پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
دکتر تقی ارانی
✴️ درباره‌ی رسم دست دادن غربیها

🔶 کوشاد تلگرام : گفتار زیر را از پیمان سال یکم ، شماره‌ی هشتم صفحه‌ی هفده (108017) از آنرو می‌آوریم که ارج آن این روزها بسیار بهتر فهمیده می‌شود.

«اما دست فشردن این كار از هر جهت بیهوده و زیان‌آور است آری اگر قضیه آن بود كه كسانی بهنگام رسیدن بدوستان و خویشان خود كه از مدتها آنان را دیدار نكرده دست آنان را بگیرد و بفشارد جای ایرادی نبود و خود نشانه‌ی مهر و نوازش شمرده می‌شد. چنانكه رسم دیرین ایران بر آن بوده و كس ایرادی نمی‌نموده.

اما این رسم كه هر كسی در رسیدن به هر كسی كه اندك آشنایی دارد دست او را بگیرد و بفشارد و درآمدن به هر انجمنی گرد آنجا چرخیده بیكایك مردم از آشنا و ناآشنا دست دراز كند بی‌آنكه جوش و مهری درمیان باشد انصاف را كار بسیار بیهوده و ناستوده است.

بویژه از این جهت كه قاعده‌ای درمیان نیست كه هر كسی بسوی چه كسی دست دراز كند و بسوی چه كسی دراز نكند. شاعری از عرب گفته «دستهایی را بوسیدم كه اگر می‌توانستم آنها را می‌بریدم». در اینجا نیز دستهایی بسوی آدمی دراز می‌شود كه باید آنها را برید. دستهای ناپاكی كه هر روز بسوی مال دیگران دراز است. دستهای چركینی كه ابزار هر گونه سیاهكاریست. این را از باستان زمان گفته‌اند كه «به هر دستی دست نباید داد».

و آنگاه از دیده‌ی طبی نیز این كار ناستوده و زیان‌آور است و باعث سرایت بیماریها می‌باشد. چنانكه بسیاری از اطبا در این باره نگارشها كرده‌اند. بویژه در این زمان ما كه بیماریهای مسری فراوان است و چه بسا كسانی كه با بیرون آراسته و نمود زیبا دچار دردهای چركین و ناپاك است و درمیان دست دادن دیگران را نیز آلوده‌ی آن دردهای ناپاك می‌گرداند.

گذشته از اینها در هنگام بهار و تابستان كه دستها عرق‌آلوده و بدبو می‌باشد خود كار بسیار چركینی است كه كسانی دستهای خود را بهم بسایند و عرق و چرك را هدیه‌ی یكدیگر سازند. چه بسا كه دست دادن در این هنگامها مایه‌ی رنجش و دل آزردگی كسانی است ولی شرم كرده زبان بگفتن بازنمی‌كنند.

باری این عادت از هر باره ناستوده و زیان‌آور است. ما روانمی‌شماریم كه ایرانیان آن را تنها بنام اینكه از اروپا برخاسته بپذیرند و از بدیهای آن چشم بپوشند و اینست كه امیدواریم خردمندان از این پس بترك آن بكوشند تا دیگران هم پیروی نموده ترك آن عادت نمایند.»
🔶 دردها و درمانها ـ بخش ۷ (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) ـ تکه‌ی 2

مردم چگونه نیک شوند؟!..

گفتیم نیکیها از بدیها جدا نیست و راه نیکی روشن نمی‌باشد. بیگمان بسیاری این را نخواهند پذیرفت و بایراد خواهند برخاست و ما اینک آن را روشن می‌گردانیم : چنین گیرید صد تن یا هزار تن از مردم جدا شده و باهم پیمان نهاده‌اند که نیک گردند و از بدیها دوری جویند ولی می‌خواهند نیکیها را از بدیها بازشناسند و در جستجوی کسانیند که اینها را بایشان یاد دهند ، آیا کسانی که به پندآموزی و راهنمایی مردم برخاسته‌اند توانند یکزبان نیکیها و بدیها را برای ایشان بشمارند؟.. ما نیک می‌دانیم که نتوانند ، و نیز نیک می‌دانیم که نیک و بد را بنیادی درمیان نیست و هر دسته چیزهای دیگری را نیک یا بد می‌شمارند و هر دسته‌ای دشمنی با گفته‌های دیگران می‌نمایند.

آن صد تن یا هزار تن نزد هر کسی روند و نیکیها را پرسند پاسخ دیگری شنوند. آن یکی گوید : نماز خوانید و روزه گیرید و زکات دهید و بزیارت روید و فلان دعا را ازبر کنید و بفلان مجتهد تقلید نمایید. این یکی گوید : ورزش کنید و روزانه تن با آب سرد شویید و له میزرابل (1) بخوانید و پا از سینما نکشید و پیس[=نمایشنامه] نویسید و به رُمان پردازید. سومی گوید : به تهذیب نفس کوشید و مثنوی بخوانید و بفلان ذکر پردازید و سر بفلان قطب سپارید. چهارمی گوید : در فلان محفل عضو باشید و فلان لوح را ازبر کنید و پول برای ولی امر فرستید. پنجمی گوید : زیرک باشید و پول اندوزید و پروای هیچ چیز و هیچ کس نکنید و جز دربند خوشی خویش نباشید و زندگانی را نبرد دانسته جز آرزوی چیرگی نکنید.

بدینسان هر کس نیکی را چیزهای دیگری وانماید و اگر نزد این یکی سخن آن یکی را بازگویند برآشوبد. مثلاً آن کسی که می‌گوید : «نماز خوانید و روزه گیرید ...» اگر پرسند آیا گاهی هم به ورزش پردازیم؟.. برآشوبد و دورشان راند و همچنان آن دیگران. با اینحال چگونه مردم نیک شوند و آیا سخن کدام دسته را پذیرند؟!..

