حالی که زمان مسیح زمان تاریخ است. در آن زمان دولت روم در اوج تمدن خود بود و فلسطین نیز جزو خاک روم بشمار میرفت. مرده زنده گردانیدن کار کوچکی نیست. اگر چنین داستانی رخ داده بود سراسر کشور روم بتکان میآمد و آوازهی آن بتاریخها میافتاد. پس چرا نیفتاده؟.
د ـ جای گفتگو نیست که اینها دروغست. چون خود شما دلیل دروغ بودن آنها را یاد کردید من نیازی بسخن راندن در آن زمینه نمیبینم. من میخواهم رویهی[=صورتِ] دیگر موضوع را بسخن گزارم :
من میخواهم بگویم کسی که براهنمایی گروهی برخاسته بمعجزه چه نیاز دارد؟!. اساساً معجزه بکار او ارتباط ندارد و نتیجهای از آن در دست نتواند بود. چیزیست بسیار روشن : شما اگر میخواهید حقایقی را بمردم بفهمانید باید آن را با دلیل ثابت کنید. اگر ثابت کردید مردان پاکدل خواهند پذیرفت و به یاری شما خواهند برخاست و هیچگاه معجزه نخواهند خواست و اگر ثابت نکردید نخواهند پذیرفت اگرچه بالفرض معجزه هم بیاورید. یک راهنماینده باید کارهایش ارجدار و خردپذیر باشد تا مردم باو پیروی نمایند. از معجزه چه سودی تواند بود؟... معجزه چه ارتباط بکار او دارد؟!.
مثلاً پیغمبر اسلام برخاست. عرب گرفتار نادانیهای پست بودند. بتهایی تراشیده و ساخته و در خانهی کعبه گزارده خود را پابند آنها گردانیده بودند. عشیرهها از هم جدا افتاده با یکدیگر همیشه در کشاکش بودند. از نافهمی و سنگدلی ، دختران خود را زنده بگور میگردانیدند. پیغمبر با این نادانیها به نبرد برخاست. آن بتها را نشان داده میگفت : اینها را که با دست خود تراشیده یا ساختهاید چرا میپرستید؟!. اینها که نه زیانی بشما توانند رسانید و نه سودی ، چه شایستهی پرستشند؟!. دربارهی دختران میگفت : آنها چه گناهی کردهاند که زنده بگور میگردانید؟!. زیان پراکندگیها را بآنان بازمینمود. پس از همهی اینها دربارهی خود میگفت : «من یک تن از شمایم تنها چیزهایی به دل من انداخته میشود».
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی 12
باین چهار گرفتاری که از آنان شمردم بس میکنم و دوباره میگویم اینان باین راه به ناخواه افتادهاند و جای نکوهش نیست. چنانکه گفتیم این گرفتاریها نتیجهی نبودن راه و انگیزههای دیگر است و کنون بجای نکوهش میباید کوشید و آنان را براه آورد. بویژه جوانان را که با همهی این گناهان بیگناهند و میباید بخودشان وانگزاشت و چگونگی را بآنان فهمانید.
میباید فهمانید که سرخودی و جدااندیشی برای یک توده با مرگ برابر است بلکه مرگ خود همان است. مرگِ یک چیزی جز همان نیست که ذرههایش از کشش افتد و هر یکی جدا از دیگری ایستد. یک توده هنگامی زنده است که یکان یکانش همه در یک راه باشند و بتوانند نیروهای خود را رویهم ریخته نیروی بزرگی پدید آورند. اگر نه چنانست آن مرده است و نام توده را نشاید.
میباید فهمانید که آن مایهی دانشی که اندوختهاید شما را بجایی نرساند و آن به تنهایی جز از این نتیجه ندهد که شما را افزار دست دیگران گرداند چنانکه تاکنون بودهاید و نخواهید توانست انکار نمود.
میباید فهمانید که گرویدن براستی و پشتیبانی از آن نه تنها کمی یک کس نیست ، و دلیل درستی روان و نیرومندی خرد او نیز هست. همیشه مردان بزرگ این خوی را داشتهاند و این ناآگاهی شما است که پیروی از راستی را کمی خود میشمارید.
میباید فهمانید که سخنی را که یکی میگوید آن را گرفتن و برنگهای دیگر انداختن و سرمایهی خودنمایی ساختن از زشتترین کردارهاست و این ناآگاهی دیگری از شماست که زشتی آن و زیان بزرگی را که دربر دارد نمیدانید.
شما چشم باز کرده و هیاهویی را برپا دیدهاید و خود نیز بآن آمیختهاید و از صدها راستی که برای رستگاری در این جهان پرشور و غوغا درباید پاک ناآگاهید. اگر کسی از شما بپرسد زندگی چیست و راه پیشرفت آن کدام است درمانید و بیش از آن نتوانید که بگفتههای پریشان این فیلسوف و آن پرفسور دست یازید. اینهمه از بدخویی مردم گله مینمایید اگر یکی بپرسد خویهای نیک کدام است و راز نیکخویی و بدخویی چیست پاسخ نتوانید. اگر یکی بپرسد نیک و بد را از چه راه توان شناخت و چه پایهای برای آن توان گزاشت ندانید در پاسخ چه گویید. اگر یکی بپرسد جداییِ آدمی و جانوران دیگر چیست سخنی نتوانید. همه چیز بکنار یکی از شما بپرسد و بگوید اینکه شما بسخن هیچ کس گردن نمیگزارید ، دیگران نیز هر یکی همین رفتار را مینماید و با چنین حالی کار یک توده بکجا انجامد هیچ پاسخی نتوانید و ناگزیر شده یاوهبافیهای این و آن را بمیان کشید که آدمی همیشه چنین بوده است و هیچگاه نیکی نپذیرد. اینکه در اینجا و آنجا مینشینید و گله از بدیهای توده مینمایید و گردن میکشید اگر یکی بپرسد بسیار خوب راه چاره چیست آخرین پاسختان آن باشد که «ما نمیشویم» و این پستی و بیرگی را بخود پسندیده زشتی آن را درنیابید.
