✴️ تاریخچهی کوتاهی از مهنامهی پیمان
(بخش 1 از 4)
احمد کسروی با نوشتن گفتارهای پژوهشی شاذی در روزنامههای ایران در دههی 1300 خورشیدی بویژه سه کتاب بنامهای «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، «شهریاران گمنام» (در سه جلد) و «نامهای شهرها و دیههای ایران» درمیان پژوهندگان ایرانی جایگاه بلندی یافت. در آن سالها او نه تنها پژوهندهی نامداری در ایران بود بلکه نخستین ایرانیای بود که به آکادمیهای جهان راه یافته و به اندامی پنج آکادمی دانشی اروپایی و آمریکایی رسید. کسانی اگر بخواهند کارنامهی پژوهشی او را در این دهه بدانند باید کتاب «کاروند کسروی» را ببینند.
با اینهمه او از سالهای پایانی آن دهه رفتهرفته از پژوهشهای دانشی دوری گزید و دنبالهی آنها را نگرفت : از جستجوهای زبانشناسی دست شست. کتاب شهریاران گمنام را که نوید نوشتن «بخشهای چهارم و پنجم بلکه ششم و هفتم»اش را نیز داده بود دیگر دنبال نکرد. از همهی آن آکادمیها کناره گرفت و گفتار پژوهشی دیگری کمتر نوشت. در آن سالها او بیش از همه به زمینههای اجتماعی و حال اندوهآور ایرانیان و شرقیان میاندیشید.
در زمستان سال 1311 بخش یکم کتاب «آیین» او از چاپ بیرون آمد. این کتاب «پیشنویس» یا «طرح مقدماتی» اندیشههای بلندش بود که سپس در ماهنامهی «پیمان» نمایانتر خواستی شد. آن کتاب به جستارهای بسیاری میپردازد. ارجدارترین جستار در آن کتاب گرفتاریهاییست که شرقیان از رهگذر پیروی گوش و چشم بسته از اروپاییان دچارش گردیدهاند. آن کتاب در سال 1933 میلادی بیرون آمد. هنگامی که اروپای داغدار و ویران شده در جنگ جهانی یکم گرفتار «بحران بزرگ» گردیده و نزدیک به چهار سال از آن میگذشت. بیکاری ، گرسنگی ، نومیدی ، فزونی گرفتن بزهکاریها ، خودکشی و مرگ در غرب بحران زده چهرهی سیاهی از زندگانی ایشان بنمایش میآورد. با اینهمه از بس اندیشهی اروپاخواهی در ایران ریشه دوانیده بود که آن بدبختیها بچشم اروپاخواهان کمبها مینمود و بروی خود نمیآوردند زیرا همچنان غرب را «معدن هر نیکی» میپنداشتند. شنیدنی آنکه اروپاخواهان آن گرفتاریها و بدبختیها را نیز از روی مَثَلِ «هر که خربزه میخورد پای لرزش هم مینشیند» ، یکی از بدیهای «تمدن» بشمار میآوردند و مدعی بودند : «تمدن این زیانها را هم دارد»!
چاپ این کتاب در تهران هیاهویی برپا کرد. مثلاً نویسندهی بنامی در انتقاد از آن چنین مینوشت : «من معتقدم هر وطنپرستی در هر یك از نقاط مشرق زمین هست بزرگترین وظیفهاش اینست كه ملت خود را باقتباس تمدن اروپا تشویق نماید» ، «تمدن اروپا ذروهی ارتقاء و كمالی است كه تاكنون فكر بشر بدان رسیده است». دیگری که نمایندهی مجلس بود نوشت : «بحران عمومی غرب فقط بحران اقتصادی است ولو فرض اینكه وخیم باشد نباید استثناء را اصل قرار داد. ... در زور و ورزش گاهی هم از این موارد دیده میشود همچنانی كه تلاش و تمدنخواهی و بهرهمندی كامل از زندگانی ممكن است بحران اقتصادی نیز داشته باشد». بدینسان میکوشیده بفهماند : «بازی اشکنک دارد سر شکستنک دارد» ، «تمدن بحران هم دارد».
رضا سلطانزاده که از دوستان زمان جوانی كسروی و تا روز كشته شدن او یار همدل و ارجمندش بشمار میآمد مینویسد :
«كسانی كه در سالهای 1309 ـ 1310 ـ 1311 روزنامههای مركز[= پایتخت] را میخواندند البته بخاطر دارند كه در آن تاریخ دربارهی تمدن اروپا و اروپاییگری چه هیاهویی برپا شده بود. بعضی از اشخاص بنام ، عقیده داشتند كه باید ظاهراً و باطناً اروپایی شده و تمدن اروپاییان را قبول كنیم. یكی از این آقایان گفته بود : اگر ما ایرانیان نجات ایران را میخواهیم باید تمام اطوار و حركات خودمان را با اروپاییان تطبیق كرده اخلاق و عادات آنها را بدون كم و زیاد و بدون چون و چرا و بی آنكه حق جرح و تعدیل داشته باشیم قبول كنیم.
درست در همین اوقات كه آتش اروپاییگری[1] در مركز ایران شعلهور بود آقای كسروی یكی دو مقاله در روزنامهی شفق سرخ و سایر روزنامههای آن روزی بر علیه این افكار انتشار داده و تكان سختی درمیان تودهی درسخواندهی مركز پدید آوردند.
در بحبوحهی این هیاهو یعنی اوایل سال 1312 كه من از سفر مازندران تازه برگشته بودم از سویی هو و جنجال كذایی را مشاهده كرده و از سوی دیگر یكه و تنها بودن آقای كسروی را در برابر این دستهها بدیده گرفتم. سخت بیمناك شده برای تسكین خاطر خود بشخص ایشان مراجعه كردم. گفتند : فلانی! نیروی راستی و حقیقت بیشتر از آنست كه با این هیاهو متزلزل شود چیزی كه دربایست[=لازم] است و نیاز داریم همانا فراهم آوردن وسایل انتشار یك روزنامه یا مهنامه است تا بوسیلهی آن قضایا روشن گردیده و آمیغها [=حقایق] گفته شود.
👇👇
(بخش 1 از 4)
احمد کسروی با نوشتن گفتارهای پژوهشی شاذی در روزنامههای ایران در دههی 1300 خورشیدی بویژه سه کتاب بنامهای «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، «شهریاران گمنام» (در سه جلد) و «نامهای شهرها و دیههای ایران» درمیان پژوهندگان ایرانی جایگاه بلندی یافت. در آن سالها او نه تنها پژوهندهی نامداری در ایران بود بلکه نخستین ایرانیای بود که به آکادمیهای جهان راه یافته و به اندامی پنج آکادمی دانشی اروپایی و آمریکایی رسید. کسانی اگر بخواهند کارنامهی پژوهشی او را در این دهه بدانند باید کتاب «کاروند کسروی» را ببینند.
با اینهمه او از سالهای پایانی آن دهه رفتهرفته از پژوهشهای دانشی دوری گزید و دنبالهی آنها را نگرفت : از جستجوهای زبانشناسی دست شست. کتاب شهریاران گمنام را که نوید نوشتن «بخشهای چهارم و پنجم بلکه ششم و هفتم»اش را نیز داده بود دیگر دنبال نکرد. از همهی آن آکادمیها کناره گرفت و گفتار پژوهشی دیگری کمتر نوشت. در آن سالها او بیش از همه به زمینههای اجتماعی و حال اندوهآور ایرانیان و شرقیان میاندیشید.
در زمستان سال 1311 بخش یکم کتاب «آیین» او از چاپ بیرون آمد. این کتاب «پیشنویس» یا «طرح مقدماتی» اندیشههای بلندش بود که سپس در ماهنامهی «پیمان» نمایانتر خواستی شد. آن کتاب به جستارهای بسیاری میپردازد. ارجدارترین جستار در آن کتاب گرفتاریهاییست که شرقیان از رهگذر پیروی گوش و چشم بسته از اروپاییان دچارش گردیدهاند. آن کتاب در سال 1933 میلادی بیرون آمد. هنگامی که اروپای داغدار و ویران شده در جنگ جهانی یکم گرفتار «بحران بزرگ» گردیده و نزدیک به چهار سال از آن میگذشت. بیکاری ، گرسنگی ، نومیدی ، فزونی گرفتن بزهکاریها ، خودکشی و مرگ در غرب بحران زده چهرهی سیاهی از زندگانی ایشان بنمایش میآورد. با اینهمه از بس اندیشهی اروپاخواهی در ایران ریشه دوانیده بود که آن بدبختیها بچشم اروپاخواهان کمبها مینمود و بروی خود نمیآوردند زیرا همچنان غرب را «معدن هر نیکی» میپنداشتند. شنیدنی آنکه اروپاخواهان آن گرفتاریها و بدبختیها را نیز از روی مَثَلِ «هر که خربزه میخورد پای لرزش هم مینشیند» ، یکی از بدیهای «تمدن» بشمار میآوردند و مدعی بودند : «تمدن این زیانها را هم دارد»!
چاپ این کتاب در تهران هیاهویی برپا کرد. مثلاً نویسندهی بنامی در انتقاد از آن چنین مینوشت : «من معتقدم هر وطنپرستی در هر یك از نقاط مشرق زمین هست بزرگترین وظیفهاش اینست كه ملت خود را باقتباس تمدن اروپا تشویق نماید» ، «تمدن اروپا ذروهی ارتقاء و كمالی است كه تاكنون فكر بشر بدان رسیده است». دیگری که نمایندهی مجلس بود نوشت : «بحران عمومی غرب فقط بحران اقتصادی است ولو فرض اینكه وخیم باشد نباید استثناء را اصل قرار داد. ... در زور و ورزش گاهی هم از این موارد دیده میشود همچنانی كه تلاش و تمدنخواهی و بهرهمندی كامل از زندگانی ممكن است بحران اقتصادی نیز داشته باشد». بدینسان میکوشیده بفهماند : «بازی اشکنک دارد سر شکستنک دارد» ، «تمدن بحران هم دارد».
رضا سلطانزاده که از دوستان زمان جوانی كسروی و تا روز كشته شدن او یار همدل و ارجمندش بشمار میآمد مینویسد :
«كسانی كه در سالهای 1309 ـ 1310 ـ 1311 روزنامههای مركز[= پایتخت] را میخواندند البته بخاطر دارند كه در آن تاریخ دربارهی تمدن اروپا و اروپاییگری چه هیاهویی برپا شده بود. بعضی از اشخاص بنام ، عقیده داشتند كه باید ظاهراً و باطناً اروپایی شده و تمدن اروپاییان را قبول كنیم. یكی از این آقایان گفته بود : اگر ما ایرانیان نجات ایران را میخواهیم باید تمام اطوار و حركات خودمان را با اروپاییان تطبیق كرده اخلاق و عادات آنها را بدون كم و زیاد و بدون چون و چرا و بی آنكه حق جرح و تعدیل داشته باشیم قبول كنیم.
درست در همین اوقات كه آتش اروپاییگری[1] در مركز ایران شعلهور بود آقای كسروی یكی دو مقاله در روزنامهی شفق سرخ و سایر روزنامههای آن روزی بر علیه این افكار انتشار داده و تكان سختی درمیان تودهی درسخواندهی مركز پدید آوردند.