کسانی خواهند گفت : همه‌ی نیکیها که این حال را ندارد. کسی که آرزومند نیکیست به راست گفتن و درست کار کردن و دست بینوایان گرفتن و با مردم مهربانی نمودن و اینگونه چیزها پردازد. درباره‌ی‌ اینها که کسی را سخنی نیست. می‌گوییم : راست است اینها نیکیست. ولی نیکی تنها اینها نیست و زندگی تنها با اینها پیش نمی‌رود و بسیار کارهای دیگر هست که باید نیک یا بد بودن آنها روشن گردد. اینکه می‌گویید : درباره‌ی اینها کس را سخن نیست نه درست است. چنانکه گفتم امروز هزاران کسان آنها را نیک نمی‌دانند. زیرا چون زندگی را نبرد می‌شمارند بر اینند که باید بکوشند و از دیگران جلوتر افتند و راستی و درستی و نیکی بمردم و اینگونه چیزها را جز نشان ناتوانی نمی‌شمارند و چنانکه بارها گفته‌ایم همان کسانی که با گفتن یا بنوشتن بمردم پند می‌آموزند و آنان را براستی و درستی و نیکوکاری وامی‌دارند اگر دلهاشان بشکافید خودشان باین چیزها ارزشی نمی‌پندارند و آنها را جز مایه‌ی پس ماندن نمی‌شمارند و همینکه باهم بگفتگویی پردازند راز خود را بیرون ریزند و آشکاره چنین گویند : «باید زیرک بود و سرِ خود نگه داشت راستی و درستی کدامست؟!..» از سالهاست این سخنان در ایران رواج یافته و چون کسی بپاسخ برنخاسته در دلها جای گزیده و امروز این بدآموزیها نیرومندتر از هر پندی می‌باشد و دسته‌ی انبوهی از درون دل باینها گراییده‌اند و اینها را راستی می‌پندارند.

پابرگی :
1ـ له میزرابل نوشته‌ی هوگو سپس با نام «بینوایان» شناخته گردیده. ـ ویراینده
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار دوم : دین چیست و برای چیست؟. (تکه‌ی یک از دو)

دین از هر باره بتاریکی افتاده. شما اگر بپرسید : بَهر چه باید آدمیان دین داشته باشند؟.. چرا هر کسی سرخود نباشد؟.. یا بپرسید : چه چیزهاست که دین نامیده می‌شود؟ آیا جهت آنها چیست؟.. یا چه سودی باید از دین در دست باشد؟.. بهیچ یکی پاسخ درستی نتوانید شنید. دیندار و بیدین همه از اینها بیگانه‌اند و از اینجاست که آن گمراهیها و پراکندگیها پیدا شده.

ما یکایک اینها را روشن خواهیم ساخت. ببینیم دین چیست و برای چیست؟!. اگر پاسخ کوتاه خواهیم باید گفت : «دین شاهراه زندگانی است». بدانسان که راهروان را در کوه و بیابان راه گشاده‌ای باید بودن وگرنه گمراه شده هر دسته بجایی افتند ، آدمیان را در زندگانی نیز راهی باید بودن و آن راه است که دین نامیده می‌شود.

در جهان چیزهایی هست که باید آدمیان بدانند و یاد گیرند و همگی بپذیرند. ولی چون سرخود باشند آنها را درنیابند و هر کسی پندار دیگری پیش آورده از هم جدا افتند ، و چاره جز آن نیست که یک راه روشن و خردپذیری درمیان باشد و هر کسی از آن پیروی نماید و همین چیزهاست که دین نامیده می‌شود.

آدمی باید از یکسو جهان را بشناسد و از یکسو راه زیستن در آن را بداند. روشنتر بگویم : هر آدمی همینکه برمی‌خیزد و در اینجهان و زندگانی می‌نگرد همیشه در جستجوی آنست جهان را که پدید آورده و بَهر چه پدید آورده؟.. آدمیان از کجا می‌آیند و بکجا می‌روند؟.. این چیزیست که در نهاد هر کسی نهاده. از اینسوی چون آدمیان باهم می‌زیند باید راه این زیست را بدانند ، باید آیین بخردانه‌ای درمیان باشد.

تاریخ گواه است که آدمیان از نخست در جستجوی این چیزها بوده‌اند. نیز گواه است که بسر خود بجایی نرسیده‌اند. هر توده‌ای که از میان ایشان راهنمایی برخاسته و راهی باز نموده و مردم را در آن گرد آورده کار ایشان رونق گرفته و زندگانی پیش رفته و مردم از آسایش و خرسندی بهره‌ور گردیده‌اند. هر توده‌ای که چنین نبوده ، گرفتار پندارهای پست و بیهوده گردیده و دچار پراکندگی و درماندگی شده و از میان برخاسته.

چنانکه گفتیم : نیاز آدمی به دین از دو روست. یکی چون دارای خرد و اندیشه است باید جهان را بشناسد و دیگری چون با همجنسان خود در یک جا می‌زید باید آیین بخردانه‌ای درمیان باشد. دین نیز در همین دو زمینه است. ولی این دو بهم پیوسته است و از هم جدایی ندارد.

جستجو از راز جهان و پی بردن بآفرینش و آفریدگار در نهاد آدمی نهاده شده. شما اگر در بیابانی ناگهان بباغ خرم و آراسته‌ای رسید و چنین خواهید زمانی در آنجا بیاسایید پیش از همه خواهید جست آن را که ساخته و از بَهر چه ساخته و تا این را درنیابید آسوده نخواهید بود.

