از آنسو پیمان جز از این زمینههای تاریخی و زبانشناسی به دیگر زمینهها که ارجدارترین آن «معنی جهان و زندگانی» است پرداخت که ارج او بیش از همه از این رهگذر میباشد. از گردآمدهی گفتارهای پیمان در زمینهی یادشده این کتابها و دفترها فراهم آمد : «در پیرامون رمان» ، «من چه میگویم؟» ، «ایران و اسلام» ، «در پیرامون فلسفه» ، «دردها و درمانها» ، «تیشههای سیاست» ، «یک دین و یک درفش» ، «در پاسخ حقیقتگو» ، «ما چه میخواهیم؟» ، «اکنون و آینده ما راست». همچنین یک رشته دفتر در زمینهی شعر و «ادبیات» : «شعر در ایران» ، «ادبیات منظوم ایران» ، «در پیرامون شعر و صوفیگری» و «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی».
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار سیزدهم : پاکدینی (تکهی یک از دو)
تا اینجا سخن از باورهای دینی داشتیم و اینک کوتاهشدهی آنها را میآوریم :
جهانیان را از دین گریزی نیست. کسانی کی توانند در اینجهان زیند و دربارهی آن نیندیشند؟!..
دین شاهراه زندگی و از بهر آنست که مردمان در آن گرد آیند و پراکنده نباشند. هر آنچه مایهی پراکندگی مردمان باشد بیدینی است.
دین سبکباریست و همیشه برانگیختگان بار از دوش مردمان برداشتهاند.
دین خدای یگانه و دانا و توانا را شناختن و بجاویدانی روان باور داشتن است. بیرون از اینها از دین بیرونست.
در دین کسی را جایگاه نیست و هرگز نشاید نام آفریدهای را با نام آفریدگار توأم گردانید.
جز بخدا نیایش و نماز نشاید و این از بتپرستی است که کسی در برابر مردهای یا زندهای گردن خم سازد.
کسی را با خدا پیوند نیست و این از بدترین نادانیهاست که یکی را فرزند خدا شمارند و یا کسانی بیشرمانه دم از پیوستن بخدا زنند.
کسی را در کارهای خدا دستی نیست. آفریدن و میرانیدن و روزی دادن و گناه آمرزیدن همه ویژهی آفریدگار است و هرگز دیگری را در آنها هَنبازی[شریک] نیست.
خدا بهمه نزدیک است و هرگز بمیانجی نیازی نیست.
ما خدا را از دیدن اینجهان میشناسیم ، و این جز تا چند گام باز نیست که باید آن را دلگرمانه پیمود ، و فراتر از آن گامی ننهاد.
این خداناشناسیست که کسانی گفتگو از گوهر خدا کنند و درپی انگار و پندار افتند.
آدمی برگزیدهی آفریدگان است و بدا نادانیا که کسانی او را بپای جانوران برند.
آدمی اگرچه از جنس جانورانست با آنها یکی نیست. آدمی اگرهم از بوزینه برخاسته باز آفریدهی جداییست. بوزینه کجا و آدمیزاد کجا؟!.
آدمی گذشته از تن و جان دارای روان میباشد. این روان است که به وی ارج آدمیگری میدهد و این روان است که پس از نابودی تن و جان بازماند.
برانگیختگان فرستادگان خدا بودند و آمده و رفتهاند. باید آنان را براست داشت و نباید جایی از بهر آنان در دین باز کرد و نامهای آنان را با نام خدای جاویدان توأم گردانید.
آنان همه فرستادهی یک خدا بودند ، و همه از بهر یک چیز برخاستند. این خود گمراهیست که کسانی جدایی میان آنان اندازند و هر گروهی یکی را ویژهی خود گرفته بکشاکش و دستهبندی برخیزند. اینان پزشکان جهان بودند و این نادانی است که بدستورهای پزشکان نپرداخته بخود آنان پردازند و بنامهای ایشان دستهبندی کنند.
دین ـ یا روشنتر بگویم : باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که همیشه پایدار است و هیچگاه دیگر نگردد و ما را نیز فزونتر از آنچه بوده سخنی نیست. بارها گفتهایم دین نه چیزیست کهن و نو گردد. همان دین کهن است ولی میباید راه را از سرگرفت.
🔸 گفتار سیزدهم : پاکدینی (تکهی یک از دو)
تا اینجا سخن از باورهای دینی داشتیم و اینک کوتاهشدهی آنها را میآوریم :
جهانیان را از دین گریزی نیست. کسانی کی توانند در اینجهان زیند و دربارهی آن نیندیشند؟!..
دین شاهراه زندگی و از بهر آنست که مردمان در آن گرد آیند و پراکنده نباشند. هر آنچه مایهی پراکندگی مردمان باشد بیدینی است.
دین سبکباریست و همیشه برانگیختگان بار از دوش مردمان برداشتهاند.
دین خدای یگانه و دانا و توانا را شناختن و بجاویدانی روان باور داشتن است. بیرون از اینها از دین بیرونست.
در دین کسی را جایگاه نیست و هرگز نشاید نام آفریدهای را با نام آفریدگار توأم گردانید.
جز بخدا نیایش و نماز نشاید و این از بتپرستی است که کسی در برابر مردهای یا زندهای گردن خم سازد.
کسی را با خدا پیوند نیست و این از بدترین نادانیهاست که یکی را فرزند خدا شمارند و یا کسانی بیشرمانه دم از پیوستن بخدا زنند.
کسی را در کارهای خدا دستی نیست. آفریدن و میرانیدن و روزی دادن و گناه آمرزیدن همه ویژهی آفریدگار است و هرگز دیگری را در آنها هَنبازی[شریک] نیست.
خدا بهمه نزدیک است و هرگز بمیانجی نیازی نیست.
ما خدا را از دیدن اینجهان میشناسیم ، و این جز تا چند گام باز نیست که باید آن را دلگرمانه پیمود ، و فراتر از آن گامی ننهاد.
این خداناشناسیست که کسانی گفتگو از گوهر خدا کنند و درپی انگار و پندار افتند.
آدمی برگزیدهی آفریدگان است و بدا نادانیا که کسانی او را بپای جانوران برند.
آدمی اگرچه از جنس جانورانست با آنها یکی نیست. آدمی اگرهم از بوزینه برخاسته باز آفریدهی جداییست. بوزینه کجا و آدمیزاد کجا؟!.
آدمی گذشته از تن و جان دارای روان میباشد. این روان است که به وی ارج آدمیگری میدهد و این روان است که پس از نابودی تن و جان بازماند.
برانگیختگان فرستادگان خدا بودند و آمده و رفتهاند. باید آنان را براست داشت و نباید جایی از بهر آنان در دین باز کرد و نامهای آنان را با نام خدای جاویدان توأم گردانید.
آنان همه فرستادهی یک خدا بودند ، و همه از بهر یک چیز برخاستند. این خود گمراهیست که کسانی جدایی میان آنان اندازند و هر گروهی یکی را ویژهی خود گرفته بکشاکش و دستهبندی برخیزند. اینان پزشکان جهان بودند و این نادانی است که بدستورهای پزشکان نپرداخته بخود آنان پردازند و بنامهای ایشان دستهبندی کنند.
دین ـ یا روشنتر بگویم : باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که همیشه پایدار است و هیچگاه دیگر نگردد و ما را نیز فزونتر از آنچه بوده سخنی نیست. بارها گفتهایم دین نه چیزیست کهن و نو گردد. همان دین کهن است ولی میباید راه را از سرگرفت.
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 4)
ببینید : ما قانونها گزارده ، عدلیه برپا گردانیدهایم. اینها پدید آمده از نیکخواهی و داددوستی آدمیست.
شما در خیابان راه روید یا در بازار بگردید. خواهید دید جوانی بناتوانی رسیده او را میزند یا بازرگانی پول کسی را گرفته است و نمیدهد. اینها نمونههای خودخواهیست. اینها نشانههایی از گوهر جانی آدمیست.
ولی در برابر آنها عدلیه و قانون را میبینید. آن جوانی که ناتوانی را زده است بدادگاه کشیده زشتی کارش را برخش میکشند و کیفری باو میدهند. آن بازرگانی که پول دیگری را خورده ، پول را از او پس میگیرند و بدی کارش را باو میفهمانند. اینها نیز نمونههای نیکخواهی و داددوستی آدمیست. اینها از گوهر روانی اوست.
دادگاه و قانون را خود آدمی پدید آورده و برای جلوگیری از خودخواهیهای او پدید آمده. اکنون کوشش ما در آن راه است که این دادگاه و داوری ، بزرگتر و نیرومندتر گردیده کارهای دولتها را نیز بزیر نگهبانی خود گیرد. بدانسان که یکهها[=افراد] دوسخنیهای خود را با داوری بپایان میرسانند ، دولتها نیز همان را کنند و بر سر هر گفتگویی دست به جَنگاچ[=سلاح] نبرند و جهان را با خون نیالایند. بدانسان که دادگاهها برای جلوگیری از خودخواهیهای یکهها برپاست ، دادگاهی نیز برای جلوگیری از خودخواهیهای تودهها برپا گردد.