در بحبوحهی این هیاهو یعنی اوایل سال 1312 كه من از سفر مازندران تازه برگشته بودم از سویی هو و جنجال كذایی را مشاهده كرده و از سوی دیگر یكه و تنها بودن آقای كسروی را در برابر این دستهها بدیده گرفتم. سخت بیمناك شده برای تسكین خاطر خود بشخص ایشان مراجعه كردم. گفتند : فلانی! نیروی راستی و حقیقت بیشتر از آنست كه با این هیاهو متزلزل شود چیزی كه دربایست[=لازم] است و نیاز داریم همانا فراهم آوردن وسایل انتشار یك روزنامه یا مهنامه است تا بوسیلهی آن قضایا روشن گردیده و آمیغها [=حقایق] گفته شود.
👇👇
چون گرفتن روزنامه و نشر آن در آن تاریخ چندان كار آسانی نبوده و قیود زیادی را دربر میداشت [2] و این قیود مخالف با روح آزاد آقای كسروی بود از انتشار روزنامه صرف نظر كرده و بفكر تأسیس مهنامه افتادند. با وجود نداشتن سرمایه و وسایل لازمه صرفاً در نتیجهی سعی و پشتكار بانتشار مهنامهی «پیمان» موفق شدند.
در نخستین روز آذر 1312 اولین شمارهی آن كه در واقع اولین تازیانهی بیداری بگمراهان و چراغ هدایت به پاكدینان بود انتشار یافت.
چنانكه آقای كسروی بارها گفته و نوشتهاند این راه پرزحمت و سخت را گام بگام پیموده و هر یك از گفتنیها را پس از مهیا ساختن زمینهی آن بزبان آوردهاند. ...».
[1] : پیروی از زندگانی اروپاییان (بویژه بیچون و چرا)
[2] : یکی از آنها اینبود که بروزنامهها دستور داده میشد از «كارهای رضاشاه و از آبادی كشور و مانند اینها» بنویسند.
در نخستین روز آذر 1312 اولین شمارهی آن كه در واقع اولین تازیانهی بیداری بگمراهان و چراغ هدایت به پاكدینان بود انتشار یافت.
چنانكه آقای كسروی بارها گفته و نوشتهاند این راه پرزحمت و سخت را گام بگام پیموده و هر یك از گفتنیها را پس از مهیا ساختن زمینهی آن بزبان آوردهاند. ...».
[1] : پیروی از زندگانی اروپاییان (بویژه بیچون و چرا)
[2] : یکی از آنها اینبود که بروزنامهها دستور داده میشد از «كارهای رضاشاه و از آبادی كشور و مانند اینها» بنویسند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار دوازدهم : زردشت و مانی (تکهی سه از سه)
ما چنانکه بازنمودیم دین ـ یا بهتر بگوییم باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که هیچگاه دیگر نگردد و هیچگاه کم و بیش نشود. این است برانگیختگان با آنکه هر کدام از جای دیگری و در زمان دیگری برخاستهاند در این باره همه یک چیز گفتهاند ، اگر زبانشان جدا بوده خواستشان جدا نبوده.
یک فرستادهای که برخاسته و بمردمان یگانگی خدا و جاودانی روان و دیگر راستیها را یاد داده و دوشهای آنان را از بار بتپرستی و پندارهای بیپا سبک گردانیده دیری نگذشته دوباره مردمان پندارهای دیگری پدید آوردهاند و بتپرستیهای نوینی آغاز کردهاند و بار دیگر راستیها را با کجیها درهم آمیختهاند ، و اینست نیاز افتاده باز مردی برخیزد و بار دیگر آن راستیها را روشن سازد و آنها را از گمراهیها و آلودگیها پاک گرداند و بار دیگر ریشهی بتپرستی را براندازد.
باید گفت : آن گمراهیهای مردمانست که هر زمان چیز دیگری باشد. وگرنه راستیها همیشه یک چیز است و یک فرستاده نباید در این باره از خود چیزی گوید و باورهای نوینی پدید آورد.
ولی اینان چون کارشان ساختگی بوده ، چنین پنداشتهاند که میتوانند آن راستیها را دیگر سازند و فرستادگی را پدید آوردنِ باورهای نوین شماردهاند. بتپرستیها و گمراهیها را که میبایست برکنار سازند نگه داشتهاند و راستیها را که میبایست نگه دارند دیگر ساختهاند.
این بیراهی دیگری از ایشان بوده که هر کدام چون برخاسته از نخست نام فرستادگی بروی خود نهاده ، و همه بر آن کوشیده که با مناجاتبافی و آیهسازی و یا بشعبدهبازی این دعوی را بمردمان پذیراند و کمتر توانسته بجهان پردازد و تکانی بخردها دهد و اگر کشاکشی کرده جز در راه دعوی خود نبوده است. داستان اینان داستان آن مردی است که بدعوی پزشکی برخیزد و با بیماران بجای آنکه بچارهی دردها کوشد بکشاکش پردازد و با چامهسرایی و سخنبافی پزشکی خود را بآنان پذیراند.
🔸 گفتار دوازدهم : زردشت و مانی (تکهی سه از سه)
ما چنانکه بازنمودیم دین ـ یا بهتر بگوییم باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که هیچگاه دیگر نگردد و هیچگاه کم و بیش نشود. این است برانگیختگان با آنکه هر کدام از جای دیگری و در زمان دیگری برخاستهاند در این باره همه یک چیز گفتهاند ، اگر زبانشان جدا بوده خواستشان جدا نبوده.
یک فرستادهای که برخاسته و بمردمان یگانگی خدا و جاودانی روان و دیگر راستیها را یاد داده و دوشهای آنان را از بار بتپرستی و پندارهای بیپا سبک گردانیده دیری نگذشته دوباره مردمان پندارهای دیگری پدید آوردهاند و بتپرستیهای نوینی آغاز کردهاند و بار دیگر راستیها را با کجیها درهم آمیختهاند ، و اینست نیاز افتاده باز مردی برخیزد و بار دیگر آن راستیها را روشن سازد و آنها را از گمراهیها و آلودگیها پاک گرداند و بار دیگر ریشهی بتپرستی را براندازد.
باید گفت : آن گمراهیهای مردمانست که هر زمان چیز دیگری باشد. وگرنه راستیها همیشه یک چیز است و یک فرستاده نباید در این باره از خود چیزی گوید و باورهای نوینی پدید آورد.
ولی اینان چون کارشان ساختگی بوده ، چنین پنداشتهاند که میتوانند آن راستیها را دیگر سازند و فرستادگی را پدید آوردنِ باورهای نوین شماردهاند. بتپرستیها و گمراهیها را که میبایست برکنار سازند نگه داشتهاند و راستیها را که میبایست نگه دارند دیگر ساختهاند.
این بیراهی دیگری از ایشان بوده که هر کدام چون برخاسته از نخست نام فرستادگی بروی خود نهاده ، و همه بر آن کوشیده که با مناجاتبافی و آیهسازی و یا بشعبدهبازی این دعوی را بمردمان پذیراند و کمتر توانسته بجهان پردازد و تکانی بخردها دهد و اگر کشاکشی کرده جز در راه دعوی خود نبوده است. داستان اینان داستان آن مردی است که بدعوی پزشکی برخیزد و با بیماران بجای آنکه بچارهی دردها کوشد بکشاکش پردازد و با چامهسرایی و سخنبافی پزشکی خود را بآنان پذیراند.
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 3)
یک داستان دیگر آنست که یکی از آنان با من گفتگو کرده ایرادهایی میگرفت و چون پاسخ شنیده درماند چنین گفت : «اینطور نیست که شما هیچ اشتباه نکنید». گفتم : این سخنان شما بیاد من میاندازد آن را که روزی ملایی بنزد من آمده چنین میگفت : «شما معصوم نیستید. معصوم آن چهارده تن بودند که آمدند و رفتند. این عقیدهی مذهبی ماست که در بیانات شما قائل باشتباه باشیم». آخوندک بایای[=وظیفهی] خود میشناخت که در گفتههای من اشتباه باور کند اگرچه هیچی پیدا نکند. شما نیز همان حال را میدارید. راستی که آخوندهای فرنگی هستند. این چه سخنیست که میگویید؟!. شما اگر ایرادی بسخنان من میدارید بگویید وگرنه بپذیرید.
نکتهی دیگری که خطای شما را روشن تواند گردانید آنست که کارهایی که ما از آدمی نشان داده میگوییم از سرچشمهی نیکخواهی و داددوستی است و شما آنها را نیز از سرچشمهی خودخواهی میشمارید ـ این کارها در جانوران نیست.
چنانکه گفتیم جانوران بیکدیگر دلسوزی و مهربانی نمیدارند. اسب درشکه که پایش میلغزد و بروی سنگهای خیابان میافتد ، اسب همراهش بجای دلسوزی باو ، لگدی هم به پهلویش میکوبد. اگر دلسوزی نیز از راه خودخواهی است پس چرا جانوران بهره از آن نمیدارند؟!.
آنگاه آدمی همیشه از کارهای بد خود پشیمان میگردد. چنانکه مثل زدیم بکسی که خشم گرفته سیلی میزند پس از اندکزمانی پشیمان گردیده خود را مینکوهد. اگر در آدمی جز خودخواهی نیست این پشیمانی چه معنی تواند داشت؟!.
در این زمینهها بگفتگوی بسیار نیاز نیست. ما در اینجا نشسته سخن میرانیم ولی اگر شما در بیرون چشم باز کنید و بزندگانی نگرید ، داستان خودخواهی و نیکخواهی آدمی پدیدار است.
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 3)
یک داستان دیگر آنست که یکی از آنان با من گفتگو کرده ایرادهایی میگرفت و چون پاسخ شنیده درماند چنین گفت : «اینطور نیست که شما هیچ اشتباه نکنید». گفتم : این سخنان شما بیاد من میاندازد آن را که روزی ملایی بنزد من آمده چنین میگفت : «شما معصوم نیستید. معصوم آن چهارده تن بودند که آمدند و رفتند. این عقیدهی مذهبی ماست که در بیانات شما قائل باشتباه باشیم». آخوندک بایای[=وظیفهی] خود میشناخت که در گفتههای من اشتباه باور کند اگرچه هیچی پیدا نکند. شما نیز همان حال را میدارید. راستی که آخوندهای فرنگی هستند. این چه سخنیست که میگویید؟!. شما اگر ایرادی بسخنان من میدارید بگویید وگرنه بپذیرید.
نکتهی دیگری که خطای شما را روشن تواند گردانید آنست که کارهایی که ما از آدمی نشان داده میگوییم از سرچشمهی نیکخواهی و داددوستی است و شما آنها را نیز از سرچشمهی خودخواهی میشمارید ـ این کارها در جانوران نیست.
چنانکه گفتیم جانوران بیکدیگر دلسوزی و مهربانی نمیدارند. اسب درشکه که پایش میلغزد و بروی سنگهای خیابان میافتد ، اسب همراهش بجای دلسوزی باو ، لگدی هم به پهلویش میکوبد. اگر دلسوزی نیز از راه خودخواهی است پس چرا جانوران بهره از آن نمیدارند؟!.