با این سرشت چگونه تواند آدمی جهانِ باین بزرگی و شگفتی را تماشا کند و سالها در آن زیست نماید و در پیرامون آن باندیشه نپردازد؟!.. چگونه تواند جستجوی آفریدگار نکند؟!.. آدمی همیشه با طبیعت کار دارد چگونه تواند از آن چشم پوشد؟!. گیرم از جهان و طبیعت چشم پوشد آیا بخویش هم نخواهد پرداخت؟!.. آیا در جستجوی آغاز و انجام خود هم نخواهد بود؟!.

از آنسوی آدمیان تا اینها را ندانند راه زندگانی را نخواهند شناخت. همیشه شناختن جهان با آیین زندگانی بهم پیوسته. هر گروهی از روی پندار یا باوری که در زمینه‌ی آفرینش و آفریدگار دارند راهی از بهر زندگی پیش گیرند و کسانی که در آن بخطا افتند در این نیز راه را گم کنند.

این در زمان ماست که پیروان مادیگری که خدا را باور نمی‌کنند و به روان و خرد در کالبد خود اقرار ندارند ، هم آنان چون آدمی را با جانوران یکسان می‌شمارند راه زندگی را جز آنکه چهارپایان و ددان دارند نمی‌شناسند ، و گیتی را جز میدان نبرد ندانسته در بند نیک و بد نمی‌باشند و دستگیری از افتادگان و یاوری به بینوایان را کار بیهوده می‌پندارند.

نیز آنان که از دینداران به بیدینی می‌افتند رشته‌ی نیکوکاری و پاکدامنی را پاره می‌کنند و رفتار و کردار دیگر می‌سازند.
Xodsari 2.pdf
488 KB
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6

(یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 خودسری (پی‌دی‌اف تکه‌های این بخش ، تکه‌ی دو از دو)
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن می‌رانیم؟. (تکه‌ی 3)

معنی راست مادّیگری و هوده‌های آن را بهتر از دیگران نیتچه فهمیده. از زبان این فیلسوف چیزهایی می‌گویند که شنیدنیست. این جمله‌ها را برایتان از روزنامه‌ی پند می‌خوانم :

«مبنای فلسفه‌ی ما اینست که ضعفا و بینوایان باید محو شوند. انسان باید درست چگونگی حب نفس را بیاموزد و بیجهت دنبال اوهامی مانند دوستی نوع و ملاحظه‌ی همسایه نرود. عقاید غلطی که درباره‌ی رعایت حال ضعیفان و اشخاص ناتوان در مغزهای ما جایگیر شده و مدایح و تمجیداتی که دین از همدردی و خضوع نفس و فداکاری کرده ، ما را باخلاق بندگی و روحیه‌ی غلامی سوق داده است. سعادت چیست؟. سعادت ، احساس تفوق و برتریست و رفع موانع زندگی. منظور حیات رضایت قلب نیست ، تحصیل قدرت بیشتر است. صلح نیست ، جنگ است. فضیلت نیست ، کارآمدی و کفایت است».

فیلسوف مادّی درست[=کامل] ، این نیتچه بوده. اگر فلسفه‌ی مادّی راست بودی ، معنایش جز این نبودی. جمله‌هایی نیز از زبان شوپنهاور در کتابهای عربی خوانده‌ام که ترجمه می‌کنم :

«در جهان نیکی نیست. نیکی چگونه تواند بود در حالی که آدمی سرچشمه‌ی کارهایش خودخواهیست؟!. چاره‌ای نیست جز خود را کشتن و نابود ساختن و یا زن ناگرفتن و فرزند پدید نیاوردن».

این هم گفته‌های فیلسوف مادّی دیگر. بیشُوند[=بی‌سبب] نیست که می‌گوییم : مادّیگری بزرگترین گمراهیست که جهان بخود دیده. شما بیگمان بدانید که بدیهایی که امروز در جهانست بخش بزرگی از آن هوده‌ی مادّیگریست. این گرفتاری بزرگی که برای جهان پیش آمده و هر بیست سال و سی سال دولتهای بزرگ اروپا بجنگ برمی‌خیزند و سراسر جهان را ناآسوده می‌گردانند ، این گرفتاری یکی از هوده‌های فلسفه‌ی مادّیست. شما اگر به دلهای هیتلر و موسولینی و چرچیل و روزولت و دیگر راهبران جنگ راه داشتیدی دیدیدی اندیشه‌ی هر یکی جز اینها نیست : «زندگانی نبرد است ، جهان بی‌جنگ نتواند بود ، ما باید بکوشیم و بدیگران برتری پیدا کنیم».
شوپنهاور
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) ـ تکه‌ی 3

اگر می‌خواهید بدانید چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده در نشستها گوش بگفته‌های مردم دهید و تماشا کنید که چگونه هر کسی به نیک و بد بدلخواه خود معنی می‌دهد و هر گروهی از بدیهای دیگران می‌نالند.

