پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
چنانکه گفتم اگر شایستگی دارید اگر بحقایق پی برده‌اید اگر قوه‌ی راستی‌پرستی در نهادتان هست کسانی را بمحاکمه بخوانید که دیوانهای آن شعرای بیهوده‌گو را پیاپی چاپ کرده و بدست اولاد معصوم شما می‌دهند و روح غیرت و مردانگی را در آنها می‌کشند.

آن کسی را محاکمه کنید که به حافظ نام «لسان الغیب» می‌گزارد و دیوان او را با قرآن در یک رده می‌شمارد.

آن کسی را محاکمه کنید که برای آن اشعار پوچ و خانه‌برانداز تفسیر ذکر می‌کند.
باری کسانی را بمحاکمه کشید که کوچکترین دلبستگی باین کشور را نداشته و می‌خواهند که هر زمان دوران شاه سلطان‌حسین و تیمور را تجدید کرده و بدبختی نوینی برای این مرز و بوم فراهم سازند و در این زمان پر جنب و جوش باز می‌خواهند شما را با شعر سرگرم دارند و بیشرمانه غزلها و قصیده‌ها بهم بافته و بیرون می‌ریزد و نام ادبیات بروی آنها می‌گزارند و مداحی و چاپلوسی دریغ نمی‌گویند.

اکنون که مدتها است روزنامه‌ی پرچم منتشر می‌شود و حقایق را آشکار می‌سازد و شعرا یا بقول خودتان مفاخر شما را توبیخ کرده و پرده از روی اسرار آنها برمی‌دارد چرا خاموشید و چرا چیزی نمی‌نویسید؟

اگر راست می‌گفتید اگر حقیقتاً سنگ به سینه می‌زدید و خود را طرفدار حقیقی شعرا می‌دانستید و می‌دانید کنون چرا خود را بناشنیدن می‌زنید؟
اگر از گفته‌هاتان پشیمان هستید و سخنان خردپذیر پرچم را پذیرفته‌اید چرا پشتیبانی و همراهی نشان نمی‌دهید؟

چرا بغض و کینه و هوس را برای خاطر نجات میهن و درستکاری توده‌مان کنار نمی‌گزارید؟

ملل زنده چترباز و جانباز تربیت می‌کنند ولی شما قافیه‌ساز و سفسطه‌باز مهیا می‌نمایید.

مفاخر ملل زنده مردان جانفشان و سرداران جنگی بزرگیست که فداکاریها کرده و جانها نثار نموده و افتخارات برای کشور خود اندوخته‌اند ولی مفاخر شما توده‌ی ایرانی ، مردان سست‌عنصر خراباتی و روح‌مرده‌ی چرسی و بنگی است که جز گوشه‌ی خانقاه و خرابات جایی را نمی‌شناختند و جز بیهوده‌گویی سخنی بر زبان نمی‌راندند.

آنان فتوحات می‌کردند ، استقلال می‌گرفتند ، توده‌شان را از بدبختی نجات می‌دادند ، ولی اینان شعر می‌سرودند ، مرثیه می‌گفتند ، تملق و چاپلوسی می‌کردند ، ساده‌پرستی و باده‌پرستی را رواج می‌دادند ، خط سبز را توصیف می‌نمودند ، تاخت و تاز مغول را خشم الهی می‌دانستند ، تیمور را فرستاده‌ی خدا می‌نامیدند و هزاران ننگین‌کاری و روسیاهی را بهم می‌آمیختند ...

آیا سزاوار است که این اشخاص را از مفاخر و نوابغ بشمارید؟ آیا سزاوار است که بیسمارک و کارل مارکس و ناپلئون و ولتر و سیسرون و نادرشاه و شاه‌عباس را همانند سعدی و حافظ و ایرج و مولوی دانست؟

آقای کسروی شما سالهاست که حقایق را می‌گویید و بر حال این ملت بیچاره خون دل می‌ریزید و بهزاران آسیبها دچار گشته و متحمل شده‌اید و سختیها بر خود روا شمارده‌اید ولی قدمی باز پس نگزارده‌اید ، اینان که بمفاخر خود می‌نازند گویا فقط از روزی که روزنامه‌ی پرچم منتشر می‌شود دانسته‌اند که شما چه می‌گویید و چه حقایقی را دنبال می‌نمایید.

اینست من بتمامی آنها متذکر می‌شوم که آقای کسروی ده سال است که بوسیله‌ی مجله‌ی پیمان و کتابهای گوناگون خود و چندی است با روزنامه‌ی پرچم حقایقی را در دنیا منتشر کرده و می‌کنند و تاکنون هزاران مردان جانفشان و فداکار در هر گوشه‌ی کشور برای اجرای آن حقایق آماده شده‌اند که در آتیه ، تاریخ درباره‌ی کارها و خدمات آنها قضاوت خواهد کرد.
کنون باید جهانیان بدانند که پیمانیان و آزادگان در اجرای اراده‌ی خدایی می‌کوشند بخواست خدا و یاری او پیش می‌روند بدون شک فیروز خواهند شد. این کاری است که خدا خواسته است.

ما پیشگامان راه رستگاری براهنمایی آقای کسروی حقایقی را دنبال می‌کنیم که دنیا نظیرش را ندیده است. بمقصدی می‌خواهیم برسیم که پرارجترین و ورجاوندترین مقاصد جهانیان است. این حقایق نه تنها برای رستگاری ایران و ایرانیان بلکه برای تمام جهانیان است. ما دنیا را باین راه می‌خوانیم و جهان را می‌خواهیم برستگاری کشیم و از آلودگیها و درماندگیها رها سازیم. در آن روز ایرانیها مفاخر خود را خواهند شناخت و بر آنها خواهند بالید.
تهران م ـ مقدم

(پرچم روزانه ش 177)
✴️ از پشتیبانان پیمان

عباس سلطانی ، محمد امام ، احسان‌الله آزادی و ضیاء امام
این چهار تن از یاران خوزستانند.

احسان‌الله آزادی همان یار ارجداریست که با حسین یزدانیان در پیشامد ترور نخست احمد کسروی (اردی‌بهشت 1324) همراه او بودند و در برابر مشتی اوباش و قاتل ایستادگی جانفشانانه‌ کردند.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار سیزدهم : پاکدینی (تکه‌ی دو از دو)


می‌دانم کسانی امامان را خواهند پرسید. میگویم : امام بمعنی پیشوا است. امام زنده‌اش امام است. از مرده امامی برنیاید. یک کسی بنیادی از بهر آسایش مردمان می‌گزارد و چند تنی را بپاسبانی و نگهداری آن برمی‌گمارد و اینان هر کدام بنوبت خود رنج کشیده بنگهداری کوشیده و درمی‌گذرند. این نادانیست که کسانی از بنیاد چشم پوشیده بآن نپردازند و نامهای نگهداران را بهانه‌ی دسته‌بندی گیرند و پس از هزار سال سرگرم کشاکش باشند.

