پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 17


آن کسی که می‌گوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید»

اخلاق یا خویهای نیک و بد تنها آن نیست که در کتاب اخلاق ناصری یا احیاءالعلوم شمرده‌اند ، و ما هم این نخواهیم کرد که همچو ایشان خویها را یکایک بشماریم و نیک و بدش را بشناسیم. ما باید آلودگیهایی را که در توده است گرفته و روشن گردانیده و بچاره کوشیم و این خود آلودگی بسیار بدیست که دسته‌ی بزرگی با هر کوشش دشمنی می‌نمایند.

می‌باید بچاره‌ی این کوشید. خواهید گفت : از چه راه؟!. می‌گویم : از این راه که آن کسان را پست شمارید و پستیشان را برخشان کشید ، و چون در جایی می‌نشینند و سینه بجلو می‌آورند و از توده نکوهش می‌کنند خاموش ننشسته بپاسخ برخیزند. بگویید چرا از خود سخن نمی‌رانی؟!.. آخر تو چه چیز توده‌ای؟!. تاکنون چه کار سودمندی را انجام داده‌ای؟!.. در راه توده از کدام سودی چشم پوشیده و بکدام زیان گردن گزارده‌ای؟!.. ...

نتیجه‌ی این سخنان آن خواهد شد که یک دسته بخود آیند و دیگران که پافشاری نمایند شناخته گردند و این خود نتیجه‌ی سودمندیست. زیرا از گرفتاریها در ایران درهم بودن نیکان و بدان می‌باشد و ما از نخست این نتیجه را خواستار بوده‌ایم که آنان از یکدیگر جدا گردند.

در هشت سال پیش چون در نشستی گفتگو بمیان می‌آمد می‌دیدیم همه از آلودگی توده گله می‌کنند و هر یکی آرزوی نیکی از خود می‌نمایند. در آن روز شناختن راستگو از دروغگو نشدنی بود. ولی اکنون که پای آزمایش بمیان آمده و کوششهایی در راه نیکی توده می‌شود بآسانی شناخته خواهد شد چه کسانی براستی خواهان نیکی بودند و چه کسانی دروغ می‌گفتند و این خود نتیجه‌های نیکی را درپی خواهد داشت. نیکان که جدا گردند و پاکدلانه دست بهم دهند بآسانی چاره بدان توانند.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکه‌ی دو از چهار)


گویا تا زمان مغول میخانه را در ایران جز یهودیان و ترسایان و زردشتیان ، آن هم در بیرون شهر میانه‌ی ویرانه‌ها ، نداشتندی و کسانی جز در نهان نزد ایشان نرفتندی. در زمان مغول میخانه‌ها را بدرون شهر آوردند و رفتن بآنجاها آزاد گردید. خراباتیان زمان را بدلخواه خود یافته بفراوانی رو بآنجا آوردند و بآواز چنگ و چَغانه باده گسارده در داوری با خدا و بیهوده‌گویی جای آرزو نگزاردند و همه چیز را فراموش کرده جز باین نادانیها نپرداختند. در این زمانست که زهرناکترین بدآموزیها را با فریبنده‌ترین زبانی بیرون ریختند و در این زمان است که خراباتیگری رونق دیگری یافت‌.

کسی اگر در گفته‌های ایشان نیک بنگرد اگرچه بیرون آشکار آنها داوری با خدا و خرد و بیهوده‌گوییهای خراباتیانه است ولی درون آنها همگی کشتن جوش و غیرت در دلهای مردم و نگهداری پادشاهی مغولان بوده. از اینجاست که باید گفت این میکده‌ها هر کدام دانشکده‌ای بوده و مغولان با دست ترسایان و جهودان یکمشت فرومایگان بدنهاد را در راه سیاست خود بکار می‌برده‌اند.

پیداست چندین کشور بزرگی را که در دست داشتندی تنها با شمشیر نگهداری نتوانستندی و ناگزیر بودند که نیرنگهایی نیز بکار برند ، و ما می‌دانیم جهودان و ترسایان که از قرنها کینه‌ی ایرانیان را در دل داشته بودند در این هنگام از هر راهی بکینه‌جویی می‌کوشیدند و مغولان را بهترین یاوران خود می‌دیدند ، و می‌توانیم باور کنیم که این راه را بمغولان آنان نموده‌اند.

از سخنانی که همیشه در میخانه‌ها می‌رفته و با چنگ و چغانه سروده می‌شده داستان «جبریگری» است. اگر شعرهای خراباتیان را بخوانید پیاپی آن را یاد می‌کنند. اینان آن را دستاویز کارهای خود می‌داشته‌اند : «هر نیک و بدی که از من برآید تو بر سر من نوشته‌ای و من ناگزیرم». لیکن بسود مغولان هم می‌بود که مردم هر نیک و بد را از خدا شناسند و خود را بکاری توانا ندانند ، تا بدین دستاویز از یکسو بهیچ جنبشی برنخیزند و باندیشه‌ی آزادی ملیونها دختران ایران که هنوز در مغولستان می‌زیستند نباشند ، از یکسو نیز خونخواریها و بیدادگریهای چنگیز و هلاکو را سرنوشت خدایی شمرده بر آنان خشمناک نباشند‌.

این خواست را تا دیری در پرده پیش می‌بردند ، و رسید روزی که بی‌پرده‌اش ساختند و بیشرمانه چنگیز را فرستاده‌ی خدا (فرستاد‌ه‌ی خشم خدا) نامیدند. (1)

سخن دیگر ایشان از گذشته و آینده چشم پوشیدن و جز درپی خوشی خود نبودن است که گفتم همیشه آن را بزبان می‌داشتند و در این اندازه هم نایستاده خرد بکار بردن ، و نیک و بد اندیشیدن ، و بر مرده‌ای غم خوردن ، و هرچه از اینگونه است نکوهش کرده‌اند. اینها بیش از همه بکار مغولان می‌خورده و از هر باره بسود ایشان بوده که ایران از آنهمه کشتارها و پرده‌دریها که رو داده بود چشم پوشند و هیچگاه اندیشه‌ی آینده نکنند و غم کشتگان را نخورند و دربند گرفتاران مغولستان نباشند.

یکایک نمی‌شماریم. رویهم‌رفته نادانیهای اینان بیش از همه مایه‌ی پیشرفت کار مغولان بوده. چه مغولان اینان را برانگیخته باشند و چه نباشند بیگفتگوست که این نادانیها بسود آنان بوده.

کسی اگر می‌خواهد اندازه‌ی فرومایگی و سیاهکاری این دسته را بشناسد همین بس بیاد آورد که در آن روزی که می‌بایست مردمان را بغیرت و جانبازی برانگیزند و بآنان امیدواری و دلگرمی دهند همه را بسستی و نومیدی و بی‌پروایی برانگیخته‌اند.

در اینجا یک داستان شنیدنی هست که باید بگویم : در این هنگام صوفیان نیز بازار گرمی می‌داشتند. آن دلشکستگی و نومیدی که در آن زمان دلها را بود برواج کار آنان می‌افزود و بیگمان مغولان نیز از یاوری و پشتیبانی بازنمی‌ایستادند. (2) در چنان هنگامی که سراسر کشور بآتش بیداد سوخته و خاندانها همه سوگوار و اندوهناک می‌بودند اینان با دلهای آسوده در خانقاهها پای کوفته و دست می‌افشاندند ، و ترانه‌ها سروده بخود می‌بالیدند ، و گفتیم که داستان کشته شدن مجدالدین بغدادی را دستاویز ساخته زبان سرکوفت بمردم دلشکسته‌ی بیچاره دراز می‌داشتند.