یکی از آشنایانم داستانی سروده که می‌باید در اینجا یاد کنم. می‌گوید سالها از شهر خود بیرون آمده و از خویشان دور می‌بودم گفتم سفری کنم و یک هفته با ایشان باشم و بازگردم. باتومبیل نشسته رفتم. خویشان شادی نمودند و بمهمانیها خواندند. یک شب در خانه‌ی یکی بودیم. سرشب چون کسان دیگر هم بودند سخنان پراکنده می‌رفت. ولی چون شام خورده شد و جز من و میزبان و برادرانش نماندیم دیدم سخن همه از رُمان خواندن و رُمان نوشتن و شعر سرودن و اینگونه چیزها می‌رود. میزبان کتابخانه‌ی بزرگی آراسته و از کتابهای آن بیرون می‌آوَرَد و بمن نشان می‌دهد و اندیشه‌ی مرا درباره‌ی ادبیات و رمان می‌پرسد و آن را یک چیز بسیار سودمند و سرمایه‌ی نیکی می‌شمارد و از کسانی که در این رشته نیستند بد می‌گوید و گله می‌نماید. فرداشب در خانه‌ی دیگری بودیم. دیدم در اینجا همه سخن از نماز و روزه و زکات و این چیزها می‌رود و از دیگران گله‌های سختی می‌نمایند و بر بیدینی ایشان افسوس می‌خورند. شب سوم بخانه‌ی دیگری رفتیم. در اینجا سخن از محفل و لوح می‌رفت و نیکوکاریهای خود را می‌شماردند و بسیار می‌کوشیدند که مرا نیز در آن نیکیها همگام خود گردانند. شب چهارم را در مهمانخانه ماندم و با یک تن که تازه از اروپا برمی‌گشت همنشین شدم. این هم سخن از اروپا می‌راند و نیکیهای آنجا را می‌شمرد و افسوس می‌خورد که به ایران بازگشته و درمیان گفتگو می‌گفت : «باید مردم را تربیت کرد». گفتم : «چگونه تربیت کنیم؟!.» گفت : «آن طوری که دیگران می‌کنند». گفتم : «دیگران چطور می‌کنند؟!.. همان را برای من روشن گردان». از این سخن برآشفت و من چون نمی‌خواستم بکشاکش پردازم دنبال نکردم. شب دیگر به دیه نزدیکی که خانه‌ی یکی از خویشان در آنجاست رفتم و از زندگی ساده و پذیراییهای گرم روستایی خشنود گردیدم ، و چون شام خوردیم و کسان بیگانه‌ای که بودند رفتند و بسخنان خودمانی پرداختیم خویشاوندم چنین گفت : «در این چند سال کار ما خوب بوده و اینست پولی پس‌انداز کرده‌ام و می‌خواهم امسال را بزیارت روم» ، و از من خواستار شد که برای او جواز سفر آماده کنم. گفتم شما فرزندان بسیاری دارید. بهتر است آن پول را زمین بخرید و برای آنان بازگزارید. گفت : چه می‌فرمایید. آنان خدا دارند. من باید در اندیشه‌ی خود باشم. ما روسیاهیم و هزارها گناه کرده‌ایم و من می‌باید بروم و گناهان خود را بیامرزانم.

بدینسان هر شبی با اندیشه‌های دیگری روبرو می‌شدم و پس از سالیان دراز که بشهر خود بازگشته بودم بجای شادمانی از دیدار خویشان بدینسان اندوهناک می‌گردیدیم و درمیان خاندان خود نمی‌دانستم چه باید کنم. در یکجا می‌دیدم همه نماز خوانند و من اگر نخوانم از ارجم خواهند کاست و در جای دیگری می‌دیدم اگر نماز خوانم نافهم و نادانم خواهند شمرد. ناگزیر می‌شدم در هر خانه برنگ دیگری درآیم ، و چون می‌اندیشیدم می‌دیدم همه‌ی اینان در جستجوی نیکی‌اند و خود در راه آن جستجوست که بدینسان پراکنده شده‌اند ، و اینبود جایی برای نکوهش و گله‌مندی نمی‌دیدم ، و در اینجا بود که بیاد گفته‌های پیمان و کوششهای شما می‌افتادم و ارج آنها را درمی‌یافتم.

اینست اندازه‌ی پراکندگی اندیشه‌ها. راستی اینست که از شرق از هزار سال باز جز بدآموزان و فریبکاران برنخاسته و اینان هر کدام مردم را براه دیگری کشیده‌اند و صد پراکندگی بمیان ایشان انداخته‌اند ، و سپس چون ما به اروپا نزدیک شده‌ایم یک رشته اندیشه‌های نوینی با هیاهوی بسیار از اروپاییان در شرق رواج گرفته ، و اینها اندیشه‌های کهن را سست گردانیده ولی از میان نبرده و خود پراکندگیهای دیگری بمیان آورده و بدینسان بیکبار سررشته گم گردیده.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار دوم : دین چیست و برای چیست؟. (تکه‌ی دو از دو)

چیزیست بسیار ساده : آنان که جهان را یک دستگاه بسامان و بخردانه شناسند و خواستی را از آن در میانه بینند ناچار از بهر زندگانی آیین بخردانه طلبند و در رفتار خود با مردمان تنها درپی خوشی خویش نبوده آسایش و خرسندی همه را خواهند. لیکن آنان که آفرینش را جز دستگاه نابسامان و بیهوده‌ای نشناسند و جدایی میانه‌ی آدمیان با چهارپایان و ددان نگزارند چه شگفت که در بند هیچ آیینی نباشند و در سراسر زندگی جز خوشی و کامروایی خود را نخواهند؟!.. همیشه رفتار نتیجه‌ی اندیشه است.

تا اینجا نیاز مردمان را بشناختن جهان و دانستن معنی زندگانی بازنمودیم. اما اینکه آدمیان بسر خود آنها را درنیابند و دچار گمراهی و پراکندگی شوند ، چنانکه گفتیم در این باره تاریخ بهترین گواه است. بماند آنکه توده‌های باستان هزارها سال گرفتار بت‌پرستی بودند ، و از بیدینی و بیراهی پستترین زندگانی را داشتند ـ اینها بسیار دور است و ما نیز بآنها نمی‌پردازیم ـ از قرنهاست زندگانی مردمان پیش رفته و راهنمایان از میان توده‌ها برخاسته و راه بروی ایشان باز نموده‌اند. با اینهمه آدمیان از گمراهی و پراکندگی رها نشده‌اند و هر زمان فرصت یافته‌اند از راه کناره جسته‌اند.