این از ننگین‌کاریهای تاریخی است که کسانی میانه‌ی امام علی‌بن‌ابیطالب و دیگر خلیفگان جدایی انداخته و بهواداری از ایشان بکشاکش برخاسته‌اند و ملیونها خون ریخته‌اند. باید گفت بدنهادانی نامهای آنان را دستاویز سیه‌کاریهای خود گرفته‌اند. سلیم و اسماعیل که هر یکی تشنه‌ی خون بودند از این راه بهانه بدست آورده‌اند وگرنه داستانهایی که قرنها پیش از آن رخ داده و گذشته بوده چه جای کشاکش درباره‌ی آنها بوده و چه نتیجه از این کشاکش بدست می‌آمده؟!.. دریغ از آن خونهایی که ریخته!. آوخ از آن ستمهایی که رفته! چه نادانی آدمیزاده.

این را نیز بنویسم : امروز که دین برآشفته و سست گردیده و در همه جا جوانان و پیران دسته دسته از دین روگردان شده‌اند ، کسانی که هواداری بدین می‌نمایند تنها باین بس می‌کنند که ستایشهای پیاپی از پیغمبر اسلام و جانشینان او کنند و در روزنامه‌ها و مهنامه‌ها گفتارهای فراوان در این زمینه نویسند. این کاریست که از سالها در مصر و عراق و سوریه و هند بفراوانی می‌کنند و در ایران نیز پیروی از آنان می‌نمایند.

این بِدان ماند که کوشکی که ویرانه شده و لانه‌ی خزندگان و گزندگان گردیده و همه از آن گریزانند کسانی بجای آنکه دوباره آبادش کنند و پاکیزه نمایند زبان بستایش بنیادگزار آن باز نمایند و این ندانند از این راه نتیجه در دست نخواهد بود. یا بدان ماند که در شهری که وبا افتاده و مردم گروه گروه می‌میرند ، کسانی بجای چاره‌جویی پیاپی یاد جالینوس و دیگر پزشکان دیرین کنند و این درنیابند که از این کار چاره‌ای بدرد نخواهد شد.

ای درماندگان! شما هرچه ستایش از بزرگی پیغمبرتان می‌کنید بکنید. آن دینی که او بنیاد نهاده کو؟!.. گیرم که بیدینی از ستایشها تکان خورده و خواست دیندار گردد ، آن دینی که باو خواهید آموخت کدام است؟!.. اینهمه کیشهای گوناگون آیا کدام یکی را باو خواهید آموخت؟!.. اینهمه پندارهای بیپا که با دانشها سازش ندارد آیا چه پاسخی درباره‌ی آنها خواهید گفت؟!..

اگر کسی نیک سنجد این کارها پاکدلانه نیست ، و خود این کسان بیشتر سست‌باور و بیدینند. چیزی که هست از این راه نان می‌خورند و یا از روی خودنمایی بنمایشهایی می‌پردازند. اگر از پی راستی بودندی این دریافتندی که از این نمایشها نتیجه‌ای بدست نیاید و کار را از راهش دنبال کردندی.

شما باینان بگویید : «بیایید ده تن و بیست تن فراهم نشسته خرد را پیشوا سازیم و بمعنی درست دین راه یابیم و کشاکش و پراکنده‌سخنی را کنار نهاده همگی یکدل و یکزبان باشیم و آنگاه دیگران را بسوی دین خوانیم» خواهید دید چه پاسخهای بیخردانه می‌دهند ، و چگونه گردن از دلیل می‌پیچند و زورگویی می‌نمایند ، و چگونه هر کدام جز به پندارهای خود ارجی نمی‌گزارند و هر یکی جز خویش دیگران را گمراه می‌شمارند. کسانی که خودشان گردن بدلیل نمی‌گزارند چشم دارند دیگران گفته‌های بیدلیل ایشان را بپذیرند. کسانی که درمیان خود دو تن یکدل نیستند می‌خواهند دیگران را راه نمایند.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی می‌کنند؟. ـ (تکه‌ی 5)


در اینجا نکته بزرگتر دیگری در کار است. اگر فراموش نکرده‌اید در نشست یکم گفتم : امروز دولتهای بزرگ بنیاد کارهای خود را بروی دو پایه‌ی «زور و نیرنگ» گزارده‌اند و در این باره چندان گمراهند که گاهی که در سایه‌ی پیشامدها ناچار می‌شوند که بکوششهایی بنام نیکخواهی و آسایش‌دوستی برخیزند ، چون باوری جز به نبرد نمی‌دارند در آن کوششها نیز به نیرنگ و زورآزمایی می‌پردازند و روشن گردانیدم که در سایه‌ی همین گمراهی و نافهمی از انجمن سویس (یا جامعه‌ی ملل) که پس از جنگ گذشته (1) پدید آمد سودی پیدا نشد و از انجمنهایی که امروزها در پایان این جنگ (2) برپا می‌شود سودهایی نخواهد بود.

اینها همه نتیجه‌ی بدفهمی‌هاییست که از مادّیگری برخاسته. پیروان مادّیگری ، نیک و بد را بهم آمیخته بهمه چیز نام «نبرد» می‌دهند. تو گویی در قاموسشان واژه‌ای دیگر نیست و از همین راه ، هوسبازانه همه چیز را آلوده می‌گردانند.

ولی اینها نادرست و بیپاست. ما گذشته از آنکه بدستیاری گوهر روانی خود می‌کوشیم و از بدیهای گوهر جانی خود جلو می‌گیریم ، بدستیاری همان گوهر روانی از بدیهای سپهر نیز جلو می‌گیریم.

ما اکنون با سپهر و همچنان با جانوران دیگر در نبردیم. از بیماریها و دیگر بدیهای سپهر جلو می‌گیریم. جانوران زیانمند را از میان می‌بریم و بجانوران سودمند هواداری نموده بفزونی آنها می‌کوشیم. این کار را می‌کنیم نه از راه خودخواهی بلکه از روی نیکخواهی. این نبرد درمیان ما بنام سودجویی نیست. بنام دشمنی با بدیهاست.