👇
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ «بدبختی ایرانیان در زمان مغول خود داستان درازیست که باید کتابها درباره‌اش نوشت. پستی اندیشه‌ها تا بجایی بوده که چنگیز را برانگیخته‌ی خدا ـ برانگیخته‌ی خشم خدا ـ می‌ستوده‌اند و با مغولان کینه نمی‌ورزیده‌اند. حمدالله مستوفی که یکی از مردان بافهم زمان خود بوده چنگیز را از «اولوالأمر» شناخته درباره‌اش شعرهایی می‌سراید». صوفیگری ص 67
2ـ جواد قهرمانی می‌نویسد : «مدارک مهمی که از دوره‌ی ایلخانان مغول بما رسیده حاکی از آنست که چگونه ایلخانان بزرگ چون غازان‌خان و اولجایتو و سلطان ابوسعید را توجهی خاص و تمایلی مخصوص به متصوفه و اهل خانقاه بوده ...» برای آگاهیهای بیشتر به پایاننامه‌ی او «یادداشتهایی درباره‌ی عرفان و تصوف» ، ص 51 از 55 نشر اینترنتی نگاه شود.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 2)


روزی یکی چنین می‌گفت : «کسی که مریض می‌شود ما می‌بینیم حواس او نیز از کار می‌افتد». این را دلیل می‌آورد که دریافتها و سهشهای آدمی همه از تن مادّی اوست و می‌خواست ایرادی بگفته‌های ما بگیرد.

گفتم : سخنتان درباره‌ی بیمار راستست. ولی ما نخواهیم توانست با این ایرادها از سخنانی که درباره‌ی روان گفته‌ایم و خود چیزهای بسیار روشن و آشکاریست بازگردیم. اگر دشواریهایی درمیانست باید دانشمندان یا ما از راهش بآنها درآییم و دشواری را از میان برداریم. مثلاً داستان بیمار و از کار افتادن دریافتهای او که شما می‌گویید ، ایرادی بما نیست. زیرا ما نگفته‌ایم که روان خود یکسره درمی‌یابد یا کارهایی بانجام می‌رساند.کارهای روان بدستیاری تن و جانست و چون تن و جان بیمار بود ، روان از کار باز خواهد ماند.

این کسان باید کتابهای ما را بخوانند و سخنان ما را نیک فهمند. اما درباره‌ی کتاب دکتر ارانی ، چند ساتی را که از آغازش خواندم ، شادروان دکتر بگفتگو از آدمی پرداخته و آن را از دیده‌ی دانشهای مادّی زیر جستجو گرفته. آنچه من دیدم در این زمینه است که سرچشمه‌ی همه‌ی دریافتها و سهشهای آدمی مغز اوست ، و برای بسیاری از دریافتها و سهشها جایگاهی در مغز نشان داده است. این جمله‌ها را برای نمونه از گفته‌های او می‌آورم :

«در دوره‌های گذشته روح را موجود مستقل می‌دانستند. حکمای قدیم یونان مانند بقراط محل روح را در سلسله‌ی عصبی می‌دانستند. دکارت روح را موجود سیالی فرض می‌کرد. عرفان عقیده داشت روح بجسم عاشق می‌شود. علم جدید خط قرمز بروی این موهومات کشیده ثابت نموده است که روح بعنوان موجود مستقل وجود ندارد بلکه مجموعه‌ای از خواص مادّه است.

هوش ، ذکاوت ، اراده ، از خواص طبقه‌ی خاکستری خارج دماغ بزرگ است. اگر دماغ کبوتری را بردارند نمی‌میرد. ولی اراده‌ی وی سلب می‌شود. مثلاً اگر غذا بدهند می‌خورد و هضم می‌کند و اگر ندهند و دانه را نزد وی بریزند (نمی‌خورد) و از گرسنگی می‌میرد.»
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 18


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ1ـ تکه‌ی 1

باآنکه ما گفتار از بیرون نپذیریم و همیشه می‌خواهیم جز بسخنانی که خود عنوان کرده‌ایم پرداخته نشود باز گاهی کسانی از آوردن و فرستادن گفتار خودداری نمی‌کنند و ما بااینکه بچاپ نمی‌رسانیم از دیدن و خواندن آنها بچیزهایی برمی‌خوریم و بکوتاهی اندیشه‌ها و درماندگی فهمها پی می‌بریم ، و بتازگی دو گفتاری آورده شده که من از خواندن آنها بیاد چیزهایی افتاده‌ام و اینک در اینجا بگفتگو می‌پردازم.

یکی از گرفتاریهای امروز یک رشته کلمه‌های تاریک و جمله‌های پا در هوای بی‌مغزیست که رواج یافته و دسته‌ی انبوهی از مردم سرمایه‌شان جز آنها نیست و چون خوانندگان خواست مرا نخواهند دانست اینست آن را روشن می‌گردانم :

ببینید : کلمه‌های تربیت ، تمدن ، اخلاق ، ادبیات ، دین ، جامعه ، سعادت بشر ، نبوت ، امامت ، عشق ، ذوق و بسیار مانند اینها کلمه‌هاییست که بر زبانها می‌گردد و بزرگ و کوچک و دانا و کانا آنها را در گفتگو بکار می‌برند. ولی آیا می‌توان گفت که معنیهای آنها را می‌فهمند؟!. چنانکه بارها گفته‌ایم اگر بیازمایید خواهید دید بیشترشان معنیهای اینها را ندانسته‌اند و نمی‌دانند ، و چون شما بپرسید آن هنگامست که باندیشه پرداخته خواهند خواست معنی درست آنها را دریابند و بشما پاسخ گویند و هر یکی بچیزهای دیگری خواهند چسبید.

از دو گفتاری که برای چاپ کردن آوردند یکی این عنوان را داشت : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد». از آورنده پرسیدم از این چه نتیجه می‌خواهی؟!.. خواست مرا درنیافت. زیرا پرسشی بود که نخستین بار می‌شنید. گفتم این سخن را که می‌گویی و دستور درباره‌ی‌ تربیت دختران می‌دهی یا باید کسانی زیر دست تو باشند و گوش بگفته‌ی تو دارند و تو این دستور را بآنان دهی و یا تو کس پرمایه و بنامی باشی و دانش و آگاهی شایانی از خود نشان داده باشی و مردم بگفته‌های تو ارج گزارند و این را بپذیرند. وگرنه این سخن هدر خواهد شد و نتیجه‌ای از آن بدست نخواهد آمد. گرفتم که ما بچاپ رسانیدیم کسی آن را نخواهد خواند و اگرهم خواند ارج نخواهد گزاشت. اگر از کار خود نتیجه می‌خواهی از این گفتار هیچ نتیجه‌ای نخواهد برخاست و اگر دربند نتیجه نیستی و بهوس یا برای خودنمایی چیزی نوشته‌ای جای بسیار افسوسست که بچنین کاری برخاسته‌ای. خواست پاسخ دهد ، گفتم سخنم بپایان نرسیده. تو گذشته از آنکه بیک کار بلهوسانه برخاسته‌ای خود این جمله که عنوان گفتار و فشاره‌ی آن می‌باشد بی‌مغز و پا درهواست و معنایی از آن بدست نمی‌آید.

می‌گویی : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد» من می‌پرسم : «احتیاجات زمان» چیست؟!. می‌بایست از این سخن رانی که نرانده‌ای. گفت : «مگر مردم نمی‌دانند احتیاجات زمان چیست؟» گفتم : اگر می‌دانند پس چه نیاز بگفتن تو هست؟. این درست بدان ماند که یکی بگوید : «خوراکهای زیان‌آور نخورید» ، این گوید و بهمین بس کند ، و اگر گویند چرا خوراکهای زیان‌آور را نشمردی بگوید مگر خود مردم نمی‌دانند خوراکهای زیان‌آور چیست.

