پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 22


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ2ـ - تکه‌ی 2

از این گذشته آن آموزاکها با یکدیگر ناسازگار است. فلسفه‌ی یونان ، و باور اسلامی ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و باطنیگری که قرنها در شرق رواج داشته است همه باهم ناسازگار می‌باشد. کسی که دو سه تا از اینها را در دل می‌انبارد (1) پیداست که هیچ یکی را نفهمیده وگرنه باهم چگونه پذیرفتی؟!

در این زمینه‌ها هیچگاه فهمیدن درمیان نبوده و نیروی فهم بکار نمی‌رفته و اینست کم‌کم از کار افتاده. این گفته‌ی داروین راست است که «آنچه بکارش نبرند بیکاره گردد».

دوم جمله‌های تاریک و پا در هوا را بیش از همه شاعران رواج داده‌اند و در این باره زیان آنها کمتر از زیان کیشها و بدآموزیهای گوناگون نبوده. یک شاعر که با نداشتن سرمایه و تنها بدستاویز آنکه می‌تواند شعر بسازد سزنده‌ی خود می‌شمرده که به هر زمینه‌ای درآید و از هر دری سخن گوید ، ناچار بوده که بجمله‌های تاریکی بسنده کند : «ز دانش بود نیک فرجام تو». «درپی کسب هنر باش ..» و «خوی نیکو کن ...» و «میامیز با بی‌هنر ...»

همه‌ی پندها و راهنماییهای آنان از اینگونه است ، و اینها چون رواج یافته و در دلها جا گرفته دیگران نیز خو گرفته و پیروی نموده‌اند. این شگفت که خود شاعران پیش از دیگران زیان این سخنان را برده‌اند. زیرا چون ستایش هنر را شنیده و معنی آن را نمی‌دانسته‌اند قافیه‌بافی و بیهوده‌سرایی را هنر پنداشته‌اند و یک عمر در راه آن هدر کرده‌اند و بیشتر ایشان چون از مردم رو ندیده‌اند بگله و بدگویی برخاسته‌اند و صد نکوهش از جهان و آسمان و چرخ سروده‌اند ، و همین بخش یکی از ننگین‌کاریهای شاعران ایران بوده.

در روزنامه‌ی تربیت که پیش از زمان مشروطه چاپ می‌شده می‌خوانم : مشهدی ‌محمد نامی در باکو صابون‌پز بوده و چون به ایران آمده و با شاعران درآمیخته فریب گفته‌های آنان را خورده و از کار خود دست برداشته و بشاعری پرداخته و زمانی در تهران چکامه باین در و آن در می‌برده. سپس به اسپهان رفته و در آنجا بیکبار دچار گرسنگی شده و اینست چکامه‌ای در گله از روزگار خود ساخته و بروزنامه‌ی تربیت فرستاده : «من صابون‌پز بودم. چون هنر سخنوری می‌داشتم از آن دست برداشتم تا هنر خود را بکار برم و ندانستم مردم خریدار هنر نیستند. در نتیجه‌ی هنر بدینسان خوار شدم ...» روزنامه چکامه‌ی او را چاپ کرده و به اسپهانیان می‌سپارد که او را گرسنه نگزارند و دستگیری نمایند.

ما تاکنون از شاعران سخن بسیار رانده‌ایم ولی از زیانی که شعرهای آنها بفهم و خرد مردم زده گفتگو نکرده‌ایم. ببینید : اینان ستایشگر بوده‌اند و پادشاهان و بزرگان زمان خود را می‌ستوده‌اند. بدی ستایشگری بماند. از آن در جای دیگر سخن خواهیم راند. در اینجا از چگونگی آن جستجو می‌کنیم. یک کسی را چگونه ستایند؟! نه آنست که اگر بالایش بلند است آن را گویند ، اگر چشمهایش شهلاست آن را گویند ، اگر دلیریها ازو دیده شده آن را بازنمایند؟.. ولی شاعران کاری باینها نداشته‌اند و خودشان یک راه دیگری پدید آورده‌اند ، بدینسان که بنشینند و بی‌آنکه دربند حال و چگونگی ستوده‌شده باشند از پندار خود «مضمونهایی» پدید آورند ، کسی را که هیچ بجنگی نرفته و شهر نگشاده شهرگشا گردانند ، و از صدمه‌ی گرز او هفت آسمان را بلرزه درآورند ، و شیر آسمان را از هیبت او زهره‌چاک گردانند. کسی که در زمین نشسته در ستایش از او سخن از عقرب و قوس و دبران آسمان رانند و عرش و کرسی را بهم زنند. این بوده شیوه‌ی ستایشگری آنان. همه در هوای پندار چرخیده و براستیها نزدیک نمی‌آمده‌اند.