🔸 خودسری تکهی 12
باین چهار گرفتاری که از آنان شمردم بس میکنم و دوباره میگویم اینان باین راه به ناخواه افتادهاند و جای نکوهش نیست. چنانکه گفتیم این گرفتاریها نتیجهی نبودن راه و انگیزههای دیگر است و کنون بجای نکوهش میباید کوشید و آنان را براه آورد. بویژه جوانان را که با همهی این گناهان بیگناهند و میباید بخودشان وانگزاشت و چگونگی را بآنان فهمانید.
میباید فهمانید که سرخودی و جدااندیشی برای یک توده با مرگ برابر است بلکه مرگ خود همان است. مرگِ یک چیزی جز همان نیست که ذرههایش از کشش افتد و هر یکی جدا از دیگری ایستد. یک توده هنگامی زنده است که یکان یکانش همه در یک راه باشند و بتوانند نیروهای خود را رویهم ریخته نیروی بزرگی پدید آورند. اگر نه چنانست آن مرده است و نام توده را نشاید.
میباید فهمانید که آن مایهی دانشی که اندوختهاید شما را بجایی نرساند و آن به تنهایی جز از این نتیجه ندهد که شما را افزار دست دیگران گرداند چنانکه تاکنون بودهاید و نخواهید توانست انکار نمود.
میباید فهمانید که گرویدن براستی و پشتیبانی از آن نه تنها کمی یک کس نیست ، و دلیل درستی روان و نیرومندی خرد او نیز هست. همیشه مردان بزرگ این خوی را داشتهاند و این ناآگاهی شما است که پیروی از راستی را کمی خود میشمارید.
میباید فهمانید که سخنی را که یکی میگوید آن را گرفتن و برنگهای دیگر انداختن و سرمایهی خودنمایی ساختن از زشتترین کردارهاست و این ناآگاهی دیگری از شماست که زشتی آن و زیان بزرگی را که دربر دارد نمیدانید.
شما چشم باز کرده و هیاهویی را برپا دیدهاید و خود نیز بآن آمیختهاید و از صدها راستی که برای رستگاری در این جهان پرشور و غوغا درباید پاک ناآگاهید. اگر کسی از شما بپرسد زندگی چیست و راه پیشرفت آن کدام است درمانید و بیش از آن نتوانید که بگفتههای پریشان این فیلسوف و آن پرفسور دست یازید. اینهمه از بدخویی مردم گله مینمایید اگر یکی بپرسد خویهای نیک کدام است و راز نیکخویی و بدخویی چیست پاسخ نتوانید. اگر یکی بپرسد نیک و بد را از چه راه توان شناخت و چه پایهای برای آن توان گزاشت ندانید در پاسخ چه گویید. اگر یکی بپرسد جداییِ آدمی و جانوران دیگر چیست سخنی نتوانید. همه چیز بکنار یکی از شما بپرسد و بگوید اینکه شما بسخن هیچ کس گردن نمیگزارید ، دیگران نیز هر یکی همین رفتار را مینماید و با چنین حالی کار یک توده بکجا انجامد هیچ پاسخی نتوانید و ناگزیر شده یاوهبافیهای این و آن را بمیان کشید که آدمی همیشه چنین بوده است و هیچگاه نیکی نپذیرد. اینکه در اینجا و آنجا مینشینید و گله از بدیهای توده مینمایید و گردن میکشید اگر یکی بپرسد بسیار خوب راه چاره چیست آخرین پاسختان آن باشد که «ما نمیشویم» و این پستی و بیرگی را بخود پسندیده زشتی آن را درنیابید.
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار سوم : کیش شیخصفی ـ تکهی 4
بازماندگان شیخ کِی شیعی شدهاند؟..
اکنون باید دید بازماندگان شیخ کی و چگونه شیعی شدهاند؟ در این باره چیزی از کتابها بدست نمیآید ، و برای گمان و دریافت نیز چون دستاویزی نیست و میدان بیکبار تهیست راه بجایی نتوان برد. زیرا آنچه دانسته است از آنسو شیخصفی در آغازهای قرن هشتم ، سنی شافعی میبوده و از اینسو شاهاسماعیل در قرن دهم از جنگل گیلان شیعی بسیار تند سنیکُش بیرون آمده. درمیان این دو زمان که نزدیک به دو سده گذشته خاندان صفوی در تاریکی افتاده و پنج تن از شیخهای ایشان که در این دورهی تاریکی یکی پس از دیگری به پیشوایی پرداختهاند (صدرالدین ، علی ، ابراهیم ، جنید ، حیدر) آگاهی روشنی از کیش ایشان در دست ما نیست. تاریخنویسان زمان پادشاهی که از گذشتگان آن خاندان سخن راندهاند گفتههاشان از روی خوشامدگوییست و درخور باور نمیباشد و چیزی از تاریکی حال آن گذشتگان نمیکاهد.
به هر حال این داستان شگفتیست که شیخهای صفوی با همهی صوفیگری بکیش پابندی نشان دادهاند. داستان شگفتیست که نوادهی شیخصفیِ سنی ، شیعیِ سنیکُش درآمده. آنچه توان گمان برد چند چیز است :
یکم آنکه سرچشمه شیعیگری همان دعوی سیادت بوده. پس از آنکه باین دعوی پیشرفت دادهاند به شیعیگری هم گراییدهاند. زیرا میانهی سیدی و شیعی بودن بهمبستگی هست و سید سُنی کمتر توان پیدا کرد.