کدام کسی این نمی‌داند که باید دختران را چنانکه بایسته‌ی زمانست بار آورد؟!. این نه چیزیست که نیاز بیاد دادن باشد. آنچه مردم نمی‌دانند و باید یادشان داد آنست که «بایسته‌ی زمان» (یا بگفته‌ی تو احتیاجات زمان) چیست؟!

از این هم می‌گذریم. بگو ببینم از تربیت چه معنایی می‌خواهی؟ گفت : مگر معنی تربیت روشن نیست؟!. گفتم نمی‌دانم روشنست یا روشن نیست به هر حال می‌خواهم شما معنایی را که خواسته‌اید بگویید. چند بار خواست معنایی گوید درماند و ناگزیر بخاموشی گراییده لب فروبست.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکه‌ی سه از چهار)


هرچه بود صوفیان عنوان پارسایی می‌داشتندی و از باده‌گساری و چنگ و چغانه‌نوازی پرهیز می‌نمودندی ، و این زمان که در شهر با خراباتیان نزدیک افتاده بودند ناچار پرده‌دریهای آنان را برنتافته زبان از نکوهش بازنمی‌داشتند و شاید مردم را بایشان می‌شورانیدند. از اینجا میانه‌ی دو دسته دشمنی سختی برخاست و کشاکشها رفت ، و خراباتیان یا بگفته‌ی خودشان رندان ، با آن خیره‌رویی و چیره‌زبانی نه آن می‌بودند که از میدان بگریزند. زبان باز کرده و آنچه بدگویی و نکوهش می‌توانستند دریغ نگفتند و پرده‌ی سالوس صوفیان را چاک چاک کردند.

اگر شعرهای اینان را بخوانید پر از نکوهش شیخ و زاهد و صوفی است. باید گفت صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست اینان می‌یافتند.

سپس خراباتیان بیک کار شگفتی برخاستند ـ کاری که آغازش جز بازیچه نبود و بانجام رویه‌ی راستی بخود گرفت ـ و آن اینکه خواستند بریشخند و زورگویی میخانه را پهلوی خانقاه جا دهند و همچون صوفیان دعوی خداطلبی و راستی‌جویی نمایند. اینست بِهر چیزی از صوفیان پاسخدهی از دستگاه خود نشان دادند. بدینسان که صوفیان دم از عشق زدندی ، اینان نیز دعوی عشق کردند و خدا را بمیخانه کشیدند و بصوفیان پیامها فرستادند : «آن کس که از ترس وی بمیخانه نمی‌آیید پنهان از شما در میخانه است». در برابر بیشرمیهای صوفیان اینان نیز بیشرمیها نموده سخنانی از «فروغ خدا» و «شاهد» سرودند.

آنان در هر خانقاهی پیری می‌داشتند. اینان پیره‌جهود مِی‌فروش را با آن ریش و پشم مِی‌آلود بجای پیر گرفتند و بریشخند سخنان پندآمیزی از زبان او ساخته بازگفتند.

آنان دعوی وارستگی و از جهان گذشتگی نمودندی ،‌ اینان گفتند : «بهترین راه وارستگی رندیست. زیرا یک رند پشت پا بهمه چیز زده و جهان را بیک پیاله‌ مِی ‌فروشد».

آنان همیشه دعوی «از خود رستن و بخدا پیوستن» می‌نمودند و این خود پیشرفت بزرگی در راه صوفیگری شمرده شدی. اینان بریشخند گفتند : «اینهمه رنج بر خود چرا می‌نهید؟!. اگر یک ساغر باده بسر کشید بیکبار از خود رسته بخدا پیوندید».

اگر گاهی رخ دادی که صوفی‌ای از خانقاه بیزاری نموده رو بمیخانه آوردی و برندان پیوستی ، اینان آن را داستان درازی ساخته با چنگ و رود سرودندی : «فلان صوفیک چون دید از خانقاه گشایشی پیدا نشد بمیخانه شتافت ، و آنچه در آنجا با سالها سختی‌کشی نیافته بود در اینجا با یک پیاله یافت».

چون صوفی خرقه‌اش همه چیزش بودی و بس گرانبهایش شمردی اینان آن را مایه‌ی ریشخند گرفتندی و چون با صوفی خرقه‌پوشی دچار آمدندی چنین گفتندی : «آن بهتر که این خرقه را گرو گزاری و یک پیاله بگیری و بسر کشی و رنجهای چند ساله را هدر کنی».

اگر شعرهای اینان را بخوانید بارها چنین داستانی می‌سرایند ؛ «صوفی‌ای بدر خانقاه آمد و در کوفت و کسی باز نکرد و ترسا بچه یا مُغبچه‌ی باده‌فروش از دریچه او را دیده گفت : چه می‌خواهی؟!. اگر می‌خواهی باینجا بیایی برو شستشو کن و آنگاه بیا تا اینجا را آلوده نکنی» یا گفت : «این نه مسجد است که بیسر و پا باینجا شتابی!» چنین پیداست اینان چون در میخانه گرد آمدندی روز را جز با بدمستیها و جست و خیزها و بازیهای بیهوده بسر نبردندی ، و چه‌بسا یکی از ایشان برخاسته بازی صوفیان را درآوردی. بدینسان که رخت صوفیان پوشیدی و بدر میخانه آمده آن را زدی و چنین نمودی که می‌خواهد بدرون آید و شاگرد میخانه در باز نکرده از دریچه آن پاسخها را دادی و سرکوفت و ریشخند دریغ نگفتی.

این کشاکش ـ یا بهتر گویم : بازیچه و ریشخند ـ میانه‌ی رندان و صوفیان دامنه‌ی درازی دارد و هزارها شعر در آن باره سروده شده. آن روز که ایران بدست مغول افتاده سیاهترین روزهای خود را می‌پیمود ، گروهی از مردم کشور بیرگانه با این نادانیها روز می‌گزاردند ، و چون شما شعرهای آنان را بخوانید چندان سختی و پافشاری از خود می‌نمایند که تو گویی برهایی کشور از دست بیگانه می‌کوشیده‌اند ، یا تو گویی با نکوهش صوفیان همه‌ی آرزوها برآمدی!
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 3)


در این باره نخست باید دانست که این گفته‌ها پیش از سخنان ما گفته شده. سخنان ما تازه‌تر از اینهاست. اگر دکتر ارانی زنده بودی و سخنان ما را شنیدی گمانِ بیشتر آنست که تکانی در اندیشه‌ی او پدید آمدی.

دوم این چیزها که دکتر ارانی و دیگر پیروان فلسفه‌ی مادّی نوشته‌اند هنوز بیگمان نشده و کسانی از دانشمندان اروپا آخشیج آنها را نوشته‌اند. از جمله فلاماریون دانشمند ستاره‌شناس فرانسه‌ای کتابی زیر عنوان «رازهای مرگ» نوشته که بفارسی نیز ترجمه شده که باشد کسانی از شما آن را خوانده‌اند. در این کتاب فلاماریون بگفتار درازی در برابر گفته‌های پیروان مادّیگری برخاسته ، و چون برخی از نوشته‌های او درخور ارجست تکه‌هایی نیز از آن بعنوان نمونه برایتان می‌خوانم. می‌گوید :

«حال ببینیم مغز چیست؟. مغز عضو فکر است و در این تردیدی نیست. ولی از طرف دیگر برخلاف عقاید متقدمین تمامی آن نیز برای فکر و زندگی لازم نیست. دوست دانشمند من (ادموند پریه) در فرهنگستان علوم در جلسه‌ی ٢٢ دسامبر ١٩١٣ چنین گفت : مردی مغزش به یک مجموعه‌ی چرکی مبدل شده بود و معهذا بدون هیچ گونه درد و اختلال روحی تا یک سال بزیست.