آنگاه آدمی همیشه از کارهای بد خود پشیمان میگردد. چنانکه مثل زدیم بکسی که خشم گرفته سیلی میزند پس از اندکزمانی پشیمان گردیده خود را مینکوهد. اگر در آدمی جز خودخواهی نیست این پشیمانی چه معنی تواند داشت؟!.
در این زمینهها بگفتگوی بسیار نیاز نیست. ما در اینجا نشسته سخن میرانیم ولی اگر شما در بیرون چشم باز کنید و بزندگانی نگرید ، داستان خودخواهی و نیکخواهی آدمی پدیدار است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 6
1ـ پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید ـ (تکهی 6)
در اینجا مثلی بسیار بجاست : چنین انگارید شما از کوهستانی میگذرید و ناگزیر از گذشتن میباشید و در آن هنگام که راه میپیمایید نگاه کرده ناگهان در پیش رو در چند گامی گرگی یا درندهی بیمگین دیگری را خفته میبینید و از ترس بر سر جای خود میایستید. کنون بگویید چه کار کنید؟!. نه اینست که اگر راه تنها آن یکیست ناگزیر شده و ترس را کنار گزارده و پیش رفته و با گرگ نبرد کنید ، ولی اگر راه تنها یکی نیست خود را به رنج نینداخته آهسته براه دیگر برمیگردید؟!..
این مثل از هر باره راست است. آن کسان راه میهندوستی و کوشش و جانفشانی را گرفته میرفتند ، و این کار از آنان از روی فریبکاری یا از روی ناچاری سر نمیزد. خود بدلخواه جنبشی کرده و گامهایی برمیداشتند. ولی ناگهان در پیش رو جنگ و خونریزی و گزند و زیان را دیدند و از ترس بر سر جای خود ایستادند و چون راهشان تنها آن یکی نمیبود و راههای دیگری نیز میشناختند اینبود آهسته آن راه را رها کردند و خود را بگزند نینداختند. ولی ستارخان و یِفرِمخان و دیگران جز راه مردانگی و جانفشانی را نمیشناختند و هرگز بدآموزیهای خراباتیگری و صوفیگری و مانند اینها بگوششان نخورده بود ، از اینرو ترس را کنار نهادند و مردانه پیش رفتند و از گزند و زیان نترسیدند.
خواستمان گفتگو از تاریخ مشروطه نیست. این را برای گواهی یاد کردیم. گفتگو از نیک و بد میداریم. چنانکه گفتیم برای اینکه مردم نیک و بد را بکار بندند و نتیجهی درست بدست آید باید بنیاد استواری برای آنها نهاد و از سخنان پراکنده جلو گرفت تا چیزهای نسازنده بمیان نیاید و مردم را دودل نگردانَد.
روشنتر گویم : باید برای زندگانی راهِ شناخته و کرانهداری درمیان باشد ، و هر کس نتواند آنچه پنداشت بر زبان راند و بهوس سخن از نیک و بد گوید. بسیار چیزهاست که خوش نماید و سراپا زیان باشد ، و بسیار چیزهاست که سازگار نماید و خود ناسازگار باشد. آنکه یک روز نشسته و دهان باز کرده و چنین گفته : «زندگی همین یک دم است و باید آن را بخوشی گذرانید و دربند گذشته و آینده نبود» ، این را یک اندیشهی گرانبها پنداشته و از زیانهای بسیار بیمناک آن آگاه نبوده. آنکه روزی بسخن درآمده و بهوس چنین سروده «دستی که بدندان نتوان برد ببوس» ، آن را یک پند سودمندی شمرده و این ندانسته که ریشهی مردانگی و آزادگی را برمیاندازد. آنکه پایهی پندار را هرچه بالاتر برده و تا آنجا رسیده که نیک و بد و تاریک و روشن و موسا و فرعون را یکی شمارَد ، این را یک پیشرفت بزرگی در راه عرفان شناخته و این ندانسته که از خرد بسیار دور است و با پیشرفت زندگانی هیچ نخواهد ساخت.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 6
1ـ پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید ـ (تکهی 6)
در اینجا مثلی بسیار بجاست : چنین انگارید شما از کوهستانی میگذرید و ناگزیر از گذشتن میباشید و در آن هنگام که راه میپیمایید نگاه کرده ناگهان در پیش رو در چند گامی گرگی یا درندهی بیمگین دیگری را خفته میبینید و از ترس بر سر جای خود میایستید. کنون بگویید چه کار کنید؟!. نه اینست که اگر راه تنها آن یکیست ناگزیر شده و ترس را کنار گزارده و پیش رفته و با گرگ نبرد کنید ، ولی اگر راه تنها یکی نیست خود را به رنج نینداخته آهسته براه دیگر برمیگردید؟!..
این مثل از هر باره راست است. آن کسان راه میهندوستی و کوشش و جانفشانی را گرفته میرفتند ، و این کار از آنان از روی فریبکاری یا از روی ناچاری سر نمیزد. خود بدلخواه جنبشی کرده و گامهایی برمیداشتند. ولی ناگهان در پیش رو جنگ و خونریزی و گزند و زیان را دیدند و از ترس بر سر جای خود ایستادند و چون راهشان تنها آن یکی نمیبود و راههای دیگری نیز میشناختند اینبود آهسته آن راه را رها کردند و خود را بگزند نینداختند. ولی ستارخان و یِفرِمخان و دیگران جز راه مردانگی و جانفشانی را نمیشناختند و هرگز بدآموزیهای خراباتیگری و صوفیگری و مانند اینها بگوششان نخورده بود ، از اینرو ترس را کنار نهادند و مردانه پیش رفتند و از گزند و زیان نترسیدند.
خواستمان گفتگو از تاریخ مشروطه نیست. این را برای گواهی یاد کردیم. گفتگو از نیک و بد میداریم. چنانکه گفتیم برای اینکه مردم نیک و بد را بکار بندند و نتیجهی درست بدست آید باید بنیاد استواری برای آنها نهاد و از سخنان پراکنده جلو گرفت تا چیزهای نسازنده بمیان نیاید و مردم را دودل نگردانَد.
روشنتر گویم : باید برای زندگانی راهِ شناخته و کرانهداری درمیان باشد ، و هر کس نتواند آنچه پنداشت بر زبان راند و بهوس سخن از نیک و بد گوید. بسیار چیزهاست که خوش نماید و سراپا زیان باشد ، و بسیار چیزهاست که سازگار نماید و خود ناسازگار باشد. آنکه یک روز نشسته و دهان باز کرده و چنین گفته : «زندگی همین یک دم است و باید آن را بخوشی گذرانید و دربند گذشته و آینده نبود» ، این را یک اندیشهی گرانبها پنداشته و از زیانهای بسیار بیمناک آن آگاه نبوده. آنکه روزی بسخن درآمده و بهوس چنین سروده «دستی که بدندان نتوان برد ببوس» ، آن را یک پند سودمندی شمرده و این ندانسته که ریشهی مردانگی و آزادگی را برمیاندازد. آنکه پایهی پندار را هرچه بالاتر برده و تا آنجا رسیده که نیک و بد و تاریک و روشن و موسا و فرعون را یکی شمارَد ، این را یک پیشرفت بزرگی در راه عرفان شناخته و این ندانسته که از خرد بسیار دور است و با پیشرفت زندگانی هیچ نخواهد ساخت.
✴️ تاریخچهی کوتاهی از مهنامهی پیمان
(بخش 2 از 4)
این تکه از پاسخی که کسروی به گفتارهای نویسندگان روزنامهی «شفق سرخ» نوشته گوهر و خواست اصلی نوشتن کتاب آیین را نشان میدهد : «در نتیجهی اینكه از پنجاه و شصت سال پیش همیشه یك دسته مردمانی ثناگویی و ستایشگری اروپا را پیشهی خود ساختهاند و در این باره داد گزافه و دروغ دادهاند ، در نتیجهی این پیشامدها همت شرقیان بپستی گراییده كه خودشان را جز با دیدهی خواری نمیبینند و در برابر اروپاییان زبونی مینمایند.
همین خواری و زبونی كه من آن را پتیاره و آسیب مینامم زیانش بشرق و شرقیان بیش از زیان معاهدهی تركمانچای و معاهدهی 1907 روس و انگلیس بایران بوده است. اگر دولتهای اروپا ملیونها دلار پول صرف كرده و صدهزارها قشون بشرق فرستادند بچنین نتیجهی نافعی نمیرسیدند. ... من دشمن غرب نیستم ولی او را چنانكه هست شناختهام و چون میبینم كه دیگران دربارهی او فریب سخت خوردهاند و در نتیجهی این فریب خوردن زیانهای بسیار مهمی بزندگانی شرقیان میرسد اینست كه خودداری نتوانسته بنگارش و تألیف برمیخیزم.
من هر وقت یاد میآورم كه اروپاییان قیم برای برخی مملكتهای شرقی معین مینمودند تو گویی خنجر بر جگرم فرومیبرند ـ هر زمان یاد میآورم آن معاهده[پیمان 1919] را كه اگر پا میگرفت و پیش میرفت نتیجهاش قیمومت انگلیس بر ایران بود تو گویی دلم را چاك چاك میكنند.
هر زمان بخاطر میآورم كه روزی قسمت عمدهی سپاه ایران با دست سركردگان روسی اداره میشد ـ سركردگانی كه خود باندازهی یك سپاهی سادهی ایرانی جربزه و هوش نداشتند و تنها به پشتیبانی اروپاییگری خویش بآن کار گمارده شده بودند با اینحال صد گونه کبر و غرور بروز میدادند و در كتابهایی كه برخی از ایشان نوشتهاند و بدست ما افتاده میبینیم كه چه نگاهی بایران و ایرانیان داشتهاند و بعقیدهی آنان ایرانی شایستهی استقلال و آزادی نبوده و جز با دست اروپایی زندگانیش پیش نمیرفته است ، این یادآوریها هر كدام نیشتری بر دلم میخلاند».
🔸🔸🔸
در هر حال آن غوغاها فرونشست و بخش دوم کتاب آیین هم بیرون آمد. در تابستان سال 1312 کسروی امتیاز مجلهی پیمان را گرفت و چند ماه بعد توانست با همدستی یارانش از جمله شادروان سلطانزاده بکار ماهنامه آغازد. سلطانزاده عربی را نیک میدانست و بخش «گزارش شرق و غرب» یا «اخبار» را بعهده داشت.
یکی از تکیهگاههای پیمان در آغاز نشر آن یاران باوفای کسروی در شهرستانهای گوناگون بود که کار «مشترک» یافتن برای پیمان را دلخواسته بگردن گرفته بودند. این «نیکمردان» یاوری ارجداری برای پیشرفت پیمان بشمار میآمدند.