اینها جُستارهای بسیار بزرگیست و آنچه آینده‌ی جهان را دیگر تواند گردانید ، این گفتگوهاست. مادّیگری جهان را آلوده است. باید با این سخنان جهان را از آن پاک گردانیم.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ جنگ جهانگیر یکم
2ـ جنگ جهانگیر دوم
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 8

2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست ـ (تکه‌ی 2)

در زمینه‌ی «نساختن» نکته‌های باریکتر از این هست ، و ما چون تاکنون سخنی از آنان نرانده‌ایم و نامی بروی آنها نگزارده‌ایم اینست بهتر می‌دانیم با مثلهایی آنها را روشن گردانیم و راستی اینست که اینگونه نکته‌ها را درمیان داستان و مثل بهتر توان دریافت.

یکی از هواخواهان پیمان که خود جوان دانشمندیست (آقای امام) می‌گوید در بوشهر در انجمنی یکی سخن از زندگانی یک شاعری می‌راند و ستایشها می‌سرود و چنین می‌گفت : «این شاعر میهن‌پرست بوده» و دلیل می‌آورد که شعرها درباره‌ی شهر خود و در ستایش آب و هوای آنجا گفته است. می‌گوید : من تاب نیاورده بایراد برخاستم و من هم سخنی رانده معنی درست شعر و اینکه در کجا بجا و در کجا بیجا باشد بازنمودم. (1)

گفتم : همین می‌سزیده که کرده‌اید. باید از سخنان پوچ و بیپا جلو گرفت. گفته‌ی آن مرد زشتیش بیش از آنست که در بیرون دیده می‌شود. اینگونه گفته‌ها ریشه‌ی میهن‌دوستی را براندازد. نه میهن یک شهر است و نه ستایش زبانی میهن‌دوستی تواند بود. دوست داشتن هر کسی شهر خود را چندین ارجدار نمی‌باشد و چیزیست که نیکان و بدان همه آن را دارند. اگر راستی را بخواهند سرزمین یا کشور یا شهر هیچ یک را میهن نتوان شمردن ، و باید گفت چون یک توده سود و زیان خود را یکی ساخته‌اند و در آسایش و آزادی یکدیگر کوشش و جانفشانی دریغ نمی‌گویند و همه باهم چون یک خاندان زیست می‌کنند ، این بستگی و همدستی است که گرانمایه و ارجدار است و معنی درست میهن این می‌باشد. اینکه کشور را میهن می‌نامند برای آنست که توده در آن می‌زیند و آنجا را خانه‌ی خود گرفته‌اند و برای آسایش خود بآبادی آن می‌کوشند. وگرنه دلبستگی بکوه و زمین چندین ارجدار نتواند بود.

این معنی میهن است و چنانکه می‌بینیم معنی گرانمایه و ارجداریست. بسیاری این را ندانسته‌اند و آن را خوار می‌دارند و بارها می‌گویند : «اینهمه دلبستگی بمیهن برای چیست؟!.. ما می‌خواهیم آسوده زییم در اینجا نباشد در آنجا باشد» ، و پیداست که این سخن بسیار پوچ است و معنی میهن جز این می‌باشد.

اما دوستداری میهن (یا بگفته‌ی مردم پرستش آن) بیگمان با زبان نتواند بود. دوستداری میهن دربند پیشرفت و فیروزی توده بودن و در راه این آرزو ، کوشش دریغ نگفتن و اینگونه کارهاست که هم بزرگ و ارجدار می‌باشد و هم نتیجه‌های گرانمایه از آن برخیزد. از ستایش زبانی و سخن‌پردازی هیچ سودی نتواند بود. مردمی که میهن‌دوستی را سخن‌پردازی شناسند همین نمونه‌ی بیخردی و نادانی ایشانست ، و آنگاه همین ریشه‌ی میهن‌دوستی را از میان ایشان براندازد. در جایی که با چند سخن میهن‌دوست توان بودن دیگر چه جای آنکه کسی بکوشش و تلاشی برخیزد؟!. در اینجاست که می‌گوییم معنی نساختن را نمی‌دانند. نادانک برای آنکه از یک شاعری ستایش کند آب بریشه‌ی غیرت و آزادگی می‌بندد.

پابرگی :
1ـ آن سخنان را چون بیرون از زمینه‌ی گفتار است در اینجا نیاورده‌ایم.
✴️ تاریخچه‌ی کوتاهی از مهنامه‌ی پیمان
(بخش 4 از 4)

در سال بعد پیمان با ستاره‌شماری و فالگیری و طالع بینی و اینگونه پندارها به نبرد برخاست و راه زندگانی را هرچه پیراسته‌تر گردانید. همچنین در این سال به دو سرشتی بودن آدمی یا داستان «جان و روان» پرداخت و این جستار پرارج را نیک بازنمود ـ جستاری که در زمینه‌ی تربیت ،‌ اخلاق نیک و بد و همچنین چاره به گمراهیها و نبرد با مادّیگری کلید درهای بسته بشمار می‌آید.

پیمان از همان سال نخست سخن از دین راند و زمینه‌ برای روشنی اندیشه‌ها فراهم ساخت. ولی از سال پنجم و پس از چاپ کتاب «راه رستگاری» بود که‌ به پشتیبانی آن به این زمینه بهتر پرداخت و بیپایی کیشهای کنونی را نشان داد. این رشته کوششها تا پایان سال هفتم مهنامه کشید و دنبال گردید. نوشتارهای پیمان درباره‌ی اخلاق از جمله ، رشته گفتارهایی بنام «نادانیها » ، «پاکخویی» ، «خویهای پاک» ، «نیک و بد» و «بیماریها» همگام با گفتگو از دین از همان سال نخست آغاز و تا پایان سال هفتم ادامه داشت.

کسروی در همان شماره‌ی نخست چنین نوشت : «بیاری خدا بنشر این مجله آغاز می‌كنیم ... ما راهی را در پیش گرفته‌ایم و بیاری خدا امیدواریم ما را بسرمنزلی كه آهنگ آن کرده‌ایم برساند» و نیز منصفانه در آن گام نخست آگاهی داد «صفحه‌های این مجله چنانكه بروی دوستان و همراهان ما باز است ، بروی نویسندگانی هم باز است كه بگفته‌های ما ایراد دارند. تنها با یك شرط كه مقصودشان آزار و دشمنی نباشد. ما هم بنوبت خود انصاف نموده اگر ایراد را بجا دانیم بیدرنگ آن را پذیرفته و از روی حقشناسی پاسخ خواهیم نگاشت».