این جنگها و خونریزیها از گوهر جانی آدمیست و آن دادگاه بزرگ که خواسته میشود از گوهر روانی او خواهد بود.
شگفتست که ما چون یاد عدلیه و قانون میکنیم و این سخنان را میگوییم ، بیدرنگ پاسخ داده میگویند : «آن هم نبرد است». خندهآور است که تنها یک واژهی نبرد را یاد گرفتهاند و نافهمیده و نااندیشیده به هر چیزی میگویند : «نبرد است».
آیا داوری دستگاه نبرد است؟!. آیا داوری بآهنگ نبرد بکار بسته میشود؟!. آیا داوری که پشت میز نشسته حکم میدهد ، با کسی مینبردد؟!. بهتر است بیندیشید و بگویید.
میگویند : دستگاه عدلیه را ناتوانان در برابر توانایان پدید آوردهاند! آن هم افزار نبرد آنهاست! میگویم : بد فهمیدهاید. ناتوانان اگر زور نداشتهاند چگونه توانستهاند عدلیه را برپا گردانند و چگونه میتوانند آن را راه برند؟!. اگر زور داشتهاند پس چگونه ناتوان بودهاند؟!.
بسیار شگفتست : کسی که پول کسی را گرفته و خورده میگویند : نبرد کرده. کسی که آن پول را گرفته بآن کس برمیگرداند این را هم میگویند : نبرد کرده.
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 4)
ببینید : ما قانونها گزارده ، عدلیه برپا گردانیدهایم. اینها پدید آمده از نیکخواهی و داددوستی آدمیست.
شما در خیابان راه روید یا در بازار بگردید. خواهید دید جوانی بناتوانی رسیده او را میزند یا بازرگانی پول کسی را گرفته است و نمیدهد. اینها نمونههای خودخواهیست. اینها نشانههایی از گوهر جانی آدمیست.
ولی در برابر آنها عدلیه و قانون را میبینید. آن جوانی که ناتوانی را زده است بدادگاه کشیده زشتی کارش را برخش میکشند و کیفری باو میدهند. آن بازرگانی که پول دیگری را خورده ، پول را از او پس میگیرند و بدی کارش را باو میفهمانند. اینها نیز نمونههای نیکخواهی و داددوستی آدمیست. اینها از گوهر روانی اوست.
دادگاه و قانون را خود آدمی پدید آورده و برای جلوگیری از خودخواهیهای او پدید آمده. اکنون کوشش ما در آن راه است که این دادگاه و داوری ، بزرگتر و نیرومندتر گردیده کارهای دولتها را نیز بزیر نگهبانی خود گیرد. بدانسان که یکهها[=افراد] دوسخنیهای خود را با داوری بپایان میرسانند ، دولتها نیز همان را کنند و بر سر هر گفتگویی دست به جَنگاچ[=سلاح] نبرند و جهان را با خون نیالایند. بدانسان که دادگاهها برای جلوگیری از خودخواهیهای یکهها برپاست ، دادگاهی نیز برای جلوگیری از خودخواهیهای تودهها برپا گردد.
این جنگها و خونریزیها از گوهر جانی آدمیست و آن دادگاه بزرگ که خواسته میشود از گوهر روانی او خواهد بود.
شگفتست که ما چون یاد عدلیه و قانون میکنیم و این سخنان را میگوییم ، بیدرنگ پاسخ داده میگویند : «آن هم نبرد است». خندهآور است که تنها یک واژهی نبرد را یاد گرفتهاند و نافهمیده و نااندیشیده به هر چیزی میگویند : «نبرد است».
آیا داوری دستگاه نبرد است؟!. آیا داوری بآهنگ نبرد بکار بسته میشود؟!. آیا داوری که پشت میز نشسته حکم میدهد ، با کسی مینبردد؟!. بهتر است بیندیشید و بگویید.
میگویند : دستگاه عدلیه را ناتوانان در برابر توانایان پدید آوردهاند! آن هم افزار نبرد آنهاست! میگویم : بد فهمیدهاید. ناتوانان اگر زور نداشتهاند چگونه توانستهاند عدلیه را برپا گردانند و چگونه میتوانند آن را راه برند؟!. اگر زور داشتهاند پس چگونه ناتوان بودهاند؟!.
بسیار شگفتست : کسی که پول کسی را گرفته و خورده میگویند : نبرد کرده. کسی که آن پول را گرفته بآن کس برمیگرداند این را هم میگویند : نبرد کرده.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 7
2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست ـ (تکهی 1)
این داستان «نساختن» یکی از آزمایشگاهها ، یا بهتر گویم : یکی از لغزشگاهها میباشد ، و در اینجاست که دروغگویان و هوسبازان شناخته گردند و پرده از روی کارشان برافتد. در اینجاست که معنی درست راهنما شناخته شود و هر کسی آن را دریابد. ما چون میگوییم : «نساختن» ، آخشیج هم یا وارونهی یکدیگر بودن دو چیز را نمیخواهیم تنها آخشیج یا وارونهی هم بودن نیست که باید «نساختن» نامید. خود «دو چیز بودن» نیز نساختن است ، و چون شما مردم را بکارهای بیهودهای برانگیزید و سرگرمشان دارید این خود با پیشرفت زندگانی نخواهد ساخت و مایهی پس ماندن توده خواهد بود. زیرا بخشی از هوش و کوشش مردم بآن بیهودهکاریها رفته و جز کمی در راه پیشرفت زندگی بکار نخواهد رفت.
این یک قانون همگانیست ، یک چیز را بچند بخش کنی از نیروی آن کاهد. شما هنگامی که کتاب بدست گرفتهاید و میخوانید اگر بگفتگوی پیرامونیان نیز گوش دارید هوشتان به دو بخش گردیده و از نیرو کاهد و نتیجه این باشد که نه کتاب را نیک فهمید و نه آن گفتگو را نیک فراگیرید. اینست میگوییم : «دو چیز بودن» خود نساختن است. میگوییم : باید در زندگانی آرمانی بدیده گرفت و بسوی آن پیش رفت و هرچه که با آن پیوستگی نمیدارد و در رسیدن بآن ما را یاری نمیتواند بیهودهاش شناخت و بیکبار دوری گزید و هوش و کوشش مردم را از نیرو نینداخت. هم از اینروست که در گفتگو از دین میگوییم : باید دین با زندگانی یکی باشد و زندگی جز از راه دین پیش نرود ، تا دو تایی درمیان نباشد و هوش و کوشش مردم به دو بخش نگردد.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 7
2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست ـ (تکهی 1)
این داستان «نساختن» یکی از آزمایشگاهها ، یا بهتر گویم : یکی از لغزشگاهها میباشد ، و در اینجاست که دروغگویان و هوسبازان شناخته گردند و پرده از روی کارشان برافتد. در اینجاست که معنی درست راهنما شناخته شود و هر کسی آن را دریابد. ما چون میگوییم : «نساختن» ، آخشیج هم یا وارونهی یکدیگر بودن دو چیز را نمیخواهیم تنها آخشیج یا وارونهی هم بودن نیست که باید «نساختن» نامید. خود «دو چیز بودن» نیز نساختن است ، و چون شما مردم را بکارهای بیهودهای برانگیزید و سرگرمشان دارید این خود با پیشرفت زندگانی نخواهد ساخت و مایهی پس ماندن توده خواهد بود. زیرا بخشی از هوش و کوشش مردم بآن بیهودهکاریها رفته و جز کمی در راه پیشرفت زندگی بکار نخواهد رفت.
این یک قانون همگانیست ، یک چیز را بچند بخش کنی از نیروی آن کاهد. شما هنگامی که کتاب بدست گرفتهاید و میخوانید اگر بگفتگوی پیرامونیان نیز گوش دارید هوشتان به دو بخش گردیده و از نیرو کاهد و نتیجه این باشد که نه کتاب را نیک فهمید و نه آن گفتگو را نیک فراگیرید. اینست میگوییم : «دو چیز بودن» خود نساختن است. میگوییم : باید در زندگانی آرمانی بدیده گرفت و بسوی آن پیش رفت و هرچه که با آن پیوستگی نمیدارد و در رسیدن بآن ما را یاری نمیتواند بیهودهاش شناخت و بیکبار دوری گزید و هوش و کوشش مردم را از نیرو نینداخت. هم از اینروست که در گفتگو از دین میگوییم : باید دین با زندگانی یکی باشد و زندگی جز از راه دین پیش نرود ، تا دو تایی درمیان نباشد و هوش و کوشش مردم به دو بخش نگردد.