می‌دانم کسانی اینها را خوانده و خواهند گفت : «شعر اینطور می‌شود دیگر». می‌گویم چرا باید اینطور شود؟! ما اگر به قمارباز ایراد گرفته بگوییم : این چیست که شب می‌روی و پس از نیمه‌شب فرسوده و بی‌خواب و تهیدست بازمی‌گردی او نیز خواهد گفت : «قماربازی اینطوری می‌شود دیگر». همین بیراهیها زیانش کم نیست. اگر دیگران ندانسته‌اند ما نیک دانسته‌‌ایم. اینها برای شرق بسیار گران بسر آمده.

شما آن را ببینید که این شیوه از شاعران بدیگران نیز رسیده و ما چون یک کتاب تاریخی را باز می‌کنیم و می‌خواهیم داستان یک جنگی را بخوانیم می‌بینیم تاریخنویس جنگیان را بروی زمین گزارده و خود با بال پندار بآسمان پریده و همه سخن از آنجا می‌راند و از سراپای سخنان او یک معنایی بدست نمی‌آید و دانسته نمی‌شود که شکست خورده و که فیروز درآمده.

پابرگی :
1ـ انباریدن گونه‌ی دوم انباشتن می‌باشد. ـ ویراینده
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هجدهم : یک دین و یک درفش (تکه‌ی سه از سه)


اما سستی باورها ـ آن نیز جداگانه زیانهایی دارد. انبوه جوانان از دین بیگانه‌اند و کمترین ارجی بآن نمی‌گزارند‌. مردان چهل‌ساله و پنجاه‌ساله میانه‌ی دین و بیدینی سرگردانند و هر زمان رنگ دیگری بگفتار و کردار خود می‌دهند. رندانی این را زیرکی می‌شناسند که در اینجا دینداری کنند و کار خود راه اندازند و آنجا بیدینی نشان دهند و خواست خود را پیش برند. چنین آشفته‌بازاری کمتر دیده شده.

بسیاری از اینان دین را در یک گوشه‌ی دل خود جا داده‌اند و بیدینی را در گوشه‌ی دیگری ، و با هر دو می‌سازند. اگر گفتگوها را بیندیشید از اینگونه فراوانند و ما روزی نیست که بچنین کسی دچار نیاییم. این بتازگی رخ داده که مردی که از دستاربندان بوده و سپس بروزنامه‌نویسی پرداخته و سالها در کارهای بزرگی بوده نزد من آمده نخست سخن از قرآن و آیه‌های آن می‌راند و یک آیه را گرفته معنی آن را بازمی‌نماید و بر کسانی که معنی درست آیه‌های قرآن را نمی‌فهمند خرده‌گیری می‌کند. این گفتار را چنان می‌راند که هر که ببیند بیگمان او را یک مسلمان درست‌باورِ پابرجایی شناسد. سپس بسخنان دیگری پرداخته و چنانکه شیوه‌ی این دسته است از چندین راه خودنمایی کرده ناگهان از من می‌پرسد : «راستی را شما امیدوارید که بتوانید کشاکش و پراکندگی را از میان جهانیان برداشت؟! با آنکه ما می‌بینیم پیغمبران بهمین دستاویز هر کدام کشاکش دیگری بمیان مردم انداخته و رفته‌اند ...». از این گفته‌اش پدید آمد که او پیغمبران را جز کسان خودخواه نادرستی نمی‌شناسد که بدستاویز رهنمایی برخاسته و زیانهایی بجهان رسانیده‌اند. من ناگزیر شده بیادش آوردم که این سخن با آن گفتاری که نخست می‌رانْد ناسازگار است و شاید نخست‌بار بود که چنین سخنی را شنید. این در جوانی درس خوانده و دین‌ آموخته ، سپس که هیاهوی بیدینی بایران رسیده چیزهایی نیز در آن باره شنیده و از ناتوانی خرد این نتوانسته میانه‌ی آنها داوری کند و آنچه درست است نگه دارد و نادرست را کنار نهد ، و اینست هر دو را نگه داشته که در گفتگو گاهی از آن و گاهی از این سخن می‌راند. (1)

