پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ مفاخر ملی یا پیشروان گمراهی

بطوری که تاکنون در این نامه‌ی ملی[روزنامه‌ی پرچم] بارها نوشته شده هر چیزی که موجب بیچارگی و پراکندگی توده است باید آن را دور ریخته و برای از بین بردن آن از درون دل قیام کرد.

آنانی که با این گفته‌ی ما که خرد آن را بگردن می‌گیرد سر فرود نیاورده و بهیاهوی و جنجال برمی‌خیزند و در روزنامه‌ها قال و قیل می‌کنند می‌فهمند که برخلاف خرد کار می‌کنند اما چون سرمایه‌شان همین پستیها است باین زودی بکنار نمی‌آیند. فرقی ندارد پیشوایان دین که برای مورد چرا [؟] دستگاه راه می‌اندازند و برخلاف احکام خدا عمل می‌نمایند و عده‌ای عوام را بخود می‌فریبند یا آن شاعر چاپلوسی که برای مفتخواری از سرودن هر شعر بی‌معنایی برای خوشآیند بودن امیر یا شاه زمان خود کوتاهی ندارد یا مرشدان حقیقت و طریقت و شریعت که همگی دم از حق زده‌ و شب و روز خود را با پول مریدان بباده‌گساری و خوشگذرانی و مفتخواری می‌گذرانند یا دیگر کسان که یا مستقیم یا غیرمستقیم روح میهن‌پرستی و شرافتمندی و غیرت را در ما کشته‌اند نزد توده‌ی ایران بی‌شرف و خیانتکار شمرده می‌شوند.

آن شاعر بیسواد و بی‌مایه یا آن مقاله‌نویس هوچی که دارنده‌ی پرچم را بمحاکمه‌ی ملی دعوت می‌نماید باید بداند که روزی خواهد رسید که شما را بمحاکمه کشیده و سزایتان خواهیم داد.

شما از این هو و جنجال استفاده می‌برید زیرا تربیت شده‌ی مدرسه‌ی بیسوادی بوده‌اید و از این راه نان خورده و سفره گسترده‌اید و اگر بساط یاوه‌گویی و گزافه‌گویی را که شما ادبیات نام آن را گزارده‌اید برچینید بی‌سرمایه خواهید ماند. بیبرگ و نوا خواهید شد.

خوانندگان ارجمند بگفتن ناگزیر نیستیم که مثال و شاهد بیاورم و هر روز در این ستون دیده و خوانده‌اید یک مشت صوفی و قلندر و خرافاتی که شعرهایی سروده‌اند و مردم را نیز گرفتار آموزاکهای زهرناکش[ان] ساخته‌اند چه بدی به نتیجه رسانده و چه میوه‌ای ببار آورده‌اند. شما قدری بیندیشید چطور شده که تا سیصد سال قبل کشور ما درخور مقامی نسبتاً ارجمند بین دیگر کشورها می‌بود و از سیصد سال باینطرف روز بروز ، سال بسال پست‌تر و زبون‌تر شده‌ایم. زیردست بیگانگان شدیم بخواری و ذلت و زبونی و پستی رسیده‌‌ایم برای افزار زندگی حتا نان بنزد بیگانگان گردن می‌کشیم اگر ناموس ما را بگیرند غیرت آن را نداریم که دفاع کنیم این نتایج همان آموزاکهای غیرتکشانه‌ی شعرا و مفتخواران و صوفیان قلندر و خراباتیها است که ما را باین روز کشانده و از این هم روز پست‌تری بما می‌رسد. آری این همان نتیجه‌ایست که از شعر و شاعری و صوفی و قلندری بما می‌رسد.

شما این فکر نکرده‌اید که چه شده که ما آن طور بوده و اینچنین شده‌ایم. چرا در این سیصد سال ما بیشتر به پستی گراییده‌ایم خصوصاً در این سی و چهل سال آخر که حد زبونی و خواری را به منتها درجه رسانیده‌ایم؟ برای اینکه ما دانشکده‌ی ادبیات بنیاد گزارده و شاعر تربیت کرده‌ایم برای اینکه بیگانگان بقصد اغفال ما برای خیام و حافظ ما جشن گرفته‌اند و مستشرقینی پیدا شدند که ما را متوجه دواوین شعرای خودمان کردند. برای اینکه پراکنده‌گوییهای مذهبی و تفرقه‌ی کیشی در میان ما زیاد شده که هر کدام ما را بسوی خود می‌خوانند. ما اگر بخواهیم در زندگی رستگار شویم و کشور خود را نیرومند گردانیم باید یکبار ، کتابهایی را که از صوفیان تنبل و قلندران باده‌خوار و پیشوایان خودکام کیشها برای ما مانده شسته و بسوزانیم سپس در یک راه روشنی متحد شویم.
جعفر هاشمی

(روزنامه‌ی پرچم شماره‌ی 181)
این پیکره گروهی از پاکدینان اهواز را نشان می‌دهد.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هجدهم : یک دین و یک درفش (تکه‌ی دو از سه)


روشنتر گویم : کسانی که زندگی جدا ساخته‌اند و سود خود را در زیان توده می‌دانند چگونه توانند به پیشرفت کار توده کوشند و چگونه توانند از پیوستن بدشمنان بازایستند؟!

چون راستی در میانه نبوده هر گروهی پندارهایی را عنوان کرده و راه جدایی پیش گرفته و آرزوهای دیگری پیدا نموده و کار نادانی و آلودگی بآنجا رسیده که نمی‌توانند با برادران خود فراهم نشینند و با دلیل کشاکش را از میان بردارند. ولی می‌توانند کارکن بیگانگان باشند و بنابودی توده‌ی خود کوشند. ما نمی‌خواهیم پرده‌دری نماییم وگرنه داستانهایی هست که هر غیرتمندی از شنیدن آنها بخود لرزد.

اینان تاکنون بهانه در دست می‌داشتندی و چندان شایسته‌ی نکوهش نبودندی ، زیرا در جایی که شاهراهی نباشد ناگزیر هر دسته‌ای کوره‌راهی پیش گیرد. لیکن اکنون که ما راه روشن و خردپذیری بازنمودیم ، و بی‌آنکه بیک دسته‌ای بگراییم ، و یا هوای کیشی را داریم ، راستیها را نشان دادیم و هرچه گفتیم دلیلش را یاد کردیم ، و ناسازگاری میانه‌ی دین با دانش و خرد نگزاردیم ، دیگر کسی را بهانه بازنمانَد.