✴️ تاریخچهی کوتاهی از مهنامهی پیمان
(بخش 3 از 4)
یک کوشش دیگر پیمان پیراستن زبان بود که از همان آغاز به عیبهای زبان پرداخت و راه چاره به آنها را شرح داد و برای آنکه نشان دهد فارسی میتواند زبانی رسا و توانا گردد ـ پیش از آنکه «فرهنگستان» را در برابر کوششهای او برپا کنند ـ دامن همت به کمر زد و گفتارهایش را به همان شیوهی درست (بسامان و از روی قاعدههای زبان) نوشت و نثری زیبنده را به نمایش آورد.
کسانی اگر بخواهند تأثیر پیمان را روی «شیوهی نویسش» فارسی تا امروز بسنجند و تحولی که در این زمینه پدید آورده بدانند ، راهش آنست که نوشتههای امروزی را با نوشتههای پیش از پیمان به سنجش کشند.
فراوانند کسانی که میپندارند کوشش کسروی در زمینهی زبان تنها جایگزین گردانیدن واژههای نو فارسی بجای واژههای بیگانه بوده. آری ، پیمان بجای واژههای بیگانه از برابرهای فارسی آنها سود میجست ولی این تنها یکی از کوشش او در زمینهی زبان بود. آنگاه خواست ما در اینجا نه تنها واژههایی که پیمان رواج داد بلکه بیش از همه «شیوهی نویسش» نویسندگان و ترجمانهاست.
با همهی دشمنیهایی که «ادبا» با پیشنهادهای پیمان در این زمینه کردند ، چون این زمینه بنیاد دانشی داشت ، زبون هیاهوها نگردید و راه خود را گشاد و پیش رفت. چنانکه بسیاری از دانشوران و ترجمانها که به یک زبان رسا و توانا نیاز سختی دارند از قاعدههایی که پیمان بازنمود پیروی کردهاند.
پیمان در راهی که بروی ایرانیان و جهانیان گشاد به هر زمینهای که درآمد دچار هوچیان و بدخواهانی گردید که به کارشکنی و آزار میپرداختند. از همان سال نخست که زمینهی «اروپاییگری» را آغاز کرد و نشان داد که شرقیان نباید چشم و گوش بسته پیروی از اروپا کنند بلکه باید در هر گام سود و زیان کارهای ایشان را بسنجند ، کسانی به مخالفتها برخاستند. لیکن دلیلهای نیرومند و پاسخهای بجا و دندانشکن پیمان ایشان را بر جای خویش نشاند. در سال دوم ، مانندهی همان هیاهو این بار در زمینهی شعر برخاست. یک دسته «ادیبان» گفتههای توأم با دلیل پیمان را که سود توده را از هر چیز دیگر جلوتر میگرفت برنمیتافتند و بر سر آن غوغاها برپا کردند. کسروی پس از سالها که از تاریخچهی پیمان یاد میکند از آزارهایی که در آن سال دیده و رنجهایی که کشیده با گلهمندی سخن میراند و آن سال را آزاردهندهتر از سالهای دیگر میشمارد.
گذشته از «ادیبان» ، در آن سال دشمنی دو تن ، یکی وزیر معارف و دیگری نخستوزیر با نوشتههای پیمان ، آسیبها به او رسانید. فروغی که نخستوزیر بود از چاپ بخش دوم «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» در پیمان جلو گرفت. هر جا نشست بجای آنکه در برابر دلیلهای پیمان او هم دلیل بیاورد ، برفتار عامیانهای گراییده زبان به بدگویی گشاد. علیاصغر حکمت هم که وزیر معارف بود شرط کرد که برای استادی دانشگاه باید از سخنانش بازگردد. کسروی چهار پنج سال پیش ، در سایهی رأیهای بیباکانهای که میداد و یک بار هم دربار رضاشاهی را محکوم کرد به همکارانش که از آسیبهای چنان حکمی بیمناک بودند چنین گفت : «آدمی تواند گیاه خورد و زنده ماند. این چه ترسیست که ما را فراگرفته؟». سرانجام برای آنکه استقلال رأی خود را نگاه دارد و زبون خواستهای بیرون از قانون علیاکبر داور وزیر عدلیه نگردد از عدلیه دست کشیده به وکالت پرداخت که این خود آسیب کمی برای او ، یک قاضی رتبه هشت دادگستری ، نبود. او این بار به زورورزی وزیر معارف گرفتار آمده بود و چون کسی نبود که از راهش بازگردد این بار نیز به هر آسیبی از این زورورزی تن داد. آسیبی که راه زندگانی را برویش تنگ میساخت.
لیکن کسروی با خدای خود پیمان بسته بود که در راهی که به آن آغازیده از پا ننشیند. همان را در مهنامه بدینسان نوشت : «مرا با خدا پیمانست که از پا ننشینم و این راه را بسر برم». آری ، کسروی از استادی دانشگاه چشم پوشید ولی از راهش بازنگردید.
کوتاهسخن ، هر جستاری که آغاز میشد پس از آنکه خردهگیران خردههاشان را مینوشتند و پیمان پاسخ میداد و زمانی میگذشت و دیگر کسی چیزی نمینوشت ، پیمان در آن گفتگو را میبست و سخن از جستار دیگری میراند. و کمتر به گفتگوی بسته شده بازمیگردید.
پیمان در سال بعد سخن از فلسفهی یونان آغاز کرد و بیپایی و زیانمندی آن را نشان داد. این بار نیز کسانی که به آن زمینه پرداخته و به آن دام گرفتار بودند ، در برابر پیمان بالا برافراشتند ولی سرانجام ایشان نیز همچون دو گروه پیش سپر انداخته خاموشی گزیدند.
(بخش 3 از 4)
یک کوشش دیگر پیمان پیراستن زبان بود که از همان آغاز به عیبهای زبان پرداخت و راه چاره به آنها را شرح داد و برای آنکه نشان دهد فارسی میتواند زبانی رسا و توانا گردد ـ پیش از آنکه «فرهنگستان» را در برابر کوششهای او برپا کنند ـ دامن همت به کمر زد و گفتارهایش را به همان شیوهی درست (بسامان و از روی قاعدههای زبان) نوشت و نثری زیبنده را به نمایش آورد.
کسانی اگر بخواهند تأثیر پیمان را روی «شیوهی نویسش» فارسی تا امروز بسنجند و تحولی که در این زمینه پدید آورده بدانند ، راهش آنست که نوشتههای امروزی را با نوشتههای پیش از پیمان به سنجش کشند.
فراوانند کسانی که میپندارند کوشش کسروی در زمینهی زبان تنها جایگزین گردانیدن واژههای نو فارسی بجای واژههای بیگانه بوده. آری ، پیمان بجای واژههای بیگانه از برابرهای فارسی آنها سود میجست ولی این تنها یکی از کوشش او در زمینهی زبان بود. آنگاه خواست ما در اینجا نه تنها واژههایی که پیمان رواج داد بلکه بیش از همه «شیوهی نویسش» نویسندگان و ترجمانهاست.
با همهی دشمنیهایی که «ادبا» با پیشنهادهای پیمان در این زمینه کردند ، چون این زمینه بنیاد دانشی داشت ، زبون هیاهوها نگردید و راه خود را گشاد و پیش رفت. چنانکه بسیاری از دانشوران و ترجمانها که به یک زبان رسا و توانا نیاز سختی دارند از قاعدههایی که پیمان بازنمود پیروی کردهاند.
پیمان در راهی که بروی ایرانیان و جهانیان گشاد به هر زمینهای که درآمد دچار هوچیان و بدخواهانی گردید که به کارشکنی و آزار میپرداختند. از همان سال نخست که زمینهی «اروپاییگری» را آغاز کرد و نشان داد که شرقیان نباید چشم و گوش بسته پیروی از اروپا کنند بلکه باید در هر گام سود و زیان کارهای ایشان را بسنجند ، کسانی به مخالفتها برخاستند. لیکن دلیلهای نیرومند و پاسخهای بجا و دندانشکن پیمان ایشان را بر جای خویش نشاند. در سال دوم ، مانندهی همان هیاهو این بار در زمینهی شعر برخاست. یک دسته «ادیبان» گفتههای توأم با دلیل پیمان را که سود توده را از هر چیز دیگر جلوتر میگرفت برنمیتافتند و بر سر آن غوغاها برپا کردند. کسروی پس از سالها که از تاریخچهی پیمان یاد میکند از آزارهایی که در آن سال دیده و رنجهایی که کشیده با گلهمندی سخن میراند و آن سال را آزاردهندهتر از سالهای دیگر میشمارد.