مهنامهی پیمان یک «نامه»ی عادی نبود. نخست چیزی که میتوان گفت آنکه این مهنامه پیدایشگاه چند کتاب ارجمند تاریخی است. از جمله «تاریخ پانصد سالهی خوزستان» که در سال نخست تکه تکه در آن مهنامه آمد. پس از آن «تاریخ هجده سالهی آذربایجان» ، با نام بعدی خود «تاریخ مشروطهی ایران» ، از سال دوم آغاز یافت و تا سال هفتم ادامه داشت. خوانندگانی به این تاریخ دلگرم گردیده با فرستادن روزنامههای کهن ، پیکرهها یا یادداشتهای تاریخی خود به روشنتر گردیدن آن پیشامدها کوشیدند. پیمان شوری در زمینهی تاریخ در دل خوانندگان پدید آورد چنانکه ایشان داستانهای تاریخی چندی را میفرستادند که در پیمان چاپ میشد. از جملهی آنها «سفرنامهی حزین» بود که سپس همراه با کوشش یکی دیگر از «پیمانیان» که «دُرّهی نادری» را پیراست زمینهی چاپ کتاب «نادرشاه» را فراهم آورد. دیگری یاددشتهایی بود که «جنگ ایران و انگلیس در محمره» را بازمینمود. این دفتر نیز در سالهای جنگ ایران و عراق از پیمان گرفته و جداگانه چاپ شد. همچنین کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» که نخست بار در سال 1304 چاپ شده بیرون آمد و مایهی آوازهی نویسندهی آن گردید در این مهنامه برویهی درست (کامل) نوشته شد و بیرون آمد.
دفتر دانشی دیگری که آن هم نخست در مهنامه پدیدار گردید «کافنامه» بود. دو کتاب ارجدار دیگر در زمینههای زبان و تاریخ که سپس از گفتارهای پیمان فراهم آمد و انتشار یافت «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» و «تاریخ و پندهایش» میباشد.
👇
(بخش 2 از 4)
این تکه از پاسخی که کسروی به گفتارهای نویسندگان روزنامهی «شفق سرخ» نوشته گوهر و خواست اصلی نوشتن کتاب آیین را نشان میدهد : «در نتیجهی اینكه از پنجاه و شصت سال پیش همیشه یك دسته مردمانی ثناگویی و ستایشگری اروپا را پیشهی خود ساختهاند و در این باره داد گزافه و دروغ دادهاند ، در نتیجهی این پیشامدها همت شرقیان بپستی گراییده كه خودشان را جز با دیدهی خواری نمیبینند و در برابر اروپاییان زبونی مینمایند.
همین خواری و زبونی كه من آن را پتیاره و آسیب مینامم زیانش بشرق و شرقیان بیش از زیان معاهدهی تركمانچای و معاهدهی 1907 روس و انگلیس بایران بوده است. اگر دولتهای اروپا ملیونها دلار پول صرف كرده و صدهزارها قشون بشرق فرستادند بچنین نتیجهی نافعی نمیرسیدند. ... من دشمن غرب نیستم ولی او را چنانكه هست شناختهام و چون میبینم كه دیگران دربارهی او فریب سخت خوردهاند و در نتیجهی این فریب خوردن زیانهای بسیار مهمی بزندگانی شرقیان میرسد اینست كه خودداری نتوانسته بنگارش و تألیف برمیخیزم.
من هر وقت یاد میآورم كه اروپاییان قیم برای برخی مملكتهای شرقی معین مینمودند تو گویی خنجر بر جگرم فرومیبرند ـ هر زمان یاد میآورم آن معاهده[پیمان 1919] را كه اگر پا میگرفت و پیش میرفت نتیجهاش قیمومت انگلیس بر ایران بود تو گویی دلم را چاك چاك میكنند.
هر زمان بخاطر میآورم كه روزی قسمت عمدهی سپاه ایران با دست سركردگان روسی اداره میشد ـ سركردگانی كه خود باندازهی یك سپاهی سادهی ایرانی جربزه و هوش نداشتند و تنها به پشتیبانی اروپاییگری خویش بآن کار گمارده شده بودند با اینحال صد گونه کبر و غرور بروز میدادند و در كتابهایی كه برخی از ایشان نوشتهاند و بدست ما افتاده میبینیم كه چه نگاهی بایران و ایرانیان داشتهاند و بعقیدهی آنان ایرانی شایستهی استقلال و آزادی نبوده و جز با دست اروپایی زندگانیش پیش نمیرفته است ، این یادآوریها هر كدام نیشتری بر دلم میخلاند».
🔸🔸🔸
در هر حال آن غوغاها فرونشست و بخش دوم کتاب آیین هم بیرون آمد. در تابستان سال 1312 کسروی امتیاز مجلهی پیمان را گرفت و چند ماه بعد توانست با همدستی یارانش از جمله شادروان سلطانزاده بکار ماهنامه آغازد. سلطانزاده عربی را نیک میدانست و بخش «گزارش شرق و غرب» یا «اخبار» را بعهده داشت.
یکی از تکیهگاههای پیمان در آغاز نشر آن یاران باوفای کسروی در شهرستانهای گوناگون بود که کار «مشترک» یافتن برای پیمان را دلخواسته بگردن گرفته بودند. این «نیکمردان» یاوری ارجداری برای پیشرفت پیمان بشمار میآمدند.
مهنامهی پیمان یک «نامه»ی عادی نبود. نخست چیزی که میتوان گفت آنکه این مهنامه پیدایشگاه چند کتاب ارجمند تاریخی است. از جمله «تاریخ پانصد سالهی خوزستان» که در سال نخست تکه تکه در آن مهنامه آمد. پس از آن «تاریخ هجده سالهی آذربایجان» ، با نام بعدی خود «تاریخ مشروطهی ایران» ، از سال دوم آغاز یافت و تا سال هفتم ادامه داشت. خوانندگانی به این تاریخ دلگرم گردیده با فرستادن روزنامههای کهن ، پیکرهها یا یادداشتهای تاریخی خود به روشنتر گردیدن آن پیشامدها کوشیدند. پیمان شوری در زمینهی تاریخ در دل خوانندگان پدید آورد چنانکه ایشان داستانهای تاریخی چندی را میفرستادند که در پیمان چاپ میشد. از جملهی آنها «سفرنامهی حزین» بود که سپس همراه با کوشش یکی دیگر از «پیمانیان» که «دُرّهی نادری» را پیراست زمینهی چاپ کتاب «نادرشاه» را فراهم آورد. دیگری یاددشتهایی بود که «جنگ ایران و انگلیس در محمره» را بازمینمود. این دفتر نیز در سالهای جنگ ایران و عراق از پیمان گرفته و جداگانه چاپ شد. همچنین کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» که نخست بار در سال 1304 چاپ شده بیرون آمد و مایهی آوازهی نویسندهی آن گردید در این مهنامه برویهی درست (کامل) نوشته شد و بیرون آمد.
دفتر دانشی دیگری که آن هم نخست در مهنامه پدیدار گردید «کافنامه» بود. دو کتاب ارجدار دیگر در زمینههای زبان و تاریخ که سپس از گفتارهای پیمان فراهم آمد و انتشار یافت «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» و «تاریخ و پندهایش» میباشد.
👇
از آنسو پیمان جز از این زمینههای تاریخی و زبانشناسی به دیگر زمینهها که ارجدارترین آن «معنی جهان و زندگانی» است پرداخت که ارج او بیش از همه از این رهگذر میباشد. از گردآمدهی گفتارهای پیمان در زمینهی یادشده این کتابها و دفترها فراهم آمد : «در پیرامون رمان» ، «من چه میگویم؟» ، «ایران و اسلام» ، «در پیرامون فلسفه» ، «دردها و درمانها» ، «تیشههای سیاست» ، «یک دین و یک درفش» ، «در پاسخ حقیقتگو» ، «ما چه میخواهیم؟» ، «اکنون و آینده ما راست». همچنین یک رشته دفتر در زمینهی شعر و «ادبیات» : «شعر در ایران» ، «ادبیات منظوم ایران» ، «در پیرامون شعر و صوفیگری» و «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی».
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار سیزدهم : پاکدینی (تکهی یک از دو)
تا اینجا سخن از باورهای دینی داشتیم و اینک کوتاهشدهی آنها را میآوریم :
جهانیان را از دین گریزی نیست. کسانی کی توانند در اینجهان زیند و دربارهی آن نیندیشند؟!..
دین شاهراه زندگی و از بهر آنست که مردمان در آن گرد آیند و پراکنده نباشند. هر آنچه مایهی پراکندگی مردمان باشد بیدینی است.
دین سبکباریست و همیشه برانگیختگان بار از دوش مردمان برداشتهاند.
دین خدای یگانه و دانا و توانا را شناختن و بجاویدانی روان باور داشتن است. بیرون از اینها از دین بیرونست.
در دین کسی را جایگاه نیست و هرگز نشاید نام آفریدهای را با نام آفریدگار توأم گردانید.
جز بخدا نیایش و نماز نشاید و این از بتپرستی است که کسی در برابر مردهای یا زندهای گردن خم سازد.
کسی را با خدا پیوند نیست و این از بدترین نادانیهاست که یکی را فرزند خدا شمارند و یا کسانی بیشرمانه دم از پیوستن بخدا زنند.
کسی را در کارهای خدا دستی نیست. آفریدن و میرانیدن و روزی دادن و گناه آمرزیدن همه ویژهی آفریدگار است و هرگز دیگری را در آنها هَنبازی[شریک] نیست.
خدا بهمه نزدیک است و هرگز بمیانجی نیازی نیست.
ما خدا را از دیدن اینجهان میشناسیم ، و این جز تا چند گام باز نیست که باید آن را دلگرمانه پیمود ، و فراتر از آن گامی ننهاد.
این خداناشناسیست که کسانی گفتگو از گوهر خدا کنند و درپی انگار و پندار افتند.
آدمی برگزیدهی آفریدگان است و بدا نادانیا که کسانی او را بپای جانوران برند.
آدمی اگرچه از جنس جانورانست با آنها یکی نیست. آدمی اگرهم از بوزینه برخاسته باز آفریدهی جداییست. بوزینه کجا و آدمیزاد کجا؟!.
آدمی گذشته از تن و جان دارای روان میباشد. این روان است که به وی ارج آدمیگری میدهد و این روان است که پس از نابودی تن و جان بازماند.
برانگیختگان فرستادگان خدا بودند و آمده و رفتهاند. باید آنان را براست داشت و نباید جایی از بهر آنان در دین باز کرد و نامهای آنان را با نام خدای جاویدان توأم گردانید.
آنان همه فرستادهی یک خدا بودند ، و همه از بهر یک چیز برخاستند. این خود گمراهیست که کسانی جدایی میان آنان اندازند و هر گروهی یکی را ویژهی خود گرفته بکشاکش و دستهبندی برخیزند. اینان پزشکان جهان بودند و این نادانی است که بدستورهای پزشکان نپرداخته بخود آنان پردازند و بنامهای ایشان دستهبندی کنند.
دین ـ یا روشنتر بگویم : باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که همیشه پایدار است و هیچگاه دیگر نگردد و ما را نیز فزونتر از آنچه بوده سخنی نیست. بارها گفتهایم دین نه چیزیست کهن و نو گردد. همان دین کهن است ولی میباید راه را از سرگرفت.
🔸 گفتار سیزدهم : پاکدینی (تکهی یک از دو)
تا اینجا سخن از باورهای دینی داشتیم و اینک کوتاهشدهی آنها را میآوریم :
جهانیان را از دین گریزی نیست. کسانی کی توانند در اینجهان زیند و دربارهی آن نیندیشند؟!..
دین شاهراه زندگی و از بهر آنست که مردمان در آن گرد آیند و پراکنده نباشند. هر آنچه مایهی پراکندگی مردمان باشد بیدینی است.
دین سبکباریست و همیشه برانگیختگان بار از دوش مردمان برداشتهاند.