هر کسی که این کتاب را خوانَد و از گفته‌های ما آگاه گردد ، اگر سرشتش پاک است و بهره از خرد و غیرت دارد باید تکانی بخود دهد و بیدار گردد و در چاره جستن باین دردها با ما همراه گردد.

بدانید ای ایرانیان این پراکندگیها ریشه‌ی شما را کنده ، بدانید در چشم دیگران بس سبک و بی‌ارجتان گردانیده.

ای ایرانیان : گذشته‌ها گذشته ، امروز بخود آیید و زمانی نیک اندیشید. ببینید چه چیزهاست که شما را از هم جدا ساخته : افسانه‌ی مهر و ناهید ، نبرد پنداری اهریمن و یزدان ، پرستش آتش ، داستانهای کهن بنی‌اسرائیل ، عادتهای پوسیده‌ی سه‌هزار ساله‌ی جهود ، چیستان سردرگم سه اُقنوم (1) ، کشاکشهای بیهوده‌ی زمان بنی‌امیه و بنی‌عباس بر سر جانشینی ، گزافه‌سراییهای پا در هوای جُنَید و بایزید ، زورگوییهای خردکشانه‌ی باطنیان ، درهم‌بافیهای این شیرازی و آن نوری (2) ، اینهاست آنچه که یک کشور را از هم پراکنده. اینهاست آنچه مایه‌ی آن دسته‌بندیها شده.

ای ایرانیان : اینها را بِچه عنوان دنبال می‌کنید؟!. آیا راستی را دل بآنها بسته باور می‌دارید؟!. آیا با پیشرفت بی‌اندازه‌ی دانشها چنین کاری را می‌توان از شما پذیرفت؟!. آیا همچون عامیان قرنهای گذشته پیروی از آنها را مایه‌ی خشنودی خدا می‌شمارید؟! آیا می‌توان چنین گمانی درباره‌ی شما داشت؟! بگویید آخر چه سودی از اینها می‌خواهید و از بهر چیست بیکبار رها نمی‌کنید.

اگر اینها را بیکبار کنار گزارید چه چیزی از شما کم شود؟!.. جز اینست که از صد گرفتاری رها شوید و نیرومند و سرفراز گردید؟!. آیا ننگتان نمی‌آید که این چیزهای بسیار بی‌ارج را بهانه ساخته دسته دسته شده‌اید و هر دسته‌ای بدشمنی دیگران می‌کوشید؟!. آیا ننگتان نمی‌آید که با برادران خود نمی‌جوشید و همیشه افزار دست دیگران می‌شوید؟!.

مگر فراموش شده که چون جنگ جهانگیر اروپا (3) فرونشست دسته‌هایی از شرقیان سرپرستی آمریکا را خواستار شدند و بآن نرسیدند؟!. این چه کاری است که مردمی در دسته‌بندی و نادانی زیرک باشند ولی نتوانند زندگانی خود را راه برند و سرپرستی بیگانگان را خواستار گردند؟!

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ سه اُقنوم : پدر ،‌ پسر ،‌ روح‌القُدُس
2ـ باب و بهاء
3ـ جنگ جهانی یکم
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 6)


من نیز میخواهم از این دانشمندان مادّی بگله پرداخته بگویم : گاهی کسانی پیدا می‌شوند که با لغزشهای فهمی خود زیانهای بزرگ بجهان رسانند و با بدآموزیها عنوان بدست بدکاران دهند.

دکتر ارانی از دست صوفیان نالیده و جا داشته. چه صوفیان از روی یک پنداری (پندار وحدت وجود) بجنبش افتاده و بسخنان دور و درازی که هم بدآموزی می‌بوده هایهوی بجهان راه انداخته‌اند و ملیونها مردم را از راه راست بکنار گردانیده‌اند. من ناچارم بگویم که پیروان مادّیگری همان کار صوفیانه را کرده‌اند. راستست که اینان راه دانش را می‌پیمایند و ما بآن ایراد نداشته خرسند می‌باشیم. چیزی که هست اینان نیز شیفته‌ی جستجوهای نارسای خود گردیده گردن افراشته‌اند و به یک رشته بدآموزیهای زهرآلودی زبان گشاده آنها را میان مردم پراکنده‌اند.

بدآموزیهای مادّیگری در زیانمندی بجهان کمتر از بدآموزیهای صوفیگری نیست. دعوی «انی أنا الله» که شِبلی یا جُنَید می‌داشته‌اند ، در شگفت‌انگیزی و دوری از فهم و دریافت ، فزونی به انکار نیک و بد یا نپذیرفتن خرد که از هوده‌های مادّیگری می‌باشد نداشته است. بهتر است پیروان مادّیگری جمله‌های سراپا زهر نیتچه را به پیش چشم آورند و از چگونگی راه و کار خود آگاه گردند.

یکی از هوده‌های صوفیگری آن می‌بود که مردان بیغیرت و تنبلی دستاویز یافته در رخت درویشی بمفتخوری می‌پرداختند و با گردن کلفت در بازارها گدایی می‌کردند. یکی از هوده‌های مادّیگری نیز اینست که مردان شسته و رُفته‌ی درسخوانده بدستاویز نبرد زندگانی کلاهبرداری می‌کنند و بدزدی می‌پردازند و شرمی بخود راه نمی‌دهند. اگر صوفیگری برای توده گل‌ِمولاهای پست و چرک‌آلوده را پدید آورده ، مادّیگری نیز این مردان شسته و رُفته‌ی بی‌همه‌چیز را بیرون ریخته است.

مرا شگفت افتاده که یکی از همراهان دکتر ارانی کتابی بنام «بیولوژی و فلسفه‌ی زندگی» نوشته و بچاپ رسانیده و در آن کتاب درمیان ستایشهایی که از پیشرفت دانشها کرده این جمله‌ی بسیار نابجا را گنجانیده : «می‌توان گفت که از خیلی جهات شیمی بشر از شیمی خالق تجاوز کرده است!».

من نمی‌دانم باین جمله چه نیازی بوده؟!. اینها چرا راه خود را نمی‌پویند؟!. این چه بادیست که در مغزهای آنان پیچیده است؟!. بهتر است اینها بیاد آورند که دانشها که شما بآنها می‌نازید و به پشتگرمی آنها بچنین سخنانی می‌پردازید ، با همه‌ی پیشرفت دویست ساله امروز اگر بحسابش رسیم زیانهایش بجهان و زندگانی کمتر از سودهایش نبوده است. در همین جنگ شش ساله بود که ملیونها جوانان نازنین قربانی آن دانشها شدند و شهرهای بزرگی همچون لندن و برلن و استالینگراد ویرانه گردیدند.

