پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 4)


سوم این جُستار که دریافتها و خواهاکها همبستگی با مغز دارد چندان که پنداشته می‌شود ، ناسازگار با گفته‌های ما نیست. زیرا چنانکه بارها روشن گردانیده‌ایم ما جانوران را بهمان گونه می‌شناسیم که دانشها نشان می‌دهد. درباره‌ی کارهای تنی و مغزی آنها هرچه دانشمندان با دلیل بگویند ما پذیرفته‌ایم و می‌پذیریم. آدمی نیز از روی سرشت جانی همان حال را دارد. اگر این روشن گردیده که سرچشمه‌ی دریافتها و خواهاکهای آدمی مغز اوست ما در زمینه‌ی دریافتها و خواهاکهای جانی ایرادی نخواهیم داشت. اینها ناسازگار با گفته‌های ما نیست.

گفتگوی ما همه درباره‌ی دریافتهای روانیست. گفته‌های پیروان مادّیگری در این باره با آمیغهایی که ما می‌دانیم راست نمی‌آید. نیک روشنست که جستجوی آنان در این زمینه خامست ، نارساست.

زیرا چنانکه دیدید آنان این بخش از خیمها و دریافتهای آدمی را کم شناخته بلکه هیچ نشناخته‌اند و آدمی را از هر باره با چهارپایان یکسان گرفته از برتریها و فزونیهای آدمی که بسیار روشنست چشم پوشیده‌اند. دیگر چه خامی بدتر از این؟!. چه نارسایی بیشتر از این؟!.

آنگاه ما دلیلهای روشن بلغزش فهمها و اندیشه‌های این دانشمندان می‌داریم. چنانکه یک بار دیگر هم گفته‌ام دکتر ارانی درباره‌ی اندیشه و مغز آدمی چنین می‌نویسد : «فقط با مغز می‌توان فکر کرد. مغز مادّه و فکر یکی از خواص این مادّه است. تجربه بما نشان می‌دهد که اگر محیط مادّی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره ) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور می‌رسد. مغز نیز کاملاً تابع آن قانونست». ما همین جمله‌ها را برسیدگی گزاریم :

اینها از دیده‌ی دانشها راستست. از روی برداشتی که دانشها و فلسفه‌ی مادّی برداشته است نه تنها اندیشه ، همه‌ی سهشها و دریافتها از «خواص» مادّه است.

ولی از آنسو اگر این جمله‌ها راستست باید در جهان نیک و بد و زشت و زیبا نباشد. زیرا نیک و بد و زشت و زیبا بسته باندیشه یا دریافت آدمیست. در حالی که اینها نیز بسته به «محیط» است که اگر عوض شد اندیشه یا دریافت نیز عوض خواهد شد. مثلاً شما چیزی را در اینجا نیک می‌شناسید. ولی اگر بجای دیگری رفتید یا حالتان دیگر شد چه‌بسا که آن را بد شناسید.

پیروان فلسفه‌ی مادّی همین را پذیرفته‌اند و چنانکه گفته‌ایم یکی از هوده‌های بسیار زیانمند مادّیگری همین نشناختن نیک و بد می‌باشد. زیرا این عنوان بدست دغلکاران و هوسبازان و بدکاران داده است که به هر کار پست و بدی که می‌خواهند برمی‌خیزند و چون کسی ایراد گرفت که این کار بدیست بفلسفه‌بافی پرداخته می‌گویند : «نیک و بد چیست؟!. هر کسی هر چیزی را که خواست نیک می‌شناسد نخواست بد می‌شمارد».

از آنسو بسیاری از مردم شنیده و یاد گرفته‌اند : «طرز تفکر هر کسی جداست. بسته بساختمان مغز است». اینها را دستاویز گرفته‌اند که در برابر آمیغها بایستند و بهیچ راهی درنیایند.

در حالی که اینها همه غلطست. آنچه انکار کردنی نیست نیک و بد است. همان فیلسوف مادّی اگر شبی دزد بخانه‌اش رود و کالایش را برد ، آن را بد خواهد شمرد و در جستجوی دزد بوده او را بدادگاه خواهد کشانید ، و اگر دزد فلسفه‌ی خودش را برخش کشیده گفت : «من کار بدی نکرده‌ام. دزدیدن کالا چون بزیان شماست آن را بد می‌شمارید ، ولی من آن را بد نمی‌شمارم» از این فلسفه خواهد رنجید.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 20


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ1ـ - تکه‌ی 3

ما زیان اینگونه گفته‌ها را بازخواهیم نمود. نخست باید دانست این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. روشنتر گویم : نه زبانست که بیمار شده و پر از جمله‌های تاریک و گنگ گردیده ، مغزهاست که بیکاره شده و چنین جمله‌های بی‌مغز و پا در هوایی از آنها می‌تراود. بارها گفته‌ایم در بسیاری از مردم دو نیرو (از نیروهای روانی) که فهم و داوری باشد از کار افتاده.

خدا بآدمی نیروهای بسیاری داده. شما چون سخنی را می‌شنوید چند نیرو پی هم کار می‌کند : می‌شنوید ، فرامی‌گیرید ، معنایش را می‌فهمید ، در نیکی و بدیش داوری می‌کنید ، بیاد سپرده از شمار دانسته‌ها و باور کرده‌های خود می‌گردانید ـ پنج نیرو پی هم کار می‌کند تا نتیجه بدست می‌آید.

سخن ما از نیروهای سوم و چهارم می‌باشد. یک کسی با مغز درست یک چیزی که می‌شنود تا نیک نجوید و نفهمد و در نیک و بدش داوری نکند آن را بیاد نسپارد و از دانسته‌ها و باورهای خود نشمارد. ولی در بسیاری از مردم نیروی سوم بیکاره شده و اینست چیزهایی را که می‌شنوند و فرامی‌گیرند درپی فهمیدن معنی درست آن نمی‌باشند و همیشه به یک معنی تاریکی از آن بس می‌کنند و چه‌بسا هر کسی از پندارهای خود معنای دیگری بآن می‌دهد ، و خود پیداست که چیزی را که نفهمند در نیکی و بدیش داوری هم نخواهند توانست.

دلیل ما باین سخن همان جمله‌ها و کلمه‌هاست. هر یکی از آنها را فراگرفته‌اند و بزبان می‌رانند و در پیرامونش گفتگوها می‌کنند ، همینکه می‌پرسیم معنایش چیست درمی‌مانند. صفحه‌های پیمان بهترین گواه این گفته‌ی ما تواند بود. در این چند سال ما بیشتر کشاکشمان بر سر کلمه‌ها و جمله‌هایی بوده که می‌گویند و معنایش را نمی‌دانند. هیاهوی تمدن فراموش نشده. شما چون روزنامه‌ای را می‌گرفتید در هر ستونی این کلمه را می‌یافتید. با کسی سخن می‌راندید آن را پیاپی می‌شنیدید : «ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم» ، «باید چهار اسبه بسوی تمدن شتافت» ، «گلهای تمدن دمیدن گرفته» ـ کتابها می‌نوشتند ، و گفتارها می‌راندند ، و چون پیمان را آغاز کردیم ما را «ضد تمدن» نامیدند ، ولی چون پرسیدیم : «تمدن چیست؟!.» در اینجا بود که درماندند و بیکبار خاموش شدند و کلمه نیز از رواج افتاد. پس از آن هیاهوی ادبیات برخاست و آن نیز بدینسان خاموش گردید.