کسانی می‌پندارند تنها توده‌ی انبوه چون چشم بسته‌اند و راه بجایی نبرند براه و راهنما نیاز دارند. پیش‌افتادگان را چنان نیازی نیست. این پندار بیجا است. پیش‌افتادگان بگمراهی نزدیکترند و آسیب بیشتر دارند. از قرنهاست کسانی را در جهان فیلسوف می‌نامند و آنان را دانشمندان بزرگ می‌خوانند. شما اگر نیک بیندیشید گمراهترین و پرزیانترین کسان بوده‌اند. پاره‌ای اینان از آفرینش و آفریدگار سخن رانده‌اند. پاره‌ای دیگر از معنی زیست و آیین آن گفتگو کرده‌اند. اگر بسنجید چهار تن یک راه نداشته‌اند و هر یکی بهوس یا بنادانی مردمان را بسویی کشانیده‌اند.

تنها ده قرن آخر را در شرق جستجو کنید در این زمانِ کم پیشروان صد پراکندگی بمیان مردم انداخته‌اند. یک دسته جهان را هیچ و پوچ پنداشته مردمان را بخرابات راه نموده‌اند. یک دسته بآرزوی پیوستن بخدا همه را بخانقاهها کشانیده‌اند. یک دسته خدا را در کالبد این و آن جا داده جهانیان را بپرستش او واداشته‌اند. یک دسته بافندگیهای کهن یونانیان را دنبال نموده هزاران کتاب از بیهوده‌ترین پندارها و گزافه‌ها پرداخته‌اند. یک دسته پیشامدهای تاریخی آغاز اسلام را دستاویز ساخته جنگ و خونریزی بمیان توده‌ها انداخته‌اند. اگر همه را بشماریم سخن بس دراز خواهد بود.

اینان از سرکشی نه آن کرده‌اند که خاموش نشینند و از درماندگی نه این توانسته‌اند که مردمان را براهی رسانند و صد بیراهی بمیان مردمان انداخته‌اند. همیشه از این سرکشانِ درمانده در جهان فراوانست.

با این گمراهیها و پراکندگیهای آشکار بدلیل دیگری چه نیاز است؟!.. از گذشته چشم می‌پوشیم. امروز با این پیشرفت دانشها و با آن هیاهوها که در جهانست آیا آدمیان می‌توانند دعوی رستگاری کنند؟!..

اینست آنچه ما درباره‌ی دین و انگیزه‌ی آن می‌دانیم. اینست آنچه خواست راهنمایان خدایی بوده. کسانی که این را نمی‌پذیرند بگویند چه ایرادی دارند؟!.. اگر می‌گویند آدمیان را بچنان راهی نیاز نیست یک چیز آشکاری را انکار می‌کنند. اگر می‌گویند هر کس بسر خود تواند آن را دریابد و گمراهی و پراکندگی رخ ندهد یک دروغ بیجایی را ادعا می‌نمایند.

در کیشها در هر یکی سخن دیگری در پیرامون دین و انگیزه‌ی آن توان پیدا کرد. بگمان مسیحیان چون آدم در بهشت گندم خورده و گناهکار شده آدمیزادگان همه گناهکار زایند و خدا عیسا را که یگانه فرزند اوست فرستاده تا قربانی جهان باشد و گناه جهانیان را شوید و مردمان باید باو گروند تا رستگار گردند. بپندار صوفیان خدا آدمیان را از بهر شناخته شدن خویش آفریده و دین از بهر شناختن اوست. از اینگونه ، سخنهای دیگر نیز هست. ولی اینها را نزد خرد ارجی نیست. اینها نمونه‌ایست که آدمی بسرِ خود تا چه اندازه از خرد دور افتد و با چه پندارهای پستی دچار آید.

گروهی هم می‌پندارند : دین تنها از بهر رستگاری در جهان دیگر است. دیندار را باید چشم از این زندگانی پوشیدن و جز درپی آبادی زندگانی آینده نبودن. اینان اینجهان دیداری را نزد خدا خوار می‌شمارند و پرداختن بآن را مایه‌ی ناخوشنودیش می‌پندارند.

ولی این پندار بیپاست. زیرا چه جدایی میانه‌ی اینجهان و آنجهان می‌باشد؟!.. مگر نه هر دو از یک آفریدگار است؟!. اگر آدمیان همه این زندگی را خوار گیرند و خود را بکنار کشند آیا حال جهان چه خواهد بود؟!..
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن می‌رانیم؟. (تکه‌ی 4)

راستست که جنگ از نخست بوده. راستست که کشاکش دولتها ریشه‌ی تاریخی داشته. چیزی که هست اینها سخن ما را از میان نخواهد برد. در این جنگها بیش از همه مادّیگری کارگر افتاده. در زمانهای پیش جنگ را نادانیهای مردم و دشمنیهای دینی پدید می‌آورد. امروز که آنها نیست پس چه چیز جوانان دانشمند را بآدمکشی و شهر ویران‌کنی برمی‌انگیزد؟. بهتر است ما در این زمینه از راه روانشناسی چند گامی پیش رویم :

فلان جوان آلمانی که تفنگ بدوش انداخته بمیدان جنگ می‌رود یا در هواپیما نشسته بمب بر سر شهرهای انگلیس و روس می‌ریزد ، آیا توان پنداشت که هیچگاه نیندیشیده و از خود نپرسیده : «این جنگ چیست؟. من چرا آدم می‌کشم؟. چرا بمب بر سر شهرها می‌ریزم؟.» آیا چنین چیزی توان پنداشت؟..