به بی‌ارجی دستگاه شما چه دلیلی بهتر از این که دانشها بجای سود زیان می‌رسانند!. بدرماندگی شما چه دلیلی روشنتر از این که با همه‌ی آن دانشها راه آسوده زیستن و از خوشیها بهره جستن را نمی‌دانید!. با اینحال چه زشتست که شیفته‌ی خود باشید و بچنین جمله‌های نابجایی پردازید!.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 22


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ2ـ - تکه‌ی 2

از این گذشته آن آموزاکها با یکدیگر ناسازگار است. فلسفه‌ی یونان ، و باور اسلامی ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و باطنیگری که قرنها در شرق رواج داشته است همه باهم ناسازگار می‌باشد. کسی که دو سه تا از اینها را در دل می‌انبارد (1) پیداست که هیچ یکی را نفهمیده وگرنه باهم چگونه پذیرفتی؟!

در این زمینه‌ها هیچگاه فهمیدن درمیان نبوده و نیروی فهم بکار نمی‌رفته و اینست کم‌کم از کار افتاده. این گفته‌ی داروین راست است که «آنچه بکارش نبرند بیکاره گردد».

دوم جمله‌های تاریک و پا در هوا را بیش از همه شاعران رواج داده‌اند و در این باره زیان آنها کمتر از زیان کیشها و بدآموزیهای گوناگون نبوده. یک شاعر که با نداشتن سرمایه و تنها بدستاویز آنکه می‌تواند شعر بسازد سزنده‌ی خود می‌شمرده که به هر زمینه‌ای درآید و از هر دری سخن گوید ، ناچار بوده که بجمله‌های تاریکی بسنده کند : «ز دانش بود نیک فرجام تو». «درپی کسب هنر باش ..» و «خوی نیکو کن ...» و «میامیز با بی‌هنر ...»

همه‌ی پندها و راهنماییهای آنان از اینگونه است ، و اینها چون رواج یافته و در دلها جا گرفته دیگران نیز خو گرفته و پیروی نموده‌اند. این شگفت که خود شاعران پیش از دیگران زیان این سخنان را برده‌اند. زیرا چون ستایش هنر را شنیده و معنی آن را نمی‌دانسته‌اند قافیه‌بافی و بیهوده‌سرایی را هنر پنداشته‌اند و یک عمر در راه آن هدر کرده‌اند و بیشتر ایشان چون از مردم رو ندیده‌اند بگله و بدگویی برخاسته‌اند و صد نکوهش از جهان و آسمان و چرخ سروده‌اند ، و همین بخش یکی از ننگین‌کاریهای شاعران ایران بوده.

در روزنامه‌ی تربیت که پیش از زمان مشروطه چاپ می‌شده می‌خوانم : مشهدی ‌محمد نامی در باکو صابون‌پز بوده و چون به ایران آمده و با شاعران درآمیخته فریب گفته‌های آنان را خورده و از کار خود دست برداشته و بشاعری پرداخته و زمانی در تهران چکامه باین در و آن در می‌برده. سپس به اسپهان رفته و در آنجا بیکبار دچار گرسنگی شده و اینست چکامه‌ای در گله از روزگار خود ساخته و بروزنامه‌ی تربیت فرستاده : «من صابون‌پز بودم. چون هنر سخنوری می‌داشتم از آن دست برداشتم تا هنر خود را بکار برم و ندانستم مردم خریدار هنر نیستند. در نتیجه‌ی هنر بدینسان خوار شدم ...» روزنامه چکامه‌ی او را چاپ کرده و به اسپهانیان می‌سپارد که او را گرسنه نگزارند و دستگیری نمایند.

ما تاکنون از شاعران سخن بسیار رانده‌ایم ولی از زیانی که شعرهای آنها بفهم و خرد مردم زده گفتگو نکرده‌ایم. ببینید : اینان ستایشگر بوده‌اند و پادشاهان و بزرگان زمان خود را می‌ستوده‌اند. بدی ستایشگری بماند. از آن در جای دیگر سخن خواهیم راند. در اینجا از چگونگی آن جستجو می‌کنیم. یک کسی را چگونه ستایند؟! نه آنست که اگر بالایش بلند است آن را گویند ، اگر چشمهایش شهلاست آن را گویند ، اگر دلیریها ازو دیده شده آن را بازنمایند؟.. ولی شاعران کاری باینها نداشته‌اند و خودشان یک راه دیگری پدید آورده‌اند ، بدینسان که بنشینند و بی‌آنکه دربند حال و چگونگی ستوده‌شده باشند از پندار خود «مضمونهایی» پدید آورند ، کسی را که هیچ بجنگی نرفته و شهر نگشاده شهرگشا گردانند ، و از صدمه‌ی گرز او هفت آسمان را بلرزه درآورند ، و شیر آسمان را از هیبت او زهره‌چاک گردانند. کسی که در زمین نشسته در ستایش از او سخن از عقرب و قوس و دبران آسمان رانند و عرش و کرسی را بهم زنند. این بوده شیوه‌ی ستایشگری آنان. همه در هوای پندار چرخیده و براستیها نزدیک نمی‌آمده‌اند.

می‌دانم کسانی اینها را خوانده و خواهند گفت : «شعر اینطور می‌شود دیگر». می‌گویم چرا باید اینطور شود؟! ما اگر به قمارباز ایراد گرفته بگوییم : این چیست که شب می‌روی و پس از نیمه‌شب فرسوده و بی‌خواب و تهیدست بازمی‌گردی او نیز خواهد گفت : «قماربازی اینطوری می‌شود دیگر». همین بیراهیها زیانش کم نیست. اگر دیگران ندانسته‌اند ما نیک دانسته‌‌ایم. اینها برای شرق بسیار گران بسر آمده.

شما آن را ببینید که این شیوه از شاعران بدیگران نیز رسیده و ما چون یک کتاب تاریخی را باز می‌کنیم و می‌خواهیم داستان یک جنگی را بخوانیم می‌بینیم تاریخنویس جنگیان را بروی زمین گزارده و خود با بال پندار بآسمان پریده و همه سخن از آنجا می‌راند و از سراپای سخنان او یک معنایی بدست نمی‌آید و دانسته نمی‌شود که شکست خورده و که فیروز درآمده.