تنها اینها نیست : شما می‌توانید از زبان صد کلمه پیدا کنید که بکار می‌برند ولی معنای روشنی از آن نمی‌فهمند. «فرهنگ» که اینهمه بکار می‌رود بپرسید معنایش چیست؟!.. «آزرم» را بپرسید. «ستیزه» را بپرسید. پیشوند «فرا» که در کلمه‌های فراگرفت ، فرارسید ، فراهم ، و فرارود و مانند اینها می‌آید ، پیشوند «در» که در کلمه‌های درآمد ، دررفت ، درگرفت ، درچید ، دررسید ، دریافت و مانند اینها بکار می‌رود بپرسید به چه معنی است؟!.

نیک می‌دانیم این سخنان بر بسیاری گران خواهد افتاد. کسانی که خود را دانشمند و نویسنده می‌شمارند و بگمان خود سررشته‌ی اندیشه‌ها را در دست می‌دارند ما می‌گوییم نیروی فهمشان از کار افتاده. پیداست که تا چه اندازه خواهند رنجید. لیکن چه باید کرد؟!. آیا می‌توان از ترس رنجش این و آن از گفتن راستیها بازایستاد؟!. اینان اگر بکار خود پرداختندی ما توانستیمی نادیده‌شان گیریم و پرده از روی عیبهاشان برنداریم. ولی در جایی که با این عیبها بکار توده می‌پردازند ما ناگزیریم عیبهاشان بازنماییم.

ما زیان این جمله‌های پا درهوا و نتیجه‌های بدی را که از رواج اینگونه گفته‌ها رو نموده روشن خواهیم گردانید و آنگاه دانسته خواهد شد که اینان چه زیانهایی را بتوده‌ی خود می‌رسانند ، و چون نادانسته این بدی را می‌کنند باید بنویسیم و پرده از روی کار برداریم که باشد که بسیاری از آنان چگونگی را بدانند و خود را کنار کشند.

کسانی که بشعرهای زمان مغول و پس از آن نام «ادبیات» می‌گزارند ، و آنگاه می‌نویسند : «ادبیات روح کشور است» اینان یا باید بدخواه توده و کشور خود باشند و بدین سخن بی‌پا و گزافه مردم را بفریبند و یا باید نیروی فهمشان از کار افتاده باشد ، وگرنه کسی با فهم درست و دل پاک چگونه بدین سخن برخیزد؟!. آخر آن شعرها با آلودگیهای بسیار و زشتیهای فراوان چگونه روان توده یا کشور باشد؟!. آیا چه سودی (جز زیان) از آنها بتوده و کشور رسیده که تا این اندازه ارجمندشان شمارند و بجای روانش گیرند؟!. آیا جز آنست که آنان نیروی فهم را از دست داده‌اند و سخنی که می‌شنوند بی‌آنکه در پیرامونش بیندیشند و نیک بفهمند آن را به دل سپارده و در اینجا و آنجا بکار می‌برند ، ولی چون کسی بپرسد از پاسخ درمی‌مانند؟!..
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هجدهم : یک دین و یک درفش (تکه‌ی یک از سه)


تا اینجا باورهای دینی را بازنموده و آنچه گمراهیها و نادانیها در پیرامون آن پدید آمده روشن ساختیم و آنچه می‌بایست نوشتیم. اینها همه راستیهاست ، راستیهایی که خرد و دانش را گواه خود دارد ، راستیهایی که زیر پرده‌ی نادانیها افتاده و امروز کمتر کسانی آنها را می‌شناسند.

بدانید : دین را دو آسیبی رسیده : یکی باز شدن چند راه و پیدا شدن کیشهای پراکنده ، دیگری سستی باورها و چیرگی بیدینی. هر یکی آسیب جدایی است و زیانهای جدایی را دربر دارد.

درباره‌ی پراکندگی اگر شما تنها ایران را بسنجید مردم را به نُه بخش یابید : شیعی ، سنی ، زردشتی ، جهود ، ترسا ، بهائی ، علی‌اللهی ، اسماعیلی ، صوفی ؛ هر یکی دسته‌ی دیگری هستند ، و اینها اگرچه عنوان جداییشان دین یا کیش است راستی را از هر باره جدا می‌باشند. هر دسته‌ای زندگانی دیگری می‌دارند ، و آرزوهای دیگری در دل می‌پرورند‌. زیر یک درفش می‌زیند ولی بدخواه همدیگرند.

امروز که کار دین سستی گرفته باز می‌بینید اینان از هم جدایند ، و هرگاه بحال خود گزاریم تا صد سال همچنان مانند‌. برای یک کشور از بدترین گرفتاریها پیدایش یک دسته‌ی بزرگ و چندین دسته‌ی کوچک در آن می‌باشد. دسته‌های کوچک چون سختی بینند همیشه دشمن توده باشند ، و همیشه افزار دست بیگانگان گردند.

تاریخ ایران را بخوانید : چون مغولان درآمدند جهودان و ترسایان پیشکاران ایشان بودند و آنچه توانستند از زیان و آزار بایرانیان بازنایستادند. چون افغانان باسپهان تاختند زردشتیان در همه جا بیاوری آنان برخاستند.

جنگهایی که میانه‌ی ایران و عثمانی در زمان صفویان و پس از آن برخاست کردان همواره پیشگامان سپاه عثمانی می‌بودند. داستان شیخ عبیدالله و کشتارهای کردان را در میاندوآب و پیرامون ارومی در چهل و اند سال پیش هر کسی شنیده. خونریزیهای آثوریان (1) بانگیزش دکتر شید (2) آمریکایی و دیگران در بیست و اند سال پیش هنوز از یادها نرفته. از اینگونه سیاهکاریها بیشمار است. آیا اینها از چه برخاسته؟! آیا یک توده با اینهمه پراکندگی رستگار تواند بود؟! آیا یک کشور با این دشمنان خانگی در برابر همسایگان ایستادگی تواند نمود؟!

کسانی خواهند گفت : اینها در زمانهای گذشته بوده. کنون که آن غیرت‌کشیهای عامیانه از میان رفته از این پس چنان چیزی رو نخواهد داد. می‌گویم : این نه درست است و کنون بیش از این رخ نداده که باورهای دینی سست شده و کمتر کسی دستورهای دینی را بکار می‌بندد. لیکن دسته‌بندیها همچنان بازمی‌ماند. چنین کسانی آسانتر و زودتر افزار دست دیگران گردند.

اگر راست است که غیرت‌کشیهای عامیانه از میان رفته و نادانیها کمتر گردیده چرا آن نمی‌کنند که همگی پاکدلانه گامی پیش گزارند و این جداییها را از میان بردارند؟!. از چیست نمی‌توانند خرد را داور ساخته این کشاکشها را بپایان رسانند؟! کسانی که نمی‌توانند از یکمشت پندارهای کهن چشم پوشیده همگی بیک راستیهایی گردن گزارند چگونه توانند در روز سختی در راه توده جانبازی دریغ نگویند؟!

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ امروز بیشتر آسوریان نوشته می‌شود.
2ـ شید یا شت ، میسیونر و جانشین کنسول آمریکایی در ارومی (رضاییه) که داستان سیاهکاریهای او را در «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» توانید خواند.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 5)


اکنون باین چه کار کنیم؟. آیا آن جمله‌های دانشمندانه‌ی دکتر ارانی را بپذیریم و یا این را (بودن نیک و بد را) که درخور هیچ انکاری نیست؟!. آیا این دلیل بُرنده بخامی و نارسایی گفته‌های این دسته از دانشمندان نمی‌باشد؟!.