بارها می‌بینیم مردی که دین را پاک رها کرده و با آن دشمنی می‌نماید ناگهان دیندار غیرتکشی گردیده بهواداری پندارهای بیخردانه با ما بگفتگو برمی‌خیزد. در پنج سال پیش که نخستین گفتار را در پیرامون دین نوشتیم یکی از آشنایان که باسپهان می‌بود نامه‌ای فرستاده چنین نگاشت : «دین که بنیاد آن را دانشهای طبیعی کنده شگفت از شماست که دوباره دنبالش می‌کنید». پس از زمانی همین کس بتهران بازگشته گفتارهایی بدشمنی ما نگاشته از شیعیگری هواداری نمود.

در نشستی که چند تن دیگری نیز بودند و سخن از پاکدینی می‌رفت مردی هستی خدا و جاودانی روان را نپذیرفته می‌گفت : «فلسفه‌ی مادی اینها را از میان برده» تا پس از یک ساعت که سخن از فرستادگان و معنی فرستادگی آغاز شد و ما گفتیم یک فرستاده را نیازی بکارهای نتوانستنی نیست ، همان مرد ایستادگی نموده چنین می‌گفت : «اگر کارهای نتوانستنی نباشد راستی یک فرستاده شناخته نمی‌شود» و در این باره پافشاری سختی نشان می‌داد.

آیا از این خردهای درمانده چه کاری برآید؟! یک توده با این سرگردانیها چگونه رستگار گردد؟!. زینهار ای ایرانیان بخود آیید! زینهار دامن از این ننگها پاک سازید!

اگر شما را دین می‌باید و آن را می‌دارید پس این لگام‌گسیختگیها چیست؟! اگر دسته‌ی اندکی را کنار گزاریم کدام کسی براستی و درستی پابندی می‌نماید؟!. کدام کس بپاکدامنی و نیکوکاری ارج می‌گزارد؟! اگرتان دین نمی‌باید و آن را نمی‌دارید پس این پراکندگیها چیست؟! آن غیرتکشیهای عامیانه چیست؟!

این چه گرفتاری‌ایست که یک توده‌ای دین نمی‌دارد و درو بنام دین دسته‌بندیهاست؟!. چه نادانیست که انبوه مردم بیدینند ولی می‌توانند درزمان دیندار گردند و بهواداری از پندارهای بیخردانه برخیزند؟!.

آن پراکندگیها و این آشفتگی اندیشه‌ها. اینها آلودگیهای سختیست و آسان مشمارید‌. این گرفتاریهاست که یک توده را از هر پیشرفتی بازدارد.

چاره‌ی همه‌ی اینها یک چیز است ، و آن دین را بمعنی راست خود شناختن ، که هم این کیشهای پراکنده‌ی گوناگون از میان برخیزد و توده همگی بیک راه درآید ، و هم پندارهای بیخردانه که مایه‌ی بیدینی همانهاست از میان رود و سستی باورها چاره پذیرد ، و این کاری است که ما کردیم و شما را می‌باید آن را پیشرفت دهید.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ این نشانه‌ها سرگذشت و ویژگیهای علی دشتی را بیادمان می‌آورد. گمانمان اینست که اینها درباره‌ی اوست ولی نخواسته نامش برد.
Adliye 57-61.pdf
550.8 KB
🔸زندگانی من (ده سال در عدلیه)
(تکه‌های 57 تا 61 یکجا در یک فایل)

🔹 ۵۷ـ سفری که به غرب کردیم
🔹 ۵۸ـ رنجشها و کینه‌ها که پدید آمده بود
🔹 ۵۹ـ رنجش سختی که داور پیدا کرد
🔹 ۶۰ـ داستان اوین
🔹 ۶۱ـ حکمی که به زیان دربار دادم
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 7)


در این باره بیش از این سخن نمی‌رانیم. این اندیشه که دیگران هرچه نوشتند یا هر کسی هرچه پرسید ما باید یکایک پاسخ دهیم راست نیست. ما در این گفتگوها یک کار دانشی را بگردن نگرفته باین معنی نخواسته‌ایم که چِبود روان را روشن گردانیم و هر دشواری که درمیانست بآسانی رسانیم. این کار ما نیست.