پابرگی :
1ـ انباریدن گونه‌ی دوم انباشتن می‌باشد. ـ ویراینده
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هجدهم : یک دین و یک درفش (تکه‌ی سه از سه)


اما سستی باورها ـ آن نیز جداگانه زیانهایی دارد. انبوه جوانان از دین بیگانه‌اند و کمترین ارجی بآن نمی‌گزارند‌. مردان چهل‌ساله و پنجاه‌ساله میانه‌ی دین و بیدینی سرگردانند و هر زمان رنگ دیگری بگفتار و کردار خود می‌دهند. رندانی این را زیرکی می‌شناسند که در اینجا دینداری کنند و کار خود راه اندازند و آنجا بیدینی نشان دهند و خواست خود را پیش برند. چنین آشفته‌بازاری کمتر دیده شده.

بسیاری از اینان دین را در یک گوشه‌ی دل خود جا داده‌اند و بیدینی را در گوشه‌ی دیگری ، و با هر دو می‌سازند. اگر گفتگوها را بیندیشید از اینگونه فراوانند و ما روزی نیست که بچنین کسی دچار نیاییم. این بتازگی رخ داده که مردی که از دستاربندان بوده و سپس بروزنامه‌نویسی پرداخته و سالها در کارهای بزرگی بوده نزد من آمده نخست سخن از قرآن و آیه‌های آن می‌راند و یک آیه را گرفته معنی آن را بازمی‌نماید و بر کسانی که معنی درست آیه‌های قرآن را نمی‌فهمند خرده‌گیری می‌کند. این گفتار را چنان می‌راند که هر که ببیند بیگمان او را یک مسلمان درست‌باورِ پابرجایی شناسد. سپس بسخنان دیگری پرداخته و چنانکه شیوه‌ی این دسته است از چندین راه خودنمایی کرده ناگهان از من می‌پرسد : «راستی را شما امیدوارید که بتوانید کشاکش و پراکندگی را از میان جهانیان برداشت؟! با آنکه ما می‌بینیم پیغمبران بهمین دستاویز هر کدام کشاکش دیگری بمیان مردم انداخته و رفته‌اند ...». از این گفته‌اش پدید آمد که او پیغمبران را جز کسان خودخواه نادرستی نمی‌شناسد که بدستاویز رهنمایی برخاسته و زیانهایی بجهان رسانیده‌اند. من ناگزیر شده بیادش آوردم که این سخن با آن گفتاری که نخست می‌رانْد ناسازگار است و شاید نخست‌بار بود که چنین سخنی را شنید. این در جوانی درس خوانده و دین‌ آموخته ، سپس که هیاهوی بیدینی بایران رسیده چیزهایی نیز در آن باره شنیده و از ناتوانی خرد این نتوانسته میانه‌ی آنها داوری کند و آنچه درست است نگه دارد و نادرست را کنار نهد ، و اینست هر دو را نگه داشته که در گفتگو گاهی از آن و گاهی از این سخن می‌راند. (1)

بارها می‌بینیم مردی که دین را پاک رها کرده و با آن دشمنی می‌نماید ناگهان دیندار غیرتکشی گردیده بهواداری پندارهای بیخردانه با ما بگفتگو برمی‌خیزد. در پنج سال پیش که نخستین گفتار را در پیرامون دین نوشتیم یکی از آشنایان که باسپهان می‌بود نامه‌ای فرستاده چنین نگاشت : «دین که بنیاد آن را دانشهای طبیعی کنده شگفت از شماست که دوباره دنبالش می‌کنید». پس از زمانی همین کس بتهران بازگشته گفتارهایی بدشمنی ما نگاشته از شیعیگری هواداری نمود.

در نشستی که چند تن دیگری نیز بودند و سخن از پاکدینی می‌رفت مردی هستی خدا و جاودانی روان را نپذیرفته می‌گفت : «فلسفه‌ی مادی اینها را از میان برده» تا پس از یک ساعت که سخن از فرستادگان و معنی فرستادگی آغاز شد و ما گفتیم یک فرستاده را نیازی بکارهای نتوانستنی نیست ، همان مرد ایستادگی نموده چنین می‌گفت : «اگر کارهای نتوانستنی نباشد راستی یک فرستاده شناخته نمی‌شود» و در این باره پافشاری سختی نشان می‌داد.

آیا از این خردهای درمانده چه کاری برآید؟! یک توده با این سرگردانیها چگونه رستگار گردد؟!. زینهار ای ایرانیان بخود آیید! زینهار دامن از این ننگها پاک سازید!

اگر شما را دین می‌باید و آن را می‌دارید پس این لگام‌گسیختگیها چیست؟! اگر دسته‌ی اندکی را کنار گزاریم کدام کسی براستی و درستی پابندی می‌نماید؟!. کدام کس بپاکدامنی و نیکوکاری ارج می‌گزارد؟! اگرتان دین نمی‌باید و آن را نمی‌دارید پس این پراکندگیها چیست؟! آن غیرتکشیهای عامیانه چیست؟!

این چه گرفتاری‌ایست که یک توده‌ای دین نمی‌دارد و درو بنام دین دسته‌بندیهاست؟!. چه نادانیست که انبوه مردم بیدینند ولی می‌توانند درزمان دیندار گردند و بهواداری از پندارهای بیخردانه برخیزند؟!.

آن پراکندگیها و این آشفتگی اندیشه‌ها. اینها آلودگیهای سختیست و آسان مشمارید‌. این گرفتاریهاست که یک توده را از هر پیشرفتی بازدارد.