در این چهار و پنج هفته که ما در نشستهای خود سخن از روان می‌رانیم ، در بیرون نیز کسانی با من برمی‌خورند و گفتگوهایی می‌رود و من گفته‌های پیروان مادّیگری را هرچه بیشتر می‌شنوم خامی آنها را بیشتر می‌بینم.

دو روز پیش با کسی برخوردم چنین آغاز سخن کرد : «نیکی و بدی نسبی است. نیک مطلق و بد مطلق در جهان نیست. مثلاً مردی تا جوان است از دیدن زنها خوشش می‌آید و لذت می‌برد. ولی چون پیر شد و قوای جوانی را از دست داد دیگر از زنها لذت نمی‌برد».

گفتم : این سخن بسیار پرت است. گفتگو بر سر خوش آمدن و لذت بردن نیست. داستان نیک و بد جز اینهاست. شما چه‌بسا از چیزی خوشتان بیاید ولی در همان حال آن را بد شناسید. من هم مثل از زن می‌زنم : یک زن شوهرداری شما باو تماشا می‌کنید و خوشتان می‌آید. ولی در همان حال اگر به فَرجاد[=وجدان] خود بازگردید و خرد خود را داور گردانید ، آن کار را بد خواهید شناخت و خود را خواهید نکوهید ، و این دریافت یا باور همیشه با شما خواهد بود و هیچ چیزی آن را دیگر نخواهد گردانید. اگر پیر شوید ، یا بیمار گردید ، اگر بسفر بروید ، یا بزندان بیفتید ، هیچ یکی از اینها در آن باور یا دریافتتان نخواهد هنایید.

از این سخنِ من باندیشه فرورفت و با آنکه نتوانست پاسخی دهد نخواست از گمراهی بازگردد و بلغزش خود بخَستُوَد(1).

این یک نمونه‌ایست که اندیشه‌هاشان تا چه اندازه کم‌ژرفاست و چگونه از چیزهای بسیار آشکار ناآگاه می‌باشند.

معنی آن جمله‌های دکتر ارانی اینست که ما به خرد (یا نیرویی در آدمی که نیک و بد و سود و زیان را بازشناسد) باور نداریم و پیروان مادّیگری همین کار را کرده‌اند که خرد را نمی‌پذیرند. در حالی که ما در زمینه‌ی خرد و کارهای آن روشنترین سخنان را گفته‌ایم و نپذیرفتن آن جز زورگویی نتواند بود ، و چون در این زمینه در نشستهای گذشته سخن رانده‌ایم ، در اینجا دوباره بآنها نمی‌پردازیم.

آنچه بیشتر مایه‌ی افسوسست اینست که با این کاوشهای نارسا ، بآن پافشاری درباره‌ی مادّیگری و هوده‌های آن برخاسته یک رشته آموزاکهای بسیار زیانمندی را درمیان مردم پراکنده‌اند که نمونه‌ای از آنها گفته‌های نیتچه‌ی آلمانیست.

دکتر ارانی در همین کتابش از مردان دروغگوی شارلتان گله کرده می‌نویسد : «گاه یک عده پیدا می‌شوند که تحت تأثیر منافع طبقاتی خود در علم هم تقلب می‌کنند ، دروغ می‌گویند. دروغگویی در علم وقیحترین اقسام کذبست».

پابرگی :
1ـ خستویدن (xastovidan) = اقرار کردن ، اعتراف کردن ، خَستُوان = معترف ، مُقِر ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 21


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ2ـ - تکه‌ی 1

در شماره‌ی پیش معنی «گفته‌های پا در هوا» را بازنموده و رواج آن را در نوشته‌ها و گفته‌ها نشان دادیم. در اینجا می‌باید از سه چیز سخن رانیم : یکی زیان آن گفته‌ها. دوم انگیزه‌ی پیدایش و رواج آنها. سوم راه چاره و جلوگیری از آنها.

زیان آنها را باید گفت «ندانستن و از راستیها بدور بودن» است. آن کسان با این سخنان خود را دانا می‌شمرند ولی چون نیک نگریم تهیدست و بیمایه‌اند. کسی که کلمه‌ی «تمدن» را فراگرفته و همیشه بزبان می‌راند ولی معنای درست آن را نمی‌داند از این چه سودی تواند داشت جز آنکه فریب خورد و هر خوی ناستوده و هر کار بیهوده را بنام تمدن بپذیرد؟!.

تنها «تربیت» را بگیرید : خُرد و بزرگ آن را یاد گرفته‌اند و بزبان می‌دارند ولی معنای درستی از آن در دست نیست. شما ببینید چه سودی از آن بدست می‌آید جز آنکه هر کسی چیرگی یا برتری‌فروشی خود را «تربیت» می‌نامد یا بهوسهای بیهوده‌ی خود عنوان «تربیت» می‌دهد : فلان کارخانه‌دار بکارگران دشنامها می‌دهد و برگشته بهمراهش چنین می‌گوید : «باید اینها را تربیت کرد» بَهمان زن در اتومبیل بلیت برای بچه‌ی 14 ساله‌ی خود نمی‌خرد و به بلیت‌فروش و راننده هم چند دشنام می‌شمارد و آنگاه چنین می‌گوید : «صحبت ده‌شاهی نیست باید شما را تربیت کرد».

فلان دختر بخواهر کوچکتر خود توسری می‌زند و چنین می‌گوید : «باید ترا با کتک تربیت کنم». فلان جوان بلهوس رمان پستی می‌نویسد و چاپ می‌کند و در همه جا نشسته می‌گوید : «باید جامعه را تربیت کرد».

مردی کتابی برای خنده نوشته و داستانهای نکوهیده‌ای در آن گنجانیده و در دیباچه‌اش منّت می‌گزارد که برای «تهذیب و تربیت جامعه» آن را نوشته. کتاب سراپا زیان را که جز برای سود خود نپرداخته افزار تربیت می‌شمارد. شاعری از قم شعرهایی نزد ما فرستاده : «گرگ را گفتند به گله‌بانیت فرستیم گریستن آغازید. گفتند چرا می‌گریی؟ گفت می‌ترسم دروغ باشد». می‌نویسیم این مثل را همه شنیده‌اند و شما از شعر کردن و بچاپ رسانیدنش چه نتیجه چشم می‌دارید؟!. در پاسخ می‌نویسد : «یکی از طرق تربیت جامعه نظم این قبیل امثال است ...» بشعرهایی که جز نتیجه‌ی خارش مغزش نیست عنوان «تربیت» می‌دهد.

این بتازگی رو داده که مرد سنگدلی زن نوسال خود را که تازه گرفته بسیار زده و تن و رویش را خسته و کوفته گردانیده. چون می‌پرسند با پیشانی باز می‌گوید : «این بچه است من گرفته‌ام و باید تربیتش کنم و با اخلاق خود بار آورم».

ما اگر تنها زیان این را بشماریم باید چند صفحه را پر کنیم. یک توده اگر نام تربیت نشنیده باشند صد بار بهتر از اینست که بشنوند ولی معنایش را ندانند و هر کسی نادانیها و خودفروشیهای خود را بنام آن بکار برد.

این جمله امروز بزبانها افتاده : «برای بشر دین لازم است». ولی چون معنی دین دانسته نیست هر کسی کیش بیپای خود را دین می‌شمارد و این جمله را بسر آن می‌آورد و بدینسان بجای سود زیان از آن برمی‌خیزد.