دین خدای یگانه و دانا و توانا را شناختن و بجاویدانی روان باور داشتن است. بیرون از اینها از دین بیرونست.
در دین کسی را جایگاه نیست و هرگز نشاید نام آفریدهای را با نام آفریدگار توأم گردانید.
جز بخدا نیایش و نماز نشاید و این از بتپرستی است که کسی در برابر مردهای یا زندهای گردن خم سازد.
کسی را با خدا پیوند نیست و این از بدترین نادانیهاست که یکی را فرزند خدا شمارند و یا کسانی بیشرمانه دم از پیوستن بخدا زنند.
کسی را در کارهای خدا دستی نیست. آفریدن و میرانیدن و روزی دادن و گناه آمرزیدن همه ویژهی آفریدگار است و هرگز دیگری را در آنها هَنبازی[شریک] نیست.
خدا بهمه نزدیک است و هرگز بمیانجی نیازی نیست.
ما خدا را از دیدن اینجهان میشناسیم ، و این جز تا چند گام باز نیست که باید آن را دلگرمانه پیمود ، و فراتر از آن گامی ننهاد.
این خداناشناسیست که کسانی گفتگو از گوهر خدا کنند و درپی انگار و پندار افتند.
آدمی برگزیدهی آفریدگان است و بدا نادانیا که کسانی او را بپای جانوران برند.
آدمی اگرچه از جنس جانورانست با آنها یکی نیست. آدمی اگرهم از بوزینه برخاسته باز آفریدهی جداییست. بوزینه کجا و آدمیزاد کجا؟!.
آدمی گذشته از تن و جان دارای روان میباشد. این روان است که به وی ارج آدمیگری میدهد و این روان است که پس از نابودی تن و جان بازماند.
برانگیختگان فرستادگان خدا بودند و آمده و رفتهاند. باید آنان را براست داشت و نباید جایی از بهر آنان در دین باز کرد و نامهای آنان را با نام خدای جاویدان توأم گردانید.
آنان همه فرستادهی یک خدا بودند ، و همه از بهر یک چیز برخاستند. این خود گمراهیست که کسانی جدایی میان آنان اندازند و هر گروهی یکی را ویژهی خود گرفته بکشاکش و دستهبندی برخیزند. اینان پزشکان جهان بودند و این نادانی است که بدستورهای پزشکان نپرداخته بخود آنان پردازند و بنامهای ایشان دستهبندی کنند.
دین ـ یا روشنتر بگویم : باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که همیشه پایدار است و هیچگاه دیگر نگردد و ما را نیز فزونتر از آنچه بوده سخنی نیست. بارها گفتهایم دین نه چیزیست کهن و نو گردد. همان دین کهن است ولی میباید راه را از سرگرفت.
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 4)
ببینید : ما قانونها گزارده ، عدلیه برپا گردانیدهایم. اینها پدید آمده از نیکخواهی و داددوستی آدمیست.
شما در خیابان راه روید یا در بازار بگردید. خواهید دید جوانی بناتوانی رسیده او را میزند یا بازرگانی پول کسی را گرفته است و نمیدهد. اینها نمونههای خودخواهیست. اینها نشانههایی از گوهر جانی آدمیست.
ولی در برابر آنها عدلیه و قانون را میبینید. آن جوانی که ناتوانی را زده است بدادگاه کشیده زشتی کارش را برخش میکشند و کیفری باو میدهند. آن بازرگانی که پول دیگری را خورده ، پول را از او پس میگیرند و بدی کارش را باو میفهمانند. اینها نیز نمونههای نیکخواهی و داددوستی آدمیست. اینها از گوهر روانی اوست.
دادگاه و قانون را خود آدمی پدید آورده و برای جلوگیری از خودخواهیهای او پدید آمده. اکنون کوشش ما در آن راه است که این دادگاه و داوری ، بزرگتر و نیرومندتر گردیده کارهای دولتها را نیز بزیر نگهبانی خود گیرد. بدانسان که یکهها[=افراد] دوسخنیهای خود را با داوری بپایان میرسانند ، دولتها نیز همان را کنند و بر سر هر گفتگویی دست به جَنگاچ[=سلاح] نبرند و جهان را با خون نیالایند. بدانسان که دادگاهها برای جلوگیری از خودخواهیهای یکهها برپاست ، دادگاهی نیز برای جلوگیری از خودخواهیهای تودهها برپا گردد.
این جنگها و خونریزیها از گوهر جانی آدمیست و آن دادگاه بزرگ که خواسته میشود از گوهر روانی او خواهد بود.
شگفتست که ما چون یاد عدلیه و قانون میکنیم و این سخنان را میگوییم ، بیدرنگ پاسخ داده میگویند : «آن هم نبرد است». خندهآور است که تنها یک واژهی نبرد را یاد گرفتهاند و نافهمیده و نااندیشیده به هر چیزی میگویند : «نبرد است».
آیا داوری دستگاه نبرد است؟!. آیا داوری بآهنگ نبرد بکار بسته میشود؟!. آیا داوری که پشت میز نشسته حکم میدهد ، با کسی مینبردد؟!. بهتر است بیندیشید و بگویید.
میگویند : دستگاه عدلیه را ناتوانان در برابر توانایان پدید آوردهاند! آن هم افزار نبرد آنهاست! میگویم : بد فهمیدهاید. ناتوانان اگر زور نداشتهاند چگونه توانستهاند عدلیه را برپا گردانند و چگونه میتوانند آن را راه برند؟!. اگر زور داشتهاند پس چگونه ناتوان بودهاند؟!.
بسیار شگفتست : کسی که پول کسی را گرفته و خورده میگویند : نبرد کرده. کسی که آن پول را گرفته بآن کس برمیگرداند این را هم میگویند : نبرد کرده.
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 4)
ببینید : ما قانونها گزارده ، عدلیه برپا گردانیدهایم. اینها پدید آمده از نیکخواهی و داددوستی آدمیست.
شما در خیابان راه روید یا در بازار بگردید. خواهید دید جوانی بناتوانی رسیده او را میزند یا بازرگانی پول کسی را گرفته است و نمیدهد. اینها نمونههای خودخواهیست. اینها نشانههایی از گوهر جانی آدمیست.
ولی در برابر آنها عدلیه و قانون را میبینید. آن جوانی که ناتوانی را زده است بدادگاه کشیده زشتی کارش را برخش میکشند و کیفری باو میدهند. آن بازرگانی که پول دیگری را خورده ، پول را از او پس میگیرند و بدی کارش را باو میفهمانند. اینها نیز نمونههای نیکخواهی و داددوستی آدمیست. اینها از گوهر روانی اوست.
دادگاه و قانون را خود آدمی پدید آورده و برای جلوگیری از خودخواهیهای او پدید آمده. اکنون کوشش ما در آن راه است که این دادگاه و داوری ، بزرگتر و نیرومندتر گردیده کارهای دولتها را نیز بزیر نگهبانی خود گیرد. بدانسان که یکهها[=افراد] دوسخنیهای خود را با داوری بپایان میرسانند ، دولتها نیز همان را کنند و بر سر هر گفتگویی دست به جَنگاچ[=سلاح] نبرند و جهان را با خون نیالایند. بدانسان که دادگاهها برای جلوگیری از خودخواهیهای یکهها برپاست ، دادگاهی نیز برای جلوگیری از خودخواهیهای تودهها برپا گردد.
این جنگها و خونریزیها از گوهر جانی آدمیست و آن دادگاه بزرگ که خواسته میشود از گوهر روانی او خواهد بود.
شگفتست که ما چون یاد عدلیه و قانون میکنیم و این سخنان را میگوییم ، بیدرنگ پاسخ داده میگویند : «آن هم نبرد است». خندهآور است که تنها یک واژهی نبرد را یاد گرفتهاند و نافهمیده و نااندیشیده به هر چیزی میگویند : «نبرد است».
آیا داوری دستگاه نبرد است؟!. آیا داوری بآهنگ نبرد بکار بسته میشود؟!. آیا داوری که پشت میز نشسته حکم میدهد ، با کسی مینبردد؟!. بهتر است بیندیشید و بگویید.
میگویند : دستگاه عدلیه را ناتوانان در برابر توانایان پدید آوردهاند! آن هم افزار نبرد آنهاست! میگویم : بد فهمیدهاید. ناتوانان اگر زور نداشتهاند چگونه توانستهاند عدلیه را برپا گردانند و چگونه میتوانند آن را راه برند؟!. اگر زور داشتهاند پس چگونه ناتوان بودهاند؟!.
بسیار شگفتست : کسی که پول کسی را گرفته و خورده میگویند : نبرد کرده. کسی که آن پول را گرفته بآن کس برمیگرداند این را هم میگویند : نبرد کرده.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 7
2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست ـ (تکهی 1)
این داستان «نساختن» یکی از آزمایشگاهها ، یا بهتر گویم : یکی از لغزشگاهها میباشد ، و در اینجاست که دروغگویان و هوسبازان شناخته گردند و پرده از روی کارشان برافتد. در اینجاست که معنی درست راهنما شناخته شود و هر کسی آن را دریابد. ما چون میگوییم : «نساختن» ، آخشیج هم یا وارونهی یکدیگر بودن دو چیز را نمیخواهیم تنها آخشیج یا وارونهی هم بودن نیست که باید «نساختن» نامید. خود «دو چیز بودن» نیز نساختن است ، و چون شما مردم را بکارهای بیهودهای برانگیزید و سرگرمشان دارید این خود با پیشرفت زندگانی نخواهد ساخت و مایهی پس ماندن توده خواهد بود. زیرا بخشی از هوش و کوشش مردم بآن بیهودهکاریها رفته و جز کمی در راه پیشرفت زندگی بکار نخواهد رفت.
این یک قانون همگانیست ، یک چیز را بچند بخش کنی از نیروی آن کاهد. شما هنگامی که کتاب بدست گرفتهاید و میخوانید اگر بگفتگوی پیرامونیان نیز گوش دارید هوشتان به دو بخش گردیده و از نیرو کاهد و نتیجه این باشد که نه کتاب را نیک فهمید و نه آن گفتگو را نیک فراگیرید. اینست میگوییم : «دو چیز بودن» خود نساختن است. میگوییم : باید در زندگانی آرمانی بدیده گرفت و بسوی آن پیش رفت و هرچه که با آن پیوستگی نمیدارد و در رسیدن بآن ما را یاری نمیتواند بیهودهاش شناخت و بیکبار دوری گزید و هوش و کوشش مردم را از نیرو نینداخت. هم از اینروست که در گفتگو از دین میگوییم : باید دین با زندگانی یکی باشد و زندگی جز از راه دین پیش نرود ، تا دو تایی درمیان نباشد و هوش و کوشش مردم به دو بخش نگردد.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 7
2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست ـ (تکهی 1)
این داستان «نساختن» یکی از آزمایشگاهها ، یا بهتر گویم : یکی از لغزشگاهها میباشد ، و در اینجاست که دروغگویان و هوسبازان شناخته گردند و پرده از روی کارشان برافتد. در اینجاست که معنی درست راهنما شناخته شود و هر کسی آن را دریابد. ما چون میگوییم : «نساختن» ، آخشیج هم یا وارونهی یکدیگر بودن دو چیز را نمیخواهیم تنها آخشیج یا وارونهی هم بودن نیست که باید «نساختن» نامید. خود «دو چیز بودن» نیز نساختن است ، و چون شما مردم را بکارهای بیهودهای برانگیزید و سرگرمشان دارید این خود با پیشرفت زندگانی نخواهد ساخت و مایهی پس ماندن توده خواهد بود. زیرا بخشی از هوش و کوشش مردم بآن بیهودهکاریها رفته و جز کمی در راه پیشرفت زندگی بکار نخواهد رفت.