چاره‌ی همه‌ی اینها یک چیز است ، و آن دین را بمعنی راست خود شناختن ، که هم این کیشهای پراکنده‌ی گوناگون از میان برخیزد و توده همگی بیک راه درآید ، و هم پندارهای بیخردانه که مایه‌ی بیدینی همانهاست از میان رود و سستی باورها چاره پذیرد ، و این کاری است که ما کردیم و شما را می‌باید آن را پیشرفت دهید.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ این نشانه‌ها سرگذشت و ویژگیهای علی دشتی را بیادمان می‌آورد. گمانمان اینست که اینها درباره‌ی اوست ولی نخواسته نامش برد.
Adliye 57-61.pdf
550.8 KB
🔸زندگانی من (ده سال در عدلیه)
(تکه‌های 57 تا 61 یکجا در یک فایل)

🔹 ۵۷ـ سفری که به غرب کردیم
🔹 ۵۸ـ رنجشها و کینه‌ها که پدید آمده بود
🔹 ۵۹ـ رنجش سختی که داور پیدا کرد
🔹 ۶۰ـ داستان اوین
🔹 ۶۱ـ حکمی که به زیان دربار دادم
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 7)


در این باره بیش از این سخن نمی‌رانیم. این اندیشه که دیگران هرچه نوشتند یا هر کسی هرچه پرسید ما باید یکایک پاسخ دهیم راست نیست. ما در این گفتگوها یک کار دانشی را بگردن نگرفته باین معنی نخواسته‌ایم که چِبود روان را روشن گردانیم و هر دشواری که درمیانست بآسانی رسانیم. این کار ما نیست.

در این باره راستی آنست که تاختی از سوی پیروان مادّیگری به دین شده بود و ما خواسته‌ایم تاخت آنها را بازگردانیم. ما را همین اندازه بسست که نارسایی ـ بلکه نادرستی ـ اندیشه‌های آنان را روشن گردانیده آنان را هوشیار سازیم که در جستجوهای خود باریک‌بینی بیشتر کنند و چیزهایی را که تاکنون بدیده نمی‌گرفتند بگیرند.

درباره‌ی روان اگر بجستجوهایی بیشتر نیاز هست باید این کار را هم دانشمندان بانجام رسانند. ما را در آن باره کاری نیست.


در این نشست درمیان گفتگو از کتاب شادروان دکتر ارانی چند نکته را روشن گردانیدم :

١ـ چیزهایی که پیروان مادّیگری درباره‌ی دریافتها و سهشهای آدمی و همبستگی آنها با مغز نوشته‌اند بی‌چون و چرا نیست و کسانی از خود دانشمندان وارونه‌ی آن را نوشته‌اند.

٢ـ از آن نوشته‌ها آنچه درباره‌ی جانوران و یا درباره‌ی سرشت جانی آدمیست ما را با آن سخنی نیست ، و آنچه درباره‌ی سرشت روانی است گفته‌های ما در آن باره چندان استوار است که دانشمندان باید بپذیرند و بناراستی گفته‌های خود خَستُوان گردند.

٣ـ نیازی بآنکه درباره‌ی چِبود روان بسخن پردازیم و آن را از هر باره روشن گردانیم و یا به هر پرسشی پاسخ دهیم نداریم و این کار ما نیست. ما را همین اندازه بس که تاخت مادّیگری را از خود بازگردانیم.
پایان
🔶 در پیرامون روان

🔸 درباره‌ی‌ پیکره‌های این کتاب

در این کتاب چون درمیان سخن نامی از لیمور و بوزینه رفته چهار پیکره از آنها آورده شده (اگرچه نیاز چندانی نبوده).

دو پیکره یکم و دوم از لیمورهاست. لیمورها که بگونه‌های بسیار می‌باشند یک دسته از جانوران گیاهخوار جنگلی می‌باشند که به بوزینه نزدیکند ولی بوزینه نیستند. در مانندگی بآدمی نیز از آنها دورترند.

بگفته‌ی پیروان داروین بوزینه از لیمور برخاسته و آدمی از بوزینه پدید آمده.

دو پیکره‌ی دیگر از اورانگ‌اوتانست که گونه‌ای از بوزینه‌هاست و در جنگلهای آبخوستهای[جزیره] اقیانوسیا زندگی می‌کنند.

این جانور چنانکه از پیکره‌ها نیز پیداست از چهار گونه‌ی بوزینه‌هاییست که چه از بزرگی تن و پیکر و چه از شکل و چهره و چه از رفتار و کردار بآدمی بسیار ماننده است. پیروان فلسفه‌ی داروین که می‌گویند آدمی از بوزینه برخاسته خواستشان این بوزینه‌های بزرگست. بگمان بسیاری «نسناس» که نامش در فرهنگها مانده و آن را آدمی جنگلی می‌دانسته‌اند همین بوزینه‌ها بوده و به هر حال ما خواهیم توانست در نوشته‌های خود این نام را بهمین معنی بکار بریم.
🔶 در پیرامون روان


چاپ يكم كتاب «در پيرامون روان» در اردی‌بهشت ١٣٢٤ بچاپ رسيد كه همزمان با «ترور یکم» شادروان كسروی بود. اين كتاب بآقای محمود تفضلی ارمغان گرديده و در اين باره در سات[=صفحه] دوم پشت جلد چنين آمده :

آقای تفضّلی :

اين كتاب تا نيمه بچاپ رسيده بود كه داستان روز هشتم اردی‌بهشت رخ داد ، و چون بايستی يادداشتها [را] بازرسم تا چاپ شود ، به شُوَند[=سبب] پيشامد ، كتاب ناانجام ماند. تا هنگامی كه پس از يک هفته از بيمارستان بخانه بازگشتم و كمی بهبود يافتم كه در بستر ببازرسي يادداشتها پرداختم و چاپ كتاب دنبال شد.

چيزی كه هست در اين سه هفته كه از پيشامد می‌گذرد ، يكي از چيزهایی كه از من دور نبوده و تو گویی هميشه در پيش چشمم بوده ياد آن ساعتيست كه روز نخست زخمداريم ، شما را با آن سَهِشهای[=احساسات] گرم جوانمردانه (با نبودن آشنایی از پيش) در پهلوی تختخواب خود ديدم. در اين سه هفته ياد آن ساعت هميشه با من بوده و با انديشه‌هايم درهم می‌آميخته.

اینک كه چاپ كتاب پايان پذيرفته خودداری نمی‌توانم از اينكه آن را بشما ارمغان گردانم و دوست می‌دارم شما اين را بپذيريد. دوست مي‌دارم شما اين را نشانی از سَهِشهای دروني من شناسيد.