گذشته از «ادیبان» ، در آن سال دشمنی دو تن ، یکی وزیر معارف و دیگری نخستوزیر با نوشتههای پیمان ، آسیبها به او رسانید. فروغی که نخستوزیر بود از چاپ بخش دوم «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» در پیمان جلو گرفت. هر جا نشست بجای آنکه در برابر دلیلهای پیمان او هم دلیل بیاورد ، برفتار عامیانهای گراییده زبان به بدگویی گشاد. علیاصغر حکمت هم که وزیر معارف بود شرط کرد که برای استادی دانشگاه باید از سخنانش بازگردد. کسروی چهار پنج سال پیش ، در سایهی رأیهای بیباکانهای که میداد و یک بار هم دربار رضاشاهی را محکوم کرد به همکارانش که از آسیبهای چنان حکمی بیمناک بودند چنین گفت : «آدمی تواند گیاه خورد و زنده ماند. این چه ترسیست که ما را فراگرفته؟». سرانجام برای آنکه استقلال رأی خود را نگاه دارد و زبون خواستهای بیرون از قانون علیاکبر داور وزیر عدلیه نگردد از عدلیه دست کشیده به وکالت پرداخت که این خود آسیب کمی برای او ، یک قاضی رتبه هشت دادگستری ، نبود. او این بار به زورورزی وزیر معارف گرفتار آمده بود و چون کسی نبود که از راهش بازگردد این بار نیز به هر آسیبی از این زورورزی تن داد. آسیبی که راه زندگانی را برویش تنگ میساخت.
لیکن کسروی با خدای خود پیمان بسته بود که در راهی که به آن آغازیده از پا ننشیند. همان را در مهنامه بدینسان نوشت : «مرا با خدا پیمانست که از پا ننشینم و این راه را بسر برم». آری ، کسروی از استادی دانشگاه چشم پوشید ولی از راهش بازنگردید.
کوتاهسخن ، هر جستاری که آغاز میشد پس از آنکه خردهگیران خردههاشان را مینوشتند و پیمان پاسخ میداد و زمانی میگذشت و دیگر کسی چیزی نمینوشت ، پیمان در آن گفتگو را میبست و سخن از جستار دیگری میراند. و کمتر به گفتگوی بسته شده بازمیگردید.
پیمان در سال بعد سخن از فلسفهی یونان آغاز کرد و بیپایی و زیانمندی آن را نشان داد. این بار نیز کسانی که به آن زمینه پرداخته و به آن دام گرفتار بودند ، در برابر پیمان بالا برافراشتند ولی سرانجام ایشان نیز همچون دو گروه پیش سپر انداخته خاموشی گزیدند.
✴️ چرا چشم بسته بدام میافتند؟
از روزی که یکی از روزنامههای تهران تقاضای محاکمهی دارندهی پرچم را نمود و سپس بلانتیجه گزاشته و سکوت اختیار کرد و میتوان گفت که از کردهی خود نادم گشت روزنامهی پرچم آن گفتار را دنبال کرده و در زیر عنوان داوری توده گفتهی زیر را پراکنده ساخت :
«چون روزنامهی ... شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در روزنامه باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی از روزنامهها رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم.»
پس از آن پیشنهاد ، توده خود بداوری پرداخته و از هر گوشه و کناری سخنان خردپذیری را دربارهی شعرای خراباتی یا مفاخر این تودهی درمانده و بیچاره بآن روزنامه فرستاده و چاپ گردید و در این مقالات آنچه باید گفته شده و سخنانی که برای بیداری یک تودهی خوابآلود کافی باشد شرح داده شده است کنون نکتهای که لازم به تذکار ثانوی باشد باقی نیست ولی از آنجایی که این یک داوری است که توده باید بکند (آن تودهای که حق داوری دارد ، آن تودهای که زنده است ، آن تودهای که باغیرت و سرفراز است) لذا این گفتار را هم من تقدیم آن روزنامه مینمایم که اگر سزاوار چاپ باشد بچاپ رسانند.
من سخنان خود را بتودهی ایرانی و هممیهنان خود میگویم یا بپذیرید یا با دلیل عقلی رد کنید :
نخست از شما چند پرسش مینمایم : آیا میدانید مغول وحشی که عدهشان نسبتاً زیاد نبود چگونه بر کشور پهناور ایران تاخت و تاز کردند و ملیونها مردم این کشور را از دم تیغ گذراندند؟ آیا میدانید که چرا صدها سال است که ایرانیها بلکه سراسر شرق در بردگی و عبودیت زندگی میکنند و نمیتوانند خود را آزاد و سرافراز گردانند؟
آیا میدانید که چرا ایرانی نمیتواند ارجی را در جهان بشریت برای خود قائل شود؟ بیگفتگو است که باید پذیرفت در نتیجهی افکار شوم و آموزاک مَیشوم شعرای خراباتی و صوفیان و دیگران بوده و بیگفتگوست که باید پذیرفت در نتیجهی تأثیر کتابها و دیوانهای آنها بوده است. شما بگفتهی خود شیعی مذهب هستید در صورتی که اشعارتان سراپا جبریگری و صوفیگری و بیدینی است. من نمیدانم چرا شما چشم بسته بدام میافتید؟ چرا قوهی سنجش و راستیپرستی بکلی از مغزهای شما بیرون رفته؟ دو دستور ضد هم را چگونه در زندگی بکار میبندید؟
آقای گرامی که بمفاخر خود مینازی و سنگ بسینه میزنی آیا معنی مفاخر و بزرگ و دانشمند و بالاخره راهنما را میدانی؟ بیگمان نمیدانی زیرا اگر میدانستی سعدی و حافظ و ایرج میرزا و صدها مانندهای ایشان را از مفاخر و بزرگان و دانشمندان خود نمیشماردی. یکی از نشانیهای مرد دانشمند و راهنما این است که سخنان او بضد هم نباشد و همیشه یک راه را بپیماید.
دو دستور زندگی ضد هم مانند دو داروی متضاد یک پزشک میماند که غیر از اینکه بیمار را شفا نبخشد بیشتر او را در رنج اندازد و بدیهای دیگری باو دهد. این مفاخر شما غیر از اینکه در گوشهی خانقاهها نشسته و سخنان بیپایی ضد هم بهم بافتهاند برای سازش قافیه پشت پا بهر دستور زندگی زدهاند ، چکاری کردهاند؟
این مفاخر شما غیر از اینکه برای گرفتن صله و هدایایی زمانی اینجا و زمانی آنجا مداحی نموده و شاه وقت را در سر هفت کرسی فلک نشانده و تملق و چاپلوسی را از حد گذراندهاند و یا بیشرمانهترین سخنان را در هجو یکی که صله نداده است سرودهاند چه خدماتی بعالم بشریت یا تنها به میهن شما نمودهاند؟
این مفاخر شما زمانی خود را بخداشناسی زده و در آن غلو نمودهاند و زمانی بخدا ناسزا گفته کون و مکان را هیچ و پوچ پنداشتهاند. زمانی شما را بکوشش و کار و هنگامی بگوشهنشینی واداشتهاند. در بیتی شما را امیدوار بآتیه و متکی بکردارتان نموده و در بیت دیگر شما را به تسلیم در مقابل قضا و قدر و صبر و تحمل به ننگ تحریص کردهاند. آیا اینها کار یک شخص دانشمند یا بزرگ یا یک راهنما است. آیا سزاوار است که شما چنین کسانی را از مفاخر خود بشمارید و بر آنها ببالید؟
اینها مایهی سرافکندگی ایران و ایرانی و سراسر شرق میباشند. فسوسا که شما مردهپرستید. اگر میخواهید محاکمه کنید از مردگان آنانند و اگر از زندگان بخواهید نیز زیادند.
👇
از روزی که یکی از روزنامههای تهران تقاضای محاکمهی دارندهی پرچم را نمود و سپس بلانتیجه گزاشته و سکوت اختیار کرد و میتوان گفت که از کردهی خود نادم گشت روزنامهی پرچم آن گفتار را دنبال کرده و در زیر عنوان داوری توده گفتهی زیر را پراکنده ساخت :
«چون روزنامهی ... شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در روزنامه باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی از روزنامهها رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم.»
پس از آن پیشنهاد ، توده خود بداوری پرداخته و از هر گوشه و کناری سخنان خردپذیری را دربارهی شعرای خراباتی یا مفاخر این تودهی درمانده و بیچاره بآن روزنامه فرستاده و چاپ گردید و در این مقالات آنچه باید گفته شده و سخنانی که برای بیداری یک تودهی خوابآلود کافی باشد شرح داده شده است کنون نکتهای که لازم به تذکار ثانوی باشد باقی نیست ولی از آنجایی که این یک داوری است که توده باید بکند (آن تودهای که حق داوری دارد ، آن تودهای که زنده است ، آن تودهای که باغیرت و سرفراز است) لذا این گفتار را هم من تقدیم آن روزنامه مینمایم که اگر سزاوار چاپ باشد بچاپ رسانند.