دوم آنکه گرایش به شیعیگری با هَوَس شاهی در زمان شیخجنید توأم پدید آمده. بدینگونه که چون جنید بهوس شاهی افتاده و آمادهی برخاستن میشده بهتر دانسته که شیعیگری از خود نماید و آن را دستاویزی گرداند. زیرا شیعیگری تا این زمان پیشرفت بسیاری در ایران کرده بود.
سوم آنکه چون جنید و حیدر هر دو با دست شروانشاهان سنی کشته شدهاند و در کشتن حیدر ، آققویونلویان سنی به شروانشاهان یاری کردهاند ، اینها شُوَند آن شده که صوفیان به شیعیگری گرایند و «لا لِحُبُّ علی بَلْ لِبُغْض معاوِیه» (1) شیعی گردند.
چهارم آنکه شاهاسماعیل در هنگام درنگ خود در گیلان که از شش سالگی تا چهارده سالگی هشت سال پناهندهی کارکیا میرزاعلی ، شاه گیلان میبود کیش شیعی پذیرفته. زیرا مردم گیلان از نخست کیش شیعی میداشتند و کارکیایان ، فرمانروایان آنجا از سادات زیدی میبودند.
پنجم آنکه همهی این شُوَندها[=سببها] در کارها بوده تا خانوادهی صفوی شیعی گردیدهاند. باینمعنی نخست به شُوَند دعوی سیدی گرایشی به شیعیگری پیدا شده ، بویژه که چنانکه گفتیم کیش شافعی میداشتهاند و این کیش به شیعیگری نزدیک میبوده. سپس در زمان شیخجنید ، چون او هوس شاهی در سر میداشته و آمادهی برخاستن میشده و کیش شیعی این زمان نیرو گرفته بوده (2) ، از اینرو از سنیگری بازگشته و شیعیگری از خود نشان داده. سپس چون شیخجنید و همچنین پسرش حیدر با دست شروانشاهان سنی و پشتیبانی آققویونلویان سنی (3) کشته شدهاند و بازماندگان شیخحیدر از آققویونلویان آنهمه آزار و ستم دیدهاند و سلطانعلی پسر بزرگ حیدر نیز با دست ایشان کشته شده و شاهاسماعیل هفتسالهی پدر و برادر کشته شده ، به گیلان گریخته و به کارکیا میرزاعلی شیعی پناهیده و ازو نگهداری و پذیرایی دیده ؛ از رویهمرفتهی این پیشامدها آن هوده[=نتیجه] بدست آمده که شاهاسماعیل ، شیعی پافشاری گردیده و از آنسو کینهی سنیان در دل او جای بزرگی برای خود باز کرده ، و شُوند این کینه بوده که بآن کشتارها و دُژرفتاریها با سنیان برخاسته است. (4)
پابرگیها :
1ـ معنی : نه برای دوستی علی ، بلکه بدشمنی با معاویه. ـ ویراینده
2ـ بویژه پس از چیرگی قرهقویونلویان که شیعی خوانده میشدند و هواداری از آن کیش مینمودهاند.
3ـ آققویونلویان تنها در سرگذشت شیخحیدر دست داشتهاند.
4ـ دُژرفتاریهای شاهاسماعیل را با سنیان در کتابهای فارسی نیک ننوشتهاند و هواداران آن خاندان به پردهکشی کوشیدهاند. شاهاسماعیل ، گذشته از آنکه در بسیاری از شهرها ملایان سنی و دیگران را کشته است ، از کارهای بد او سوزانیدن یا جوشانیدن زندگان و از گور درآوردن مردگان بوده.
🔸 گفتار سوم : کیش شیخصفی ـ تکهی 4
بازماندگان شیخ کِی شیعی شدهاند؟..
اکنون باید دید بازماندگان شیخ کی و چگونه شیعی شدهاند؟ در این باره چیزی از کتابها بدست نمیآید ، و برای گمان و دریافت نیز چون دستاویزی نیست و میدان بیکبار تهیست راه بجایی نتوان برد. زیرا آنچه دانسته است از آنسو شیخصفی در آغازهای قرن هشتم ، سنی شافعی میبوده و از اینسو شاهاسماعیل در قرن دهم از جنگل گیلان شیعی بسیار تند سنیکُش بیرون آمده. درمیان این دو زمان که نزدیک به دو سده گذشته خاندان صفوی در تاریکی افتاده و پنج تن از شیخهای ایشان که در این دورهی تاریکی یکی پس از دیگری به پیشوایی پرداختهاند (صدرالدین ، علی ، ابراهیم ، جنید ، حیدر) آگاهی روشنی از کیش ایشان در دست ما نیست. تاریخنویسان زمان پادشاهی که از گذشتگان آن خاندان سخن راندهاند گفتههاشان از روی خوشامدگوییست و درخور باور نمیباشد و چیزی از تاریکی حال آن گذشتگان نمیکاهد.
به هر حال این داستان شگفتیست که شیخهای صفوی با همهی صوفیگری بکیش پابندی نشان دادهاند. داستان شگفتیست که نوادهی شیخصفیِ سنی ، شیعیِ سنیکُش درآمده. آنچه توان گمان برد چند چیز است :
یکم آنکه سرچشمه شیعیگری همان دعوی سیادت بوده. پس از آنکه باین دعوی پیشرفت دادهاند به شیعیگری هم گراییدهاند. زیرا میانهی سیدی و شیعی بودن بهمبستگی هست و سید سُنی کمتر توان پیدا کرد.
دوم آنکه گرایش به شیعیگری با هَوَس شاهی در زمان شیخجنید توأم پدید آمده. بدینگونه که چون جنید بهوس شاهی افتاده و آمادهی برخاستن میشده بهتر دانسته که شیعیگری از خود نماید و آن را دستاویزی گرداند. زیرا شیعیگری تا این زمان پیشرفت بسیاری در ایران کرده بود.