در این باره راستی آنست که تاختی از سوی پیروان مادّیگری به دین شده بود و ما خواسته‌ایم تاخت آنها را بازگردانیم. ما را همین اندازه بسست که نارسایی ـ بلکه نادرستی ـ اندیشه‌های آنان را روشن گردانیده آنان را هوشیار سازیم که در جستجوهای خود باریک‌بینی بیشتر کنند و چیزهایی را که تاکنون بدیده نمی‌گرفتند بگیرند.

درباره‌ی روان اگر بجستجوهایی بیشتر نیاز هست باید این کار را هم دانشمندان بانجام رسانند. ما را در آن باره کاری نیست.


در این نشست درمیان گفتگو از کتاب شادروان دکتر ارانی چند نکته را روشن گردانیدم :

١ـ چیزهایی که پیروان مادّیگری درباره‌ی دریافتها و سهشهای آدمی و همبستگی آنها با مغز نوشته‌اند بی‌چون و چرا نیست و کسانی از خود دانشمندان وارونه‌ی آن را نوشته‌اند.

٢ـ از آن نوشته‌ها آنچه درباره‌ی جانوران و یا درباره‌ی سرشت جانی آدمیست ما را با آن سخنی نیست ، و آنچه درباره‌ی سرشت روانی است گفته‌های ما در آن باره چندان استوار است که دانشمندان باید بپذیرند و بناراستی گفته‌های خود خَستُوان گردند.

٣ـ نیازی بآنکه درباره‌ی چِبود روان بسخن پردازیم و آن را از هر باره روشن گردانیم و یا به هر پرسشی پاسخ دهیم نداریم و این کار ما نیست. ما را همین اندازه بس که تاخت مادّیگری را از خود بازگردانیم.
پایان
🔶 در پیرامون روان

🔸 درباره‌ی‌ پیکره‌های این کتاب

در این کتاب چون درمیان سخن نامی از لیمور و بوزینه رفته چهار پیکره از آنها آورده شده (اگرچه نیاز چندانی نبوده).

دو پیکره یکم و دوم از لیمورهاست. لیمورها که بگونه‌های بسیار می‌باشند یک دسته از جانوران گیاهخوار جنگلی می‌باشند که به بوزینه نزدیکند ولی بوزینه نیستند. در مانندگی بآدمی نیز از آنها دورترند.

بگفته‌ی پیروان داروین بوزینه از لیمور برخاسته و آدمی از بوزینه پدید آمده.

دو پیکره‌ی دیگر از اورانگ‌اوتانست که گونه‌ای از بوزینه‌هاست و در جنگلهای آبخوستهای[جزیره] اقیانوسیا زندگی می‌کنند.

این جانور چنانکه از پیکره‌ها نیز پیداست از چهار گونه‌ی بوزینه‌هاییست که چه از بزرگی تن و پیکر و چه از شکل و چهره و چه از رفتار و کردار بآدمی بسیار ماننده است. پیروان فلسفه‌ی داروین که می‌گویند آدمی از بوزینه برخاسته خواستشان این بوزینه‌های بزرگست. بگمان بسیاری «نسناس» که نامش در فرهنگها مانده و آن را آدمی جنگلی می‌دانسته‌اند همین بوزینه‌ها بوده و به هر حال ما خواهیم توانست در نوشته‌های خود این نام را بهمین معنی بکار بریم.
🔶 در پیرامون روان


چاپ يكم كتاب «در پيرامون روان» در اردی‌بهشت ١٣٢٤ بچاپ رسيد كه همزمان با «ترور یکم» شادروان كسروی بود. اين كتاب بآقای محمود تفضلی ارمغان گرديده و در اين باره در سات[=صفحه] دوم پشت جلد چنين آمده :