من سخنان خود را بتودهی ایرانی و هممیهنان خود میگویم یا بپذیرید یا با دلیل عقلی رد کنید :
نخست از شما چند پرسش مینمایم : آیا میدانید مغول وحشی که عدهشان نسبتاً زیاد نبود چگونه بر کشور پهناور ایران تاخت و تاز کردند و ملیونها مردم این کشور را از دم تیغ گذراندند؟ آیا میدانید که چرا صدها سال است که ایرانیها بلکه سراسر شرق در بردگی و عبودیت زندگی میکنند و نمیتوانند خود را آزاد و سرافراز گردانند؟
آیا میدانید که چرا ایرانی نمیتواند ارجی را در جهان بشریت برای خود قائل شود؟ بیگفتگو است که باید پذیرفت در نتیجهی افکار شوم و آموزاک مَیشوم شعرای خراباتی و صوفیان و دیگران بوده و بیگفتگوست که باید پذیرفت در نتیجهی تأثیر کتابها و دیوانهای آنها بوده است. شما بگفتهی خود شیعی مذهب هستید در صورتی که اشعارتان سراپا جبریگری و صوفیگری و بیدینی است. من نمیدانم چرا شما چشم بسته بدام میافتید؟ چرا قوهی سنجش و راستیپرستی بکلی از مغزهای شما بیرون رفته؟ دو دستور ضد هم را چگونه در زندگی بکار میبندید؟
آقای گرامی که بمفاخر خود مینازی و سنگ بسینه میزنی آیا معنی مفاخر و بزرگ و دانشمند و بالاخره راهنما را میدانی؟ بیگمان نمیدانی زیرا اگر میدانستی سعدی و حافظ و ایرج میرزا و صدها مانندهای ایشان را از مفاخر و بزرگان و دانشمندان خود نمیشماردی. یکی از نشانیهای مرد دانشمند و راهنما این است که سخنان او بضد هم نباشد و همیشه یک راه را بپیماید.
دو دستور زندگی ضد هم مانند دو داروی متضاد یک پزشک میماند که غیر از اینکه بیمار را شفا نبخشد بیشتر او را در رنج اندازد و بدیهای دیگری باو دهد. این مفاخر شما غیر از اینکه در گوشهی خانقاهها نشسته و سخنان بیپایی ضد هم بهم بافتهاند برای سازش قافیه پشت پا بهر دستور زندگی زدهاند ، چکاری کردهاند؟
این مفاخر شما غیر از اینکه برای گرفتن صله و هدایایی زمانی اینجا و زمانی آنجا مداحی نموده و شاه وقت را در سر هفت کرسی فلک نشانده و تملق و چاپلوسی را از حد گذراندهاند و یا بیشرمانهترین سخنان را در هجو یکی که صله نداده است سرودهاند چه خدماتی بعالم بشریت یا تنها به میهن شما نمودهاند؟
این مفاخر شما زمانی خود را بخداشناسی زده و در آن غلو نمودهاند و زمانی بخدا ناسزا گفته کون و مکان را هیچ و پوچ پنداشتهاند. زمانی شما را بکوشش و کار و هنگامی بگوشهنشینی واداشتهاند. در بیتی شما را امیدوار بآتیه و متکی بکردارتان نموده و در بیت دیگر شما را به تسلیم در مقابل قضا و قدر و صبر و تحمل به ننگ تحریص کردهاند. آیا اینها کار یک شخص دانشمند یا بزرگ یا یک راهنما است. آیا سزاوار است که شما چنین کسانی را از مفاخر خود بشمارید و بر آنها ببالید؟
اینها مایهی سرافکندگی ایران و ایرانی و سراسر شرق میباشند. فسوسا که شما مردهپرستید. اگر میخواهید محاکمه کنید از مردگان آنانند و اگر از زندگان بخواهید نیز زیادند.
👇
چنانکه گفتم اگر شایستگی دارید اگر بحقایق پی بردهاید اگر قوهی راستیپرستی در نهادتان هست کسانی را بمحاکمه بخوانید که دیوانهای آن شعرای بیهودهگو را پیاپی چاپ کرده و بدست اولاد معصوم شما میدهند و روح غیرت و مردانگی را در آنها میکشند.
آن کسی را محاکمه کنید که به حافظ نام «لسان الغیب» میگزارد و دیوان او را با قرآن در یک رده میشمارد.
آن کسی را محاکمه کنید که برای آن اشعار پوچ و خانهبرانداز تفسیر ذکر میکند. باری کسانی را بمحاکمه کشید که کوچکترین دلبستگی باین کشور را نداشته و میخواهند که هر زمان دوران شاه سلطانحسین و تیمور را تجدید کرده و بدبختی نوینی برای این مرز و بوم فراهم سازند و در این زمان پر جنب و جوش باز میخواهند شما را با شعر سرگرم دارند و بیشرمانه غزلها و قصیدهها بهم بافته و بیرون میریزد و نام ادبیات بروی آنها میگزارند و مداحی و چاپلوسی دریغ نمیگویند.
اکنون که مدتها است روزنامهی پرچم منتشر میشود و حقایق را آشکار میسازد و شعرا یا بقول خودتان مفاخر شما را توبیخ کرده و پرده از روی اسرار آنها برمیدارد چرا خاموشید و چرا چیزی نمینویسید؟
اگر راست میگفتید اگر حقیقتاً سنگ به سینه میزدید و خود را طرفدار حقیقی شعرا میدانستید و میدانید کنون چرا خود را بناشنیدن میزنید؟
اگر از گفتههاتان پشیمان هستید و سخنان خردپذیر پرچم را پذیرفتهاید چرا پشتیبانی و همراهی نشان نمیدهید؟
چرا بغض و کینه و هوس را برای خاطر نجات میهن و درستکاری تودهمان کنار نمیگزارید؟
ملل زنده چترباز و جانباز تربیت میکنند ولی شما قافیهساز و سفسطهباز مهیا مینمایید.
مفاخر ملل زنده مردان جانفشان و سرداران جنگی بزرگیست که فداکاریها کرده و جانها نثار نموده و افتخارات برای کشور خود اندوختهاند ولی مفاخر شما تودهی ایرانی ، مردان سستعنصر خراباتی و روحمردهی چرسی و بنگی است که جز گوشهی خانقاه و خرابات جایی را نمیشناختند و جز بیهودهگویی سخنی بر زبان نمیراندند.
آنان فتوحات میکردند ، استقلال میگرفتند ، تودهشان را از بدبختی نجات میدادند ، ولی اینان شعر میسرودند ، مرثیه میگفتند ، تملق و چاپلوسی میکردند ، سادهپرستی و بادهپرستی را رواج میدادند ، خط سبز را توصیف مینمودند ، تاخت و تاز مغول را خشم الهی میدانستند ، تیمور را فرستادهی خدا مینامیدند و هزاران ننگینکاری و روسیاهی را بهم میآمیختند ...
آیا سزاوار است که این اشخاص را از مفاخر و نوابغ بشمارید؟ آیا سزاوار است که بیسمارک و کارل مارکس و ناپلئون و ولتر و سیسرون و نادرشاه و شاهعباس را همانند سعدی و حافظ و ایرج و مولوی دانست؟
آقای کسروی شما سالهاست که حقایق را میگویید و بر حال این ملت بیچاره خون دل میریزید و بهزاران آسیبها دچار گشته و متحمل شدهاید و سختیها بر خود روا شماردهاید ولی قدمی باز پس نگزاردهاید ، اینان که بمفاخر خود مینازند گویا فقط از روزی که روزنامهی پرچم منتشر میشود دانستهاند که شما چه میگویید و چه حقایقی را دنبال مینمایید.
اینست من بتمامی آنها متذکر میشوم که آقای کسروی ده سال است که بوسیلهی مجلهی پیمان و کتابهای گوناگون خود و چندی است با روزنامهی پرچم حقایقی را در دنیا منتشر کرده و میکنند و تاکنون هزاران مردان جانفشان و فداکار در هر گوشهی کشور برای اجرای آن حقایق آماده شدهاند که در آتیه ، تاریخ دربارهی کارها و خدمات آنها قضاوت خواهد کرد.
کنون باید جهانیان بدانند که پیمانیان و آزادگان در اجرای ارادهی خدایی میکوشند بخواست خدا و یاری او پیش میروند بدون شک فیروز خواهند شد. این کاری است که خدا خواسته است.
ما پیشگامان راه رستگاری براهنمایی آقای کسروی حقایقی را دنبال میکنیم که دنیا نظیرش را ندیده است. بمقصدی میخواهیم برسیم که پرارجترین و ورجاوندترین مقاصد جهانیان است. این حقایق نه تنها برای رستگاری ایران و ایرانیان بلکه برای تمام جهانیان است. ما دنیا را باین راه میخوانیم و جهان را میخواهیم برستگاری کشیم و از آلودگیها و درماندگیها رها سازیم. در آن روز ایرانیها مفاخر خود را خواهند شناخت و بر آنها خواهند بالید.