اینها دانستن نیست و خود نادانستن است. کسانی که سرمایه‌شان اینهاست هیچگاه بجایی نرسند و همیشه در نادانی و سرگردانی مانند و همیشه گوش بآواز دیگران باشند. داستان اینان داستان کورانیست که نامهای چیزها را شنوند ولی خود آنها را نشناسند و هر کسی آنچه گفت ناگزیر شده بپذیرند.

این درد بزرگتر از آنست که با یک گفتار اندازه‌ی زیان آن باز کرده شود و ما باید گفتارها درباره‌اش نویسیم. دوباره می‌گویم : این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. این نیروی فهم است که از کار افتاده و زمینه برای رواج اینگونه گفته‌ها پدید آورده.

اما انگیزه‌ی آن ، می‌باید گفت چند چیز بوده : نخست هیچگاه مردم را باندیشیدن و فهمیدن برنینگیخته‌اند و بلکه همیشه بجلوگیری از آن کوشیده‌اند. آن آموزاکها که از قرنها در شرق رواج داشته (از کیشها و فلسفه و صوفیگری و مانند اینها که بارها شمرده‌ایم) باین عنوان نیست که بیندیش ، و بفهم ، و با خرد داوری کن ، و آنچه براست داشتی تنها آن را به دل سپار ، بلکه همگی باین عنوانست که نافهمیده بپذیر ، از فلان پیروی کن ، به بَهمان فرمانبری نما. چنانکه بارها گفته‌ایم بنیاد بسیاری از آن کیشها و آموزاکها بنکوهش از خرد و کاستن از ارج آنست و آشکاره با خرد دشمنی می‌نمایند (1) و هم خود آنها چیزهایی را یاد می‌دهند که خرد نپذیرد و شنونده ناگزیر است که نااندیشیده و نافهمیده در دل جا دهد.

پابرگی :
1ـ کتاب «راه رستگاری» دیده شود.
✴️ مفاخر ملی یا پیشروان گمراهی

بطوری که تاکنون در این نامه‌ی ملی[روزنامه‌ی پرچم] بارها نوشته شده هر چیزی که موجب بیچارگی و پراکندگی توده است باید آن را دور ریخته و برای از بین بردن آن از درون دل قیام کرد.

آنانی که با این گفته‌ی ما که خرد آن را بگردن می‌گیرد سر فرود نیاورده و بهیاهوی و جنجال برمی‌خیزند و در روزنامه‌ها قال و قیل می‌کنند می‌فهمند که برخلاف خرد کار می‌کنند اما چون سرمایه‌شان همین پستیها است باین زودی بکنار نمی‌آیند. فرقی ندارد پیشوایان دین که برای مورد چرا [؟] دستگاه راه می‌اندازند و برخلاف احکام خدا عمل می‌نمایند و عده‌ای عوام را بخود می‌فریبند یا آن شاعر چاپلوسی که برای مفتخواری از سرودن هر شعر بی‌معنایی برای خوشآیند بودن امیر یا شاه زمان خود کوتاهی ندارد یا مرشدان حقیقت و طریقت و شریعت که همگی دم از حق زده‌ و شب و روز خود را با پول مریدان بباده‌گساری و خوشگذرانی و مفتخواری می‌گذرانند یا دیگر کسان که یا مستقیم یا غیرمستقیم روح میهن‌پرستی و شرافتمندی و غیرت را در ما کشته‌اند نزد توده‌ی ایران بی‌شرف و خیانتکار شمرده می‌شوند.

آن شاعر بیسواد و بی‌مایه یا آن مقاله‌نویس هوچی که دارنده‌ی پرچم را بمحاکمه‌ی ملی دعوت می‌نماید باید بداند که روزی خواهد رسید که شما را بمحاکمه کشیده و سزایتان خواهیم داد.

شما از این هو و جنجال استفاده می‌برید زیرا تربیت شده‌ی مدرسه‌ی بیسوادی بوده‌اید و از این راه نان خورده و سفره گسترده‌اید و اگر بساط یاوه‌گویی و گزافه‌گویی را که شما ادبیات نام آن را گزارده‌اید برچینید بی‌سرمایه خواهید ماند. بیبرگ و نوا خواهید شد.

خوانندگان ارجمند بگفتن ناگزیر نیستیم که مثال و شاهد بیاورم و هر روز در این ستون دیده و خوانده‌اید یک مشت صوفی و قلندر و خرافاتی که شعرهایی سروده‌اند و مردم را نیز گرفتار آموزاکهای زهرناکش[ان] ساخته‌اند چه بدی به نتیجه رسانده و چه میوه‌ای ببار آورده‌اند. شما قدری بیندیشید چطور شده که تا سیصد سال قبل کشور ما درخور مقامی نسبتاً ارجمند بین دیگر کشورها می‌بود و از سیصد سال باینطرف روز بروز ، سال بسال پست‌تر و زبون‌تر شده‌ایم. زیردست بیگانگان شدیم بخواری و ذلت و زبونی و پستی رسیده‌‌ایم برای افزار زندگی حتا نان بنزد بیگانگان گردن می‌کشیم اگر ناموس ما را بگیرند غیرت آن را نداریم که دفاع کنیم این نتایج همان آموزاکهای غیرتکشانه‌ی شعرا و مفتخواران و صوفیان قلندر و خراباتیها است که ما را باین روز کشانده و از این هم روز پست‌تری بما می‌رسد. آری این همان نتیجه‌ایست که از شعر و شاعری و صوفی و قلندری بما می‌رسد.

شما این فکر نکرده‌اید که چه شده که ما آن طور بوده و اینچنین شده‌ایم. چرا در این سیصد سال ما بیشتر به پستی گراییده‌ایم خصوصاً در این سی و چهل سال آخر که حد زبونی و خواری را به منتها درجه رسانیده‌ایم؟ برای اینکه ما دانشکده‌ی ادبیات بنیاد گزارده و شاعر تربیت کرده‌ایم برای اینکه بیگانگان بقصد اغفال ما برای خیام و حافظ ما جشن گرفته‌اند و مستشرقینی پیدا شدند که ما را متوجه دواوین شعرای خودمان کردند. برای اینکه پراکنده‌گوییهای مذهبی و تفرقه‌ی کیشی در میان ما زیاد شده که هر کدام ما را بسوی خود می‌خوانند. ما اگر بخواهیم در زندگی رستگار شویم و کشور خود را نیرومند گردانیم باید یکبار ، کتابهایی را که از صوفیان تنبل و قلندران باده‌خوار و پیشوایان خودکام کیشها برای ما مانده شسته و بسوزانیم سپس در یک راه روشنی متحد شویم.
جعفر هاشمی

(روزنامه‌ی پرچم شماره‌ی 181)
این پیکره گروهی از پاکدینان اهواز را نشان می‌دهد.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هجدهم : یک دین و یک درفش (تکه‌ی دو از سه)


روشنتر گویم : کسانی که زندگی جدا ساخته‌اند و سود خود را در زیان توده می‌دانند چگونه توانند به پیشرفت کار توده کوشند و چگونه توانند از پیوستن بدشمنان بازایستند؟!

چون راستی در میانه نبوده هر گروهی پندارهایی را عنوان کرده و راه جدایی پیش گرفته و آرزوهای دیگری پیدا نموده و کار نادانی و آلودگی بآنجا رسیده که نمی‌توانند با برادران خود فراهم نشینند و با دلیل کشاکش را از میان بردارند. ولی می‌توانند کارکن بیگانگان باشند و بنابودی توده‌ی خود کوشند. ما نمی‌خواهیم پرده‌دری نماییم وگرنه داستانهایی هست که هر غیرتمندی از شنیدن آنها بخود لرزد.