با درود و سپاس ـ «كسروی»
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 23


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ2ـ - تکه‌ی 3

شگفت‌تر آنکه این شیوه تا زمان ما پیش آمده و من درباره‌ی‌ یادداشتهایی که درباره‌ی جنگهای مشروطه نوشته شده نیز آن را می‌بینم : «از هر طرف حمله آوردند ، تنور رزم گرم گردید ، آفتاب حرب تابیدن گرفت ، آسیاب جنگ گردش فزود ، گرگ اجل دور میدان را بگشت و دندان بنمود .. زمین رزمگاه از خون قتیلان رنگ طبرخون گرفت ، ناله‌ی مجروحین و ویله‌ی مطروحین به فلک هفتم رسید ، حمحمه‌ی اسبان و همهمه‌ی دلیران دلهای شجاعان را از جا کند ...» آقا جنگهای پشت دیواری تبریز را می‌ستاید. آیا توان فهمید که چه شده و کدام سو فیروز درآمده و کدام سو شکست خورده؟!.

اینهاست انگیزه‌ی از کار افتادن فهمها و مایه‌ی رواج گفته‌های پا در هوا. شگفتی اینجاست که کسانی که از هر چیزی جز یک معنی دوری در دل نمی‌دارند و خود در یک میدان تاریکی افتاده‌اند در همان میدان جوش و جنبشی می‌نمایند و در پیرامون آن معنیهای دور اندیشه بکار می‌برند و سخنها می‌رانند و چَخِش[=مجادله]ها می‌نمایند. همچون کورانی که از قشنگی و بدی روی کسی گفتگو کنند و یا لنگانی که در دویدن گروبندی نمایند. ما فراموش نکرده‌ایم سخنانی را که در پیرامون تمدن می‌رفت : ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم. تمدن به قزوین نیز سرایت کرده. تمدن فرانسه بهتر از همه‌ی تمدنهاست. تمدن زحمت زندگانی را زیاد می‌گرداند ... نیز فراموش نکرده‌ایم که هنگامی که پرسیدیم تمدن چیست همه درماندند.

درباره‌ی ادبیات کتابها می‌نویسند و گفتارها می‌پردازند : در زمان مغول ادبیات ایران ترقی کرد. ادبیات روح مملکت است. میزان ترقیات یک ملت ادبیات آنها است ... کنون شما بپرسید ادبیات چیست؟ خواهید دید معنایش را نمی‌دانند و می‌باید بیندیشند تا پاسخ دهند.

اما راه چاره ، همین است که ما پیش گرفته‌ایم. زیرا از یکسو کیشهای پراکنده و بدآموزیهای گوناگون را که سرچشمه‌ی بیکارگی فهمهاست از میان می‌بریم و گفته‌های پا در هوای شاعران را نابود می‌سازیم ، و از یکسو عنوانهایی که هست ـ از تربیت و دین و اخلاق و تمدن و بسیار مانند اینها ـ همه را روشن میگردانیم و از هر باره بفهمها و اندیشه‌ها تکان می‌دهیم. درمیان دیگر کارها این را هم بانجام خواهیم رسانید.

ولی خوانندگان هم باید کاری کنند ، و آن اینکه جمله‌های پا در هوایی را که فراگرفته‌اند و در دل می‌دارند همچون پولهای ناسره دور گردانند و از آنها چشم پوشند و از این پس شیوه‌ی خود سازند که تا چیزی را نیک نفهمند بدل نسپارند و از شمار دانسته‌های خود نگیرند. یک کلمه بگویم : راه را از سر گرفته برآن باشند که دوباره بیاد گرفتن و فهمیدن کوشند.

در اینجا گفتار را بپایان می‌رسانیم ولی باز باین زمینه خواهیم پرداخت. این جُستار[=مبحث] با زبان نیز پیوستگی می‌دارد و یکی از انگیزه‌های بیماری و نادرستی زبان فارسی همین می‌باشد و ما در گفتارهای دیگر این را هم روشن خواهیم گردانید.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار نوزدهم : آن نه دیندار است که بدلیل گردن نمی‌گزارد (تکه‌ی یک از سه)


می‌دانیم کسانی درباره‌ی دین رنجیدگیها خواهند نمود ، و آنها بچند دسته خواهند بود. یک دسته آنان که براستی دین می‌دارند و مردان خداپرست و پاکدلند. اینان میانه‌ی باورهای خود و معنی راست دین که ما نمودیم جداییها دیده خواهند رمید ، و ما چون باینان ارج می‌گزاریم می‌خواهیم چند گامی با ایشان راه رویم. نخست خواستاریم نگارشهای ما را نه یک بار ، بلکه دو بار و سه بار خوانند و نیک بیندیشند ، و ما امید می‌داریم بسیاری از ایشان بیدار شده بما نزدیک خواهند آمد(1). هرگاه کسانی همچنان دور ماندند ما را از ایشان پرسشهایی هست :

نخست می‌پرسیم : آیا باین آشفتگی کار دین چه می‌گویید؟! آیا کیشهای پراکنده ، و این سستی باورها و رواج بیدینی ـ آیا یک دیندار غیرتمندی در برابر اینها تواند شکیبد؟! اینها از کجا برخاسته و چاره‌اش چیست؟! ما آنچه می‌دانستیم با دلیل نوشتیم شما که بگفته‌های ما گردن نمی‌گزارید بگویید چه راهی می‌اندیشید؟!.

می‌پرسیم : بدانسان که شما بر کیش خود پافشاری می‌نمایید کیشهای دیگر نیز این کار را می‌کنند ، بگویید پس چاره‌ی پراکندگی چیست؟!.

می‌پرسیم : شناسنده‌ی راست از دروغ و درست از نادرست خرد است و ما در همه جا پیروی آن کردیم ، شما که این را نمی‌پذیرید بگویید پس راست را از دروغ و درست را از نادرست چگونه باید شناخت؟!.

می‌پرسیم : دین بدانسان که امروز است فاصله‌ی بس دوری میانه‌ی آن با دانشهای طبیعی پدید آمده و در این فاصله‌ی بس دور است که ملیونها جوانان گمراه شده از دین بی‌بهره می‌گردند و ما کوشیده این فاصله را از میان برداشتیم ، شما که آن را براست نمی‌دارید بگویید پس چه چاره پیدا می‌کنید؟!.

باینها پاسخ نویسید تا بدانیم چه می‌گویید و چه می‌خواهید ، وگرنه از خشم گرفتن و بخیره آزردگی نمودن هیچی برنیاید. از آنان نباشید که خود بکاری برنمی‌خیزند و همی‌خواهند دیگری نیز برنخیزد.