گفتارهای پیمان چنانكه از یكسو با آلودگیها می‌نبردید در همان حال نیز راه درست زندگانی را نشان داده شاهراه پاک زیستن را بروی خوانندگان باز می‌كرد.
این بود هر شماره‌ی پیمان كه با مخالفت دسته‌ای از دکان‌داران آلودگیهای توده روبرو می‌شد در همان حال تأثیر بسزایی نیز در اندیشه‌های كسان پاكدل و پاكدرون نموده و دسته‌ا‌ی را نیز هم‌آهنگ و هواخواه پدید می‌آورد.

همین هواخواهان پیمان بودند كه از دور و نزدیك دست همراهی و یاوری بسوی پیمان دراز كرده جمعیت «پیمانیان» آن روزی را تشكیل دادند. این هواخواهانِ مهنامه چنان می‌کوشیدند و دلهاشان از راههای دور بهم نزدیک گردیده بود که تو گویی اندامان یک حزبی بودند. بدینسان که به افزودن مشترکان ماهنامه و فروش آن در شهرستانها یاوری می‌کردند ،‌ یا‌ در برابر تلخزبانیها و سخنان دلخراش بدخواهان ، دلیرانه از او دفاع می‌کردند.

پیمان سال پنجم شماره‌ی یازدهم ـ دوازدهم و نیز سال ششم شماره‌ی دوازدهم نام یک دسته از اینها را می‌برد و درباره‌ی هر یک و کوششهایش نیز یک دو جمله می‌نویسد ولی می‌افزاید : گذشته از کسانی که نخواسته‌اند نامشان برده شود هنوز کسانی هستند که باید نامهاشان بریم تا آیندگان بشناسند این «آزادمردان» چه رنجها کشیدند و چه یاوریها کردند تا فیروزیهای این مهنامه بدست آمد.

در پایان سال 1319 بود که یک دسته از ایشان دست بهم داده «شرکت سهامی چاپخانه‌ی پیمان» را بنیاد نهادند تا سرمایه گزارده کتاب تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان را بچاپ نوینی رسانند. زیرا جز آنکه بخشهای چاپ شده‌ی تاریخ نایاب شده بود و نیاز به چاپ دومی داشت ،‌ نویسنده در سالهای دیرتر دو بخش نخست را گشاده‌تر بازنوشته و بخش دیگری که به پیشامدهای جنبش در تهران و شهرهای دیگر می‌پرداخت به آن افزوده بود و بدینسان چاپ دوم آن کتاب نام درستتر «تاریخ مشروطه‌ی ایران» یافت.

پس از پیشامدهای شهریور1320 و آغاز دوره‌ی نوینی که بنام «دوره‌ی دمکراسی» نامیده شد ، روزنامه‌های نوی پدیدار گردید و مخالفان حکومت رضاشاه که به کنج خانه‌هاشان خزیده بودند زبان باز کرده به اظهار نظرها پرداختند. در چنین اوضاعی پیمانیان و نیز جوانان پرشورِ تازه‌آشنایی از پیمان و دارنده‌اش ، خواهان کوششهای نوینی گردیدند. اینبود کسرویِ یگانه ، در نشستی از پیمانیان و کسانی از «ایرانخواهان» و «آزادگان» گفتار مفصلی بنام «امروز چه باید کرد؟» خواند که سپس برُویه‌ی دفتری چند بار چاپ شد. نتیجه آن شد که آن تازه‌آشنایان پرشور بمیان پیمانیان راه یافتند و این دسته‌ی نوین را از همان مِهر و آبان سال 1320 «آزادگان» نامیدند. همینها برپا کردن حزبی را پیش نهادند که نتیجه‌ی آن تشکیل «باهَماد آزادگان» (جمعیت آزادگان) گردید. بدینسان این جمعیت رویه‌ی رسمی یک حزب را بخود گرفت. سپس روزنامه‌ی «پرچم» را که زبان آن حزب بود بنیاد گزاردند که از پنجم بهمن ماه 1320 نخستین شماره‌اش بیرون آمد.
پایان
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار چهاردهم : فلسفه (تکه‌ی یک از دو)


چون بارها نام فلسفه و صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری را می‌برم در اینجا باید سخن رانم و آنها را بازنمایم. از هزار سال باز مایه‌ی گرفتاری شرق اینها بوده. چنگیز و هولاکو و تیمور با شرق آن نکرده‌اند که اینها کرده. امروز بت‌پرستیهایی که باید برانداخت اینها و مانندهای اینهاست.

فلسفه در بیرون از دین پدید آمده ولی سپس با همه‌ی دینها درآمیخته و از اینروست که ما از آن گفتگو می‌داریم. این نخست در یونان پدید آمده و سپس بمصر و روم و ایران و عربستان رسیده ، و از افلاطون و ارسطو گرفته تا ملاصدرا و ملاهادی هزاران کسان آن را دنبال کرده‌اند و هر یکی چیزهایی از خود بر آن افزوده‌اند. ولی باید گفت همه رنج بیهوده برده‌اند و جز گزند سودی از کوششهای ایشان برنخاسته.

کسانی نام فلسفه را می‌شنوند و می‌پندارند راستیهایی در پشت سر آن جا گرفته ، چه دانند که جز نام یک رشته پندارهای بیهوده نیست.

ما نمی‌خواهیم بفلسفه درآمده از آن گفتگو داریم. تنها سستی بنیاد آن را بازمی‌نماییم ، و این می‌کنیم تا دانسته شود آنچه فیلسوفان درباره‌ی خدا و جهان گفته‌اند درخور ارجی نیست.

نخست اینان راه جستجو را گم کرده‌اند. چنانکه گفتیم راه جستجو یک چیز را سنجیدن و آزمودن و بانگیزه‌ی آن پی بردن است. ولی اینان بجای آن چشم رو هم نهاده از پیش خود پنداربافی کرده‌اند. روشنتر گویم : راه اینست که ما از سنجیدن و آزمودن بدانستن رسیم. ولی در فلسفه وارونه‌ی این را گرفته‌اند و نخست چیزهایی از پندار بیرون آورند و سپس با زور جهان را بآن رسانند. این از بدترین بیراهیهاست. از این نتیجه‌ی درستی هرگز بدست نیاید. شما اگر خواهید پیشامدهای یک دیهی را در یک فرسخی از این راه بدانید نخواهید دانست ، چه رسد بآنکه کسی داستان آفرینش جهان را از این راه داند‌.