سوم آنکه چون جنید و حیدر هر دو با دست شروانشاهان سنی کشته شدهاند و در کشتن حیدر ، آققویونلویان سنی به شروانشاهان یاری کردهاند ، اینها شُوَند آن شده که صوفیان به شیعیگری گرایند و «لا لِحُبُّ علی بَلْ لِبُغْض معاوِیه» (1) شیعی گردند.
چهارم آنکه شاهاسماعیل در هنگام درنگ خود در گیلان که از شش سالگی تا چهارده سالگی هشت سال پناهندهی کارکیا میرزاعلی ، شاه گیلان میبود کیش شیعی پذیرفته. زیرا مردم گیلان از نخست کیش شیعی میداشتند و کارکیایان ، فرمانروایان آنجا از سادات زیدی میبودند.
پنجم آنکه همهی این شُوَندها[=سببها] در کارها بوده تا خانوادهی صفوی شیعی گردیدهاند. باینمعنی نخست به شُوَند دعوی سیدی گرایشی به شیعیگری پیدا شده ، بویژه که چنانکه گفتیم کیش شافعی میداشتهاند و این کیش به شیعیگری نزدیک میبوده. سپس در زمان شیخجنید ، چون او هوس شاهی در سر میداشته و آمادهی برخاستن میشده و کیش شیعی این زمان نیرو گرفته بوده (2) ، از اینرو از سنیگری بازگشته و شیعیگری از خود نشان داده. سپس چون شیخجنید و همچنین پسرش حیدر با دست شروانشاهان سنی و پشتیبانی آققویونلویان سنی (3) کشته شدهاند و بازماندگان شیخحیدر از آققویونلویان آنهمه آزار و ستم دیدهاند و سلطانعلی پسر بزرگ حیدر نیز با دست ایشان کشته شده و شاهاسماعیل هفتسالهی پدر و برادر کشته شده ، به گیلان گریخته و به کارکیا میرزاعلی شیعی پناهیده و ازو نگهداری و پذیرایی دیده ؛ از رویهمرفتهی این پیشامدها آن هوده[=نتیجه] بدست آمده که شاهاسماعیل ، شیعی پافشاری گردیده و از آنسو کینهی سنیان در دل او جای بزرگی برای خود باز کرده ، و شُوند این کینه بوده که بآن کشتارها و دُژرفتاریها با سنیان برخاسته است. (4)
پابرگیها :
1ـ معنی : نه برای دوستی علی ، بلکه بدشمنی با معاویه. ـ ویراینده
2ـ بویژه پس از چیرگی قرهقویونلویان که شیعی خوانده میشدند و هواداری از آن کیش مینمودهاند.
3ـ آققویونلویان تنها در سرگذشت شیخحیدر دست داشتهاند.
4ـ دُژرفتاریهای شاهاسماعیل را با سنیان در کتابهای فارسی نیک ننوشتهاند و هواداران آن خاندان به پردهکشی کوشیدهاند. شاهاسماعیل ، گذشته از آنکه در بسیاری از شهرها ملایان سنی و دیگران را کشته است ، از کارهای بد او سوزانیدن یا جوشانیدن زندگان و از گور درآوردن مردگان بوده.
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 16
این سخنان همه از روی دلیل بود ـ چیزهایی بود که دلیلهایش پهلویش بود. همه از روی خرد بود. از اینرو مردان پاکدل با خشنودی پذیرفتند و به یاری او شتافتند. مردانی مانند ابوبکر و عمر و علی و دیگران گرد او را فراگرفتند. او خود در مکه بود و در مدینه گروهی به یاری او برخاستند و پیغمبر را بشهر خود دعوت کردند ـ این کارها شد بیآنکه کسی ازو معجزه بخواهد یا معجزه خواستن بیادش بیفتد.
اما از اینسو در ایران سید باب برخاست و بجای همه چیز عربیهای مغلوط را بهم میبافت که دانسته نبود به چه درد خواهد خورد. گاهی نام امامزمان را ( که فرزند حسن عسکری باشد) میبرد و خود را «باب» او میخواند و گاهی خودش دعوی امامزمانی میکرد. به هر حال بکمترین دردی چاره نمیکرد و با هیچ گمراهی به نبرد نمیپرداخت و تنها بادعاهای رنگارنگ و عربیهای مغلوط میپرداخت. اینبود همهی چیزفهمان ازو دوری جستند و او کاری نتوانست و خود نیز کشته گردید ، و سخنان او چندان مهمل و بیمعنی بود که بهائیها سالها کوشیدهاند که آنها را از هر کجا که هست بدست آورند و نابود سازند و زبان مردم را کوتاه گردانند.
فرض کنیم معجزه شدنی بود و سید باب چند معجزه هم نشان میداد ، آیا مردان باخرد میتوانستند فهم و خرد را بکنار گزارده و بخاطر معجزه ادعاهای رنگارنگ او را بپذیرند؟..آیا میتوانستند بپاس معجزه آن عربیهای مغلوط بیمعنی را سخن خدا باور کنند؟!. آیا چنین کاری توانستی بود؟!.
الف ـ من در اینجا اشکالی پیدا کردم. شما دربارهی پیغمبر اسلام گفتید : «این کارها شده بیآنکه کسی معجزه بخواهد ...» در حالی که در نوشتههای خودتان در جاهای دیگر نوشتهاید که میآمدند و از پیغمبر اسلام معجزه میطلبیدند و او در پاسخش میگفت من نمیتوانم و آیههایی از قرآن گواه آوردهاید.