این یک قانون همگانیست ، یک چیز را بچند بخش کنی از نیروی آن کاهد. شما هنگامی که کتاب بدست گرفتهاید و میخوانید اگر بگفتگوی پیرامونیان نیز گوش دارید هوشتان به دو بخش گردیده و از نیرو کاهد و نتیجه این باشد که نه کتاب را نیک فهمید و نه آن گفتگو را نیک فراگیرید. اینست میگوییم : «دو چیز بودن» خود نساختن است. میگوییم : باید در زندگانی آرمانی بدیده گرفت و بسوی آن پیش رفت و هرچه که با آن پیوستگی نمیدارد و در رسیدن بآن ما را یاری نمیتواند بیهودهاش شناخت و بیکبار دوری گزید و هوش و کوشش مردم را از نیرو نینداخت. هم از اینروست که در گفتگو از دین میگوییم : باید دین با زندگانی یکی باشد و زندگی جز از راه دین پیش نرود ، تا دو تایی درمیان نباشد و هوش و کوشش مردم به دو بخش نگردد.
✴️ تاریخچهی کوتاهی از مهنامهی پیمان
(بخش 3 از 4)
یک کوشش دیگر پیمان پیراستن زبان بود که از همان آغاز به عیبهای زبان پرداخت و راه چاره به آنها را شرح داد و برای آنکه نشان دهد فارسی میتواند زبانی رسا و توانا گردد ـ پیش از آنکه «فرهنگستان» را در برابر کوششهای او برپا کنند ـ دامن همت به کمر زد و گفتارهایش را به همان شیوهی درست (بسامان و از روی قاعدههای زبان) نوشت و نثری زیبنده را به نمایش آورد.
کسانی اگر بخواهند تأثیر پیمان را روی «شیوهی نویسش» فارسی تا امروز بسنجند و تحولی که در این زمینه پدید آورده بدانند ، راهش آنست که نوشتههای امروزی را با نوشتههای پیش از پیمان به سنجش کشند.
فراوانند کسانی که میپندارند کوشش کسروی در زمینهی زبان تنها جایگزین گردانیدن واژههای نو فارسی بجای واژههای بیگانه بوده. آری ، پیمان بجای واژههای بیگانه از برابرهای فارسی آنها سود میجست ولی این تنها یکی از کوشش او در زمینهی زبان بود. آنگاه خواست ما در اینجا نه تنها واژههایی که پیمان رواج داد بلکه بیش از همه «شیوهی نویسش» نویسندگان و ترجمانهاست.
با همهی دشمنیهایی که «ادبا» با پیشنهادهای پیمان در این زمینه کردند ، چون این زمینه بنیاد دانشی داشت ، زبون هیاهوها نگردید و راه خود را گشاد و پیش رفت. چنانکه بسیاری از دانشوران و ترجمانها که به یک زبان رسا و توانا نیاز سختی دارند از قاعدههایی که پیمان بازنمود پیروی کردهاند.
پیمان در راهی که بروی ایرانیان و جهانیان گشاد به هر زمینهای که درآمد دچار هوچیان و بدخواهانی گردید که به کارشکنی و آزار میپرداختند. از همان سال نخست که زمینهی «اروپاییگری» را آغاز کرد و نشان داد که شرقیان نباید چشم و گوش بسته پیروی از اروپا کنند بلکه باید در هر گام سود و زیان کارهای ایشان را بسنجند ، کسانی به مخالفتها برخاستند. لیکن دلیلهای نیرومند و پاسخهای بجا و دندانشکن پیمان ایشان را بر جای خویش نشاند. در سال دوم ، مانندهی همان هیاهو این بار در زمینهی شعر برخاست. یک دسته «ادیبان» گفتههای توأم با دلیل پیمان را که سود توده را از هر چیز دیگر جلوتر میگرفت برنمیتافتند و بر سر آن غوغاها برپا کردند. کسروی پس از سالها که از تاریخچهی پیمان یاد میکند از آزارهایی که در آن سال دیده و رنجهایی که کشیده با گلهمندی سخن میراند و آن سال را آزاردهندهتر از سالهای دیگر میشمارد.
گذشته از «ادیبان» ، در آن سال دشمنی دو تن ، یکی وزیر معارف و دیگری نخستوزیر با نوشتههای پیمان ، آسیبها به او رسانید. فروغی که نخستوزیر بود از چاپ بخش دوم «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» در پیمان جلو گرفت. هر جا نشست بجای آنکه در برابر دلیلهای پیمان او هم دلیل بیاورد ، برفتار عامیانهای گراییده زبان به بدگویی گشاد. علیاصغر حکمت هم که وزیر معارف بود شرط کرد که برای استادی دانشگاه باید از سخنانش بازگردد. کسروی چهار پنج سال پیش ، در سایهی رأیهای بیباکانهای که میداد و یک بار هم دربار رضاشاهی را محکوم کرد به همکارانش که از آسیبهای چنان حکمی بیمناک بودند چنین گفت : «آدمی تواند گیاه خورد و زنده ماند. این چه ترسیست که ما را فراگرفته؟». سرانجام برای آنکه استقلال رأی خود را نگاه دارد و زبون خواستهای بیرون از قانون علیاکبر داور وزیر عدلیه نگردد از عدلیه دست کشیده به وکالت پرداخت که این خود آسیب کمی برای او ، یک قاضی رتبه هشت دادگستری ، نبود. او این بار به زورورزی وزیر معارف گرفتار آمده بود و چون کسی نبود که از راهش بازگردد این بار نیز به هر آسیبی از این زورورزی تن داد. آسیبی که راه زندگانی را برویش تنگ میساخت.
لیکن کسروی با خدای خود پیمان بسته بود که در راهی که به آن آغازیده از پا ننشیند. همان را در مهنامه بدینسان نوشت : «مرا با خدا پیمانست که از پا ننشینم و این راه را بسر برم». آری ، کسروی از استادی دانشگاه چشم پوشید ولی از راهش بازنگردید.
کوتاهسخن ، هر جستاری که آغاز میشد پس از آنکه خردهگیران خردههاشان را مینوشتند و پیمان پاسخ میداد و زمانی میگذشت و دیگر کسی چیزی نمینوشت ، پیمان در آن گفتگو را میبست و سخن از جستار دیگری میراند. و کمتر به گفتگوی بسته شده بازمیگردید.
پیمان در سال بعد سخن از فلسفهی یونان آغاز کرد و بیپایی و زیانمندی آن را نشان داد. این بار نیز کسانی که به آن زمینه پرداخته و به آن دام گرفتار بودند ، در برابر پیمان بالا برافراشتند ولی سرانجام ایشان نیز همچون دو گروه پیش سپر انداخته خاموشی گزیدند.
(بخش 3 از 4)
یک کوشش دیگر پیمان پیراستن زبان بود که از همان آغاز به عیبهای زبان پرداخت و راه چاره به آنها را شرح داد و برای آنکه نشان دهد فارسی میتواند زبانی رسا و توانا گردد ـ پیش از آنکه «فرهنگستان» را در برابر کوششهای او برپا کنند ـ دامن همت به کمر زد و گفتارهایش را به همان شیوهی درست (بسامان و از روی قاعدههای زبان) نوشت و نثری زیبنده را به نمایش آورد.
کسانی اگر بخواهند تأثیر پیمان را روی «شیوهی نویسش» فارسی تا امروز بسنجند و تحولی که در این زمینه پدید آورده بدانند ، راهش آنست که نوشتههای امروزی را با نوشتههای پیش از پیمان به سنجش کشند.
فراوانند کسانی که میپندارند کوشش کسروی در زمینهی زبان تنها جایگزین گردانیدن واژههای نو فارسی بجای واژههای بیگانه بوده. آری ، پیمان بجای واژههای بیگانه از برابرهای فارسی آنها سود میجست ولی این تنها یکی از کوشش او در زمینهی زبان بود. آنگاه خواست ما در اینجا نه تنها واژههایی که پیمان رواج داد بلکه بیش از همه «شیوهی نویسش» نویسندگان و ترجمانهاست.
با همهی دشمنیهایی که «ادبا» با پیشنهادهای پیمان در این زمینه کردند ، چون این زمینه بنیاد دانشی داشت ، زبون هیاهوها نگردید و راه خود را گشاد و پیش رفت. چنانکه بسیاری از دانشوران و ترجمانها که به یک زبان رسا و توانا نیاز سختی دارند از قاعدههایی که پیمان بازنمود پیروی کردهاند.
پیمان در راهی که بروی ایرانیان و جهانیان گشاد به هر زمینهای که درآمد دچار هوچیان و بدخواهانی گردید که به کارشکنی و آزار میپرداختند. از همان سال نخست که زمینهی «اروپاییگری» را آغاز کرد و نشان داد که شرقیان نباید چشم و گوش بسته پیروی از اروپا کنند بلکه باید در هر گام سود و زیان کارهای ایشان را بسنجند ، کسانی به مخالفتها برخاستند. لیکن دلیلهای نیرومند و پاسخهای بجا و دندانشکن پیمان ایشان را بر جای خویش نشاند. در سال دوم ، مانندهی همان هیاهو این بار در زمینهی شعر برخاست. یک دسته «ادیبان» گفتههای توأم با دلیل پیمان را که سود توده را از هر چیز دیگر جلوتر میگرفت برنمیتافتند و بر سر آن غوغاها برپا کردند. کسروی پس از سالها که از تاریخچهی پیمان یاد میکند از آزارهایی که در آن سال دیده و رنجهایی که کشیده با گلهمندی سخن میراند و آن سال را آزاردهندهتر از سالهای دیگر میشمارد.
گذشته از «ادیبان» ، در آن سال دشمنی دو تن ، یکی وزیر معارف و دیگری نخستوزیر با نوشتههای پیمان ، آسیبها به او رسانید. فروغی که نخستوزیر بود از چاپ بخش دوم «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» در پیمان جلو گرفت. هر جا نشست بجای آنکه در برابر دلیلهای پیمان او هم دلیل بیاورد ، برفتار عامیانهای گراییده زبان به بدگویی گشاد. علیاصغر حکمت هم که وزیر معارف بود شرط کرد که برای استادی دانشگاه باید از سخنانش بازگردد. کسروی چهار پنج سال پیش ، در سایهی رأیهای بیباکانهای که میداد و یک بار هم دربار رضاشاهی را محکوم کرد به همکارانش که از آسیبهای چنان حکمی بیمناک بودند چنین گفت : «آدمی تواند گیاه خورد و زنده ماند. این چه ترسیست که ما را فراگرفته؟». سرانجام برای آنکه استقلال رأی خود را نگاه دارد و زبون خواستهای بیرون از قانون علیاکبر داور وزیر عدلیه نگردد از عدلیه دست کشیده به وکالت پرداخت که این خود آسیب کمی برای او ، یک قاضی رتبه هشت دادگستری ، نبود. او این بار به زورورزی وزیر معارف گرفتار آمده بود و چون کسی نبود که از راهش بازگردد این بار نیز به هر آسیبی از این زورورزی تن داد. آسیبی که راه زندگانی را برویش تنگ میساخت.