آقای تفضّلی :

اين كتاب تا نيمه بچاپ رسيده بود كه داستان روز هشتم اردی‌بهشت رخ داد ، و چون بايستی يادداشتها [را] بازرسم تا چاپ شود ، به شُوَند[=سبب] پيشامد ، كتاب ناانجام ماند. تا هنگامی كه پس از يک هفته از بيمارستان بخانه بازگشتم و كمی بهبود يافتم كه در بستر ببازرسي يادداشتها پرداختم و چاپ كتاب دنبال شد.

چيزی كه هست در اين سه هفته كه از پيشامد می‌گذرد ، يكي از چيزهایی كه از من دور نبوده و تو گویی هميشه در پيش چشمم بوده ياد آن ساعتيست كه روز نخست زخمداريم ، شما را با آن سَهِشهای[=احساسات] گرم جوانمردانه (با نبودن آشنایی از پيش) در پهلوی تختخواب خود ديدم. در اين سه هفته ياد آن ساعت هميشه با من بوده و با انديشه‌هايم درهم می‌آميخته.

اینک كه چاپ كتاب پايان پذيرفته خودداری نمی‌توانم از اينكه آن را بشما ارمغان گردانم و دوست می‌دارم شما اين را بپذيريد. دوست مي‌دارم شما اين را نشانی از سَهِشهای دروني من شناسيد.

با درود و سپاس ـ «كسروی»
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 23


گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ2ـ - تکه‌ی 3

شگفت‌تر آنکه این شیوه تا زمان ما پیش آمده و من درباره‌ی‌ یادداشتهایی که درباره‌ی جنگهای مشروطه نوشته شده نیز آن را می‌بینم : «از هر طرف حمله آوردند ، تنور رزم گرم گردید ، آفتاب حرب تابیدن گرفت ، آسیاب جنگ گردش فزود ، گرگ اجل دور میدان را بگشت و دندان بنمود .. زمین رزمگاه از خون قتیلان رنگ طبرخون گرفت ، ناله‌ی مجروحین و ویله‌ی مطروحین به فلک هفتم رسید ، حمحمه‌ی اسبان و همهمه‌ی دلیران دلهای شجاعان را از جا کند ...» آقا جنگهای پشت دیواری تبریز را می‌ستاید. آیا توان فهمید که چه شده و کدام سو فیروز درآمده و کدام سو شکست خورده؟!.

اینهاست انگیزه‌ی از کار افتادن فهمها و مایه‌ی رواج گفته‌های پا در هوا. شگفتی اینجاست که کسانی که از هر چیزی جز یک معنی دوری در دل نمی‌دارند و خود در یک میدان تاریکی افتاده‌اند در همان میدان جوش و جنبشی می‌نمایند و در پیرامون آن معنیهای دور اندیشه بکار می‌برند و سخنها می‌رانند و چَخِش[=مجادله]ها می‌نمایند. همچون کورانی که از قشنگی و بدی روی کسی گفتگو کنند و یا لنگانی که در دویدن گروبندی نمایند. ما فراموش نکرده‌ایم سخنانی را که در پیرامون تمدن می‌رفت : ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم. تمدن به قزوین نیز سرایت کرده. تمدن فرانسه بهتر از همه‌ی تمدنهاست. تمدن زحمت زندگانی را زیاد می‌گرداند ... نیز فراموش نکرده‌ایم که هنگامی که پرسیدیم تمدن چیست همه درماندند.

درباره‌ی ادبیات کتابها می‌نویسند و گفتارها می‌پردازند : در زمان مغول ادبیات ایران ترقی کرد. ادبیات روح مملکت است. میزان ترقیات یک ملت ادبیات آنها است ... کنون شما بپرسید ادبیات چیست؟ خواهید دید معنایش را نمی‌دانند و می‌باید بیندیشند تا پاسخ دهند.