در ژوییه‌ی ١٩١٤ دکتر هالوپر در هیئت جراحان چنین بیان کرد : دختر جوانی بواسطه‌ی سقوط از قطار مغزش آسیب دیده بود. قسمتی از استخوان را برداشتم و در معاینه‌ی مغز دیده شد که قسمت عمده‌ی آن بکلی له شده است. اگرچه معالجات طبی نمی‌توانند عضو لطیفی چون مغز را پس از له شدن بحال اولیه برگردانند معذلک بیمار نجات یافت.

در ٢٤ مارس ١٩١٧ در فرهنگستان علوم ، دکتر کپن سرباز مجروحی را عمل کرد. قسمتی از مغز را برداشت. مریض شفا یافت بدون آنکه در حالات روحی او اختلالی ایجاد شود.

از این مثالها فراوان می‌توان ذکر کرد. ولی به اِطاله‌ی کلام نپردازیم. چیزی که هست در این قبیل موارد قسمتی از مغز باقی خواهد ماند و همین یک قسمت ولو آنکه مقدار کمی هم باشد ، مورد استفاده‌ی روح قرار خواهد گرفت.

اگر متخصصین فن کالبدشکافی ، روح را در نوک چاقوی خود نمی‌یابند بدلیل اینست که روح آنجا نیست و اگر پزشکان و فیزیولوژیستها قوای روحی انسان را خاصیت مادّه‌ی مغز می‌پندارند در اشتباه بزرگی هستند. در وجود انسان غیر از مادّه‌ی خاکستری و سفید مغز چیز دیگری هم هست».

این هم گفته‌های فلاماریون. اگرچه من باین دانشمند فرانسه‌ای چندان دلگرمی نمی‌دارم و بسیاری از سخنان او در همین کتاب جز از روی پندارپرستی نیست ، ولی چون این تکه‌ها رویه‌ی دانشی می‌دارد و داستان آزمایشهاییست که دانشمندانی کرده‌اند می‌باید ارج گزاریم و شما می‌بینید که اینها بوارونه‌ی گفته‌های دکتر ارانیست. این را می‌گویم تا بدانید که این سخنان درمیان خود دانشمندان بیچون و چرا نگردیده.

اگر گفته‌های دکارت و دیگران درباره‌ی روان خام می‌بوده دلیل این نیست که هرچه پیروان مادّیگری در برابر آنها گفتند بیچون و چرا پذیرفته شود.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 19


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ1ـ - تکه‌ی 2

گفتار دیگر در ستایش دانش ، و عنوان آن «بدانش بود نیک فرجام تو» بود. گفتم دانش بسیار است و تو کدام یکی را ستایش می‌کنی؟!. آن کدام دانش است که مایه‌ی نیک‌فرجامی شود؟... آیا دانشهای طبیعی؟!. یا ریاضی؟.. یا فقه و اصول؟.. یا فلسفه؟.. یا زبانشناسی؟.. کدام یکی از اینهاست که فرجام آدمی را نیک گرداند؟!. و آنگاه خواست تو از «نیکی فرجام» چیست؟!. آیا آدمی توانگر شود؟!.. یا تندرست باشد؟!. یا ارجمند و گرامی گردد؟!.. آخر چه معنایی می‌خواهی؟!.. گذشته از اینها شما این سخن را از کجا می‌گویی و دلیلت چیست؟!.. آیا آزموده‌ای؟!. یا از روی دلیل بدست آورده‌ای؟!. کدام یکی از اینهاست؟!.

پاسخی که داد بی‌مغزتر از گفتارش بود. پس از آنکه بسخنانم گوش داد چنین گفت : «پس مقاله هم ننویسیم؟!.»

اینان کاری که می‌کنند خود نمی‌دانند برای چیست و چه نتیجه از آن باید خواست. آنچه می‌بینند دیگران می‌کنند اینان هم می‌کنند بی‌آنکه معنایش را فهمند و دربند نتیجه‌ای باشند. چهل سال پیش زنجیر زدن رواج می‌داشت و یک جوان چون برمی‌خاستی بهوس زنجیرزنی افتادی (1) و امروز هم نویسندگی و اینگونه کارها رواج می‌دارد و باینهاست که هوس می‌نمایند ، و آنگاه چون خامه بدست می‌گیرند جز بگفته‌های پا در هوایی که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند دسترس نمی‌دارند و هم آنها را بهم بافته کتاب یا گفتار پدید می‌آورند و اینست ما چون می‌پرسیم این کار را چرا کرده‌اید درمی‌مانند ، باز می‌پرسیم این سخن چه معنی می‌دهد درمی‌مانند.

سخن از گفته‌های پا در هواست. اینگونه جمله‌ها را که معنی روشنی از آنها بدست نیاید و نادانسته‌ای دانسته نگردد «پا در هوا» می‌نامیم ،‌ و شما اگر نیک جویید صدها از این جمله‌های گنگ را در گفته‌ها و نوشته‌ها خواهید یافت ، و اگر راستی را خواهیم بیشتر نویسندگان و گویندگان و کتاب‌نویسان و پندآموزان سرمایه‌شان جز از اینها نیست.

فلان کس سخن می‌راند : «میهن‌پرست باشید ، بتهذیب اخلاق خود بکوشید ، ترقی و تعالی یک ملت در سایه‌ی اخلاق عالیه است ، فرزندان خود را با میهن‌پرستی پرورش دهید ، دلهای آنها را پر از محبت میهن گردانید ، در شاهراه تعالی قدم زنید ...» اینگونه جمله‌هاست که از دهان او برآید ، جمله‌هایی که هزار بار بگوشها رسیده است.

این بتازگی رخ داده که یکی از اینان بدبیرستانی رفته و در آنجا بآموزگاران پند داده و چنین گفته : «شاگردان خود را میهن‌پرست و دلیر تربیت کنید» یکی گفته : «راهش را بگویید!» گفته : «راهش را مگر نمی‌دانید؟!.. ببینید دیگران چه کار می‌کنند شما هم یاد گیرید».

اینها را که می‌نویسم برگ‌پاره‌ای در پیش رویم است. صفحه‌ی نخست شماره‌ی نخست یک روزنامه‌ی «فکاهی» است. برداشته می‌بینم نویسنده از راه و خواست روزنامه سخن رانده و چنین می‌گوید : «ما با جهالت مبارزه می‌کنیم». همین جمله را بشکافیم : «جهالت» بمعنی نادانیست و نادانی صدگونه بیشتر می‌باشد. آنهمه دانشها و دانستنیها که هست هر کدام را که ندانند نادانی است. ببینیم روزنامه‌نویس کدام یکی را می‌خواهد؟!. با کدام یکیست که نبرد می‌کند؟!. پیداست که هیچ نیندیشیده و ندانسته ، و شما اگر با وی روبرو شوید و بپرسید ، باید زمانی بیندیشد تا تواند پاسخی دهد ، و چه‌بسا که هیچ نتواند.

ما چنین می‌گیریم که خواستش «ندانستن معنی زندگانی و آگاه نبودن از چگونگی زمان و جهان» بوده. زیرا جهالت یا نادانی بیشتر در این معنی بکار رود. در اینجا هم می‌پرسیم : از چه راه با چنین نادانی نبرد کردن می‌خواستید؟!.. با کدام دانش و کدام سرمایه بچنین کاری برخاسته‌اید؟!.. یک روزنامه‌ی فکاهی کجا و چنین سخنی کجا؟!.

بیگمان هیچ نیندیشیده ، و جمله‌ایست که از زبانها شنیده و بی‌آنکه معنایش را بفهمد و بداند بیاد سپرده و در اینجا بکار برده.