د ـ هر دو راستست. ابوبکر و عمر و علی و سلمان و عمار و مانند اینها که به پیغمبر گرویدند و به یاری او برخاستند هیچ یکی ازو معجزه نطلبید ، هیچ یکی بیادش نیفتاد که معجزه هم هست. ولی یهودیان و نصارا و دیگران که مغزهاشان آلوده بود و نمیتوانستند بآن پاکمرد بگروند و در آن کوششها یاوری کنند ، هر زمان بهانهی دیگری پیش میکشیدند و یکی از بهانههاشان همین بود که میگفتند : پس چرا معجزه نشان نمیدهد؟. (لَوْلَا أُنزِلَ عَلَیهِ آیةٌ) در پاسخ آنها بود که پیغمبر میگفت : من معجزه نتوانم. این چیزها که شما میخواهید من توانا نمیباشم.
اساساً این داستان معجزه از یادگارهای تودهی یهود است. آنها بودهاند که به پیغمبران خود معجزهها ساخته در کتابهاشان نوشتهاند. سپس هم مسلمانان و دیگران پیروی از آنها کردهاند.
[پایان کتاب]
🔸 تکهی 16
این سخنان همه از روی دلیل بود ـ چیزهایی بود که دلیلهایش پهلویش بود. همه از روی خرد بود. از اینرو مردان پاکدل با خشنودی پذیرفتند و به یاری او شتافتند. مردانی مانند ابوبکر و عمر و علی و دیگران گرد او را فراگرفتند. او خود در مکه بود و در مدینه گروهی به یاری او برخاستند و پیغمبر را بشهر خود دعوت کردند ـ این کارها شد بیآنکه کسی ازو معجزه بخواهد یا معجزه خواستن بیادش بیفتد.
اما از اینسو در ایران سید باب برخاست و بجای همه چیز عربیهای مغلوط را بهم میبافت که دانسته نبود به چه درد خواهد خورد. گاهی نام امامزمان را ( که فرزند حسن عسکری باشد) میبرد و خود را «باب» او میخواند و گاهی خودش دعوی امامزمانی میکرد. به هر حال بکمترین دردی چاره نمیکرد و با هیچ گمراهی به نبرد نمیپرداخت و تنها بادعاهای رنگارنگ و عربیهای مغلوط میپرداخت. اینبود همهی چیزفهمان ازو دوری جستند و او کاری نتوانست و خود نیز کشته گردید ، و سخنان او چندان مهمل و بیمعنی بود که بهائیها سالها کوشیدهاند که آنها را از هر کجا که هست بدست آورند و نابود سازند و زبان مردم را کوتاه گردانند.
فرض کنیم معجزه شدنی بود و سید باب چند معجزه هم نشان میداد ، آیا مردان باخرد میتوانستند فهم و خرد را بکنار گزارده و بخاطر معجزه ادعاهای رنگارنگ او را بپذیرند؟..آیا میتوانستند بپاس معجزه آن عربیهای مغلوط بیمعنی را سخن خدا باور کنند؟!. آیا چنین کاری توانستی بود؟!.
الف ـ من در اینجا اشکالی پیدا کردم. شما دربارهی پیغمبر اسلام گفتید : «این کارها شده بیآنکه کسی معجزه بخواهد ...» در حالی که در نوشتههای خودتان در جاهای دیگر نوشتهاید که میآمدند و از پیغمبر اسلام معجزه میطلبیدند و او در پاسخش میگفت من نمیتوانم و آیههایی از قرآن گواه آوردهاید.
د ـ هر دو راستست. ابوبکر و عمر و علی و سلمان و عمار و مانند اینها که به پیغمبر گرویدند و به یاری او برخاستند هیچ یکی ازو معجزه نطلبید ، هیچ یکی بیادش نیفتاد که معجزه هم هست. ولی یهودیان و نصارا و دیگران که مغزهاشان آلوده بود و نمیتوانستند بآن پاکمرد بگروند و در آن کوششها یاوری کنند ، هر زمان بهانهی دیگری پیش میکشیدند و یکی از بهانههاشان همین بود که میگفتند : پس چرا معجزه نشان نمیدهد؟. (لَوْلَا أُنزِلَ عَلَیهِ آیةٌ) در پاسخ آنها بود که پیغمبر میگفت : من معجزه نتوانم. این چیزها که شما میخواهید من توانا نمیباشم.
اساساً این داستان معجزه از یادگارهای تودهی یهود است. آنها بودهاند که به پیغمبران خود معجزهها ساخته در کتابهاشان نوشتهاند. سپس هم مسلمانان و دیگران پیروی از آنها کردهاند.
[پایان کتاب]
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی 13
ببینید چه اندازه بدورید که ما سالهاست میکوشیم و بیآنکه مزدی از شما خواهیم و فزونی جوییم معنی زندگی را بازمینماییم و راه پیشرفت و رستگاری را نشان میدهیم و بچارهی پراکندگیها میکوشیم و با خویهای بد نبرد میکنیم و شما بجای خشنودی بدتان میآید و بجای همراهی و پشتیبانی از در دشمنی میآیید. چه آلودگی بالاتر از این که ما نیکی میکنیم و شما بدی مینمایید. همه چیز بکنار ـ این گامهایی که ما در راه پیراستن زبان برداشتهایم آیا شما امید میداشتید؟!.. آیا امید میداشتید که یکی فارسی ناب نویسد و نوشتههای او را هر خوانندهای بفهمد؟!.. آیا امید میداشتید که کسی زبان پریشان فارسی را بپیراید و پایههایی از روی دانش (از روی زبانشناسی) برای آن گزارد؟!.. هنوز فراموش نشده اینکه صدها کسان با پیراستن زبان دشمنی مینمودند و میگفتند «نشود» و هنوز نوشتههای آنان از میان نرفته است.