از بهترین نمونه‌های این کار داستان «علت و معلول» است‌. هر که جهان را بسنجد و بیندیشد بآسانی داند آن باختیار آفریده شده و خواستی از آن درمیانست‌. ولی در فلسفه داستان علت و معلول را عنوان می‌نمایند‌. خدا علت آفرینش است همچون آتش که علت سوزانیدن است‌. چنانکه آتش بِهر چه رسید بیدرنگ و بی‌اختیار سوزاند پیدایش جهان از دست خدا نیز بِهمان گونه بوده است‌. آنگاه چون علت را از معلول جدا نتوان کرد ، پس خدا در آفریدن جهان بی‌اختیار بوده و جهان همیشه با او بوده. این یکی از گفتگوهای شناخته شده‌ی فلسفه است.

دوم در جستجو اندازه نگه نداشته بزمینه‌هایی که راه ندارد پرداخته‌اند. بارها گفتیم : راه ما بسوی شناختن آفرینش و آفریدگار جز اینجهان دیداری نیست و از این راه نیز همه‌ی آگاهیها بدست نیاید. لیکن فیلسوفان تو گویی این پرده را شکافته و خود را در آنسو یافته‌اند که بدانسان آزادانه سخن رانده‌اند. این کار افلاطون یا ارسطو که خدا را «وجود بَحت بسیط» پنداشته چنین می‌گوید : «چون از یک چیز جز یک چیز پدید نیاید خدا خرد یکم را آفریده و این خرد چرخ یکم را با خرد دوم پدید آورد» و بدینسان تا نه چرخ و ده خرد بالا می‌رود ، گذشته از آنکه این گفتارش افسانه‌ی بیپایی بیش نیست و آغاز آن با انجامش سازش ندارد ، خود این کار که بگفتگو از آغاز آفرینش برخاسته خطای بس بزرگی بشمار است‌. کی خردمند بچیزی که راه ندارد پردازد؟!..

سوم در جستجوهای خود دربند سامان جهان و رستگاری جهانیان نبوده‌اند. چنانکه گفتیم در جهان چیزی گرانمایه‌تر از رستگاری جهانیان نیست و همه‌ی کوششها از بهر آن باید بود. ولی فیلسوفان هرگز پروای آن را نداشته و جز درپی بلهوسیهای خود نبوده‌اند و با پندارها و انگارهای خود پراکندگی درمیان مردمان انداخته‌اند. ببینید : تنها درباره‌ی «جان و روان» که ما آن را با آسانترین رویی روشن گردانیدیم ، بیست و اند گونه سخن رانده‌اند. این شگفتتر که پس از همه‌ی اینها به نتیجه‌ی درستی نرسیده‌اند ، که این خود بهترین نمونه‌ای از بیهودگی کوششها و از کجی راه ایشان می‌باشد.

ما می‌دانیم دسته‌های انبوهی بفلسفه ارج دیگری می‌گزارند و فیلسوفان را بسیار بزرگ می‌شمارند ، و اینان از گفته‌های ما ناخشنود خواهند گردید ، لیکن چه می‌توانیم کردن؟!. آیا می‌توانیم بپاس خشنودی ایشان از راستیها چشم پوشیم؟!. این چیزها که ما می‌نویسیم سراپا راستی است ، و هرگاه همه‌ی فیلسوفان گرد آیند و همدست گردند پاسخی باینها نتوانند دادن. کسانی فیلسوفان را هرچه بزرگتر می‌گیرند بگیرند راستیها از آنان بزرگتر است.

اگر افلاطون و ارسطو زنده بودندی شاید خود ایشان این گفته‌ها را بخشنودی پذیرفتندی و به بیراهی خود خَستُوان شدندی‌. بیگمان ایشان در آن هنگام زیان کار خود را ندانسته‌اند.
Adliye 46 - 50.pdf
354.8 KB
🔸 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
(گفتارهای 64 تا 50 یکجا در یک فایل)

🔹 ٤٦ـ چگونه بعدلیه بازگشتم
🔹 ٤٧ـ چگونه به «ریاست محاکم» گمارده شدم
🔹 ٤٨ـ سختگیری با وکیلان زورورز
🔹 ٤٩ـ پرونده‌های شناسنامه‌ای و داستان آنها
🔹 ۵۰ـ رنجشهایی که «مستشاران تمیز» پیدا کردند
🌺 یکم آذر یا روزبه پیمان 🌺

امروز روز یکم آذرماه 1399 ، هشتادوهفتمین سالروز انتشار نخستین شماره‌ی مهنامه‌ی «پیمان» است. این روز را پاکدینان «روزبه یکم آذر» یا «روزبه پیمان» نامیده جشن می‌گیرند. کسانی در شگفت شده می‌پرسند : «بیرون آمدن یک مهنامه مگر چیست که سالروز آن روزبه (عید) باشد؟». در گفتارهای چند روز اخیر نشان دادیم پیمان چگونه ماهنامه‌ای بود.

کسروی هیچگاه از کوششهای توانفرسایش با ستایشهای پرآب و تاب سخن نرانده. لیکن آگاهان که به کارهای او نیک بنگرند هر یک از آنها را «شاهکاری» می‌یابند. در پرچم روزانه شماره‌ی 252 در پاسخ به جوانان فریبخورده‌ای که او را نیکخواه آذربایجان نمی‌پنداشتند ناچار گردیده گوشه‌ای از دشواریها بر سر راه مهنامه و کتابنویسی‌هایش را بازنماید. او می‌گوید :

«من از سال 1312 همیشه ببلندی نام آذربایجان كوشیده‌ام. در زمان رضاشاه كه كمتر كسی می‌یارست نام شورش مشروطه را ببرد من تاریخ آن را می‌نوشتم و پراكنده می‌كردم و چون می‌دانستم اگر [اداره‌ی]سانسور ببیند جلو خواهد گرفت بیشتری از بخشهای آن تاریخ را بی‌نشان دادن بسانسور بچاپ می‌رسانیدم و اگر شما می‌خواهید بدانید كه این تاریخ‌نویسیِ من چه خطرهایی را دربر توانستی داشت پرونده‌ی این كار را در شهربانی بخوانید و یا از آقای سرهنگ آرتا بپرسید. همین كار كه من تاریخ مشروطه بی‌اجازه از وزارت فرهنگ و بی‌نشان دادن بسانسور چاپ كرده‌ام یك نتیجه‌اش این توانستی بود كه من بزندان بیفتم و كسی یارای بردن نام من نداشته باشد. با اینحال برای آنكه تاریخ مشروطه كه بیشترش بآذربایجان بستگی دارد از میان نرود من آن تاریخ را با كوششهای بسیار دو بار بچاپ رسانیدم».