باز اینان روزنامه‌نویسند و چنین کاری از ایشان بس دور نیست. کسانی که دعوی برانگیختگی کرده‌اند و بنیاد دین نهاده‌اند ، ما گفته‌های آنان را از اینگونه می‌یابیم : «باید مانند نهنگ بخروشند و تلافی سالهای جنگ نمایند و بآهنگ مستانه و ترانه‌ی عاشقانه آن اقلیم را باهتزاز و حرکت آرند ...» یکی نگفته چه کار کنند؟!.. آهنگ مستانه چیست؟!.. ترانه‌ی عاشقانه چگونه می‌باشد؟!.. کسی که می‌خواسته جهانیان را براه آورد اینها بوده سرمایه‌ی او!


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ این گفتار در سال 1319 در زمان رضاشاه نوشته شده که زنجیرزنی و قمه‌زنی و شبیه‌سازی و اینگونه نمایشها ممنوع بوده و جوانان به کارهای دیگر رو می‌آوردند.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکه‌ی چهار از چهار)


این شگفتتر که کم‌کم بازیچه رویه‌ی راستی پیدا کرده و خود راهی گردیده که هزاران کسان کوردلانه از آن پیروی کرده‌اند. چون بسیاری از خراباتیان مردان زبانداری بوده‌اند و یکی از ایشان (حافظ) همه‌ی این سخنان را با زبان گیرایی بشعر سروده و او با صد بیدینی که از خود می‌نماید گاهی نیز بدعوی دین برمی‌خیزد ، کسانی پس از وی چگونگی را ندانسته و چنین پنداشته‌اند که این خود راهی برای خداجویی است و کوردلانه به پیروی برخاسته‌اند ، و صدها کسان بی‌آنکه روی میخانه را دیده باشند و یا دشمنی با صوفیان خواهند هر یکی سخنانی در نکوهش شیخ و صوفی ، و ستایش میخانه و سرسپاری به پیر میفروش سروده ، بدروغ لاف میخواری و مستی زده‌اند و بخیره نام بیدینی و بی‌ننگی بخویش نهاده‌اند ، و چنین دانسته‌اند این را می‌بایست کردن. بسیاری در مسجد نشسته بستایش میخانه پرداخته‌اند. بسیاری خود بمکه رفته و با زبان سرزنشها از آن سروده‌اند. نه تنها در ایران در هند و ترکستان و عربستان نیز این نادانی رواج یافته.

کار بآنجا رسیده که خود صوفیان آن را گرفته‌اند. در قرنهای آخر این شیوه‌ی همگی ایشان بوده که به پیروی از خراباتیان دم از مستی زدندی و از خانقاه و خرقه نکوهشها سرودندی و لاف بیدینی زدندی. می‌توان گفت : چون این سخنان تازگی داشته و رواج یافته بوده صوفیان نیز بآنها گراییده و نخواسته‌اند از دیگران بازمانند. باید گفت در قرنهای آخر صوفیگری و خراباتیگری بهم درآمیخته است و کنون در زمان ما کمتر کسی از داستان آنها آگاهست و جدایی درمیانه می‌شناسد.

ریشه‌ی نادانی برافتاد! آنهمه شعرها سروده‌اند و اگر کسی از ایشان پرسیدی : «این چیست که یکی بدروغ دم از مستی زند ، دیندار باشد و لاف بیدینی سراید ، بخیره ستایشهای گزافه‌آمیز از مِی و میخانه نماید. آیا آنها چه سودی دارد و از بهر چیست؟..» بیگمان پاسخی نتوانستندی ، با این حال با آن تندی و سرگرمی آن راه را پیش گرفته‌اند و آنهمه شعرها سروده بیرون ریخته‌اند.

گذشتگان گذشته و رفته‌اند. کسانی که امروز هواداری از آنان می‌نمایند و کتابهای آنان را بدست جوانان می‌دهند شما پاسخ آن پرسش را از اینان طلبید ، ببینید آیا یک سخن خردپذیر توانید شنید؟!. سخنان دیگر بر کنار ، تنها این را بپرسید : «آیا پیر مِی‌فروش چیست؟..» ، پاسخهای گوناگونی را که می‌دهند فراگیرید و با شعرهای خود خراباتیان بسنجید تا ببینید که چگونه سخن از هوا می‌رانند.

از آنان بپرسید : «یک رشته سخنانی که نکوهش صوفی را با بدگویی از دین و دانش و خرد و غیرت ، و رواج دادن بی‌پروایی و مستی ، بهم درآمیخته و در سراسر آن گفتگو از بدآموزی جبریگری می‌رود ، آیا چه سودی مردم را از یاد گرفتن آنها تواند بود؟!. این بدآموزیها که جز آشفتگی اندیشه‌ها ، و سستی خردها ، و از جوش افتادن خونها ، نتیجه ندارد و برای یک توده جای زهر کشنده را دارد اگر شما زیان آنها را درنمی‌یابید از بدترین نادانان جهانید ، و اگر آن زیانها را دریافته بدینسان برواج آنها می‌کوشید از روسیاهترین خیانتکاران می‌باشید!

هر زمان که ما این ایرادها را می‌گیریم بی‌شرمانه بهیاهو برمی‌خیزند. ای روسیاهان آیا با آن هیاهو از گناه پاک می‌شوید؟! آیا با برآغالیدن (1) یکمشت جوانان ناآگاه و پیران تیره‌درون راستیها از میان می‌رود؟!.
اگر راستی شما دشمن مردم خود نیستید و بسود بیگانگان نمی‌کوشید بآرامی پاسخ این پرسشها را بنگارید. این تاریخچه را که ما درباره‌ی خراباتیان نوشتیم و آغاز و انجام سرگذشت آنان را بازنمودیم شما آن را خوانده بِهر جمله‌اش که ایراد دارید بنگارید. اگر این تاریخچه و داستان درست نیست شما درست آن را بنویسید. پس از همه بازنمایید که از بدآموزی جبریگری و اینکه مردم همه کار را از خدا شناسند و دست از کار و کوشش بردارند چه نتیجه در یک توده‌ای پدید آید؟!.

کسانی در آینده در شگفت خواهند بود که ما در چنین کتابی ببازنمودن تاریخچه‌ی خراباتیان پرداخته‌ایم. چه دانند که ما با چه بدآموزیهایی روبرو بوده و با چه دغلکاران روسیاهی دچار آمده‌ایم.


پابرگی :
1ـ برآغالیدن = بهایهوی و دشمنی برانگیختن. کسروی سپس «برآغالانیدن» را گذرا (فعل متعدی) و این را ناگذرا (فعل لازم ، بمعنی بدشمنی برانگیخته شدن) بکار برده. ـ ویراینده
دادگاه.pdf
1.4 MB
🔶 دادگاه

🖌 احمد کسروی

🔍 جستار : داستان کتابسوزان ، «کمپانی خیانت» و کارهای او در ایران

📊 شمار ساتها : ۷۶

کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 4)


سوم این جُستار که دریافتها و خواهاکها همبستگی با مغز دارد چندان که پنداشته می‌شود ، ناسازگار با گفته‌های ما نیست. زیرا چنانکه بارها روشن گردانیده‌ایم ما جانوران را بهمان گونه می‌شناسیم که دانشها نشان می‌دهد. درباره‌ی کارهای تنی و مغزی آنها هرچه دانشمندان با دلیل بگویند ما پذیرفته‌ایم و می‌پذیریم. آدمی نیز از روی سرشت جانی همان حال را دارد. اگر این روشن گردیده که سرچشمه‌ی دریافتها و خواهاکهای آدمی مغز اوست ما در زمینه‌ی دریافتها و خواهاکهای جانی ایرادی نخواهیم داشت. اینها ناسازگار با گفته‌های ما نیست.

گفتگوی ما همه درباره‌ی دریافتهای روانیست. گفته‌های پیروان مادّیگری در این باره با آمیغهایی که ما می‌دانیم راست نمی‌آید. نیک روشنست که جستجوی آنان در این زمینه خامست ، نارساست.