اینان تاکنون بهانه در دست می‌داشتندی و چندان شایسته‌ی نکوهش نبودندی ، زیرا در جایی که شاهراهی نباشد ناگزیر هر دسته‌ای کوره‌راهی پیش گیرد. لیکن اکنون که ما راه روشن و خردپذیری بازنمودیم ، و بی‌آنکه بیک دسته‌ای بگراییم ، و یا هوای کیشی را داریم ، راستیها را نشان دادیم و هرچه گفتیم دلیلش را یاد کردیم ، و ناسازگاری میانه‌ی دین با دانش و خرد نگزاردیم ، دیگر کسی را بهانه بازنمانَد.

هر کسی که این کتاب را خوانَد و از گفته‌های ما آگاه گردد ، اگر سرشتش پاک است و بهره از خرد و غیرت دارد باید تکانی بخود دهد و بیدار گردد و در چاره جستن باین دردها با ما همراه گردد.

بدانید ای ایرانیان این پراکندگیها ریشه‌ی شما را کنده ، بدانید در چشم دیگران بس سبک و بی‌ارجتان گردانیده.

ای ایرانیان : گذشته‌ها گذشته ، امروز بخود آیید و زمانی نیک اندیشید. ببینید چه چیزهاست که شما را از هم جدا ساخته : افسانه‌ی مهر و ناهید ، نبرد پنداری اهریمن و یزدان ، پرستش آتش ، داستانهای کهن بنی‌اسرائیل ، عادتهای پوسیده‌ی سه‌هزار ساله‌ی جهود ، چیستان سردرگم سه اُقنوم (1) ، کشاکشهای بیهوده‌ی زمان بنی‌امیه و بنی‌عباس بر سر جانشینی ، گزافه‌سراییهای پا در هوای جُنَید و بایزید ، زورگوییهای خردکشانه‌ی باطنیان ، درهم‌بافیهای این شیرازی و آن نوری (2) ، اینهاست آنچه که یک کشور را از هم پراکنده. اینهاست آنچه مایه‌ی آن دسته‌بندیها شده.

ای ایرانیان : اینها را بِچه عنوان دنبال می‌کنید؟!. آیا راستی را دل بآنها بسته باور می‌دارید؟!. آیا با پیشرفت بی‌اندازه‌ی دانشها چنین کاری را می‌توان از شما پذیرفت؟!. آیا همچون عامیان قرنهای گذشته پیروی از آنها را مایه‌ی خشنودی خدا می‌شمارید؟! آیا می‌توان چنین گمانی درباره‌ی شما داشت؟! بگویید آخر چه سودی از اینها می‌خواهید و از بهر چیست بیکبار رها نمی‌کنید.

اگر اینها را بیکبار کنار گزارید چه چیزی از شما کم شود؟!.. جز اینست که از صد گرفتاری رها شوید و نیرومند و سرفراز گردید؟!. آیا ننگتان نمی‌آید که این چیزهای بسیار بی‌ارج را بهانه ساخته دسته دسته شده‌اید و هر دسته‌ای بدشمنی دیگران می‌کوشید؟!. آیا ننگتان نمی‌آید که با برادران خود نمی‌جوشید و همیشه افزار دست دیگران می‌شوید؟!.

مگر فراموش شده که چون جنگ جهانگیر اروپا (3) فرونشست دسته‌هایی از شرقیان سرپرستی آمریکا را خواستار شدند و بآن نرسیدند؟!. این چه کاری است که مردمی در دسته‌بندی و نادانی زیرک باشند ولی نتوانند زندگانی خود را راه برند و سرپرستی بیگانگان را خواستار گردند؟!

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ سه اُقنوم : پدر ،‌ پسر ،‌ روح‌القُدُس
2ـ باب و بهاء
3ـ جنگ جهانی یکم
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 6)


من نیز میخواهم از این دانشمندان مادّی بگله پرداخته بگویم : گاهی کسانی پیدا می‌شوند که با لغزشهای فهمی خود زیانهای بزرگ بجهان رسانند و با بدآموزیها عنوان بدست بدکاران دهند.

دکتر ارانی از دست صوفیان نالیده و جا داشته. چه صوفیان از روی یک پنداری (پندار وحدت وجود) بجنبش افتاده و بسخنان دور و درازی که هم بدآموزی می‌بوده هایهوی بجهان راه انداخته‌اند و ملیونها مردم را از راه راست بکنار گردانیده‌اند. من ناچارم بگویم که پیروان مادّیگری همان کار صوفیانه را کرده‌اند. راستست که اینان راه دانش را می‌پیمایند و ما بآن ایراد نداشته خرسند می‌باشیم. چیزی که هست اینان نیز شیفته‌ی جستجوهای نارسای خود گردیده گردن افراشته‌اند و به یک رشته بدآموزیهای زهرآلودی زبان گشاده آنها را میان مردم پراکنده‌اند.

بدآموزیهای مادّیگری در زیانمندی بجهان کمتر از بدآموزیهای صوفیگری نیست. دعوی «انی أنا الله» که شِبلی یا جُنَید می‌داشته‌اند ، در شگفت‌انگیزی و دوری از فهم و دریافت ، فزونی به انکار نیک و بد یا نپذیرفتن خرد که از هوده‌های مادّیگری می‌باشد نداشته است. بهتر است پیروان مادّیگری جمله‌های سراپا زهر نیتچه را به پیش چشم آورند و از چگونگی راه و کار خود آگاه گردند.

یکی از هوده‌های صوفیگری آن می‌بود که مردان بیغیرت و تنبلی دستاویز یافته در رخت درویشی بمفتخوری می‌پرداختند و با گردن کلفت در بازارها گدایی می‌کردند. یکی از هوده‌های مادّیگری نیز اینست که مردان شسته و رُفته‌ی درسخوانده بدستاویز نبرد زندگانی کلاهبرداری می‌کنند و بدزدی می‌پردازند و شرمی بخود راه نمی‌دهند. اگر صوفیگری برای توده گل‌ِمولاهای پست و چرک‌آلوده را پدید آورده ، مادّیگری نیز این مردان شسته و رُفته‌ی بی‌همه‌چیز را بیرون ریخته است.

مرا شگفت افتاده که یکی از همراهان دکتر ارانی کتابی بنام «بیولوژی و فلسفه‌ی زندگی» نوشته و بچاپ رسانیده و در آن کتاب درمیان ستایشهایی که از پیشرفت دانشها کرده این جمله‌ی بسیار نابجا را گنجانیده : «می‌توان گفت که از خیلی جهات شیمی بشر از شیمی خالق تجاوز کرده است!».

من نمی‌دانم باین جمله چه نیازی بوده؟!. اینها چرا راه خود را نمی‌پویند؟!. این چه بادیست که در مغزهای آنان پیچیده است؟!. بهتر است اینها بیاد آورند که دانشها که شما بآنها می‌نازید و به پشتگرمی آنها بچنین سخنانی می‌پردازید ، با همه‌ی پیشرفت دویست ساله امروز اگر بحسابش رسیم زیانهایش بجهان و زندگانی کمتر از سودهایش نبوده است. در همین جنگ شش ساله بود که ملیونها جوانان نازنین قربانی آن دانشها شدند و شهرهای بزرگی همچون لندن و برلن و استالینگراد ویرانه گردیدند.