بسیاری از برجستگان توده که در آن زمانها به کار مهنامه برخاستند جز چند سالی نتوانسته‌اند آن را راه برند. ولی کسروی گذشته از پیمان ، به هر یک از «نامه»‌‌‌‌‌‌های «پرچم روزانه» ، «نیمه‌ماهه» و «هفتگی» و «دفترهای ماهانه‌ی سال 1324» که برخاست هیچیک از کمی خواننده و خواستار یا فشار پولی نبود که ادامه نیافت. مثلاً پیمان با آنکه (جز در چند شماره) آگهی نمی‌گرفت و پولی از این راه نمی‌توخت ،‌ با اینحال هفت سال پیاپی توانست فیروزانه انتشار یابد. سرانجام هم چون نیاز به روزنامه‌ای بود که در آن هنگامه‌ی پرآشوب پس از شهریور 1320 می‌بایست زبان «باهماد آزادگان» باشد و کسروی نمی‌توانست به هر دوی آنها همزمان برسد از بیرون آوردن پیمان بازایستاد.[1] سه نامه‌ی پرچم هیچ یک بخواست او بازنایستاد بلکه هر سه بازداشت شد.

کسانی که در شگفت می‌گردند یک مجله را بزرگ‌ داشتن چه معنی دارد ، برداشتشان از مجله دفترچه‌هاییست که هفتگی یا ماهانه بیرون ‌آید و روی جلدش تصویری از یک «ستاره»ی سینما ، یا از ورزشکاران و شرح زندگی ایشان و «حاشیه»هایش ، یا دورنمایی از طبیعت ، درونش خبرهای سیاسی کم‌ژرفا و یا «جنجالی» همچون «صفحه‌ی حوادث» ، یک دو رمانی پوچ و شعرهایی از این شاعر بیهوده‌گو و آن غزلسرای یاوه‌باف ،‌ سخنانی پراکنده از این فیلسوف غربی و آن حکیم شرقی ، چند جوک و چیستان و مسئله و جدول و سودوکویی ، شوخی‌نگاره‌ای (کاریکاتور) و برخی ترجمه‌ها از رسانه‌های بیگانه باشد. کوتاهسخن : یک انبانی که درونش هرچه خواننده‌ را بتواند کشد و تیراژ مجله را بالا برد بریزند. اینکه این نوشته‌ها باهم سازگارند یا نه ،‌ اینکه یکی دیگری را نقض می‌کند و مایه‌ی گیجسری خواننده و پراکنده‌اندیشی می‌گردد و آیا یک راه روشنی را می‌پیماید و خواستش رسیدن به آرمانی است و دردی را از دردهای مردم درمان می‌کند ، اینها نه چیزهاییست که دارنده‌ی مجله به آن بیندیشد. گو اینکه او خود می‌پندارد «فرهنگ‌سازی» می‌کند و از کوشش به چنین «رسالتی» بخود می‌بالد.

آری ، چنین مجله‌ای نه درخور جشن و بزرگداشت است. ولی آیا مهنامه‌ی پیمان چه بود؟!..
در آن هفت سال ، پیمان توانست یك شاهراه رستگاری بروی ایرانیان بگشاید. اینست ارج و گرانمایگی آن ماهنامه.
روزنامه‌ی پرچم درباره‌ی نخستین روزبه «رسمی» یکم آذر (سال 21) چنین می‌نویسد :
👇👇
«چنانكه آگاهی داده بودیم روز یكشنبه یكم آذر نشستی در خانه‌ی دارنده‌ی پرچم برپا گردید. نخست سخنانی از عید رفت و دارنده‌ی پرچم شرح داد كه عیدهای هر توده‌ای آن روزهاییست كه با یك پیشامد تاریخی مصادف بوده و اینست هر ساله آن را عید می‌گیرند و بجشن و شادی می‌پردازند كه هم قدردانی از كوششها و رنجهای گذشتگان كرده و هم كنونیان را به برخاستن بماننده‌ی آن كارهای تاریخی برانگیزند ، این كار خردمندانه‌ایست و باید باشد. ولی افسوس كه عیدهای ایران كمتر یكی مبنای تاریخی دارد. به هر حال ما امروز را یكی از عیدها می‌شماریم سپس هر كار بزرگی یا هر فیروزی‌ای برای ما رخ داد روز آن را نیز عید خواهیم گرفت.

سپس گفت : می‌دانم كسانی خواهند گفت بیرون آمدن یك مهنامه چیست كه روز آن عید شمرده شود؟!. می‌گویم : موضوع بیرون آمدن یك مهنامه نیست ، آغاز شدن یك راه خداپرستی و رستگاریست. پیمان هنگامی آغاز یافت كه هیاهوی اروپاییگری سراسر ایران را فراگرفته و كسی یارای بردن نام دین و خدا نمی‌داشت. پیمان برای آن آغاز یافت كه با همه‌ی گمراهیها نبرد كند و بیش از همه با اروپاییگری و مادیگری به پیكار پردازد ، و بالاخره جهانیان را بیك شاهراهی كه بنیاد آن خداشناسی و زیستن از روی آیین خرد می‌باشد بخواند. آن مهنامه برای این خواست ورجاوندِ[=مقدس] بزرگ بانتشار پرداخت و تاكنون در آن راه خود گامهای فیروزانه برداشته است.

پیمان درفشی بود كه در برابر بیدینان و خداناشناسان برافراشته گردید و دلیل این سخن آن گفتارهای استواریست كه در پاسخ مادیگری ، در پیرامون روان ، در زمینه‌ی خرد ، درباره‌ی فلسفه‌ی یونان نوشته شده. ...»

ما این روز را در همان حال که روزبه می‌گیریم ، روز تازه گردانیدن پیمان خود نیز می‌دانیم که این سالِ پیش رو را با کوششهای بیشتر بخود و ایرانیان خجسته گردانیم.