زیرا چنانکه دیدید آنان این بخش از خیمها و دریافتهای آدمی را کم شناخته بلکه هیچ نشناخته‌اند و آدمی را از هر باره با چهارپایان یکسان گرفته از برتریها و فزونیهای آدمی که بسیار روشنست چشم پوشیده‌اند. دیگر چه خامی بدتر از این؟!. چه نارسایی بیشتر از این؟!.

آنگاه ما دلیلهای روشن بلغزش فهمها و اندیشه‌های این دانشمندان می‌داریم. چنانکه یک بار دیگر هم گفته‌ام دکتر ارانی درباره‌ی اندیشه و مغز آدمی چنین می‌نویسد : «فقط با مغز می‌توان فکر کرد. مغز مادّه و فکر یکی از خواص این مادّه است. تجربه بما نشان می‌دهد که اگر محیط مادّی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره ) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور می‌رسد. مغز نیز کاملاً تابع آن قانونست». ما همین جمله‌ها را برسیدگی گزاریم :

اینها از دیده‌ی دانشها راستست. از روی برداشتی که دانشها و فلسفه‌ی مادّی برداشته است نه تنها اندیشه ، همه‌ی سهشها و دریافتها از «خواص» مادّه است.

ولی از آنسو اگر این جمله‌ها راستست باید در جهان نیک و بد و زشت و زیبا نباشد. زیرا نیک و بد و زشت و زیبا بسته باندیشه یا دریافت آدمیست. در حالی که اینها نیز بسته به «محیط» است که اگر عوض شد اندیشه یا دریافت نیز عوض خواهد شد. مثلاً شما چیزی را در اینجا نیک می‌شناسید. ولی اگر بجای دیگری رفتید یا حالتان دیگر شد چه‌بسا که آن را بد شناسید.

پیروان فلسفه‌ی مادّی همین را پذیرفته‌اند و چنانکه گفته‌ایم یکی از هوده‌های بسیار زیانمند مادّیگری همین نشناختن نیک و بد می‌باشد. زیرا این عنوان بدست دغلکاران و هوسبازان و بدکاران داده است که به هر کار پست و بدی که می‌خواهند برمی‌خیزند و چون کسی ایراد گرفت که این کار بدیست بفلسفه‌بافی پرداخته می‌گویند : «نیک و بد چیست؟!. هر کسی هر چیزی را که خواست نیک می‌شناسد نخواست بد می‌شمارد».

از آنسو بسیاری از مردم شنیده و یاد گرفته‌اند : «طرز تفکر هر کسی جداست. بسته بساختمان مغز است». اینها را دستاویز گرفته‌اند که در برابر آمیغها بایستند و بهیچ راهی درنیایند.

در حالی که اینها همه غلطست. آنچه انکار کردنی نیست نیک و بد است. همان فیلسوف مادّی اگر شبی دزد بخانه‌اش رود و کالایش را برد ، آن را بد خواهد شمرد و در جستجوی دزد بوده او را بدادگاه خواهد کشانید ، و اگر دزد فلسفه‌ی خودش را برخش کشیده گفت : «من کار بدی نکرده‌ام. دزدیدن کالا چون بزیان شماست آن را بد می‌شمارید ، ولی من آن را بد نمی‌شمارم» از این فلسفه خواهد رنجید.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 20


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ1ـ - تکه‌ی 3

ما زیان اینگونه گفته‌ها را بازخواهیم نمود. نخست باید دانست این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. روشنتر گویم : نه زبانست که بیمار شده و پر از جمله‌های تاریک و گنگ گردیده ، مغزهاست که بیکاره شده و چنین جمله‌های بی‌مغز و پا در هوایی از آنها می‌تراود. بارها گفته‌ایم در بسیاری از مردم دو نیرو (از نیروهای روانی) که فهم و داوری باشد از کار افتاده.

خدا بآدمی نیروهای بسیاری داده. شما چون سخنی را می‌شنوید چند نیرو پی هم کار می‌کند : می‌شنوید ، فرامی‌گیرید ، معنایش را می‌فهمید ، در نیکی و بدیش داوری می‌کنید ، بیاد سپرده از شمار دانسته‌ها و باور کرده‌های خود می‌گردانید ـ پنج نیرو پی هم کار می‌کند تا نتیجه بدست می‌آید.

سخن ما از نیروهای سوم و چهارم می‌باشد. یک کسی با مغز درست یک چیزی که می‌شنود تا نیک نجوید و نفهمد و در نیک و بدش داوری نکند آن را بیاد نسپارد و از دانسته‌ها و باورهای خود نشمارد. ولی در بسیاری از مردم نیروی سوم بیکاره شده و اینست چیزهایی را که می‌شنوند و فرامی‌گیرند درپی فهمیدن معنی درست آن نمی‌باشند و همیشه به یک معنی تاریکی از آن بس می‌کنند و چه‌بسا هر کسی از پندارهای خود معنای دیگری بآن می‌دهد ، و خود پیداست که چیزی را که نفهمند در نیکی و بدیش داوری هم نخواهند توانست.

دلیل ما باین سخن همان جمله‌ها و کلمه‌هاست. هر یکی از آنها را فراگرفته‌اند و بزبان می‌رانند و در پیرامونش گفتگوها می‌کنند ، همینکه می‌پرسیم معنایش چیست درمی‌مانند. صفحه‌های پیمان بهترین گواه این گفته‌ی ما تواند بود. در این چند سال ما بیشتر کشاکشمان بر سر کلمه‌ها و جمله‌هایی بوده که می‌گویند و معنایش را نمی‌دانند. هیاهوی تمدن فراموش نشده. شما چون روزنامه‌ای را می‌گرفتید در هر ستونی این کلمه را می‌یافتید. با کسی سخن می‌راندید آن را پیاپی می‌شنیدید : «ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم» ، «باید چهار اسبه بسوی تمدن شتافت» ، «گلهای تمدن دمیدن گرفته» ـ کتابها می‌نوشتند ، و گفتارها می‌راندند ، و چون پیمان را آغاز کردیم ما را «ضد تمدن» نامیدند ، ولی چون پرسیدیم : «تمدن چیست؟!.» در اینجا بود که درماندند و بیکبار خاموش شدند و کلمه نیز از رواج افتاد. پس از آن هیاهوی ادبیات برخاست و آن نیز بدینسان خاموش گردید.

تنها اینها نیست : شما می‌توانید از زبان صد کلمه پیدا کنید که بکار می‌برند ولی معنای روشنی از آن نمی‌فهمند. «فرهنگ» که اینهمه بکار می‌رود بپرسید معنایش چیست؟!.. «آزرم» را بپرسید. «ستیزه» را بپرسید. پیشوند «فرا» که در کلمه‌های فراگرفت ، فرارسید ، فراهم ، و فرارود و مانند اینها می‌آید ، پیشوند «در» که در کلمه‌های درآمد ، دررفت ، درگرفت ، درچید ، دررسید ، دریافت و مانند اینها بکار می‌رود بپرسید به چه معنی است؟!.

نیک می‌دانیم این سخنان بر بسیاری گران خواهد افتاد. کسانی که خود را دانشمند و نویسنده می‌شمارند و بگمان خود سررشته‌ی اندیشه‌ها را در دست می‌دارند ما می‌گوییم نیروی فهمشان از کار افتاده. پیداست که تا چه اندازه خواهند رنجید. لیکن چه باید کرد؟!. آیا می‌توان از ترس رنجش این و آن از گفتن راستیها بازایستاد؟!. اینان اگر بکار خود پرداختندی ما توانستیمی نادیده‌شان گیریم و پرده از روی عیبهاشان برنداریم. ولی در جایی که با این عیبها بکار توده می‌پردازند ما ناگزیریم عیبهاشان بازنماییم.