آیا گمان میکردید که یک کسی در شرق برخیزد و بر اروپاییان ایراد گیرد و خود آنان سخنانش را بپذیرند و براست دارند؟!.. آیا گمان میبردید که یکی در ایران از دین و از زندگانی و از روان سخن راند و غربیان بنوشتههای او ارج گزارند؟!.. (1) ببینید چه اندازه بدورید که بجای خرسندی و پشتیبانی از در بیگانگی درمیآیید و از این سخنان بیش از آن بهره نمیخواهید که تکههایی را بردارید و برنگ دیگر انداخته سرمایهی خودنمایی سازید. (2) نمیدانم آیا اندازهی آلودگی خودتان را درمییابید یا نه؟!.. نمیدانم از اندازهی بیچارگی خود آگاهید یا نه؟!.. (بمانند آن کسانی که آلودهی رشک پلیدند و باین اندازه بس نکرده بدشمنی و کارشکنی نیز برمیخیزند و من نمیخواهم در اینجا از آنها سخنی رانم).
چون راه را از دست دادهاید کدام کاریست که بکنید و ناستوده نباشد. از چند سالست چاپ کردن کتابهای کهن رواج یافته. چون چند کسی از شرقشناسان آن را کردهاند صدها کسان پیروی از ایشان مینمایند و هر یکی یک یا دو کتابی را بدست آورده با یک آب و تابی بچاپ میرسانند. دلم میخواهد یکی بپرسد آیا سود اینها چیست؟!. دلم میخواهد فرصت داشتمی و چند کتابی را از آنها برگرفتمی و زشتیهای آن را بازنمودمی تا دانسته شدی که اینان تا چه اندازه از شناسایی نیک و بد بیبهرهاند. (3)
اینان آن نمیدانند که قرنهای گذشته برای شرق زمان آلودگی و گرفتاری بوده و مردانی که در آن زمانها برخاستهاند و سخنانی که سرودهاند شایستهی همان زمانها بوده. اگر در آن زمانها یک مرد برجستهای برخاستی ناگزیر مردم را تکان دادی. این نمیدانند که از کتابهای آنها جز زیان برنخیزد. این نمیدانند که غربیان اگر آنها را بچاپ میرسانند و پراکنده مینمایند برای اینست که شرقیان را به همان حال که بودهاند آرزو میدارند و تکان و پیشرفت آنان را دوست نمیدارند. (4)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ اشارهایست به ترجمهی بخشهایی از کتاب «آیین» به زبانهای اروپایی (نک. پیمان سال یکم شمارهی دوازدهم صفحهی 34 و نیز کتاب پرسش و پاسخ ، صفحهی 2). باید دانست که بخش یکم این کتاب به عربی با نام «الطریقه» ترجمه شده و در مصر بچاپ رسیده و بر مصریان و اعراب نیز تأثیر خود را گزاشته.
2ـ یکی از اینها سالها پس از کشته شدن نویسنده ، بیباکانه مثالی را از کتاب «آیین» بیآنکه بخواهد «برنگ دیگری» اندازد در گفتار خود آورده است. چنانکه گفتیم اینها یک و دو تن نبودهاند و باید بهنگام خود پرده از روی کارهاشان برداشت.
3ـ گرفتاری تودهای را دریابید که چنین کسانی «بزرگان» ، «ادبا» و «پژوهشگران» او میباشند!
4ـ بعنوان نمونهای از نخستین کوششهای پلیدانهی ایشان اوقاف گیب (E.J.W. Gibb Memorial Trust) را میتوان نام برد : یکی در انگلستان وصیت کرده که داراییش را در راه چاپ کتابهای کهن شرقی بکار گیرند. آیا ما نباید از خود بپرسیم این چه علتی داشته؟! آتش این مهر و شور بکتابهای دورهی زبونی شرقیان چگونه در دل یک انگلیسی زبانهزن گردیده؟! چرا نخواسته شرقیان با آن پول دانشگاه و آزمایشگاه بسازند؟! چرا داراییش را در راه ساخت بیمارستان و یتیمخانه بکار نینداخته؟!
🔸 خودسری تکهی 13
ببینید چه اندازه بدورید که ما سالهاست میکوشیم و بیآنکه مزدی از شما خواهیم و فزونی جوییم معنی زندگی را بازمینماییم و راه پیشرفت و رستگاری را نشان میدهیم و بچارهی پراکندگیها میکوشیم و با خویهای بد نبرد میکنیم و شما بجای خشنودی بدتان میآید و بجای همراهی و پشتیبانی از در دشمنی میآیید. چه آلودگی بالاتر از این که ما نیکی میکنیم و شما بدی مینمایید. همه چیز بکنار ـ این گامهایی که ما در راه پیراستن زبان برداشتهایم آیا شما امید میداشتید؟!.. آیا امید میداشتید که یکی فارسی ناب نویسد و نوشتههای او را هر خوانندهای بفهمد؟!.. آیا امید میداشتید که کسی زبان پریشان فارسی را بپیراید و پایههایی از روی دانش (از روی زبانشناسی) برای آن گزارد؟!.. هنوز فراموش نشده اینکه صدها کسان با پیراستن زبان دشمنی مینمودند و میگفتند «نشود» و هنوز نوشتههای آنان از میان نرفته است.
آیا گمان میکردید که یک کسی در شرق برخیزد و بر اروپاییان ایراد گیرد و خود آنان سخنانش را بپذیرند و براست دارند؟!.. آیا گمان میبردید که یکی در ایران از دین و از زندگانی و از روان سخن راند و غربیان بنوشتههای او ارج گزارند؟!.. (1) ببینید چه اندازه بدورید که بجای خرسندی و پشتیبانی از در بیگانگی درمیآیید و از این سخنان بیش از آن بهره نمیخواهید که تکههایی را بردارید و برنگ دیگر انداخته سرمایهی خودنمایی سازید. (2) نمیدانم آیا اندازهی آلودگی خودتان را درمییابید یا نه؟!.. نمیدانم از اندازهی بیچارگی خود آگاهید یا نه؟!.. (بمانند آن کسانی که آلودهی رشک پلیدند و باین اندازه بس نکرده بدشمنی و کارشکنی نیز برمیخیزند و من نمیخواهم در اینجا از آنها سخنی رانم).