[1] : گرفتاریهای روزنامه‌ی پرچم در آغاز کار بسیار بوده و به همان علت بازپسین شماره‌های پیمان هر یک چند ماه دیر بیرون آمد. از آنسو ، درپی «آشوب نان» در 17 آذر ماه 1321 بدستور دولت قوام‌السلطنه که روزنامه‌ها و مجلات همگی بازداشت و بسته شدند ، پیمان و پرچم نیز هیچ یک بیرون نیامد تا سپس در دی ماه همان سال 1321 «قانون نوینی» برای روزنامه‌ها گزاردند ، و آنگاه کسروی امتیاز یک «نامه» را گرفت که آن را سپس پرچم نیمه‌ماهه نامید. چنانکه در پشت جلد شماره‌ی یکم پرچم نیمه‌ماهه نوشته شده او همچنان می‌خواسته و امید داشته که همچون گذشته یک روزنامه و یک مهنامه هر دو را بیرون آورد : مهنامه «برای جهان» و روزنامه «برای ایران». ولی جلوگیرهایی در راه بوده چنانکه همین نیمه‌ماهه را هم به دو علت زیر تا پایان سال 1321 بیرون نیاورد : نخست کمی و گرانی کاغذ و دوم اینکه برخی کتابها را از جمله «حافظ چه می‌گوید؟» و «ورجاوند بنیاد» می‌خواسته چاپ کند و فرصت برای بیرون آوردن روزنامه نمی‌یافته. این دشواریها تا نخستین شماره نیز ادامه داشته چنانکه می‌نویسد این نامه کنون کار مهنامه و روزنامه ، هردو را انجام می‌دهد : هم «پیمان» است و هم «پرچم».
پایان
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی می‌کنند؟. ـ (تکه‌ی 6)


نکته‌ی دیگر که درخور دانستنست آنست که پیروان مادّیگری در حال آنکه درباره‌ی نیک و بد ، آن باور را می‌دارند و آدمی را نیکی‌پذیر نمی‌دانند و کوششهای نیکخواهان را از راه سودجویی می‌شناسند ، بسیاری از آنان خود از نیکنهادی خواهای نیکی جهان و آدمیان می‌باشند و در آن باره بکوششهایی می‌پردازند و در آن راه رنجها بخود می‌دهند. اینان کسانیند که اندیشه‌هاشان با مادّیگری آلوده گردیده و زبانهاشان بیدینست ، ولی نهادشان نیکست و از نیکی بازنمی‌توانند ایستاد. همین ایراد را بدکتر ارانی و کارهایش گرفته‌اند و من بیجا نمی‌دانم. زیرا شادروان دکتر با همه‌ی پافشاری درباره‌ی مادّیگری و با آنکه کتابی نوشته و نیکخواهان جهان را بسیار از ارج انداخته ، خود از نیکخواهان می‌بود. چنانکه همه می‌دانیم در آن راه بکوششهایی آغاز کرده بود که ناانجام مانده و او بزندان افتاد و از آنجا زنده بیرون نیامد. آیا آن گفتارها کجا و این کردار کجاست؟!. اگر هر کسی جز درپی سود خود نیست و نتواند بود پس این جانبازی در راه آسایش دیگران چه شُوَندی داشته است؟!. دیگران نیز چنین بوده‌اند. مثلاً ولتر فیلسوف فرانسه یکی از پیشگامان راه مادّیگریست. در حالی که خود از نیکخواهان جهان بوده و در آن راه رنجها کشیده و گزندها دیده.

به همان دکتر ارانی از راه دیگری هم ایراد هست. زیرا او از هواداران کمونیستی می‌بود و در آن راه نیز کوششها می‌نمود و برای برانداختن سرمایه‌داران دسته‌بندی می‌کرد. ما این کار او را بد نمی‌دانیم. ولی با مادّیگری ناسازگار می‌یابیم. زیرا اگر زندگانی نبرد است و هر کسی در جهان باید درپی سود خود باشد و جز خوشی خود را نخواهد ، با چنین حالی بسرمایه‌داران چه ایرادی توان گرفت یا چه نکوهشی توان کرد؟!. آنان در نبرد شایندگی بیشتر نشان داده فیروز درآمده‌اند که باید بآنان با دیده‌ی ستایش و خشنودی نگریست ، نه با دیده‌ی دشمنی.

بهتر بودی که دکتر ارانی و همراهانش ، گفته‌های نیتچه فیلسوف بنام مادّی را که می‌گوید : «پایه‌ی فلسفه‌ی ما بر اینست که ناتوانان باید نابود شوند» یا می‌گوید : «خرسندی در دریافت برتری و چیرگیست» بیاد آوردندی و خود داوری کردندی. اگر این گفته‌ها راستست و باید پذیرفت ، پس چه ایرادی بکردار و رفتار سرمایه‌داران و کارخانه‌داران توان گرفت؟!.

آنگاه آیا این وارونه‌کاری نیست که کسانی از یکسو بهواداری از بیچیزان و بینوایان و ناتوانان برخیزند و بکوشند و از یکسو فلسفه‌ی مادّی را که خود فلسفه‌ی ستمگران و آزمندان جهانست و دستاویزها بدست آنان می‌سپارد رواج دهند؟!. آیا این رنجهای خود را بیهوده گردانیدن نیست؟!. آیا این بدان نمی‌ماند که خانه‌ای که آتش گرفته است و می‌سوزد ، کسانی از یکسو بخاموش کردن آن کوشند و از یکسو خروارها نفت و بنزین بروی آن ریزند؟!.

این ایرادها کوچک نیست و بزرگست. اینها نیک می‌رساند که فلسفه‌ی مادّی با دریافتها و سَهِشهای ساده‌ی هر کسی ناسازگار است و رفتار و کردار بسیاری از پیشروان آن فلسفه به آخشیج[=ضد] آموزاکهای[=تعلیمات] خودشان بوده است.