اما راه چاره ، همین است که ما پیش گرفته‌ایم. زیرا از یکسو کیشهای پراکنده و بدآموزیهای گوناگون را که سرچشمه‌ی بیکارگی فهمهاست از میان می‌بریم و گفته‌های پا در هوای شاعران را نابود می‌سازیم ، و از یکسو عنوانهایی که هست ـ از تربیت و دین و اخلاق و تمدن و بسیار مانند اینها ـ همه را روشن میگردانیم و از هر باره بفهمها و اندیشه‌ها تکان می‌دهیم. درمیان دیگر کارها این را هم بانجام خواهیم رسانید.

ولی خوانندگان هم باید کاری کنند ، و آن اینکه جمله‌های پا در هوایی را که فراگرفته‌اند و در دل می‌دارند همچون پولهای ناسره دور گردانند و از آنها چشم پوشند و از این پس شیوه‌ی خود سازند که تا چیزی را نیک نفهمند بدل نسپارند و از شمار دانسته‌های خود نگیرند. یک کلمه بگویم : راه را از سر گرفته برآن باشند که دوباره بیاد گرفتن و فهمیدن کوشند.

در اینجا گفتار را بپایان می‌رسانیم ولی باز باین زمینه خواهیم پرداخت. این جُستار[=مبحث] با زبان نیز پیوستگی می‌دارد و یکی از انگیزه‌های بیماری و نادرستی زبان فارسی همین می‌باشد و ما در گفتارهای دیگر این را هم روشن خواهیم گردانید.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار نوزدهم : آن نه دیندار است که بدلیل گردن نمی‌گزارد (تکه‌ی یک از سه)


می‌دانیم کسانی درباره‌ی دین رنجیدگیها خواهند نمود ، و آنها بچند دسته خواهند بود. یک دسته آنان که براستی دین می‌دارند و مردان خداپرست و پاکدلند. اینان میانه‌ی باورهای خود و معنی راست دین که ما نمودیم جداییها دیده خواهند رمید ، و ما چون باینان ارج می‌گزاریم می‌خواهیم چند گامی با ایشان راه رویم. نخست خواستاریم نگارشهای ما را نه یک بار ، بلکه دو بار و سه بار خوانند و نیک بیندیشند ، و ما امید می‌داریم بسیاری از ایشان بیدار شده بما نزدیک خواهند آمد(1). هرگاه کسانی همچنان دور ماندند ما را از ایشان پرسشهایی هست :

نخست می‌پرسیم : آیا باین آشفتگی کار دین چه می‌گویید؟! آیا کیشهای پراکنده ، و این سستی باورها و رواج بیدینی ـ آیا یک دیندار غیرتمندی در برابر اینها تواند شکیبد؟! اینها از کجا برخاسته و چاره‌اش چیست؟! ما آنچه می‌دانستیم با دلیل نوشتیم شما که بگفته‌های ما گردن نمی‌گزارید بگویید چه راهی می‌اندیشید؟!.

می‌پرسیم : بدانسان که شما بر کیش خود پافشاری می‌نمایید کیشهای دیگر نیز این کار را می‌کنند ، بگویید پس چاره‌ی پراکندگی چیست؟!.

می‌پرسیم : شناسنده‌ی راست از دروغ و درست از نادرست خرد است و ما در همه جا پیروی آن کردیم ، شما که این را نمی‌پذیرید بگویید پس راست را از دروغ و درست را از نادرست چگونه باید شناخت؟!.

می‌پرسیم : دین بدانسان که امروز است فاصله‌ی بس دوری میانه‌ی آن با دانشهای طبیعی پدید آمده و در این فاصله‌ی بس دور است که ملیونها جوانان گمراه شده از دین بی‌بهره می‌گردند و ما کوشیده این فاصله را از میان برداشتیم ، شما که آن را براست نمی‌دارید بگویید پس چه چاره پیدا می‌کنید؟!.

باینها پاسخ نویسید تا بدانیم چه می‌گویید و چه می‌خواهید ، وگرنه از خشم گرفتن و بخیره آزردگی نمودن هیچی برنیاید. از آنان نباشید که خود بکاری برنمی‌خیزند و همی‌خواهند دیگری نیز برنخیزد.