بیگمان نتوان پنداشت. بیگمان هر جوان آلمانی یا انگلیسی یا آمریکایی چنان پرسشهایی از خود کرده ولی چنین پاسخ شنیده : «زندگانی نبرد است!. ما باید نیرومند گردیم و بدیگران چیرگی نماییم!».

بیگمان هر جوان آلمانی یا انگلیسی بارها از دل گذرانیده : «کشاکشی که میانه‌ی ما با دیگرانست چرا نمی‌خواهیم با گفتگو بسر آوریم؟. چرا نمی‌خواهیم به دوسخنی[=اختلاف] خود با داوری و دادگری بسر دهیم؟.». اینها را از دل گذرانیده ، ولی بیدرنگ بخود پاسخ داده : «اینها نمی‌شود! زندگانی نبرد است! جنگ همیشه باید بود! دادگری چیست؟!..».

آن سخنان تند زهرآلودی که نیتچه و همراهان او بنام فلسفه نوشته‌اند و چاپ شده و ملیونها و صد ملیونها کسان آنها را خوانده‌اند ، آیا می‌پندارید بیهوده بوده؟. آیا می‌پندارید در مغزها نهناییده؟. نیتچه که می‌گوید : «خرسندی چیست؟. خرسندی ، بدیگران برتری یافتن و راه زندگی را بخود گشادنست» ، یا جمله‌های زهرآلود دیگری که با آب و تاب بزبان می‌آورد ، آیا توان پنداشت که در سیاست آلمان کارگر نیفتاده؟! ـ آیا توان گمان برد که اندیشه‌ی برتری بدیگران که در مغزهای آلمانیان پدید آمده و یکی از شُوندهای بزرگ جنگ بوده ، از این گفته‌ها سرچشمه نگرفته؟!..

این بدآموزیها در اروپا چندان هناییده که دولتهای بزرگ سیاست خود را بر روی دو پایه‌ی «زور و نیرنگ» گزارده‌اند. هر کجا که پیش رفت زور ، و هر کجا که پیش نرفت نیرنگ.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) ـ تکه‌ی 4

کنون ما می‌پرسیم : در یک توده راه نیکی چیست؟... آیا اینست که هر کسی هرچه را نیک دانست بکار بندد و یا برای نیک و بد بنیادی هست؟.. اگر می‌گویید راه اینست که هر کسی خود نیک و بد را بشناسد این همانست که امروز هست و جای هیچ گله نمی‌باشد. امروز مردم هر کسی آنچه را که نیک می‌داند می‌کند و دیگر گفتن اینکه «مردم چرا نیک نمی‌شوند» برای چیست؟!.. اگر می‌گویید راه این نیست و برای نیک و بد بنیادی باید که همه از آن پیروی نمایند می‌گویم آن بنیاد کجاست؟! اگر چنان بنیادی هست پس این پراکندگیها از کجاست؟!..

این راست است که بیشتر مردم بکارهایی که برمی‌خیزند به انگیزش هوس است و یا خواستشان خودنمایی می‌باشد. چیزی که هست اینان تا بآن کارها رویه‌ی نیکی ندهند و عنوانی ننهند بآن برنمی‌خیزند. مثلاً جوانی که رمان می‌نویسد او را باین کار هوس برانگیخته و خواستش جز این نیست که نامش بر زبانها افتد. لیکن در همان حال می‌بینی بآن نام ادبیات می‌گزارد و آن را یک کار سودمندی می‌نماید و باین دستاویز است که بآن برمی‌خیزد ، و چه‌بسا خود او نیز فریب خورده و از درون همین باور را می‌دارد.

در اینجا داستانی هست و می‌باید بنگاریم : در دو سال پیش مردی کتابی در فلسفه ترجمه کرده و بچاپ رسانیده بود و روزی مرا دید و آن کتاب را نمود و چنین گفت : «امروز این کتابها ارج ندارد. مردم رمان را گزارده اینها را نمی‌خوانند. گفتم صد سال پیش کسی در ایران نام رمان ندانستی و اگر کسی افسانه‌ای نوشتی کمتر خوانده شدی ، و اینکه امروز رمان خواندن رواج گرفته از آنجاست که آن را از ادبیات می‌شمارند و چنین می‌گویند می‌توان بدستیاری رمان توده را به نیکی آورد و باین عنوانست که مردم بآن رو آورده‌اند. گفت اینها بهانه است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. گفتم این سخنتان بسیار درست است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. ولی می‌پرسم : آیا نشان نیکی یا بدی یک چیز چیست و مردم از چه راه بدانند که این نیک و آن بد است؟.. باید این را روشن گردانید ، وگرنه رمان‌خوانان توانند همین سخن را بشما بازگردانند. توانند از شما بپرسند این کتاب را بهر چه نوشته‌ای و عمر خود را هدر گردانیده‌ای؟... اگر گویی این فلسفه است و دانش است توانند گفت اینها بهانه است و یک چیز باید خود نیک باشد و با نام فلسفه و دانش نهادن نیست.

به هر حال این یک پرسشیست که مردم نیک و بد را چگونه شناسند؟.. شما هر پاسخی می‌دارید بگویید. بجای پرداختن به دور و تسلسل و پندارهای بیهوده‌ی یونان باین پردازید! بجای گفتگو از آغاز آفرینش بچاره‌ی رهایی و خود و توده‌ی خود افتید. یک کس که بلغزشگاهی افتاده او را باید که زیر پای خود پاید نه آنکه چشم بآسمان دوزد و ستاره‌شماری کند. در توی لجنزار ستاره‌شماری جز نشان نادانی نتواند بود.