تهران م ـ مقدم
(پرچم روزانه ش 177)
آن کسی را محاکمه کنید که به حافظ نام «لسان الغیب» میگزارد و دیوان او را با قرآن در یک رده میشمارد.
آن کسی را محاکمه کنید که برای آن اشعار پوچ و خانهبرانداز تفسیر ذکر میکند. باری کسانی را بمحاکمه کشید که کوچکترین دلبستگی باین کشور را نداشته و میخواهند که هر زمان دوران شاه سلطانحسین و تیمور را تجدید کرده و بدبختی نوینی برای این مرز و بوم فراهم سازند و در این زمان پر جنب و جوش باز میخواهند شما را با شعر سرگرم دارند و بیشرمانه غزلها و قصیدهها بهم بافته و بیرون میریزد و نام ادبیات بروی آنها میگزارند و مداحی و چاپلوسی دریغ نمیگویند.
اکنون که مدتها است روزنامهی پرچم منتشر میشود و حقایق را آشکار میسازد و شعرا یا بقول خودتان مفاخر شما را توبیخ کرده و پرده از روی اسرار آنها برمیدارد چرا خاموشید و چرا چیزی نمینویسید؟
اگر راست میگفتید اگر حقیقتاً سنگ به سینه میزدید و خود را طرفدار حقیقی شعرا میدانستید و میدانید کنون چرا خود را بناشنیدن میزنید؟
اگر از گفتههاتان پشیمان هستید و سخنان خردپذیر پرچم را پذیرفتهاید چرا پشتیبانی و همراهی نشان نمیدهید؟
چرا بغض و کینه و هوس را برای خاطر نجات میهن و درستکاری تودهمان کنار نمیگزارید؟
ملل زنده چترباز و جانباز تربیت میکنند ولی شما قافیهساز و سفسطهباز مهیا مینمایید.
مفاخر ملل زنده مردان جانفشان و سرداران جنگی بزرگیست که فداکاریها کرده و جانها نثار نموده و افتخارات برای کشور خود اندوختهاند ولی مفاخر شما تودهی ایرانی ، مردان سستعنصر خراباتی و روحمردهی چرسی و بنگی است که جز گوشهی خانقاه و خرابات جایی را نمیشناختند و جز بیهودهگویی سخنی بر زبان نمیراندند.
آنان فتوحات میکردند ، استقلال میگرفتند ، تودهشان را از بدبختی نجات میدادند ، ولی اینان شعر میسرودند ، مرثیه میگفتند ، تملق و چاپلوسی میکردند ، سادهپرستی و بادهپرستی را رواج میدادند ، خط سبز را توصیف مینمودند ، تاخت و تاز مغول را خشم الهی میدانستند ، تیمور را فرستادهی خدا مینامیدند و هزاران ننگینکاری و روسیاهی را بهم میآمیختند ...
آیا سزاوار است که این اشخاص را از مفاخر و نوابغ بشمارید؟ آیا سزاوار است که بیسمارک و کارل مارکس و ناپلئون و ولتر و سیسرون و نادرشاه و شاهعباس را همانند سعدی و حافظ و ایرج و مولوی دانست؟
آقای کسروی شما سالهاست که حقایق را میگویید و بر حال این ملت بیچاره خون دل میریزید و بهزاران آسیبها دچار گشته و متحمل شدهاید و سختیها بر خود روا شماردهاید ولی قدمی باز پس نگزاردهاید ، اینان که بمفاخر خود مینازند گویا فقط از روزی که روزنامهی پرچم منتشر میشود دانستهاند که شما چه میگویید و چه حقایقی را دنبال مینمایید.
اینست من بتمامی آنها متذکر میشوم که آقای کسروی ده سال است که بوسیلهی مجلهی پیمان و کتابهای گوناگون خود و چندی است با روزنامهی پرچم حقایقی را در دنیا منتشر کرده و میکنند و تاکنون هزاران مردان جانفشان و فداکار در هر گوشهی کشور برای اجرای آن حقایق آماده شدهاند که در آتیه ، تاریخ دربارهی کارها و خدمات آنها قضاوت خواهد کرد.
کنون باید جهانیان بدانند که پیمانیان و آزادگان در اجرای ارادهی خدایی میکوشند بخواست خدا و یاری او پیش میروند بدون شک فیروز خواهند شد. این کاری است که خدا خواسته است.
ما پیشگامان راه رستگاری براهنمایی آقای کسروی حقایقی را دنبال میکنیم که دنیا نظیرش را ندیده است. بمقصدی میخواهیم برسیم که پرارجترین و ورجاوندترین مقاصد جهانیان است. این حقایق نه تنها برای رستگاری ایران و ایرانیان بلکه برای تمام جهانیان است. ما دنیا را باین راه میخوانیم و جهان را میخواهیم برستگاری کشیم و از آلودگیها و درماندگیها رها سازیم. در آن روز ایرانیها مفاخر خود را خواهند شناخت و بر آنها خواهند بالید.
تهران م ـ مقدم
(پرچم روزانه ش 177)
✴️ از پشتیبانان پیمان
عباس سلطانی ، محمد امام ، احسانالله آزادی و ضیاء امام
این چهار تن از یاران خوزستانند.
احسانالله آزادی همان یار ارجداریست که با حسین یزدانیان در پیشامد ترور نخست احمد کسروی (اردیبهشت 1324) همراه او بودند و در برابر مشتی اوباش و قاتل ایستادگی جانفشانانه کردند.
عباس سلطانی ، محمد امام ، احسانالله آزادی و ضیاء امام
این چهار تن از یاران خوزستانند.
احسانالله آزادی همان یار ارجداریست که با حسین یزدانیان در پیشامد ترور نخست احمد کسروی (اردیبهشت 1324) همراه او بودند و در برابر مشتی اوباش و قاتل ایستادگی جانفشانانه کردند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار سیزدهم : پاکدینی (تکهی دو از دو)
میدانم کسانی امامان را خواهند پرسید. میگویم : امام بمعنی پیشوا است. امام زندهاش امام است. از مرده امامی برنیاید. یک کسی بنیادی از بهر آسایش مردمان میگزارد و چند تنی را بپاسبانی و نگهداری آن برمیگمارد و اینان هر کدام بنوبت خود رنج کشیده بنگهداری کوشیده و درمیگذرند. این نادانیست که کسانی از بنیاد چشم پوشیده بآن نپردازند و نامهای نگهداران را بهانهی دستهبندی گیرند و پس از هزار سال سرگرم کشاکش باشند.
این از ننگینکاریهای تاریخی است که کسانی میانهی امام علیبنابیطالب و دیگر خلیفگان جدایی انداخته و بهواداری از ایشان بکشاکش برخاستهاند و ملیونها خون ریختهاند. باید گفت بدنهادانی نامهای آنان را دستاویز سیهکاریهای خود گرفتهاند. سلیم و اسماعیل که هر یکی تشنهی خون بودند از این راه بهانه بدست آوردهاند وگرنه داستانهایی که قرنها پیش از آن رخ داده و گذشته بوده چه جای کشاکش دربارهی آنها بوده و چه نتیجه از این کشاکش بدست میآمده؟!.. دریغ از آن خونهایی که ریخته!. آوخ از آن ستمهایی که رفته! چه نادانی آدمیزاده.
این را نیز بنویسم : امروز که دین برآشفته و سست گردیده و در همه جا جوانان و پیران دسته دسته از دین روگردان شدهاند ، کسانی که هواداری بدین مینمایند تنها باین بس میکنند که ستایشهای پیاپی از پیغمبر اسلام و جانشینان او کنند و در روزنامهها و مهنامهها گفتارهای فراوان در این زمینه نویسند. این کاریست که از سالها در مصر و عراق و سوریه و هند بفراوانی میکنند و در ایران نیز پیروی از آنان مینمایند.
این بِدان ماند که کوشکی که ویرانه شده و لانهی خزندگان و گزندگان گردیده و همه از آن گریزانند کسانی بجای آنکه دوباره آبادش کنند و پاکیزه نمایند زبان بستایش بنیادگزار آن باز نمایند و این ندانند از این راه نتیجه در دست نخواهد بود. یا بدان ماند که در شهری که وبا افتاده و مردم گروه گروه میمیرند ، کسانی بجای چارهجویی پیاپی یاد جالینوس و دیگر پزشکان دیرین کنند و این درنیابند که از این کار چارهای بدرد نخواهد شد.
ای درماندگان! شما هرچه ستایش از بزرگی پیغمبرتان میکنید بکنید. آن دینی که او بنیاد نهاده کو؟!.. گیرم که بیدینی از ستایشها تکان خورده و خواست دیندار گردد ، آن دینی که باو خواهید آموخت کدام است؟!.. اینهمه کیشهای گوناگون آیا کدام یکی را باو خواهید آموخت؟!.. اینهمه پندارهای بیپا که با دانشها سازش ندارد آیا چه پاسخی دربارهی آنها خواهید گفت؟!..