کسانی می‌خواهند آنچه فراگرفته‌اند از راست و دروغ ، و باور و پندار بر روی آنها ایستادگی نمایند ، و چون گفته می‌شود : «این پندارهای بیپا مایه‌ی گمراهی جوانانست ، وانگاه با این پافشاری آیا چاره‌ی پراکندگیها چیست؟!.» ، پاسخ می‌دهند : «ما اینیم که هستیم و هرچه بادا باد» و این را نشانه‌ی استواری خود در دین می‌شمارند ولی این کسان به بیدینی نزدیکترند تا دینداری‌. این نه راه دینست که کسی تنها دربند رستگاری خود باشد. دین شاهراه زندگانیست و باید همه در آن گرد آیند‌. آن نه دیندار است که بدلیل گردن نگزارد‌. اگر چنین شایستی که هر کسی بر روی پندار خود ایستادگی نماید پس دین چه بایستی؟!. دین از بهر آنست که هر کسی پندارهای دیگری را دنبال ننماید و اینست باید همه‌ی باورها با دلیل باشد تا پراکندگی پیش نیاید. ببینید فرستادگان همه از خرد و فهم سخن رانده‌اند و همه دلیل را پیش آورده‌اند‌.

کسانی که گردن بدلیل نمی‌گزارند و همی‌گویند : «ما اینیم که هستیم و هرچه بادا باد» بدانند با خواست خدا ستیزه می‌نمایند ، بدانند هوسهای نادانی خود را بنام دین پیش می‌برند.

این چه کاری است که کسی دربند رستگاری پسر و برادر خود نباشد؟!. چه کاریست که پدر با پندارهای بیهوده پابستگی نماید و پسر ، خدا را نیز باور ننماید؟!.. آیا دین چنین بوده؟!.

پابرگی :
1ـ نوشته‌های همین کتاب درخور آنست که خواننده دیرگاهی بآن پردازد و در پیرامون جستارهایش نیک اندیشد. ـ ویراینده
Nik-o-Bade 2 - 3.pdf
436.6 KB
🔸 نیک و بد (2)
(تکه‌ی سه)

🔹 قدری هم از اخلاق نویسید
🔹 آن کسی که می‌گوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید»
🔹 گفته‌های پا در هوا 1
🔹 گفته‌های پا در هوا 2
آذری یا زبان باستان آذربایجان.pdf
1.2 MB
🔸 آذری یا زبان باستان آذربایجان

🖌 احمد کسروی

🔹 زبان باستان آذربایجان از دیده‌ی تاریخ و زبانشناسی
🔶 حافظ چه می‌گوید

🔸 تاریخچه‌ی این دفتر

در دیماه گذشته که همراه آقای واعظپور به قزوین رفتیم و چهار شب با یاران قزوین نشستها داشتیم گفته شد : بسیاری از گفتارهای پیمان و پرچم درخور آنست که جداگانه و بشکل کتاب نیز بچاپ رسد که در دسترس همگی باشد. گفتم : این پیشنهاد از اهواز از آقای محمدعلی امام ، و از رشت از آقای صفایی و آقای حسین امامی نیز رسیده. یاران اهواز گفتارهای پیمان را درباره‌ی رُمان در یکجا گرد آورده فرستاده‌اند که بچاپ رسد. آقای صفایی و آقای امامی نیز گفتارهای «پیام بدانشمندان اروپا» را با برخی گفتارهای دیگری از پرچم پیشنهاد کرده‌اند. این کار بسیار نیکست.

گفته شد یکی از این گونه چاپ‌کردنیها گفتارهای «حافظ چه می‌گوید؟» است که اخیراً در پرچم نوشته شده. زیرا حافظ خود یک گرفتاری بزرگی برای مردم شده. آن ستایشهایی که بدخواهان توده ازو می‌کنند و آن رواجی که بدیوان او می‌دهند باعث شده که زن و مرد و بزرگ و کوچک رو باین کتاب آورده‌اند و بی‌آنکه زیانهای آن را بدانند پیاپی می‌خوانند. ما نیز باید آن گفتارها را هرچه بیشتر رواج دهیم که همگی بخوانند و از راستیها آگاه گردند.

آقای پاکروان پیشنهاد کردند که آن گفتارها بنام یاران قزوین چاپ یابد و چنین گفتند که من دررفت[=هزینه] هزار نسخه را می‌پردازم که چون چاپ می‌کنند ببهای کمتری فروخته شود. پس از بازگشتن بتهران نیز با نامه آن پیشنهاد را تاکید کردند.

اینبود ، آن گفتارها (با فزونیهایی) در این دفتر جا داده شده و برای نخست بار دوهزار نسخه از آن بچاپ رسید که چون دررفت هزار نسخه را آقای پاکروان پرداخته بودند ببهای ارزانی فروخته شد و در زمان کمی همه‌ی آن نسخه‌ها بفروش رفت و دیگر نماند.

چون این کتاب در یک زمینه‌ی ارجداریست و چنانکه دیدیم رواج نیکی در میان خوانندگان پیدا کرد و نتیجه‌های نمایانی از آن پدید آمد ، از اینرو بچاپ دوم آن (با فزونیهای دیگری) پرداختیم که اینک در دسترس خواستاران می‌گزاریم.


🔸 خود خوانده بدیگران نیز دهند

باید بیگمان بود که سرچشمه‌ی درماندگی و بدبختی شرقیان باورهای بیهوده و گمراهیهای بسیاریست که بنامهای گوناگون در شرق رواج یافته و در دلها و در کتابها آكنده شده است ، و باید دست بهم داد و بکندن بنیاد آن بدآموزیها و گمراهیها کوشید.

نیز باید بیگمان بود که یکی از کتابهای سراپا زیان «دیوان حافظ» است که چند رشته بدآموزیهای زهرآلود ـ از خراباتیگری ، جبریگری ، صوفیگری و مانند اینها ـ دربر می‌دارد.

این دیوان ، با آن شعرهای شیوایش ، و با آن بدآموزیهای فریبنده‌اش ، خونها را از جوش می‌اندازد ، سَهِشها[=احساسات] را بیکاره می‌گرداند ، نومیدی و بی‌پروایی بزندگانی و خوشگذرانی و بیدردی را می‌پروراند ، یک کلمه باید گفت : «غیرت و آزرم[=شرف] را می‌کشد».

اینست تا می‌توان باید بنابودی این دیوان کوشید ، و ما از خوانندگان این دفتر خواهش می‌کنیم که این داوریها را که درباره‌ی حافظ رفته و ایرادهایی که بگفته‌های او گرفته شده هوشیارانه بخوانند و نیک بیندیشند و با فهم و خرد خود داوری کنند که اگر راست یافتند و ایرادی پیدا نکردند ، در این کوششها که ما برای برانداختن این گونه کتابها می‌کنیم همدستی نشان دهند ، این کتاب را خود خوانده بدیگران نیز دهند.