من دربار‌ه‌ی پیدایش این فلسفه و چگونگی رواج آن در اروپا و آمریکا جستجویی نکرده و آگاهی باندازه‌ای که می‌بایست ، بدست نیاورده‌ام. آنچه دریافته‌ام اینست که در این باره زورگوییهای کشیشان و رفتار زشت آنان بسیار هَناییده ، کشیشان و حاخامان و ملایان و دیگران که یک رشته سخنان پوچ و بی‌ارجی می‌دارند و آنها را بنام دین و خداشناسی یا آیین زندگانی مردمان ، بِرو می‌کشند و بر روی آنها ایستادگی نموده و با دانشمندان و نیکخواهان جهان بدشمنی می‌پردازند ، این رفتار آنان دانشمندان را خشمناک گردانیده و پرده بروی بینش و دوراندیشی آنان فروهِشته است. اینست ما همیشه باین دسته دانشمندان هواداری نشان داده گفته‌ایم : «آنان با دروغها جنگیده ولی خود براستیها نرسیده‌اند».
گاهنمای زندگانی و کوششهای احمد کسروی 👇👇
گاهنمای_زندگانی_و_کوششهای_احمد_کسروی.pdf
437.6 KB
🔶 گاهنمای زندگانی و کوششهای احمد کسروی

🖌 کوشاد تلگرام

🔸 ویرایش تازه (خرداد ۱۳۹۹)
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 9

2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست ـ (تکه‌ی 3)


مانند این داستانست آنکه یکی از آنان که دینی بنیاد نهاده و کتابی و آیینی بدست گروهی داده چنین می‌گویند که گفتاری نوشته و در آن چنین گفته : «هر کس این گفتار را بخواند مزد صد شهید پیدا کند» ، و بی‌آنکه خود دریابد با همین سخن تیشه بریشه‌ی دین و آیین خود زده است. زیرا «شهید» که در کتابهای دینی یاد شده کسی را گویند که در راه خشنودی خدا کشته گردد و اینست آن را گرامی دارند و جایگاه بلندی پیش خدا برایش شناسند. ما نیز این را براست می‌داریم و اینگونه کسانی را ارجمند می‌شماریم. زیرا شهید هم کارش بزرگ باشد و هم نتیجه‌ی بزرگی از آن بدست آید. چنین انگارید بشهری دشمنان رو آورده‌اند و ترس زنان و بچگان را فراگرفته ، در چنین هنگامی اگر یک دسته‌ مردان از جان گذرند و غیرتمندانه بجلو شتابند و جنگ کنند و کسانی از آنان بخاک افتند و کشته شوند و دیگران دشمن بیدادگر را برگردانیده فیروزمند بشهر بازگردند ، این کار آنان از هر باره بزرگ و ارجمند باشد. زیرا از یکسو از جان که گرانمایه‌ترین و شیرین‌ترین چیز هر کسیست گذشته باشند ، و از یکسو در سایه‌ی مردانگی ایشان هزاران خاندانها از گزند رهند و شب را آسوده خوابند ، و هزاران مردان زنده مانده و از نابودی رها گردند. باید آنان را ـ چه کشته‌شدگان و چه فیروز بازگشتگانشان را ـ گرانمایه شمرد. اینست معنی شهید و اینست راز آنکه برایش جایگاه بلندی باور می‌دارند. اکنون اگر یک بنیادگزار دین برخیزد و چنین گوید : «هر کسی این گفتار را خوانَد مزد صد شهید پیدا کند» ، و بدینسان مردان بیکاره‌ای را تنها بپاداش اینکه در کنج اتاقی نشسته و یک نوشته‌ای را خوانده‌اند صد بار بالاتر از کشتگان راه خدا گرداند نتیجه آن باشد که شهیدی یا کشتگی در راه خدا بسیار بی‌ارج گردد و دیگر کسی بجانفشانی در راه مردانگی و آزاده‌مردی برنخیزد. گذشته از آن در حالی که می‌توان در خانه نشست و یک نوشته‌ای را خواند و بی‌هیچ رنج و آسیبی صد بار شهید گردید دیگر چه نیاز بآنکه کس بجلو دشمن شتابد و رنجها کشد و جان بازد و تازه یک بار شهید گردد. می‌بینید چگونه با یک سخن هوسمندانه ریشه‌ی همه چیز را برانداخته است؟!..

شما اگر کارگاهی دارید و در آن کارگرانی با مزد بکار گمارید لیکن یک آگهی هم میان ایشان بدینسان پراکنده کنید : «هر کسی که بیاید و در پیش روی من ایستد و چند کلمه ستایش از من بسراید مزد صد کارگر باو خواهم پرداخت». آیا در آن کارخانه دیگر کسی کار کند؟! آیا نه اینست که هر یکی از کارگران بجای آنکه یک روز رنج کشند و مزد یک کارگر از شما بگیرند از روی آن آگهی در پیش رویتان ایستاده و چند کلمه ستایش سروده و مزد صد کارگر گیرند؟!.. آیا نه اینست که شما با یک آگهی بنیاد کارخانه را برانداخته‌اید؟!..

نپندارید تنها با یک کیش دشمنی می‌نمایم. از این لغزشها در همه‌ی کیشها هست و بیهوده نیست که همه‌ی آنها از کار افتاده. بیهوده نیست که شرقیان بدینسان بیکاره شده‌اند.

در سال گرانی ما با چشم دیدیم که بسیاری از توانگران بخویشان و همسایگان گرسنه‌ی خود دستگیری نکردند ، و آنان چون از گرسنگی مُردند بخاکشان نسپردند. ولی همینکه یکی دو ماه گذشت و راه عراق که بسته بود باز گردید کاروانها بسته و بآهنگ زیارت روانه گردیدند. (1) این چگونه توانستی بود؟!.. آیا آن کسان خداناشناس و بدکردار بودند؟. ما بسیاری را می‌شناختیم که چنین نبودند. آیا آنان نشنیده بودند که باید دست همسایگان و خویشان را گرفت؟!. نیک می‌دانیم که شنیده بودند. پس بهر چه بود که آن رفتار را کردند؟!.. اگر بخواهیم سرچشمه و انگیزه‌ی این رفتار آنان را بازنماییم باید بگوییم آنان دستور دستگیری از ناتوانان را شنیده بودند و می‌دانستند ، ولی این را هم شنیده بودند که هر کسی که بزیارت برود بهشت بَرو واجب گردد و همه‌ی گناهانش آمرزیده شود. اگر دستگیری از همسایه را یک بار شنیده بودند این را صد بار شنیده بودند. اینست در دلهاشان جا بیشتر باز کرده بوده و پیداست که با چنین نویدی که شنیده و باور کرده بودند دیگر نیازی بهیچ کار دیگری نمی‌داشتند ، و از هیچ گناهی نمی‌ترسیدند. در جایی که با یک زیارت همه‌ی گناهان آمرزیده شود و بهشت واجب گردد بکارِ دیگری چه نیاز ماند؟.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ خواست سال 1296خ. است. داستان گرسنگی آن سال را گشاده‌تر در کتاب «زندگانی من» و هم در «تاریخ هجده‌ ساله‌ی آذربایجان» توانید خواند.