اگر کسی نیک سنجد این کارها پاکدلانه نیست ، و خود این کسان بیشتر سستباور و بیدینند. چیزی که هست از این راه نان میخورند و یا از روی خودنمایی بنمایشهایی میپردازند. اگر از پی راستی بودندی این دریافتندی که از این نمایشها نتیجهای بدست نیاید و کار را از راهش دنبال کردندی.
شما باینان بگویید : «بیایید ده تن و بیست تن فراهم نشسته خرد را پیشوا سازیم و بمعنی درست دین راه یابیم و کشاکش و پراکندهسخنی را کنار نهاده همگی یکدل و یکزبان باشیم و آنگاه دیگران را بسوی دین خوانیم» خواهید دید چه پاسخهای بیخردانه میدهند ، و چگونه گردن از دلیل میپیچند و زورگویی مینمایند ، و چگونه هر کدام جز به پندارهای خود ارجی نمیگزارند و هر یکی جز خویش دیگران را گمراه میشمارند. کسانی که خودشان گردن بدلیل نمیگزارند چشم دارند دیگران گفتههای بیدلیل ایشان را بپذیرند. کسانی که درمیان خود دو تن یکدل نیستند میخواهند دیگران را راه نمایند.
🔸 گفتار سیزدهم : پاکدینی (تکهی دو از دو)
میدانم کسانی امامان را خواهند پرسید. میگویم : امام بمعنی پیشوا است. امام زندهاش امام است. از مرده امامی برنیاید. یک کسی بنیادی از بهر آسایش مردمان میگزارد و چند تنی را بپاسبانی و نگهداری آن برمیگمارد و اینان هر کدام بنوبت خود رنج کشیده بنگهداری کوشیده و درمیگذرند. این نادانیست که کسانی از بنیاد چشم پوشیده بآن نپردازند و نامهای نگهداران را بهانهی دستهبندی گیرند و پس از هزار سال سرگرم کشاکش باشند.
این از ننگینکاریهای تاریخی است که کسانی میانهی امام علیبنابیطالب و دیگر خلیفگان جدایی انداخته و بهواداری از ایشان بکشاکش برخاستهاند و ملیونها خون ریختهاند. باید گفت بدنهادانی نامهای آنان را دستاویز سیهکاریهای خود گرفتهاند. سلیم و اسماعیل که هر یکی تشنهی خون بودند از این راه بهانه بدست آوردهاند وگرنه داستانهایی که قرنها پیش از آن رخ داده و گذشته بوده چه جای کشاکش دربارهی آنها بوده و چه نتیجه از این کشاکش بدست میآمده؟!.. دریغ از آن خونهایی که ریخته!. آوخ از آن ستمهایی که رفته! چه نادانی آدمیزاده.
این را نیز بنویسم : امروز که دین برآشفته و سست گردیده و در همه جا جوانان و پیران دسته دسته از دین روگردان شدهاند ، کسانی که هواداری بدین مینمایند تنها باین بس میکنند که ستایشهای پیاپی از پیغمبر اسلام و جانشینان او کنند و در روزنامهها و مهنامهها گفتارهای فراوان در این زمینه نویسند. این کاریست که از سالها در مصر و عراق و سوریه و هند بفراوانی میکنند و در ایران نیز پیروی از آنان مینمایند.
این بِدان ماند که کوشکی که ویرانه شده و لانهی خزندگان و گزندگان گردیده و همه از آن گریزانند کسانی بجای آنکه دوباره آبادش کنند و پاکیزه نمایند زبان بستایش بنیادگزار آن باز نمایند و این ندانند از این راه نتیجه در دست نخواهد بود. یا بدان ماند که در شهری که وبا افتاده و مردم گروه گروه میمیرند ، کسانی بجای چارهجویی پیاپی یاد جالینوس و دیگر پزشکان دیرین کنند و این درنیابند که از این کار چارهای بدرد نخواهد شد.
ای درماندگان! شما هرچه ستایش از بزرگی پیغمبرتان میکنید بکنید. آن دینی که او بنیاد نهاده کو؟!.. گیرم که بیدینی از ستایشها تکان خورده و خواست دیندار گردد ، آن دینی که باو خواهید آموخت کدام است؟!.. اینهمه کیشهای گوناگون آیا کدام یکی را باو خواهید آموخت؟!.. اینهمه پندارهای بیپا که با دانشها سازش ندارد آیا چه پاسخی دربارهی آنها خواهید گفت؟!..
اگر کسی نیک سنجد این کارها پاکدلانه نیست ، و خود این کسان بیشتر سستباور و بیدینند. چیزی که هست از این راه نان میخورند و یا از روی خودنمایی بنمایشهایی میپردازند. اگر از پی راستی بودندی این دریافتندی که از این نمایشها نتیجهای بدست نیاید و کار را از راهش دنبال کردندی.
شما باینان بگویید : «بیایید ده تن و بیست تن فراهم نشسته خرد را پیشوا سازیم و بمعنی درست دین راه یابیم و کشاکش و پراکندهسخنی را کنار نهاده همگی یکدل و یکزبان باشیم و آنگاه دیگران را بسوی دین خوانیم» خواهید دید چه پاسخهای بیخردانه میدهند ، و چگونه گردن از دلیل میپیچند و زورگویی مینمایند ، و چگونه هر کدام جز به پندارهای خود ارجی نمیگزارند و هر یکی جز خویش دیگران را گمراه میشمارند. کسانی که خودشان گردن بدلیل نمیگزارند چشم دارند دیگران گفتههای بیدلیل ایشان را بپذیرند. کسانی که درمیان خود دو تن یکدل نیستند میخواهند دیگران را راه نمایند.
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 5)
در اینجا نکته بزرگتر دیگری در کار است. اگر فراموش نکردهاید در نشست یکم گفتم : امروز دولتهای بزرگ بنیاد کارهای خود را بروی دو پایهی «زور و نیرنگ» گزاردهاند و در این باره چندان گمراهند که گاهی که در سایهی پیشامدها ناچار میشوند که بکوششهایی بنام نیکخواهی و آسایشدوستی برخیزند ، چون باوری جز به نبرد نمیدارند در آن کوششها نیز به نیرنگ و زورآزمایی میپردازند و روشن گردانیدم که در سایهی همین گمراهی و نافهمی از انجمن سویس (یا جامعهی ملل) که پس از جنگ گذشته (1) پدید آمد سودی پیدا نشد و از انجمنهایی که امروزها در پایان این جنگ (2) برپا میشود سودهایی نخواهد بود.
اینها همه نتیجهی بدفهمیهاییست که از مادّیگری برخاسته. پیروان مادّیگری ، نیک و بد را بهم آمیخته بهمه چیز نام «نبرد» میدهند. تو گویی در قاموسشان واژهای دیگر نیست و از همین راه ، هوسبازانه همه چیز را آلوده میگردانند.
ولی اینها نادرست و بیپاست. ما گذشته از آنکه بدستیاری گوهر روانی خود میکوشیم و از بدیهای گوهر جانی خود جلو میگیریم ، بدستیاری همان گوهر روانی از بدیهای سپهر نیز جلو میگیریم.
ما اکنون با سپهر و همچنان با جانوران دیگر در نبردیم. از بیماریها و دیگر بدیهای سپهر جلو میگیریم. جانوران زیانمند را از میان میبریم و بجانوران سودمند هواداری نموده بفزونی آنها میکوشیم. این کار را میکنیم نه از راه خودخواهی بلکه از روی نیکخواهی. این نبرد درمیان ما بنام سودجویی نیست. بنام دشمنی با بدیهاست.
اینها جُستارهای بسیار بزرگیست و آنچه آیندهی جهان را دیگر تواند گردانید ، این گفتگوهاست. مادّیگری جهان را آلوده است. باید با این سخنان جهان را از آن پاک گردانیم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ جنگ جهانگیر یکم
2ـ جنگ جهانگیر دوم
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 5)
در اینجا نکته بزرگتر دیگری در کار است. اگر فراموش نکردهاید در نشست یکم گفتم : امروز دولتهای بزرگ بنیاد کارهای خود را بروی دو پایهی «زور و نیرنگ» گزاردهاند و در این باره چندان گمراهند که گاهی که در سایهی پیشامدها ناچار میشوند که بکوششهایی بنام نیکخواهی و آسایشدوستی برخیزند ، چون باوری جز به نبرد نمیدارند در آن کوششها نیز به نیرنگ و زورآزمایی میپردازند و روشن گردانیدم که در سایهی همین گمراهی و نافهمی از انجمن سویس (یا جامعهی ملل) که پس از جنگ گذشته (1) پدید آمد سودی پیدا نشد و از انجمنهایی که امروزها در پایان این جنگ (2) برپا میشود سودهایی نخواهد بود.