گفت : فلسفه از سه‌هزار سال باز رواج دارد و هزاران دانشمندان بزرگ بآن پرداخته‌اند. شما این را با رمان که دیروز پیدا شده به یک ترازو می‌گزارید؟!.. گفتم : تازگی و کهنگی نشان نیکی یا بدی یک چیز نتواند بود. سپس نیز رمان هم از زمانهای باستان بوده و به ایران تازه رسیده. به هر حال من رمان و فلسفه را به یک ترازو نگزاردم. از شما می‌پرسم که از چه راه نیکی این و بدی آن شناخته شود؟! اینکه شما به کهنگی فلسفه دست می‌یازید و آن را نشان نیکی می‌نمایید دیگران می‌توانند سخن را وارونه گردانند و بشما چنین گویند : «فلسفه‌ی کهنه‌ی پوسیده را با رمان که از پدید آورده‌های تمدن نوین اروپاست بیک ترازو می‌گزاری؟!..». در جایی که پایه برای نیک و بد نیست چه دوری دارد که کسی یک حالی را نشان نیکی یک چیز گیرد و دیگری همان حال را نشان بدیش شمارد و همین اکنون این کار رواج می‌دارد. اینست من می‌پرسم : آیا نیک و بد با دلخواه مردم است یا باید پایه‌ای برای آنها نهاد؟.. اگر می‌گویید بدلخواه مردم است پس چه جای گله از رمان‌خوانان می‌باشد ، و اگر می‌گویید پایه‌ای برای آنها می‌باید ، بگویید آن پایه چیست؟!.. در اینجا بود که درماند و خاموشی گزید.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار سوم : دین از چه راه بدست آید؟ (تکه‌ی یک از دو)

کسانی خواهند گفت : دین از چه راه بدست آید؟.. می‌گوییم : از راه دریافت و اندیشه برهنمایی خرد. همیشه آدمی چیزهایی را با دریافت ساده‌ی خود دریابد و چیزهایی را با اندیشه و راهنمایی خرد بدست آورد.

بسیاری از دینداران ـ یا بهتر گوییم : از پیروان کیشها ـ به خرد در این زمینه نیازی نمی‌بینند و بارها درمیان گفتگو می‌گویند : «دین چیز دیگر است و خرد چیز دیگر». پایه‌ی بسیاری از کیشها بهمین گزارده شده.

ولی این بدترین نادانیست که از خود می‌نمایند. آنان چندان در گمراهی پیش رفته‌اند و چندان از خرد دور افتاده‌اند که بازگشت بآن نمی‌توانند ، و ناچار شده بچنان دستاویزی دست می‌یازند ، و چون همه همرنگ دیگرند زشتی کردار و گفتار خود را نمی‌فهمند.

راست و دروغ ، درست و نادرست ، همه را باید در ترازوی خرد سنجید ، و این زشتترین ستیزه‌روییست که کسانی برای پرده‌کشی به سبکی کالای خود ترازو را بداوری نپذیرند.

کسی نمی‌پرسد : آنچه با خرد دریافته نشود دیگر از چه راه دریافته شود؟!. اگر خرد داور نباشد درست از نادرست چگونه شناخته گردد؟!.. چه نادانی ای آدمیزاده!.

دین اگر از بهر شناختن جهان و دانستن معنی زندگانیست باید براهنمایی خرد باشد. بچنین دانشهایی جز براهنمایی خرد نتوان رسیدن. اگر از بهر فریفتن مردمان و گمراه کردن ایشانست ما از چنان دینی بیزاریم.

آنان می‌گویند : «خردها نیز باهم نسازد. اینهمه کشاکش در جهان از خردمندانست. پس چگونه می‌توان خرد را راهنما گرفتن؟!.» این سخن همیشه دستاویز فریبکارانست. آنان که میخواهند گروهی را فریفته پی خود بیندازند و یا می‌خواهند سخنان بیخردانه‌ی خود را بمردم بار کنند باین سخن برمی‌خیزند. حسن صباح که نامش را هر کسی شنیده همین را عنوان نموده و چنین می‌گفته : «پس نباید به خرد بس کردن ، بلکه باید رشته را بدست پیشوایی سپردن ، و گفته‌های او را بیچون و چرا پذیرفتن». در آن زمان کسی باین پاسخ نداده و چنین پیداست که گفته‌ی حسن پیشرفت بسیار داشته است.

ولی این سخن پاک بیپاست. خردها را باهم کشاکش نتواند بود. این کشاکشها در جهان نه از خردها بلکه از هوسها و کینه‌ها و نادانیها برخاسته. خرد در دریافتن همچون چشم است در دیدن. چنانکه چشمها یکسان بینند خردها نیز یکسان دریابند. چیزی که هست آدمی در پهلوی خرد هوس دارد ، آلوده‌ی پندار و گزافه است ، گرفتار کینه و رشک و خودخواهی است ، کمتر تواند با خردِ آزاد باندیشه پردازد. کشاکشها همه از اینها برخاسته.

دو تن یا ده تن یا بیشتر که در جستجوی راستی باشند ، و فراهم نشسته هوس و کینه و خودخواهی را کنار گزارند ، و با خردِ آزاد بگفتگو پردازند بیگمان از آن نشست یکدل و یکزبان برخیزند.
پاکدینی ـ احمد کسروی
🔶 در پیرامون روان 🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن می‌رانیم؟. (تکه‌ی 4) راستست که جنگ از نخست بوده. راستست که کشاکش دولتها ریشه‌ی تاریخی داشته. چیزی که هست اینها سخن ما را از میان نخواهد برد. در این جنگها بیش از همه مادّیگری کارگر افتاده.…
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن می‌رانیم؟. (تکه‌ی 5)

در این باره چندان گمراهند که گاهی که در سایه‌ی پیشامدها ناچار می‌شوند که بکوششهایی بنام نیکخواهی و آسایش‌دوستی برخیزند ، و یا گوهر آدمیگری ـ آن گوهری که فلسفه‌ی مادّی نمی‌شناسد ـ بچنان کوششهایی وامی‌داردشان ، چون خو گرفته‌اند در آنجا نیز به نیرنگ می‌پردازند ، و آنها را نیز آلوده می‌گردانند. چرا که زندگانی را جز نبرد نمی‌شناسند ، چرا که به نیکخواهی باوری از دل نمی‌دارند.