لیکن کسروی با خدای خود پیمان بسته بود که در راهی که به آن آغازیده از پا ننشیند. همان را در مهنامه بدینسان نوشت : «مرا با خدا پیمانست که از پا ننشینم و این راه را بسر برم». آری ، کسروی از استادی دانشگاه چشم پوشید ولی از راهش بازنگردید.
کوتاهسخن ، هر جستاری که آغاز میشد پس از آنکه خردهگیران خردههاشان را مینوشتند و پیمان پاسخ میداد و زمانی میگذشت و دیگر کسی چیزی نمینوشت ، پیمان در آن گفتگو را میبست و سخن از جستار دیگری میراند. و کمتر به گفتگوی بسته شده بازمیگردید.
پیمان در سال بعد سخن از فلسفهی یونان آغاز کرد و بیپایی و زیانمندی آن را نشان داد. این بار نیز کسانی که به آن زمینه پرداخته و به آن دام گرفتار بودند ، در برابر پیمان بالا برافراشتند ولی سرانجام ایشان نیز همچون دو گروه پیش سپر انداخته خاموشی گزیدند.
✴️ چرا چشم بسته بدام میافتند؟
از روزی که یکی از روزنامههای تهران تقاضای محاکمهی دارندهی پرچم را نمود و سپس بلانتیجه گزاشته و سکوت اختیار کرد و میتوان گفت که از کردهی خود نادم گشت روزنامهی پرچم آن گفتار را دنبال کرده و در زیر عنوان داوری توده گفتهی زیر را پراکنده ساخت :
«چون روزنامهی ... شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در روزنامه باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی از روزنامهها رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم.»
پس از آن پیشنهاد ، توده خود بداوری پرداخته و از هر گوشه و کناری سخنان خردپذیری را دربارهی شعرای خراباتی یا مفاخر این تودهی درمانده و بیچاره بآن روزنامه فرستاده و چاپ گردید و در این مقالات آنچه باید گفته شده و سخنانی که برای بیداری یک تودهی خوابآلود کافی باشد شرح داده شده است کنون نکتهای که لازم به تذکار ثانوی باشد باقی نیست ولی از آنجایی که این یک داوری است که توده باید بکند (آن تودهای که حق داوری دارد ، آن تودهای که زنده است ، آن تودهای که باغیرت و سرفراز است) لذا این گفتار را هم من تقدیم آن روزنامه مینمایم که اگر سزاوار چاپ باشد بچاپ رسانند.
من سخنان خود را بتودهی ایرانی و هممیهنان خود میگویم یا بپذیرید یا با دلیل عقلی رد کنید :
نخست از شما چند پرسش مینمایم : آیا میدانید مغول وحشی که عدهشان نسبتاً زیاد نبود چگونه بر کشور پهناور ایران تاخت و تاز کردند و ملیونها مردم این کشور را از دم تیغ گذراندند؟ آیا میدانید که چرا صدها سال است که ایرانیها بلکه سراسر شرق در بردگی و عبودیت زندگی میکنند و نمیتوانند خود را آزاد و سرافراز گردانند؟
آیا میدانید که چرا ایرانی نمیتواند ارجی را در جهان بشریت برای خود قائل شود؟ بیگفتگو است که باید پذیرفت در نتیجهی افکار شوم و آموزاک مَیشوم شعرای خراباتی و صوفیان و دیگران بوده و بیگفتگوست که باید پذیرفت در نتیجهی تأثیر کتابها و دیوانهای آنها بوده است. شما بگفتهی خود شیعی مذهب هستید در صورتی که اشعارتان سراپا جبریگری و صوفیگری و بیدینی است. من نمیدانم چرا شما چشم بسته بدام میافتید؟ چرا قوهی سنجش و راستیپرستی بکلی از مغزهای شما بیرون رفته؟ دو دستور ضد هم را چگونه در زندگی بکار میبندید؟
آقای گرامی که بمفاخر خود مینازی و سنگ بسینه میزنی آیا معنی مفاخر و بزرگ و دانشمند و بالاخره راهنما را میدانی؟ بیگمان نمیدانی زیرا اگر میدانستی سعدی و حافظ و ایرج میرزا و صدها مانندهای ایشان را از مفاخر و بزرگان و دانشمندان خود نمیشماردی. یکی از نشانیهای مرد دانشمند و راهنما این است که سخنان او بضد هم نباشد و همیشه یک راه را بپیماید.
دو دستور زندگی ضد هم مانند دو داروی متضاد یک پزشک میماند که غیر از اینکه بیمار را شفا نبخشد بیشتر او را در رنج اندازد و بدیهای دیگری باو دهد. این مفاخر شما غیر از اینکه در گوشهی خانقاهها نشسته و سخنان بیپایی ضد هم بهم بافتهاند برای سازش قافیه پشت پا بهر دستور زندگی زدهاند ، چکاری کردهاند؟
این مفاخر شما غیر از اینکه برای گرفتن صله و هدایایی زمانی اینجا و زمانی آنجا مداحی نموده و شاه وقت را در سر هفت کرسی فلک نشانده و تملق و چاپلوسی را از حد گذراندهاند و یا بیشرمانهترین سخنان را در هجو یکی که صله نداده است سرودهاند چه خدماتی بعالم بشریت یا تنها به میهن شما نمودهاند؟
این مفاخر شما زمانی خود را بخداشناسی زده و در آن غلو نمودهاند و زمانی بخدا ناسزا گفته کون و مکان را هیچ و پوچ پنداشتهاند. زمانی شما را بکوشش و کار و هنگامی بگوشهنشینی واداشتهاند. در بیتی شما را امیدوار بآتیه و متکی بکردارتان نموده و در بیت دیگر شما را به تسلیم در مقابل قضا و قدر و صبر و تحمل به ننگ تحریص کردهاند. آیا اینها کار یک شخص دانشمند یا بزرگ یا یک راهنما است. آیا سزاوار است که شما چنین کسانی را از مفاخر خود بشمارید و بر آنها ببالید؟
اینها مایهی سرافکندگی ایران و ایرانی و سراسر شرق میباشند. فسوسا که شما مردهپرستید. اگر میخواهید محاکمه کنید از مردگان آنانند و اگر از زندگان بخواهید نیز زیادند.
👇
از روزی که یکی از روزنامههای تهران تقاضای محاکمهی دارندهی پرچم را نمود و سپس بلانتیجه گزاشته و سکوت اختیار کرد و میتوان گفت که از کردهی خود نادم گشت روزنامهی پرچم آن گفتار را دنبال کرده و در زیر عنوان داوری توده گفتهی زیر را پراکنده ساخت :
«چون روزنامهی ... شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در روزنامه باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی از روزنامهها رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم.»
پس از آن پیشنهاد ، توده خود بداوری پرداخته و از هر گوشه و کناری سخنان خردپذیری را دربارهی شعرای خراباتی یا مفاخر این تودهی درمانده و بیچاره بآن روزنامه فرستاده و چاپ گردید و در این مقالات آنچه باید گفته شده و سخنانی که برای بیداری یک تودهی خوابآلود کافی باشد شرح داده شده است کنون نکتهای که لازم به تذکار ثانوی باشد باقی نیست ولی از آنجایی که این یک داوری است که توده باید بکند (آن تودهای که حق داوری دارد ، آن تودهای که زنده است ، آن تودهای که باغیرت و سرفراز است) لذا این گفتار را هم من تقدیم آن روزنامه مینمایم که اگر سزاوار چاپ باشد بچاپ رسانند.
من سخنان خود را بتودهی ایرانی و هممیهنان خود میگویم یا بپذیرید یا با دلیل عقلی رد کنید :
نخست از شما چند پرسش مینمایم : آیا میدانید مغول وحشی که عدهشان نسبتاً زیاد نبود چگونه بر کشور پهناور ایران تاخت و تاز کردند و ملیونها مردم این کشور را از دم تیغ گذراندند؟ آیا میدانید که چرا صدها سال است که ایرانیها بلکه سراسر شرق در بردگی و عبودیت زندگی میکنند و نمیتوانند خود را آزاد و سرافراز گردانند؟
آیا میدانید که چرا ایرانی نمیتواند ارجی را در جهان بشریت برای خود قائل شود؟ بیگفتگو است که باید پذیرفت در نتیجهی افکار شوم و آموزاک مَیشوم شعرای خراباتی و صوفیان و دیگران بوده و بیگفتگوست که باید پذیرفت در نتیجهی تأثیر کتابها و دیوانهای آنها بوده است. شما بگفتهی خود شیعی مذهب هستید در صورتی که اشعارتان سراپا جبریگری و صوفیگری و بیدینی است. من نمیدانم چرا شما چشم بسته بدام میافتید؟ چرا قوهی سنجش و راستیپرستی بکلی از مغزهای شما بیرون رفته؟ دو دستور ضد هم را چگونه در زندگی بکار میبندید؟
آقای گرامی که بمفاخر خود مینازی و سنگ بسینه میزنی آیا معنی مفاخر و بزرگ و دانشمند و بالاخره راهنما را میدانی؟ بیگمان نمیدانی زیرا اگر میدانستی سعدی و حافظ و ایرج میرزا و صدها مانندهای ایشان را از مفاخر و بزرگان و دانشمندان خود نمیشماردی. یکی از نشانیهای مرد دانشمند و راهنما این است که سخنان او بضد هم نباشد و همیشه یک راه را بپیماید.
دو دستور زندگی ضد هم مانند دو داروی متضاد یک پزشک میماند که غیر از اینکه بیمار را شفا نبخشد بیشتر او را در رنج اندازد و بدیهای دیگری باو دهد. این مفاخر شما غیر از اینکه در گوشهی خانقاهها نشسته و سخنان بیپایی ضد هم بهم بافتهاند برای سازش قافیه پشت پا بهر دستور زندگی زدهاند ، چکاری کردهاند؟
این مفاخر شما غیر از اینکه برای گرفتن صله و هدایایی زمانی اینجا و زمانی آنجا مداحی نموده و شاه وقت را در سر هفت کرسی فلک نشانده و تملق و چاپلوسی را از حد گذراندهاند و یا بیشرمانهترین سخنان را در هجو یکی که صله نداده است سرودهاند چه خدماتی بعالم بشریت یا تنها به میهن شما نمودهاند؟
این مفاخر شما زمانی خود را بخداشناسی زده و در آن غلو نمودهاند و زمانی بخدا ناسزا گفته کون و مکان را هیچ و پوچ پنداشتهاند. زمانی شما را بکوشش و کار و هنگامی بگوشهنشینی واداشتهاند. در بیتی شما را امیدوار بآتیه و متکی بکردارتان نموده و در بیت دیگر شما را به تسلیم در مقابل قضا و قدر و صبر و تحمل به ننگ تحریص کردهاند. آیا اینها کار یک شخص دانشمند یا بزرگ یا یک راهنما است. آیا سزاوار است که شما چنین کسانی را از مفاخر خود بشمارید و بر آنها ببالید؟
اینها مایهی سرافکندگی ایران و ایرانی و سراسر شرق میباشند. فسوسا که شما مردهپرستید. اگر میخواهید محاکمه کنید از مردگان آنانند و اگر از زندگان بخواهید نیز زیادند.