کسانی می‌خواهند آنچه فراگرفته‌اند از راست و دروغ ، و باور و پندار بر روی آنها ایستادگی نمایند ، و چون گفته می‌شود : «این پندارهای بیپا مایه‌ی گمراهی جوانانست ، وانگاه با این پافشاری آیا چاره‌ی پراکندگیها چیست؟!.» ، پاسخ می‌دهند : «ما اینیم که هستیم و هرچه بادا باد» و این را نشانه‌ی استواری خود در دین می‌شمارند ولی این کسان به بیدینی نزدیکترند تا دینداری‌. این نه راه دینست که کسی تنها دربند رستگاری خود باشد. دین شاهراه زندگانیست و باید همه در آن گرد آیند‌. آن نه دیندار است که بدلیل گردن نگزارد‌. اگر چنین شایستی که هر کسی بر روی پندار خود ایستادگی نماید پس دین چه بایستی؟!. دین از بهر آنست که هر کسی پندارهای دیگری را دنبال ننماید و اینست باید همه‌ی باورها با دلیل باشد تا پراکندگی پیش نیاید. ببینید فرستادگان همه از خرد و فهم سخن رانده‌اند و همه دلیل را پیش آورده‌اند‌.

کسانی که گردن بدلیل نمی‌گزارند و همی‌گویند : «ما اینیم که هستیم و هرچه بادا باد» بدانند با خواست خدا ستیزه می‌نمایند ، بدانند هوسهای نادانی خود را بنام دین پیش می‌برند.

این چه کاری است که کسی دربند رستگاری پسر و برادر خود نباشد؟!. چه کاریست که پدر با پندارهای بیهوده پابستگی نماید و پسر ، خدا را نیز باور ننماید؟!.. آیا دین چنین بوده؟!.

پابرگی :
1ـ نوشته‌های همین کتاب درخور آنست که خواننده دیرگاهی بآن پردازد و در پیرامون جستارهایش نیک اندیشد. ـ ویراینده
Nik-o-Bade 2 - 3.pdf
436.6 KB
🔸 نیک و بد (2)
(تکه‌ی سه)

🔹 قدری هم از اخلاق نویسید
🔹 آن کسی که می‌گوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید»
🔹 گفته‌های پا در هوا 1
🔹 گفته‌های پا در هوا 2
آذری یا زبان باستان آذربایجان.pdf
1.2 MB
🔸 آذری یا زبان باستان آذربایجان

🖌 احمد کسروی

🔹 زبان باستان آذربایجان از دیده‌ی تاریخ و زبانشناسی
🔶 حافظ چه می‌گوید

🔸 تاریخچه‌ی این دفتر

در دیماه گذشته که همراه آقای واعظپور به قزوین رفتیم و چهار شب با یاران قزوین نشستها داشتیم گفته شد : بسیاری از گفتارهای پیمان و پرچم درخور آنست که جداگانه و بشکل کتاب نیز بچاپ رسد که در دسترس همگی باشد. گفتم : این پیشنهاد از اهواز از آقای محمدعلی امام ، و از رشت از آقای صفایی و آقای حسین امامی نیز رسیده. یاران اهواز گفتارهای پیمان را درباره‌ی رُمان در یکجا گرد آورده فرستاده‌اند که بچاپ رسد. آقای صفایی و آقای امامی نیز گفتارهای «پیام بدانشمندان اروپا» را با برخی گفتارهای دیگری از پرچم پیشنهاد کرده‌اند. این کار بسیار نیکست.

گفته شد یکی از این گونه چاپ‌کردنیها گفتارهای «حافظ چه می‌گوید؟» است که اخیراً در پرچم نوشته شده. زیرا حافظ خود یک گرفتاری بزرگی برای مردم شده. آن ستایشهایی که بدخواهان توده ازو می‌کنند و آن رواجی که بدیوان او می‌دهند باعث شده که زن و مرد و بزرگ و کوچک رو باین کتاب آورده‌اند و بی‌آنکه زیانهای آن را بدانند پیاپی می‌خوانند. ما نیز باید آن گفتارها را هرچه بیشتر رواج دهیم که همگی بخوانند و از راستیها آگاه گردند.