انجمن سویس (یا جامعه‌ی ملل) را که پس از جنگ جهانگیر گذشته (1) برپا گردانیدند داستانش همین بود. پس از چهار سال خونریزی که سراسر اروپا می‌نالید و می‌زارید ، سران دولتها برانگیخته شدند که برای جلوگیری از جنگ دیگری انجمنی برپا گردانند. عنوان انجمن ، کوشش بآرامش و آسایش جهان می‌بود. ولی راهبران آن چون بآسایش جهان و نیکی جهانیان باوری نمی‌داشتند و زندگانی را به هر رنگی که باشد جز نبرد نمی‌شناختند ، انجمن را نیز افزاری برای نبرد گرفتند. اینبود که هوده‌ای از آن بدست نیامد و جنگ بار دیگر رخ داد.

اکنون که جنگ بپایان می‌رسد گفتگوهایی درباره‌ی جلوگیری از جنگ در زمانهای آینده بمیان افتاده و هرآینه انجمنهایی برپا خواهد شد ولی چون از روی باور و راستی نیست آنها را نیز افزار نبرد و سودجویی خواهند گردانید. از آنها نیز هوده‌ای نخواهد بود. اینها کمی از زیانهای بسیار مادّیگریست.

تنها در کارهای دولتها و در جنگها نیست ، در زندگانی روزانه‌ی مردم زیان بسیاری از آن گمراهی پدیدار شده. چنانکه بارها نوشته‌ایم امروز جهانیان در برابر «چیستانی» ایستاده‌اند. از دویست سال باز از یکسو پیاپی دانشها پیش رفته و افزارهایی نوین برای زندگانی ساخته شده و از یکسو زندگانی زمان بزمان دشوارتر شده و بهره‌ی مردمان از خرسندی کمتر گردیده. آیا این از چیست؟. چرا از پیشرفت دانشها هوده‌ی وارونه بدست آمده؟!..

در این باره ما سخنان بسیار رانده چیستان را گشاده‌ایم. این سختی زندگانی انگیزه‌هایی داشته که از بزرگترین آنها بدآموزیهای مادّیگریست. آدمی از سرشت خود دارای خیمهای[=خصلتهای] پستِ آز و خودخواهی و ستمگری و برتری‌جوییست ، و ما اگر می‌خواهیم بدی در جهان کمتر باشد باید بکاستن از نیروی این خیمهای پست کوشیم ، ولی مادّیگری بجای کاستن ، بنیروی آنها می‌افزاید. کسی که از سرشت خود آزمند و پول‌اندوز و یا ستمگر و مردم‌آزار است ، همانکه شنید زندگانی نبرد است هرچه گستاختر می‌گردد. تو گفتی نفت بآتشش ریخته می‌شود.

پابرگی :
1ـ جنگ جهانگیر یکم
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) ـ تکه‌ی 5

هزاران کسان خود را پیشوا می‌شمارند و ترازوی نیک و بد را در دست خود می‌انگارند و این از سختترین سخنانست که بشنوند «نیک و بد شناخته از هم نیست». اینان هر یکی که این را شنوند نخست برآشوبند و بسخنان تندی پردازند ولی همینکه اندکی گفتگو شود آشوبشان فرونشیند و درمانند. روزی با کسی این سخن می‌گفتم ناگهان برآشفت و چنین گفت : «نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «آری دانسته نیست». گفت : «سخن بسیار شگفتی می‌شنوم. با اینهمه علما و با اینهمه کتابها تازه نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «من نیز از همان در شگفتم» گفت : «آخر چطور دانسته نیست؟!..» گفتم : «شما از من می‌پرسید؟! من باید از شما بپرسم که چگونه دانسته است؟!. من باید بشما بگویم اگر دانسته است آن را بازنمایید. بگویم اگر دانسته است پس اینهمه پراکندگی اندیشه‌ها از کجاست؟!.. آری هر کس در دل خود چیزهایی را نیک و چیزهایی را بد می‌شناسد ولی آیا این بس است؟!..» گفت : «آقا مردم دروغ می‌گویند و خواهان نیکی نیستند» گفتم : آن سخن دیگریست و گفتگوی ما در این است که اگر یک دسته براستی خواهان نیکی باشند چون نیک و بد شناخته نیست درمانند. شما اگر پاسخی باین می‌دارید بگویید وگرنه خَستُوان باشید که بگفته‌ی خودتان با بودن آنهمه علماء و آنهمه کتابها نیک و بد شناخته نیست. گفت : اگر رشته بدست من باشد می‌دانم که نیک و بد را چگونه روشن گردانم و مردم را چگونه به نیکی آورم. گفتم : چنین انگارید که رشته در دست شماست و مردم آمده‌اند و از شما دستور زندگی می‌خواهند و نیک و بد را می‌پرسند آن پاسخی که بآنان خواهی داد در اینجا بگو تا بدانیم که نیک و بد از هم شناخته است و شما آنها را می‌شناسید. در اینجا بود که از پاسخ درماند و آشوبش فرونشست و باندیشه فرورفت.