به بی‌ارجی دستگاه شما چه دلیلی بهتر از این که دانشها بجای سود زیان می‌رسانند!. بدرماندگی شما چه دلیلی روشنتر از این که با همه‌ی آن دانشها راه آسوده زیستن و از خوشیها بهره جستن را نمی‌دانید!. با اینحال چه زشتست که شیفته‌ی خود باشید و بچنین جمله‌های نابجایی پردازید!.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 22


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ2ـ - تکه‌ی 2

از این گذشته آن آموزاکها با یکدیگر ناسازگار است. فلسفه‌ی یونان ، و باور اسلامی ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و باطنیگری که قرنها در شرق رواج داشته است همه باهم ناسازگار می‌باشد. کسی که دو سه تا از اینها را در دل می‌انبارد (1) پیداست که هیچ یکی را نفهمیده وگرنه باهم چگونه پذیرفتی؟!

در این زمینه‌ها هیچگاه فهمیدن درمیان نبوده و نیروی فهم بکار نمی‌رفته و اینست کم‌کم از کار افتاده. این گفته‌ی داروین راست است که «آنچه بکارش نبرند بیکاره گردد».

دوم جمله‌های تاریک و پا در هوا را بیش از همه شاعران رواج داده‌اند و در این باره زیان آنها کمتر از زیان کیشها و بدآموزیهای گوناگون نبوده. یک شاعر که با نداشتن سرمایه و تنها بدستاویز آنکه می‌تواند شعر بسازد سزنده‌ی خود می‌شمرده که به هر زمینه‌ای درآید و از هر دری سخن گوید ، ناچار بوده که بجمله‌های تاریکی بسنده کند : «ز دانش بود نیک فرجام تو». «درپی کسب هنر باش ..» و «خوی نیکو کن ...» و «میامیز با بی‌هنر ...»

همه‌ی پندها و راهنماییهای آنان از اینگونه است ، و اینها چون رواج یافته و در دلها جا گرفته دیگران نیز خو گرفته و پیروی نموده‌اند. این شگفت که خود شاعران پیش از دیگران زیان این سخنان را برده‌اند. زیرا چون ستایش هنر را شنیده و معنی آن را نمی‌دانسته‌اند قافیه‌بافی و بیهوده‌سرایی را هنر پنداشته‌اند و یک عمر در راه آن هدر کرده‌اند و بیشتر ایشان چون از مردم رو ندیده‌اند بگله و بدگویی برخاسته‌اند و صد نکوهش از جهان و آسمان و چرخ سروده‌اند ، و همین بخش یکی از ننگین‌کاریهای شاعران ایران بوده.

در روزنامه‌ی تربیت که پیش از زمان مشروطه چاپ می‌شده می‌خوانم : مشهدی ‌محمد نامی در باکو صابون‌پز بوده و چون به ایران آمده و با شاعران درآمیخته فریب گفته‌های آنان را خورده و از کار خود دست برداشته و بشاعری پرداخته و زمانی در تهران چکامه باین در و آن در می‌برده. سپس به اسپهان رفته و در آنجا بیکبار دچار گرسنگی شده و اینست چکامه‌ای در گله از روزگار خود ساخته و بروزنامه‌ی تربیت فرستاده : «من صابون‌پز بودم. چون هنر سخنوری می‌داشتم از آن دست برداشتم تا هنر خود را بکار برم و ندانستم مردم خریدار هنر نیستند. در نتیجه‌ی هنر بدینسان خوار شدم ...» روزنامه چکامه‌ی او را چاپ کرده و به اسپهانیان می‌سپارد که او را گرسنه نگزارند و دستگیری نمایند.

ما تاکنون از شاعران سخن بسیار رانده‌ایم ولی از زیانی که شعرهای آنها بفهم و خرد مردم زده گفتگو نکرده‌ایم. ببینید : اینان ستایشگر بوده‌اند و پادشاهان و بزرگان زمان خود را می‌ستوده‌اند. بدی ستایشگری بماند. از آن در جای دیگر سخن خواهیم راند. در اینجا از چگونگی آن جستجو می‌کنیم. یک کسی را چگونه ستایند؟! نه آنست که اگر بالایش بلند است آن را گویند ، اگر چشمهایش شهلاست آن را گویند ، اگر دلیریها ازو دیده شده آن را بازنمایند؟.. ولی شاعران کاری باینها نداشته‌اند و خودشان یک راه دیگری پدید آورده‌اند ، بدینسان که بنشینند و بی‌آنکه دربند حال و چگونگی ستوده‌شده باشند از پندار خود «مضمونهایی» پدید آورند ، کسی را که هیچ بجنگی نرفته و شهر نگشاده شهرگشا گردانند ، و از صدمه‌ی گرز او هفت آسمان را بلرزه درآورند ، و شیر آسمان را از هیبت او زهره‌چاک گردانند. کسی که در زمین نشسته در ستایش از او سخن از عقرب و قوس و دبران آسمان رانند و عرش و کرسی را بهم زنند. این بوده شیوه‌ی ستایشگری آنان. همه در هوای پندار چرخیده و براستیها نزدیک نمی‌آمده‌اند.

می‌دانم کسانی اینها را خوانده و خواهند گفت : «شعر اینطور می‌شود دیگر». می‌گویم چرا باید اینطور شود؟! ما اگر به قمارباز ایراد گرفته بگوییم : این چیست که شب می‌روی و پس از نیمه‌شب فرسوده و بی‌خواب و تهیدست بازمی‌گردی او نیز خواهد گفت : «قماربازی اینطوری می‌شود دیگر». همین بیراهیها زیانش کم نیست. اگر دیگران ندانسته‌اند ما نیک دانسته‌‌ایم. اینها برای شرق بسیار گران بسر آمده.

شما آن را ببینید که این شیوه از شاعران بدیگران نیز رسیده و ما چون یک کتاب تاریخی را باز می‌کنیم و می‌خواهیم داستان یک جنگی را بخوانیم می‌بینیم تاریخنویس جنگیان را بروی زمین گزارده و خود با بال پندار بآسمان پریده و همه سخن از آنجا می‌راند و از سراپای سخنان او یک معنایی بدست نمی‌آید و دانسته نمی‌شود که شکست خورده و که فیروز درآمده.

پابرگی :
1ـ انباریدن گونه‌ی دوم انباشتن می‌باشد. ـ ویراینده
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هجدهم : یک دین و یک درفش (تکه‌ی سه از سه)


اما سستی باورها ـ آن نیز جداگانه زیانهایی دارد. انبوه جوانان از دین بیگانه‌اند و کمترین ارجی بآن نمی‌گزارند‌. مردان چهل‌ساله و پنجاه‌ساله میانه‌ی دین و بیدینی سرگردانند و هر زمان رنگ دیگری بگفتار و کردار خود می‌دهند. رندانی این را زیرکی می‌شناسند که در اینجا دینداری کنند و کار خود راه اندازند و آنجا بیدینی نشان دهند و خواست خود را پیش برند. چنین آشفته‌بازاری کمتر دیده شده.