چنانکه بارها گفته‌ایم امروز بهترین نیکوکاری همین کوششهاست که ما آغاز کرده‌ایم. اینهاست که مایه‌ی رهایی صد ملیونها توده‌های بدبخت شرقی خواهد گردید. اینهاست که بیست ملیون ایرانیان را از درماندگی بیرون خواهد آورد. اینهاست که خدا را خشنود تواند گردانید. اینهاست که مایه‌ی روسفیدی و سرفرازی هر کسی تواند بود.

اگر کسانی بتوانند بسیار بجاست که نسخه‌هایی از این دفتر و از مانندهای آن گرفته بکسانی که از آشنایان خود امید آمیغ‌پژوهی [=حقیقت‌جویی] می‌برند بدهند و بفرستند ، بویژه بجوانان و شاگردان دبیرستانها و دانشکده‌ها که بیشتر از هر کسی بخواندن این دفترچه و مانندهایش نیاز می‌دارند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 24


خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکه‌ی 1

در شماره‌ی نهم گفتیم گفتگو از کیشها ما را از کار بازداشت. گفتگو از کیشها و به یک راه آوردن اندیشه‌ها یکی از کارهای بسیار ما بوده ، و ما باید بکارهای دیگری هم کوشیم. باید به بیماریهای توده نیز پرداخته و بدرمان اندیشیم.

می‌خواستیم پرداختن باینها را بسال دیگر واگزاریم. ولی زمان بس تنگ است ، و ما را می‌باید هرچه زودتر باین آلودگیها چاره کنیم و فرصت را از دست ندهیم. کسی چه داند آینده چیست؟!.

می‌شنوم کسانی نوشته‌های مرا می‌خوانند و چنین می‌گویند : «مردم قدر اینها را پس از پنجاه سال خواهند دانست» این سخن بسیار نابجاست و گوینده‌اش بسیار ناآگاهست. ما کجا و پنجاه سال کجا؟! یک توده‌ی آلوده و بیماری باید هرچه زودتر ، بدرمان دردها کوشند و خود را شایای زندگی گردانند. چه شده که نتیجه‌ی آنها در زمان خودمان پدیدار نگردد؟!. شما چرا نمی‌خواهید بخود تکانی دهید و این اندیشه‌های پراکنده را از خود دور گردانید ، و باین بدخوییها و بیماریها چاره کنید؟!. چرا نمی‌خواهید با ما همدست و هم‌آواز گردید؟!. چرا بخودتان دلتان نمی‌سوزد؟!. چرا پروای آینده‌ی فرزندانتان نمی‌کنید؟!.

دوباره می‌گویم : می‌باید هرچه زودتر برهایی خود کوشیم. می‌باید تا فرصت از دست نرفته (1) باین گرفتاریها و بیماریها چاره کنیم ـ می‌باید کار امروز بفردا نیفکنیم.

«خودخواهی» و «جداسری» و «گردنکشی» و «خودنمایی» نامهای بیماریهاییست که در توده ریشه دوانیده و بهم آمیخته ، و خود یکی از انگیزه‌های بیچارگی شرقیان همینهاست ، و ما اینک بسخن راندن از آنها می‌پردازیم ، ولی می‌باید گفت گفتگو از اینها ، و بازنمودن معنیهای آنها ، و نشان دادن کسانی که باین دردها گرفتارند ، و روشن گردانیدن زیانها و گزندهای آنها نه چیزیست که در یک یا دو گفتاری انجام گیرد ، و ما را می‌باید که گفتارهای بسیار در این باره نویسیم و هر زمان از گوشه‌ی دیگری درآییم تا بتوانیم زمینه را نیک روشن سازیم ، و این با یاری خدای بزرگ و همراهی خوانندگان خواهد بود که از این نوشتنها نتیجه برداریم ، و باین بیماریها در میانه‌ی توده تکانی دهیم و از ریشه براندازیم.

پابرگی :
1ـ کسی بیقین نمی‌تواند بگوید که خواست نویسنده از «فرصت» در این گفتار که در ژانویه‌ی 1941 نوشته شده چه‌ بوده ـ هنگامی که اروپاییان بر سر هم آتش و آهن می‌بارانیدند و از کشتن کودکان و زنان نیز دریغ نمی‌کردند. ولی گمانهایی توان برد : نخست ، نویسنده که از دیرباز پیش از پرداختن به ماهنامه‌ی پیمان (1933) بیمگین بودن حال اروپا و در راه بودن یک جنگ دیگر را دریافته بود ، این می‌دانست که در چنین حالِ گرفتاری ، اروپاییان نمی‌توانند همچون گذشته به سیاست زیردست گردانیدن آسیاییان بپردازند و این را فرصتی نه تنها برای ایرانیان بلکه برای همه‌ی شرقیان می‌دانسته.
دوم ، پس از سده‌ها زیردستی غربیان را کشیدن ، قد برافراشتن دو توده‌ی بزرگ چین و هندوستان در برابر دشمنانشان ، ایرانیان و توده‌های زیردست آسیا را بتکان می‌آورد. بدینسان امید یا بهتر گوییم : چراغ زندگی ، که در دلهای شرقیان از رهگذر سیاست برتری‌جویانه‌ی غربیان تیره گردیده بود بار دیگر فروغی تازه می‌یافت.
سوم ، پادشاهی رضاشاه را نیز باید فرصتی دیگر شمرد. زیرا در دوره‌ی او گرچه ارتجاع بیکبار دست بسته نگردید ولی پر و بال شکسته می‌بود و ایران فرصت یافت که گامهایی به پیش بردارد.
قضا را آتش جنگ در کمتر از یک سال دامن ایران را نیز گرفت و سیاست آسیایی دو همسایه در این سرزمین بهم رسید و به اشغال ایران انجامید. رضاشاه ناچار بکناره‌گیری گردید و آگاهان می‌دانند که ایران از رهگذر پیشامدهای شهریور 1320 و پس از آن چه آسیبهای بزرگی بویژه از سوی ارتجاع یافت و چگونه راه سرشکستگی و گردن نهادن به سیاستهای بیگانگان را پیمود. (پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» پنجره‌ی کوچکی باین جستار باز کرده) ـ ویراینده