ما زیان این جمله‌های پا درهوا و نتیجه‌های بدی را که از رواج اینگونه گفته‌ها رو نموده روشن خواهیم گردانید و آنگاه دانسته خواهد شد که اینان چه زیانهایی را بتوده‌ی خود می‌رسانند ، و چون نادانسته این بدی را می‌کنند باید بنویسیم و پرده از روی کار برداریم که باشد که بسیاری از آنان چگونگی را بدانند و خود را کنار کشند.

کسانی که بشعرهای زمان مغول و پس از آن نام «ادبیات» می‌گزارند ، و آنگاه می‌نویسند : «ادبیات روح کشور است» اینان یا باید بدخواه توده و کشور خود باشند و بدین سخن بی‌پا و گزافه مردم را بفریبند و یا باید نیروی فهمشان از کار افتاده باشد ، وگرنه کسی با فهم درست و دل پاک چگونه بدین سخن برخیزد؟!. آخر آن شعرها با آلودگیهای بسیار و زشتیهای فراوان چگونه روان توده یا کشور باشد؟!. آیا چه سودی (جز زیان) از آنها بتوده و کشور رسیده که تا این اندازه ارجمندشان شمارند و بجای روانش گیرند؟!. آیا جز آنست که آنان نیروی فهم را از دست داده‌اند و سخنی که می‌شنوند بی‌آنکه در پیرامونش بیندیشند و نیک بفهمند آن را به دل سپارده و در اینجا و آنجا بکار می‌برند ، ولی چون کسی بپرسد از پاسخ درمی‌مانند؟!..
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هجدهم : یک دین و یک درفش (تکه‌ی یک از سه)


تا اینجا باورهای دینی را بازنموده و آنچه گمراهیها و نادانیها در پیرامون آن پدید آمده روشن ساختیم و آنچه می‌بایست نوشتیم. اینها همه راستیهاست ، راستیهایی که خرد و دانش را گواه خود دارد ، راستیهایی که زیر پرده‌ی نادانیها افتاده و امروز کمتر کسانی آنها را می‌شناسند.

بدانید : دین را دو آسیبی رسیده : یکی باز شدن چند راه و پیدا شدن کیشهای پراکنده ، دیگری سستی باورها و چیرگی بیدینی. هر یکی آسیب جدایی است و زیانهای جدایی را دربر دارد.

درباره‌ی پراکندگی اگر شما تنها ایران را بسنجید مردم را به نُه بخش یابید : شیعی ، سنی ، زردشتی ، جهود ، ترسا ، بهائی ، علی‌اللهی ، اسماعیلی ، صوفی ؛ هر یکی دسته‌ی دیگری هستند ، و اینها اگرچه عنوان جداییشان دین یا کیش است راستی را از هر باره جدا می‌باشند. هر دسته‌ای زندگانی دیگری می‌دارند ، و آرزوهای دیگری در دل می‌پرورند‌. زیر یک درفش می‌زیند ولی بدخواه همدیگرند.

امروز که کار دین سستی گرفته باز می‌بینید اینان از هم جدایند ، و هرگاه بحال خود گزاریم تا صد سال همچنان مانند‌. برای یک کشور از بدترین گرفتاریها پیدایش یک دسته‌ی بزرگ و چندین دسته‌ی کوچک در آن می‌باشد. دسته‌های کوچک چون سختی بینند همیشه دشمن توده باشند ، و همیشه افزار دست بیگانگان گردند.

تاریخ ایران را بخوانید : چون مغولان درآمدند جهودان و ترسایان پیشکاران ایشان بودند و آنچه توانستند از زیان و آزار بایرانیان بازنایستادند. چون افغانان باسپهان تاختند زردشتیان در همه جا بیاوری آنان برخاستند.

جنگهایی که میانه‌ی ایران و عثمانی در زمان صفویان و پس از آن برخاست کردان همواره پیشگامان سپاه عثمانی می‌بودند. داستان شیخ عبیدالله و کشتارهای کردان را در میاندوآب و پیرامون ارومی در چهل و اند سال پیش هر کسی شنیده. خونریزیهای آثوریان (1) بانگیزش دکتر شید (2) آمریکایی و دیگران در بیست و اند سال پیش هنوز از یادها نرفته. از اینگونه سیاهکاریها بیشمار است. آیا اینها از چه برخاسته؟! آیا یک توده با اینهمه پراکندگی رستگار تواند بود؟! آیا یک کشور با این دشمنان خانگی در برابر همسایگان ایستادگی تواند نمود؟!

کسانی خواهند گفت : اینها در زمانهای گذشته بوده. کنون که آن غیرت‌کشیهای عامیانه از میان رفته از این پس چنان چیزی رو نخواهد داد. می‌گویم : این نه درست است و کنون بیش از این رخ نداده که باورهای دینی سست شده و کمتر کسی دستورهای دینی را بکار می‌بندد. لیکن دسته‌بندیها همچنان بازمی‌ماند. چنین کسانی آسانتر و زودتر افزار دست دیگران گردند.

اگر راست است که غیرت‌کشیهای عامیانه از میان رفته و نادانیها کمتر گردیده چرا آن نمی‌کنند که همگی پاکدلانه گامی پیش گزارند و این جداییها را از میان بردارند؟!. از چیست نمی‌توانند خرد را داور ساخته این کشاکشها را بپایان رسانند؟! کسانی که نمی‌توانند از یکمشت پندارهای کهن چشم پوشیده همگی بیک راستیهایی گردن گزارند چگونه توانند در روز سختی در راه توده جانبازی دریغ نگویند؟!

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ امروز بیشتر آسوریان نوشته می‌شود.
2ـ شید یا شت ، میسیونر و جانشین کنسول آمریکایی در ارومی (رضاییه) که داستان سیاهکاریهای او را در «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» توانید خواند.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 5)


اکنون باین چه کار کنیم؟. آیا آن جمله‌های دانشمندانه‌ی دکتر ارانی را بپذیریم و یا این را (بودن نیک و بد را) که درخور هیچ انکاری نیست؟!. آیا این دلیل بُرنده بخامی و نارسایی گفته‌های این دسته از دانشمندان نمی‌باشد؟!.

در این چهار و پنج هفته که ما در نشستهای خود سخن از روان می‌رانیم ، در بیرون نیز کسانی با من برمی‌خورند و گفتگوهایی می‌رود و من گفته‌های پیروان مادّیگری را هرچه بیشتر می‌شنوم خامی آنها را بیشتر می‌بینم.

دو روز پیش با کسی برخوردم چنین آغاز سخن کرد : «نیکی و بدی نسبی است. نیک مطلق و بد مطلق در جهان نیست. مثلاً مردی تا جوان است از دیدن زنها خوشش می‌آید و لذت می‌برد. ولی چون پیر شد و قوای جوانی را از دست داد دیگر از زنها لذت نمی‌برد».

گفتم : این سخن بسیار پرت است. گفتگو بر سر خوش آمدن و لذت بردن نیست. داستان نیک و بد جز اینهاست. شما چه‌بسا از چیزی خوشتان بیاید ولی در همان حال آن را بد شناسید. من هم مثل از زن می‌زنم : یک زن شوهرداری شما باو تماشا می‌کنید و خوشتان می‌آید. ولی در همان حال اگر به فَرجاد[=وجدان] خود بازگردید و خرد خود را داور گردانید ، آن کار را بد خواهید شناخت و خود را خواهید نکوهید ، و این دریافت یا باور همیشه با شما خواهد بود و هیچ چیزی آن را دیگر نخواهد گردانید. اگر پیر شوید ، یا بیمار گردید ، اگر بسفر بروید ، یا بزندان بیفتید ، هیچ یکی از اینها در آن باور یا دریافتتان نخواهد هنایید.