چون راه را از دست دادهاید کدام کاریست که بکنید و ناستوده نباشد. از چند سالست چاپ کردن کتابهای کهن رواج یافته. چون چند کسی از شرقشناسان آن را کردهاند صدها کسان پیروی از ایشان مینمایند و هر یکی یک یا دو کتابی را بدست آورده با یک آب و تابی بچاپ میرسانند. دلم میخواهد یکی بپرسد آیا سود اینها چیست؟!. دلم میخواهد فرصت داشتمی و چند کتابی را از آنها برگرفتمی و زشتیهای آن را بازنمودمی تا دانسته شدی که اینان تا چه اندازه از شناسایی نیک و بد بیبهرهاند. (3)
اینان آن نمیدانند که قرنهای گذشته برای شرق زمان آلودگی و گرفتاری بوده و مردانی که در آن زمانها برخاستهاند و سخنانی که سرودهاند شایستهی همان زمانها بوده. اگر در آن زمانها یک مرد برجستهای برخاستی ناگزیر مردم را تکان دادی. این نمیدانند که از کتابهای آنها جز زیان برنخیزد. این نمیدانند که غربیان اگر آنها را بچاپ میرسانند و پراکنده مینمایند برای اینست که شرقیان را به همان حال که بودهاند آرزو میدارند و تکان و پیشرفت آنان را دوست نمیدارند. (4)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ اشارهایست به ترجمهی بخشهایی از کتاب «آیین» به زبانهای اروپایی (نک. پیمان سال یکم شمارهی دوازدهم صفحهی 34 و نیز کتاب پرسش و پاسخ ، صفحهی 2). باید دانست که بخش یکم این کتاب به عربی با نام «الطریقه» ترجمه شده و در مصر بچاپ رسیده و بر مصریان و اعراب نیز تأثیر خود را گزاشته.
2ـ یکی از اینها سالها پس از کشته شدن نویسنده ، بیباکانه مثالی را از کتاب «آیین» بیآنکه بخواهد «برنگ دیگری» اندازد در گفتار خود آورده است. چنانکه گفتیم اینها یک و دو تن نبودهاند و باید بهنگام خود پرده از روی کارهاشان برداشت.
3ـ گرفتاری تودهای را دریابید که چنین کسانی «بزرگان» ، «ادبا» و «پژوهشگران» او میباشند!
4ـ بعنوان نمونهای از نخستین کوششهای پلیدانهی ایشان اوقاف گیب (E.J.W. Gibb Memorial Trust) را میتوان نام برد : یکی در انگلستان وصیت کرده که داراییش را در راه چاپ کتابهای کهن شرقی بکار گیرند. آیا ما نباید از خود بپرسیم این چه علتی داشته؟! آتش این مهر و شور بکتابهای دورهی زبونی شرقیان چگونه در دل یک انگلیسی زبانهزن گردیده؟! چرا نخواسته شرقیان با آن پول دانشگاه و آزمایشگاه بسازند؟! چرا داراییش را در راه ساخت بیمارستان و یتیمخانه بکار نینداخته؟!
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار سوم : کیش شیخصفی ـ تکهی 5
سنیگری از ایران چگونه برانداخته شد؟
آنچه در پایان باید دانست اینست که شیعیگری در ایران ، پس از زمان شاهاسماعیل ، خود پیش رفته و سنیگری ناتوان گردیده بود ، و شاهاسماعیل کاری که کرد سنیان را کشته شیعیگری را کیش همگانی کشور گردانید.
آخرهای زمان مغول را دیدیم که سنیان ، بویژه شافعیان ، بیشتر از شیعیان میبودند. ولی از آن هنگام تا پیدایش شاهاسماعیل ، دیگرگونیهایی رخ داده و در نتیجهی پیشامدها و شُوندهایی شیعیگری زمان بزمان رو برواج افزوده و همانا تا زمان شاهاسماعیل شیعیان بیشتر و چیرهتر گردیده بودهاند.
مردم ایران از آغاز اسلام دشمنی با بنیامیه کرده و با علویان همدردی نموده بودند ، و برخی از استانها ، از مازندران و دیلمان و گیلان ، با دست علویان اسلام پذیرفته جز آنان را به پیشوایی نشناخته بودند. سپس نیز خانوادههایی از دیلمان ، از آلبویه و کنگریان (1) و دیگران به پادشاهی رسیده و تا توانسته از شیعیگری هواداری نشان داده بودند.
از اینجا تخم شیعیگری از نخست در ایران کاشته شده بود که اگر چیرگی سلجوقیان سنی نبودی ، از همان قرنهای نخست به رویش پرداخته در سراسر کشور رواج پیدا کردی. بویژه که در کیش شیعی راه گریز از بایاهای[=واجبات] مسلمانی ـ از نماز و روزه و جهاد و مانند اینها ـ گشاده میبود و با دلخواه بسیاری از ایرانیان سازش بیشتری میداشت.
اینست در زمان مغول چون آزادی بمیان آمده بود ، شیعیگری بخود در ایران رواج مییافت که شیعی شدن خدابنده نمونهای از آنست. پس از برانداختن مغولان ، از شیعیان در این گوشه و آن گوشهی ایران خاندانهای پادشاهی ـ از سربداران در خراسان ، مرعشیان در مازندران ، کیایان در گیلان ، مُشَعشَعیان در خوزستان و لرستان ، قرهقویونلویان در آذربایجان و در عراق و فارس ـ پدید آمدند که هر یکی به نوبت خود برواج شیعیگری کوشیدند. تیمور لنگ و فرزندان او نیز به شیعیگری نزدیکتر میبودند.