اینها همه نتیجهی بدفهمیهاییست که از مادّیگری برخاسته. پیروان مادّیگری ، نیک و بد را بهم آمیخته بهمه چیز نام «نبرد» میدهند. تو گویی در قاموسشان واژهای دیگر نیست و از همین راه ، هوسبازانه همه چیز را آلوده میگردانند.
ولی اینها نادرست و بیپاست. ما گذشته از آنکه بدستیاری گوهر روانی خود میکوشیم و از بدیهای گوهر جانی خود جلو میگیریم ، بدستیاری همان گوهر روانی از بدیهای سپهر نیز جلو میگیریم.
ما اکنون با سپهر و همچنان با جانوران دیگر در نبردیم. از بیماریها و دیگر بدیهای سپهر جلو میگیریم. جانوران زیانمند را از میان میبریم و بجانوران سودمند هواداری نموده بفزونی آنها میکوشیم. این کار را میکنیم نه از راه خودخواهی بلکه از روی نیکخواهی. این نبرد درمیان ما بنام سودجویی نیست. بنام دشمنی با بدیهاست.
اینها جُستارهای بسیار بزرگیست و آنچه آیندهی جهان را دیگر تواند گردانید ، این گفتگوهاست. مادّیگری جهان را آلوده است. باید با این سخنان جهان را از آن پاک گردانیم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ جنگ جهانگیر یکم
2ـ جنگ جهانگیر دوم
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 8
2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست ـ (تکهی 2)
در زمینهی «نساختن» نکتههای باریکتر از این هست ، و ما چون تاکنون سخنی از آنان نراندهایم و نامی بروی آنها نگزاردهایم اینست بهتر میدانیم با مثلهایی آنها را روشن گردانیم و راستی اینست که اینگونه نکتهها را درمیان داستان و مثل بهتر توان دریافت.
یکی از هواخواهان پیمان که خود جوان دانشمندیست (آقای امام) میگوید در بوشهر در انجمنی یکی سخن از زندگانی یک شاعری میراند و ستایشها میسرود و چنین میگفت : «این شاعر میهنپرست بوده» و دلیل میآورد که شعرها دربارهی شهر خود و در ستایش آب و هوای آنجا گفته است. میگوید : من تاب نیاورده بایراد برخاستم و من هم سخنی رانده معنی درست شعر و اینکه در کجا بجا و در کجا بیجا باشد بازنمودم. (1)
گفتم : همین میسزیده که کردهاید. باید از سخنان پوچ و بیپا جلو گرفت. گفتهی آن مرد زشتیش بیش از آنست که در بیرون دیده میشود. اینگونه گفتهها ریشهی میهندوستی را براندازد. نه میهن یک شهر است و نه ستایش زبانی میهندوستی تواند بود. دوست داشتن هر کسی شهر خود را چندین ارجدار نمیباشد و چیزیست که نیکان و بدان همه آن را دارند. اگر راستی را بخواهند سرزمین یا کشور یا شهر هیچ یک را میهن نتوان شمردن ، و باید گفت چون یک توده سود و زیان خود را یکی ساختهاند و در آسایش و آزادی یکدیگر کوشش و جانفشانی دریغ نمیگویند و همه باهم چون یک خاندان زیست میکنند ، این بستگی و همدستی است که گرانمایه و ارجدار است و معنی درست میهن این میباشد. اینکه کشور را میهن مینامند برای آنست که توده در آن میزیند و آنجا را خانهی خود گرفتهاند و برای آسایش خود بآبادی آن میکوشند. وگرنه دلبستگی بکوه و زمین چندین ارجدار نتواند بود.
این معنی میهن است و چنانکه میبینیم معنی گرانمایه و ارجداریست. بسیاری این را ندانستهاند و آن را خوار میدارند و بارها میگویند : «اینهمه دلبستگی بمیهن برای چیست؟!.. ما میخواهیم آسوده زییم در اینجا نباشد در آنجا باشد» ، و پیداست که این سخن بسیار پوچ است و معنی میهن جز این میباشد.
اما دوستداری میهن (یا بگفتهی مردم پرستش آن) بیگمان با زبان نتواند بود. دوستداری میهن دربند پیشرفت و فیروزی توده بودن و در راه این آرزو ، کوشش دریغ نگفتن و اینگونه کارهاست که هم بزرگ و ارجدار میباشد و هم نتیجههای گرانمایه از آن برخیزد. از ستایش زبانی و سخنپردازی هیچ سودی نتواند بود. مردمی که میهندوستی را سخنپردازی شناسند همین نمونهی بیخردی و نادانی ایشانست ، و آنگاه همین ریشهی میهندوستی را از میان ایشان براندازد. در جایی که با چند سخن میهندوست توان بودن دیگر چه جای آنکه کسی بکوشش و تلاشی برخیزد؟!. در اینجاست که میگوییم معنی نساختن را نمیدانند. نادانک برای آنکه از یک شاعری ستایش کند آب بریشهی غیرت و آزادگی میبندد.
پابرگی :
1ـ آن سخنان را چون بیرون از زمینهی گفتار است در اینجا نیاوردهایم.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 8
2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست ـ (تکهی 2)
در زمینهی «نساختن» نکتههای باریکتر از این هست ، و ما چون تاکنون سخنی از آنان نراندهایم و نامی بروی آنها نگزاردهایم اینست بهتر میدانیم با مثلهایی آنها را روشن گردانیم و راستی اینست که اینگونه نکتهها را درمیان داستان و مثل بهتر توان دریافت.
یکی از هواخواهان پیمان که خود جوان دانشمندیست (آقای امام) میگوید در بوشهر در انجمنی یکی سخن از زندگانی یک شاعری میراند و ستایشها میسرود و چنین میگفت : «این شاعر میهنپرست بوده» و دلیل میآورد که شعرها دربارهی شهر خود و در ستایش آب و هوای آنجا گفته است. میگوید : من تاب نیاورده بایراد برخاستم و من هم سخنی رانده معنی درست شعر و اینکه در کجا بجا و در کجا بیجا باشد بازنمودم. (1)
گفتم : همین میسزیده که کردهاید. باید از سخنان پوچ و بیپا جلو گرفت. گفتهی آن مرد زشتیش بیش از آنست که در بیرون دیده میشود. اینگونه گفتهها ریشهی میهندوستی را براندازد. نه میهن یک شهر است و نه ستایش زبانی میهندوستی تواند بود. دوست داشتن هر کسی شهر خود را چندین ارجدار نمیباشد و چیزیست که نیکان و بدان همه آن را دارند. اگر راستی را بخواهند سرزمین یا کشور یا شهر هیچ یک را میهن نتوان شمردن ، و باید گفت چون یک توده سود و زیان خود را یکی ساختهاند و در آسایش و آزادی یکدیگر کوشش و جانفشانی دریغ نمیگویند و همه باهم چون یک خاندان زیست میکنند ، این بستگی و همدستی است که گرانمایه و ارجدار است و معنی درست میهن این میباشد. اینکه کشور را میهن مینامند برای آنست که توده در آن میزیند و آنجا را خانهی خود گرفتهاند و برای آسایش خود بآبادی آن میکوشند. وگرنه دلبستگی بکوه و زمین چندین ارجدار نتواند بود.
این معنی میهن است و چنانکه میبینیم معنی گرانمایه و ارجداریست. بسیاری این را ندانستهاند و آن را خوار میدارند و بارها میگویند : «اینهمه دلبستگی بمیهن برای چیست؟!.. ما میخواهیم آسوده زییم در اینجا نباشد در آنجا باشد» ، و پیداست که این سخن بسیار پوچ است و معنی میهن جز این میباشد.
اما دوستداری میهن (یا بگفتهی مردم پرستش آن) بیگمان با زبان نتواند بود. دوستداری میهن دربند پیشرفت و فیروزی توده بودن و در راه این آرزو ، کوشش دریغ نگفتن و اینگونه کارهاست که هم بزرگ و ارجدار میباشد و هم نتیجههای گرانمایه از آن برخیزد. از ستایش زبانی و سخنپردازی هیچ سودی نتواند بود. مردمی که میهندوستی را سخنپردازی شناسند همین نمونهی بیخردی و نادانی ایشانست ، و آنگاه همین ریشهی میهندوستی را از میان ایشان براندازد. در جایی که با چند سخن میهندوست توان بودن دیگر چه جای آنکه کسی بکوشش و تلاشی برخیزد؟!. در اینجاست که میگوییم معنی نساختن را نمیدانند. نادانک برای آنکه از یک شاعری ستایش کند آب بریشهی غیرت و آزادگی میبندد.
پابرگی :
1ـ آن سخنان را چون بیرون از زمینهی گفتار است در اینجا نیاوردهایم.