بسیاری از اینان دین را در یک گوشه‌ی دل خود جا داده‌اند و بیدینی را در گوشه‌ی دیگری ، و با هر دو می‌سازند. اگر گفتگوها را بیندیشید از اینگونه فراوانند و ما روزی نیست که بچنین کسی دچار نیاییم. این بتازگی رخ داده که مردی که از دستاربندان بوده و سپس بروزنامه‌نویسی پرداخته و سالها در کارهای بزرگی بوده نزد من آمده نخست سخن از قرآن و آیه‌های آن می‌راند و یک آیه را گرفته معنی آن را بازمی‌نماید و بر کسانی که معنی درست آیه‌های قرآن را نمی‌فهمند خرده‌گیری می‌کند. این گفتار را چنان می‌راند که هر که ببیند بیگمان او را یک مسلمان درست‌باورِ پابرجایی شناسد. سپس بسخنان دیگری پرداخته و چنانکه شیوه‌ی این دسته است از چندین راه خودنمایی کرده ناگهان از من می‌پرسد : «راستی را شما امیدوارید که بتوانید کشاکش و پراکندگی را از میان جهانیان برداشت؟! با آنکه ما می‌بینیم پیغمبران بهمین دستاویز هر کدام کشاکش دیگری بمیان مردم انداخته و رفته‌اند ...». از این گفته‌اش پدید آمد که او پیغمبران را جز کسان خودخواه نادرستی نمی‌شناسد که بدستاویز رهنمایی برخاسته و زیانهایی بجهان رسانیده‌اند. من ناگزیر شده بیادش آوردم که این سخن با آن گفتاری که نخست می‌رانْد ناسازگار است و شاید نخست‌بار بود که چنین سخنی را شنید. این در جوانی درس خوانده و دین‌ آموخته ، سپس که هیاهوی بیدینی بایران رسیده چیزهایی نیز در آن باره شنیده و از ناتوانی خرد این نتوانسته میانه‌ی آنها داوری کند و آنچه درست است نگه دارد و نادرست را کنار نهد ، و اینست هر دو را نگه داشته که در گفتگو گاهی از آن و گاهی از این سخن می‌راند. (1)

بارها می‌بینیم مردی که دین را پاک رها کرده و با آن دشمنی می‌نماید ناگهان دیندار غیرتکشی گردیده بهواداری پندارهای بیخردانه با ما بگفتگو برمی‌خیزد. در پنج سال پیش که نخستین گفتار را در پیرامون دین نوشتیم یکی از آشنایان که باسپهان می‌بود نامه‌ای فرستاده چنین نگاشت : «دین که بنیاد آن را دانشهای طبیعی کنده شگفت از شماست که دوباره دنبالش می‌کنید». پس از زمانی همین کس بتهران بازگشته گفتارهایی بدشمنی ما نگاشته از شیعیگری هواداری نمود.

در نشستی که چند تن دیگری نیز بودند و سخن از پاکدینی می‌رفت مردی هستی خدا و جاودانی روان را نپذیرفته می‌گفت : «فلسفه‌ی مادی اینها را از میان برده» تا پس از یک ساعت که سخن از فرستادگان و معنی فرستادگی آغاز شد و ما گفتیم یک فرستاده را نیازی بکارهای نتوانستنی نیست ، همان مرد ایستادگی نموده چنین می‌گفت : «اگر کارهای نتوانستنی نباشد راستی یک فرستاده شناخته نمی‌شود» و در این باره پافشاری سختی نشان می‌داد.

آیا از این خردهای درمانده چه کاری برآید؟! یک توده با این سرگردانیها چگونه رستگار گردد؟!. زینهار ای ایرانیان بخود آیید! زینهار دامن از این ننگها پاک سازید!

اگر شما را دین می‌باید و آن را می‌دارید پس این لگام‌گسیختگیها چیست؟! اگر دسته‌ی اندکی را کنار گزاریم کدام کسی براستی و درستی پابندی می‌نماید؟!. کدام کس بپاکدامنی و نیکوکاری ارج می‌گزارد؟! اگرتان دین نمی‌باید و آن را نمی‌دارید پس این پراکندگیها چیست؟! آن غیرتکشیهای عامیانه چیست؟!

این چه گرفتاری‌ایست که یک توده‌ای دین نمی‌دارد و درو بنام دین دسته‌بندیهاست؟!. چه نادانیست که انبوه مردم بیدینند ولی می‌توانند درزمان دیندار گردند و بهواداری از پندارهای بیخردانه برخیزند؟!.

آن پراکندگیها و این آشفتگی اندیشه‌ها. اینها آلودگیهای سختیست و آسان مشمارید‌. این گرفتاریهاست که یک توده را از هر پیشرفتی بازدارد.

چاره‌ی همه‌ی اینها یک چیز است ، و آن دین را بمعنی راست خود شناختن ، که هم این کیشهای پراکنده‌ی گوناگون از میان برخیزد و توده همگی بیک راه درآید ، و هم پندارهای بیخردانه که مایه‌ی بیدینی همانهاست از میان رود و سستی باورها چاره پذیرد ، و این کاری است که ما کردیم و شما را می‌باید آن را پیشرفت دهید.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ این نشانه‌ها سرگذشت و ویژگیهای علی دشتی را بیادمان می‌آورد. گمانمان اینست که اینها درباره‌ی اوست ولی نخواسته نامش برد.
Adliye 57-61.pdf
550.8 KB
🔸زندگانی من (ده سال در عدلیه)
(تکه‌های 57 تا 61 یکجا در یک فایل)

🔹 ۵۷ـ سفری که به غرب کردیم
🔹 ۵۸ـ رنجشها و کینه‌ها که پدید آمده بود
🔹 ۵۹ـ رنجش سختی که داور پیدا کرد
🔹 ۶۰ـ داستان اوین
🔹 ۶۱ـ حکمی که به زیان دربار دادم
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 7)


در این باره بیش از این سخن نمی‌رانیم. این اندیشه که دیگران هرچه نوشتند یا هر کسی هرچه پرسید ما باید یکایک پاسخ دهیم راست نیست. ما در این گفتگوها یک کار دانشی را بگردن نگرفته باین معنی نخواسته‌ایم که چِبود روان را روشن گردانیم و هر دشواری که درمیانست بآسانی رسانیم. این کار ما نیست.

در این باره راستی آنست که تاختی از سوی پیروان مادّیگری به دین شده بود و ما خواسته‌ایم تاخت آنها را بازگردانیم. ما را همین اندازه بسست که نارسایی ـ بلکه نادرستی ـ اندیشه‌های آنان را روشن گردانیده آنان را هوشیار سازیم که در جستجوهای خود باریک‌بینی بیشتر کنند و چیزهایی را که تاکنون بدیده نمی‌گرفتند بگیرند.

درباره‌ی روان اگر بجستجوهایی بیشتر نیاز هست باید این کار را هم دانشمندان بانجام رسانند. ما را در آن باره کاری نیست.


در این نشست درمیان گفتگو از کتاب شادروان دکتر ارانی چند نکته را روشن گردانیدم :

١ـ چیزهایی که پیروان مادّیگری درباره‌ی دریافتها و سهشهای آدمی و همبستگی آنها با مغز نوشته‌اند بی‌چون و چرا نیست و کسانی از خود دانشمندان وارونه‌ی آن را نوشته‌اند.

٢ـ از آن نوشته‌ها آنچه درباره‌ی جانوران و یا درباره‌ی سرشت جانی آدمیست ما را با آن سخنی نیست ، و آنچه درباره‌ی سرشت روانی است گفته‌های ما در آن باره چندان استوار است که دانشمندان باید بپذیرند و بناراستی گفته‌های خود خَستُوان گردند.