بیگفتگوست که از پیدایش این فرمانروایان ، شیعیگری در ایران پیشرفت بسیار کرده بود. بویژه که در آن زمانها دوری میانهی سنی و شیعی باندازهای که امروز هست نمیبوده و «تبرا» یا بدزبانی با یاران پیغمبر که شاهاسماعیل رواج داد ، آن روز رواج نمیداشته و از اینرو سنیان بآسانی میتوانستهاند به شیعیگری گرایند. آنگاه کیش شافعی که بیشتر ایرانیان پیروش میبودند ، نزدیکترین کیشها به شیعیگری میبود و پیشوای آن کیش ، امام محمدبنادریس ، از فرزندان عبدالمطلب بوده و از خویشان علویان شمرده میشد ، و شعرهایی ازو در ستایش امام علیبنابیطالب در کتابها نوشته شده. میتوان گفت پایهی شیعیگری که دوستداری امام علیبنابیطالب میبود ، شافعیان میداشتند و بآسانی میتوانستندی شیعی گردند.
اینها همه یاوری به شاهاسماعیل کرده و کار او را در برانداختن سنیگری آسان گردانید. با اینحال شاهاسماعیل از خونریزیهای بسیار نیز بازنایستاده.
پابرگی :
1ـ آلبویه شیعی دوازدهامامی و کنکریان باطنی میبودند. برای آگاهی از تاریخچهی کنکریان [کتاب] «شهریاران گمنام» دیده شود.
[پایان کتاب]
🔸 گفتار سوم : کیش شیخصفی ـ تکهی 5
سنیگری از ایران چگونه برانداخته شد؟
آنچه در پایان باید دانست اینست که شیعیگری در ایران ، پس از زمان شاهاسماعیل ، خود پیش رفته و سنیگری ناتوان گردیده بود ، و شاهاسماعیل کاری که کرد سنیان را کشته شیعیگری را کیش همگانی کشور گردانید.
آخرهای زمان مغول را دیدیم که سنیان ، بویژه شافعیان ، بیشتر از شیعیان میبودند. ولی از آن هنگام تا پیدایش شاهاسماعیل ، دیگرگونیهایی رخ داده و در نتیجهی پیشامدها و شُوندهایی شیعیگری زمان بزمان رو برواج افزوده و همانا تا زمان شاهاسماعیل شیعیان بیشتر و چیرهتر گردیده بودهاند.
مردم ایران از آغاز اسلام دشمنی با بنیامیه کرده و با علویان همدردی نموده بودند ، و برخی از استانها ، از مازندران و دیلمان و گیلان ، با دست علویان اسلام پذیرفته جز آنان را به پیشوایی نشناخته بودند. سپس نیز خانوادههایی از دیلمان ، از آلبویه و کنگریان (1) و دیگران به پادشاهی رسیده و تا توانسته از شیعیگری هواداری نشان داده بودند.
از اینجا تخم شیعیگری از نخست در ایران کاشته شده بود که اگر چیرگی سلجوقیان سنی نبودی ، از همان قرنهای نخست به رویش پرداخته در سراسر کشور رواج پیدا کردی. بویژه که در کیش شیعی راه گریز از بایاهای[=واجبات] مسلمانی ـ از نماز و روزه و جهاد و مانند اینها ـ گشاده میبود و با دلخواه بسیاری از ایرانیان سازش بیشتری میداشت.
اینست در زمان مغول چون آزادی بمیان آمده بود ، شیعیگری بخود در ایران رواج مییافت که شیعی شدن خدابنده نمونهای از آنست. پس از برانداختن مغولان ، از شیعیان در این گوشه و آن گوشهی ایران خاندانهای پادشاهی ـ از سربداران در خراسان ، مرعشیان در مازندران ، کیایان در گیلان ، مُشَعشَعیان در خوزستان و لرستان ، قرهقویونلویان در آذربایجان و در عراق و فارس ـ پدید آمدند که هر یکی به نوبت خود برواج شیعیگری کوشیدند. تیمور لنگ و فرزندان او نیز به شیعیگری نزدیکتر میبودند.
بیگفتگوست که از پیدایش این فرمانروایان ، شیعیگری در ایران پیشرفت بسیار کرده بود. بویژه که در آن زمانها دوری میانهی سنی و شیعی باندازهای که امروز هست نمیبوده و «تبرا» یا بدزبانی با یاران پیغمبر که شاهاسماعیل رواج داد ، آن روز رواج نمیداشته و از اینرو سنیان بآسانی میتوانستهاند به شیعیگری گرایند. آنگاه کیش شافعی که بیشتر ایرانیان پیروش میبودند ، نزدیکترین کیشها به شیعیگری میبود و پیشوای آن کیش ، امام محمدبنادریس ، از فرزندان عبدالمطلب بوده و از خویشان علویان شمرده میشد ، و شعرهایی ازو در ستایش امام علیبنابیطالب در کتابها نوشته شده. میتوان گفت پایهی شیعیگری که دوستداری امام علیبنابیطالب میبود ، شافعیان میداشتند و بآسانی میتوانستندی شیعی گردند.
اینها همه یاوری به شاهاسماعیل کرده و کار او را در برانداختن سنیگری آسان گردانید. با اینحال شاهاسماعیل از خونریزیهای بسیار نیز بازنایستاده.
پابرگی :
1ـ آلبویه شیعی دوازدهامامی و کنکریان باطنی میبودند. برای آگاهی از تاریخچهی کنکریان [کتاب] «شهریاران گمنام» دیده شود.
[پایان کتاب]