👇
چنانکه گفتم اگر شایستگی دارید اگر بحقایق پی بردهاید اگر قوهی راستیپرستی در نهادتان هست کسانی را بمحاکمه بخوانید که دیوانهای آن شعرای بیهودهگو را پیاپی چاپ کرده و بدست اولاد معصوم شما میدهند و روح غیرت و مردانگی را در آنها میکشند.
آن کسی را محاکمه کنید که به حافظ نام «لسان الغیب» میگزارد و دیوان او را با قرآن در یک رده میشمارد.
آن کسی را محاکمه کنید که برای آن اشعار پوچ و خانهبرانداز تفسیر ذکر میکند. باری کسانی را بمحاکمه کشید که کوچکترین دلبستگی باین کشور را نداشته و میخواهند که هر زمان دوران شاه سلطانحسین و تیمور را تجدید کرده و بدبختی نوینی برای این مرز و بوم فراهم سازند و در این زمان پر جنب و جوش باز میخواهند شما را با شعر سرگرم دارند و بیشرمانه غزلها و قصیدهها بهم بافته و بیرون میریزد و نام ادبیات بروی آنها میگزارند و مداحی و چاپلوسی دریغ نمیگویند.
اکنون که مدتها است روزنامهی پرچم منتشر میشود و حقایق را آشکار میسازد و شعرا یا بقول خودتان مفاخر شما را توبیخ کرده و پرده از روی اسرار آنها برمیدارد چرا خاموشید و چرا چیزی نمینویسید؟
اگر راست میگفتید اگر حقیقتاً سنگ به سینه میزدید و خود را طرفدار حقیقی شعرا میدانستید و میدانید کنون چرا خود را بناشنیدن میزنید؟
اگر از گفتههاتان پشیمان هستید و سخنان خردپذیر پرچم را پذیرفتهاید چرا پشتیبانی و همراهی نشان نمیدهید؟
چرا بغض و کینه و هوس را برای خاطر نجات میهن و درستکاری تودهمان کنار نمیگزارید؟
ملل زنده چترباز و جانباز تربیت میکنند ولی شما قافیهساز و سفسطهباز مهیا مینمایید.
مفاخر ملل زنده مردان جانفشان و سرداران جنگی بزرگیست که فداکاریها کرده و جانها نثار نموده و افتخارات برای کشور خود اندوختهاند ولی مفاخر شما تودهی ایرانی ، مردان سستعنصر خراباتی و روحمردهی چرسی و بنگی است که جز گوشهی خانقاه و خرابات جایی را نمیشناختند و جز بیهودهگویی سخنی بر زبان نمیراندند.
آنان فتوحات میکردند ، استقلال میگرفتند ، تودهشان را از بدبختی نجات میدادند ، ولی اینان شعر میسرودند ، مرثیه میگفتند ، تملق و چاپلوسی میکردند ، سادهپرستی و بادهپرستی را رواج میدادند ، خط سبز را توصیف مینمودند ، تاخت و تاز مغول را خشم الهی میدانستند ، تیمور را فرستادهی خدا مینامیدند و هزاران ننگینکاری و روسیاهی را بهم میآمیختند ...
آیا سزاوار است که این اشخاص را از مفاخر و نوابغ بشمارید؟ آیا سزاوار است که بیسمارک و کارل مارکس و ناپلئون و ولتر و سیسرون و نادرشاه و شاهعباس را همانند سعدی و حافظ و ایرج و مولوی دانست؟
آقای کسروی شما سالهاست که حقایق را میگویید و بر حال این ملت بیچاره خون دل میریزید و بهزاران آسیبها دچار گشته و متحمل شدهاید و سختیها بر خود روا شماردهاید ولی قدمی باز پس نگزاردهاید ، اینان که بمفاخر خود مینازند گویا فقط از روزی که روزنامهی پرچم منتشر میشود دانستهاند که شما چه میگویید و چه حقایقی را دنبال مینمایید.
اینست من بتمامی آنها متذکر میشوم که آقای کسروی ده سال است که بوسیلهی مجلهی پیمان و کتابهای گوناگون خود و چندی است با روزنامهی پرچم حقایقی را در دنیا منتشر کرده و میکنند و تاکنون هزاران مردان جانفشان و فداکار در هر گوشهی کشور برای اجرای آن حقایق آماده شدهاند که در آتیه ، تاریخ دربارهی کارها و خدمات آنها قضاوت خواهد کرد.
کنون باید جهانیان بدانند که پیمانیان و آزادگان در اجرای ارادهی خدایی میکوشند بخواست خدا و یاری او پیش میروند بدون شک فیروز خواهند شد. این کاری است که خدا خواسته است.
ما پیشگامان راه رستگاری براهنمایی آقای کسروی حقایقی را دنبال میکنیم که دنیا نظیرش را ندیده است. بمقصدی میخواهیم برسیم که پرارجترین و ورجاوندترین مقاصد جهانیان است. این حقایق نه تنها برای رستگاری ایران و ایرانیان بلکه برای تمام جهانیان است. ما دنیا را باین راه میخوانیم و جهان را میخواهیم برستگاری کشیم و از آلودگیها و درماندگیها رها سازیم. در آن روز ایرانیها مفاخر خود را خواهند شناخت و بر آنها خواهند بالید.
تهران م ـ مقدم
(پرچم روزانه ش 177)
آن کسی را محاکمه کنید که به حافظ نام «لسان الغیب» میگزارد و دیوان او را با قرآن در یک رده میشمارد.
آن کسی را محاکمه کنید که برای آن اشعار پوچ و خانهبرانداز تفسیر ذکر میکند. باری کسانی را بمحاکمه کشید که کوچکترین دلبستگی باین کشور را نداشته و میخواهند که هر زمان دوران شاه سلطانحسین و تیمور را تجدید کرده و بدبختی نوینی برای این مرز و بوم فراهم سازند و در این زمان پر جنب و جوش باز میخواهند شما را با شعر سرگرم دارند و بیشرمانه غزلها و قصیدهها بهم بافته و بیرون میریزد و نام ادبیات بروی آنها میگزارند و مداحی و چاپلوسی دریغ نمیگویند.
اکنون که مدتها است روزنامهی پرچم منتشر میشود و حقایق را آشکار میسازد و شعرا یا بقول خودتان مفاخر شما را توبیخ کرده و پرده از روی اسرار آنها برمیدارد چرا خاموشید و چرا چیزی نمینویسید؟
اگر راست میگفتید اگر حقیقتاً سنگ به سینه میزدید و خود را طرفدار حقیقی شعرا میدانستید و میدانید کنون چرا خود را بناشنیدن میزنید؟
اگر از گفتههاتان پشیمان هستید و سخنان خردپذیر پرچم را پذیرفتهاید چرا پشتیبانی و همراهی نشان نمیدهید؟
چرا بغض و کینه و هوس را برای خاطر نجات میهن و درستکاری تودهمان کنار نمیگزارید؟
ملل زنده چترباز و جانباز تربیت میکنند ولی شما قافیهساز و سفسطهباز مهیا مینمایید.
مفاخر ملل زنده مردان جانفشان و سرداران جنگی بزرگیست که فداکاریها کرده و جانها نثار نموده و افتخارات برای کشور خود اندوختهاند ولی مفاخر شما تودهی ایرانی ، مردان سستعنصر خراباتی و روحمردهی چرسی و بنگی است که جز گوشهی خانقاه و خرابات جایی را نمیشناختند و جز بیهودهگویی سخنی بر زبان نمیراندند.
آنان فتوحات میکردند ، استقلال میگرفتند ، تودهشان را از بدبختی نجات میدادند ، ولی اینان شعر میسرودند ، مرثیه میگفتند ، تملق و چاپلوسی میکردند ، سادهپرستی و بادهپرستی را رواج میدادند ، خط سبز را توصیف مینمودند ، تاخت و تاز مغول را خشم الهی میدانستند ، تیمور را فرستادهی خدا مینامیدند و هزاران ننگینکاری و روسیاهی را بهم میآمیختند ...
آیا سزاوار است که این اشخاص را از مفاخر و نوابغ بشمارید؟ آیا سزاوار است که بیسمارک و کارل مارکس و ناپلئون و ولتر و سیسرون و نادرشاه و شاهعباس را همانند سعدی و حافظ و ایرج و مولوی دانست؟
آقای کسروی شما سالهاست که حقایق را میگویید و بر حال این ملت بیچاره خون دل میریزید و بهزاران آسیبها دچار گشته و متحمل شدهاید و سختیها بر خود روا شماردهاید ولی قدمی باز پس نگزاردهاید ، اینان که بمفاخر خود مینازند گویا فقط از روزی که روزنامهی پرچم منتشر میشود دانستهاند که شما چه میگویید و چه حقایقی را دنبال مینمایید.
اینست من بتمامی آنها متذکر میشوم که آقای کسروی ده سال است که بوسیلهی مجلهی پیمان و کتابهای گوناگون خود و چندی است با روزنامهی پرچم حقایقی را در دنیا منتشر کرده و میکنند و تاکنون هزاران مردان جانفشان و فداکار در هر گوشهی کشور برای اجرای آن حقایق آماده شدهاند که در آتیه ، تاریخ دربارهی کارها و خدمات آنها قضاوت خواهد کرد.
کنون باید جهانیان بدانند که پیمانیان و آزادگان در اجرای ارادهی خدایی میکوشند بخواست خدا و یاری او پیش میروند بدون شک فیروز خواهند شد. این کاری است که خدا خواسته است.
ما پیشگامان راه رستگاری براهنمایی آقای کسروی حقایقی را دنبال میکنیم که دنیا نظیرش را ندیده است. بمقصدی میخواهیم برسیم که پرارجترین و ورجاوندترین مقاصد جهانیان است. این حقایق نه تنها برای رستگاری ایران و ایرانیان بلکه برای تمام جهانیان است. ما دنیا را باین راه میخوانیم و جهان را میخواهیم برستگاری کشیم و از آلودگیها و درماندگیها رها سازیم. در آن روز ایرانیها مفاخر خود را خواهند شناخت و بر آنها خواهند بالید.
تهران م ـ مقدم
(پرچم روزانه ش 177)
✴️ از پشتیبانان پیمان
عباس سلطانی ، محمد امام ، احسانالله آزادی و ضیاء امام
این چهار تن از یاران خوزستانند.
احسانالله آزادی همان یار ارجداریست که با حسین یزدانیان در پیشامد ترور نخست احمد کسروی (اردیبهشت 1324) همراه او بودند و در برابر مشتی اوباش و قاتل ایستادگی جانفشانانه کردند.
عباس سلطانی ، محمد امام ، احسانالله آزادی و ضیاء امام
این چهار تن از یاران خوزستانند.
احسانالله آزادی همان یار ارجداریست که با حسین یزدانیان در پیشامد ترور نخست احمد کسروی (اردیبهشت 1324) همراه او بودند و در برابر مشتی اوباش و قاتل ایستادگی جانفشانانه کردند.