٣ـ نیازی بآنکه درباره‌ی چِبود روان بسخن پردازیم و آن را از هر باره روشن گردانیم و یا به هر پرسشی پاسخ دهیم نداریم و این کار ما نیست. ما را همین اندازه بس که تاخت مادّیگری را از خود بازگردانیم.
پایان
🔶 در پیرامون روان

🔸 درباره‌ی‌ پیکره‌های این کتاب

در این کتاب چون درمیان سخن نامی از لیمور و بوزینه رفته چهار پیکره از آنها آورده شده (اگرچه نیاز چندانی نبوده).

دو پیکره یکم و دوم از لیمورهاست. لیمورها که بگونه‌های بسیار می‌باشند یک دسته از جانوران گیاهخوار جنگلی می‌باشند که به بوزینه نزدیکند ولی بوزینه نیستند. در مانندگی بآدمی نیز از آنها دورترند.

بگفته‌ی پیروان داروین بوزینه از لیمور برخاسته و آدمی از بوزینه پدید آمده.

دو پیکره‌ی دیگر از اورانگ‌اوتانست که گونه‌ای از بوزینه‌هاست و در جنگلهای آبخوستهای[جزیره] اقیانوسیا زندگی می‌کنند.

این جانور چنانکه از پیکره‌ها نیز پیداست از چهار گونه‌ی بوزینه‌هاییست که چه از بزرگی تن و پیکر و چه از شکل و چهره و چه از رفتار و کردار بآدمی بسیار ماننده است. پیروان فلسفه‌ی داروین که می‌گویند آدمی از بوزینه برخاسته خواستشان این بوزینه‌های بزرگست. بگمان بسیاری «نسناس» که نامش در فرهنگها مانده و آن را آدمی جنگلی می‌دانسته‌اند همین بوزینه‌ها بوده و به هر حال ما خواهیم توانست در نوشته‌های خود این نام را بهمین معنی بکار بریم.
🔶 در پیرامون روان


چاپ يكم كتاب «در پيرامون روان» در اردی‌بهشت ١٣٢٤ بچاپ رسيد كه همزمان با «ترور یکم» شادروان كسروی بود. اين كتاب بآقای محمود تفضلی ارمغان گرديده و در اين باره در سات[=صفحه] دوم پشت جلد چنين آمده :

آقای تفضّلی :

اين كتاب تا نيمه بچاپ رسيده بود كه داستان روز هشتم اردی‌بهشت رخ داد ، و چون بايستی يادداشتها [را] بازرسم تا چاپ شود ، به شُوَند[=سبب] پيشامد ، كتاب ناانجام ماند. تا هنگامی كه پس از يک هفته از بيمارستان بخانه بازگشتم و كمی بهبود يافتم كه در بستر ببازرسي يادداشتها پرداختم و چاپ كتاب دنبال شد.

چيزی كه هست در اين سه هفته كه از پيشامد می‌گذرد ، يكي از چيزهایی كه از من دور نبوده و تو گویی هميشه در پيش چشمم بوده ياد آن ساعتيست كه روز نخست زخمداريم ، شما را با آن سَهِشهای[=احساسات] گرم جوانمردانه (با نبودن آشنایی از پيش) در پهلوی تختخواب خود ديدم. در اين سه هفته ياد آن ساعت هميشه با من بوده و با انديشه‌هايم درهم می‌آميخته.

اینک كه چاپ كتاب پايان پذيرفته خودداری نمی‌توانم از اينكه آن را بشما ارمغان گردانم و دوست می‌دارم شما اين را بپذيريد. دوست مي‌دارم شما اين را نشانی از سَهِشهای دروني من شناسيد.

با درود و سپاس ـ «كسروی»
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 23


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ2ـ - تکه‌ی 3

شگفت‌تر آنکه این شیوه تا زمان ما پیش آمده و من درباره‌ی‌ یادداشتهایی که درباره‌ی جنگهای مشروطه نوشته شده نیز آن را می‌بینم : «از هر طرف حمله آوردند ، تنور رزم گرم گردید ، آفتاب حرب تابیدن گرفت ، آسیاب جنگ گردش فزود ، گرگ اجل دور میدان را بگشت و دندان بنمود .. زمین رزمگاه از خون قتیلان رنگ طبرخون گرفت ، ناله‌ی مجروحین و ویله‌ی مطروحین به فلک هفتم رسید ، حمحمه‌ی اسبان و همهمه‌ی دلیران دلهای شجاعان را از جا کند ...» آقا جنگهای پشت دیواری تبریز را می‌ستاید. آیا توان فهمید که چه شده و کدام سو فیروز درآمده و کدام سو شکست خورده؟!.

اینهاست انگیزه‌ی از کار افتادن فهمها و مایه‌ی رواج گفته‌های پا در هوا. شگفتی اینجاست که کسانی که از هر چیزی جز یک معنی دوری در دل نمی‌دارند و خود در یک میدان تاریکی افتاده‌اند در همان میدان جوش و جنبشی می‌نمایند و در پیرامون آن معنیهای دور اندیشه بکار می‌برند و سخنها می‌رانند و چَخِش[=مجادله]ها می‌نمایند. همچون کورانی که از قشنگی و بدی روی کسی گفتگو کنند و یا لنگانی که در دویدن گروبندی نمایند. ما فراموش نکرده‌ایم سخنانی را که در پیرامون تمدن می‌رفت : ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم. تمدن به قزوین نیز سرایت کرده. تمدن فرانسه بهتر از همه‌ی تمدنهاست. تمدن زحمت زندگانی را زیاد می‌گرداند ... نیز فراموش نکرده‌ایم که هنگامی که پرسیدیم تمدن چیست همه درماندند.

درباره‌ی ادبیات کتابها می‌نویسند و گفتارها می‌پردازند : در زمان مغول ادبیات ایران ترقی کرد. ادبیات روح مملکت است. میزان ترقیات یک ملت ادبیات آنها است ... کنون شما بپرسید ادبیات چیست؟ خواهید دید معنایش را نمی‌دانند و می‌باید بیندیشند تا پاسخ دهند.

اما راه چاره ، همین است که ما پیش گرفته‌ایم. زیرا از یکسو کیشهای پراکنده و بدآموزیهای گوناگون را که سرچشمه‌ی بیکارگی فهمهاست از میان می‌بریم و گفته‌های پا در هوای شاعران را نابود می‌سازیم ، و از یکسو عنوانهایی که هست ـ از تربیت و دین و اخلاق و تمدن و بسیار مانند اینها ـ همه را روشن میگردانیم و از هر باره بفهمها و اندیشه‌ها تکان می‌دهیم. درمیان دیگر کارها این را هم بانجام خواهیم رسانید.

ولی خوانندگان هم باید کاری کنند ، و آن اینکه جمله‌های پا در هوایی را که فراگرفته‌اند و در دل می‌دارند همچون پولهای ناسره دور گردانند و از آنها چشم پوشند و از این پس شیوه‌ی خود سازند که تا چیزی را نیک نفهمند بدل نسپارند و از شمار دانسته‌های خود نگیرند. یک کلمه بگویم : راه را از سر گرفته برآن باشند که دوباره بیاد گرفتن و فهمیدن کوشند.

در اینجا گفتار را بپایان می‌رسانیم ولی باز باین زمینه خواهیم پرداخت. این جُستار[=مبحث] با زبان نیز پیوستگی می‌دارد و یکی از انگیزه‌های بیماری و نادرستی زبان فارسی همین می‌باشد و ما در گفتارهای دیگر این را هم روشن خواهیم گردانید.