از این سخنِ من باندیشه فرورفت و با آنکه نتوانست پاسخی دهد نخواست از گمراهی بازگردد و بلغزش خود بخَستُوَد(1).

این یک نمونه‌ایست که اندیشه‌هاشان تا چه اندازه کم‌ژرفاست و چگونه از چیزهای بسیار آشکار ناآگاه می‌باشند.

معنی آن جمله‌های دکتر ارانی اینست که ما به خرد (یا نیرویی در آدمی که نیک و بد و سود و زیان را بازشناسد) باور نداریم و پیروان مادّیگری همین کار را کرده‌اند که خرد را نمی‌پذیرند. در حالی که ما در زمینه‌ی خرد و کارهای آن روشنترین سخنان را گفته‌ایم و نپذیرفتن آن جز زورگویی نتواند بود ، و چون در این زمینه در نشستهای گذشته سخن رانده‌ایم ، در اینجا دوباره بآنها نمی‌پردازیم.

آنچه بیشتر مایه‌ی افسوسست اینست که با این کاوشهای نارسا ، بآن پافشاری درباره‌ی مادّیگری و هوده‌های آن برخاسته یک رشته آموزاکهای بسیار زیانمندی را درمیان مردم پراکنده‌اند که نمونه‌ای از آنها گفته‌های نیتچه‌ی آلمانیست.

دکتر ارانی در همین کتابش از مردان دروغگوی شارلتان گله کرده می‌نویسد : «گاه یک عده پیدا می‌شوند که تحت تأثیر منافع طبقاتی خود در علم هم تقلب می‌کنند ، دروغ می‌گویند. دروغگویی در علم وقیحترین اقسام کذبست».

پابرگی :
1ـ خستویدن (xastovidan) = اقرار کردن ، اعتراف کردن ، خَستُوان = معترف ، مُقِر ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 21


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ2ـ - تکه‌ی 1

در شماره‌ی پیش معنی «گفته‌های پا در هوا» را بازنموده و رواج آن را در نوشته‌ها و گفته‌ها نشان دادیم. در اینجا می‌باید از سه چیز سخن رانیم : یکی زیان آن گفته‌ها. دوم انگیزه‌ی پیدایش و رواج آنها. سوم راه چاره و جلوگیری از آنها.

زیان آنها را باید گفت «ندانستن و از راستیها بدور بودن» است. آن کسان با این سخنان خود را دانا می‌شمرند ولی چون نیک نگریم تهیدست و بیمایه‌اند. کسی که کلمه‌ی «تمدن» را فراگرفته و همیشه بزبان می‌راند ولی معنای درست آن را نمی‌داند از این چه سودی تواند داشت جز آنکه فریب خورد و هر خوی ناستوده و هر کار بیهوده را بنام تمدن بپذیرد؟!.

تنها «تربیت» را بگیرید : خُرد و بزرگ آن را یاد گرفته‌اند و بزبان می‌دارند ولی معنای درستی از آن در دست نیست. شما ببینید چه سودی از آن بدست می‌آید جز آنکه هر کسی چیرگی یا برتری‌فروشی خود را «تربیت» می‌نامد یا بهوسهای بیهوده‌ی خود عنوان «تربیت» می‌دهد : فلان کارخانه‌دار بکارگران دشنامها می‌دهد و برگشته بهمراهش چنین می‌گوید : «باید اینها را تربیت کرد» بَهمان زن در اتومبیل بلیت برای بچه‌ی 14 ساله‌ی خود نمی‌خرد و به بلیت‌فروش و راننده هم چند دشنام می‌شمارد و آنگاه چنین می‌گوید : «صحبت ده‌شاهی نیست باید شما را تربیت کرد».

فلان دختر بخواهر کوچکتر خود توسری می‌زند و چنین می‌گوید : «باید ترا با کتک تربیت کنم». فلان جوان بلهوس رمان پستی می‌نویسد و چاپ می‌کند و در همه جا نشسته می‌گوید : «باید جامعه را تربیت کرد».

مردی کتابی برای خنده نوشته و داستانهای نکوهیده‌ای در آن گنجانیده و در دیباچه‌اش منّت می‌گزارد که برای «تهذیب و تربیت جامعه» آن را نوشته. کتاب سراپا زیان را که جز برای سود خود نپرداخته افزار تربیت می‌شمارد. شاعری از قم شعرهایی نزد ما فرستاده : «گرگ را گفتند به گله‌بانیت فرستیم گریستن آغازید. گفتند چرا می‌گریی؟ گفت می‌ترسم دروغ باشد». می‌نویسیم این مثل را همه شنیده‌اند و شما از شعر کردن و بچاپ رسانیدنش چه نتیجه چشم می‌دارید؟!. در پاسخ می‌نویسد : «یکی از طرق تربیت جامعه نظم این قبیل امثال است ...» بشعرهایی که جز نتیجه‌ی خارش مغزش نیست عنوان «تربیت» می‌دهد.

این بتازگی رو داده که مرد سنگدلی زن نوسال خود را که تازه گرفته بسیار زده و تن و رویش را خسته و کوفته گردانیده. چون می‌پرسند با پیشانی باز می‌گوید : «این بچه است من گرفته‌ام و باید تربیتش کنم و با اخلاق خود بار آورم».

ما اگر تنها زیان این را بشماریم باید چند صفحه را پر کنیم. یک توده اگر نام تربیت نشنیده باشند صد بار بهتر از اینست که بشنوند ولی معنایش را ندانند و هر کسی نادانیها و خودفروشیهای خود را بنام آن بکار برد.

این جمله امروز بزبانها افتاده : «برای بشر دین لازم است». ولی چون معنی دین دانسته نیست هر کسی کیش بیپای خود را دین می‌شمارد و این جمله را بسر آن می‌آورد و بدینسان بجای سود زیان از آن برمی‌خیزد.

اینها دانستن نیست و خود نادانستن است. کسانی که سرمایه‌شان اینهاست هیچگاه بجایی نرسند و همیشه در نادانی و سرگردانی مانند و همیشه گوش بآواز دیگران باشند. داستان اینان داستان کورانیست که نامهای چیزها را شنوند ولی خود آنها را نشناسند و هر کسی آنچه گفت ناگزیر شده بپذیرند.

این درد بزرگتر از آنست که با یک گفتار اندازه‌ی زیان آن باز کرده شود و ما باید گفتارها درباره‌اش نویسیم. دوباره می‌گویم : این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. این نیروی فهم است که از کار افتاده و زمینه برای رواج اینگونه گفته‌ها پدید آورده.

اما انگیزه‌ی آن ، می‌باید گفت چند چیز بوده : نخست هیچگاه مردم را باندیشیدن و فهمیدن برنینگیخته‌اند و بلکه همیشه بجلوگیری از آن کوشیده‌اند. آن آموزاکها که از قرنها در شرق رواج داشته (از کیشها و فلسفه و صوفیگری و مانند اینها که بارها شمرده‌ایم) باین عنوان نیست که بیندیش ، و بفهم ، و با خرد داوری کن ، و آنچه براست داشتی تنها آن را به دل سپار ، بلکه همگی باین عنوانست که نافهمیده بپذیر ، از فلان پیروی کن ، به بَهمان فرمانبری نما. چنانکه بارها گفته‌ایم بنیاد بسیاری از آن کیشها و آموزاکها بنکوهش از خرد و کاستن از ارج آنست و آشکاره با خرد دشمنی می‌نمایند (1) و هم خود آنها چیزهایی را یاد می‌دهند که خرد نپذیرد و شنونده ناگزیر است که نااندیشیده و نافهمیده در دل جا دهد.

پابرگی :
1ـ کتاب «راه رستگاری» دیده شود.