آقای پاکروان پیشنهاد کردند که آن گفتارها بنام یاران قزوین چاپ یابد و چنین گفتند که من دررفت[=هزینه] هزار نسخه را می‌پردازم که چون چاپ می‌کنند ببهای کمتری فروخته شود. پس از بازگشتن بتهران نیز با نامه آن پیشنهاد را تاکید کردند.

اینبود ، آن گفتارها (با فزونیهایی) در این دفتر جا داده شده و برای نخست بار دوهزار نسخه از آن بچاپ رسید که چون دررفت هزار نسخه را آقای پاکروان پرداخته بودند ببهای ارزانی فروخته شد و در زمان کمی همه‌ی آن نسخه‌ها بفروش رفت و دیگر نماند.

چون این کتاب در یک زمینه‌ی ارجداریست و چنانکه دیدیم رواج نیکی در میان خوانندگان پیدا کرد و نتیجه‌های نمایانی از آن پدید آمد ، از اینرو بچاپ دوم آن (با فزونیهای دیگری) پرداختیم که اینک در دسترس خواستاران می‌گزاریم.


🔸 خود خوانده بدیگران نیز دهند

باید بیگمان بود که سرچشمه‌ی درماندگی و بدبختی شرقیان باورهای بیهوده و گمراهیهای بسیاریست که بنامهای گوناگون در شرق رواج یافته و در دلها و در کتابها آكنده شده است ، و باید دست بهم داد و بکندن بنیاد آن بدآموزیها و گمراهیها کوشید.

نیز باید بیگمان بود که یکی از کتابهای سراپا زیان «دیوان حافظ» است که چند رشته بدآموزیهای زهرآلود ـ از خراباتیگری ، جبریگری ، صوفیگری و مانند اینها ـ دربر می‌دارد.

این دیوان ، با آن شعرهای شیوایش ، و با آن بدآموزیهای فریبنده‌اش ، خونها را از جوش می‌اندازد ، سَهِشها[=احساسات] را بیکاره می‌گرداند ، نومیدی و بی‌پروایی بزندگانی و خوشگذرانی و بیدردی را می‌پروراند ، یک کلمه باید گفت : «غیرت و آزرم[=شرف] را می‌کشد».

اینست تا می‌توان باید بنابودی این دیوان کوشید ، و ما از خوانندگان این دفتر خواهش می‌کنیم که این داوریها را که درباره‌ی حافظ رفته و ایرادهایی که بگفته‌های او گرفته شده هوشیارانه بخوانند و نیک بیندیشند و با فهم و خرد خود داوری کنند که اگر راست یافتند و ایرادی پیدا نکردند ، در این کوششها که ما برای برانداختن این گونه کتابها می‌کنیم همدستی نشان دهند ، این کتاب را خود خوانده بدیگران نیز دهند.

چنانکه بارها گفته‌ایم امروز بهترین نیکوکاری همین کوششهاست که ما آغاز کرده‌ایم. اینهاست که مایه‌ی رهایی صد ملیونها توده‌های بدبخت شرقی خواهد گردید. اینهاست که بیست ملیون ایرانیان را از درماندگی بیرون خواهد آورد. اینهاست که خدا را خشنود تواند گردانید. اینهاست که مایه‌ی روسفیدی و سرفرازی هر کسی تواند بود.

اگر کسانی بتوانند بسیار بجاست که نسخه‌هایی از این دفتر و از مانندهای آن گرفته بکسانی که از آشنایان خود امید آمیغ‌پژوهی [=حقیقت‌جویی] می‌برند بدهند و بفرستند ، بویژه بجوانان و شاگردان دبیرستانها و دانشکده‌ها که بیشتر از هر کسی بخواندن این دفترچه و مانندهایش نیاز می‌دارند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 24


خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکه‌ی 1

در شماره‌ی نهم گفتیم گفتگو از کیشها ما را از کار بازداشت. گفتگو از کیشها و به یک راه آوردن اندیشه‌ها یکی از کارهای بسیار ما بوده ، و ما باید بکارهای دیگری هم کوشیم. باید به بیماریهای توده نیز پرداخته و بدرمان اندیشیم.

می‌خواستیم پرداختن باینها را بسال دیگر واگزاریم. ولی زمان بس تنگ است ، و ما را می‌باید هرچه زودتر باین آلودگیها چاره کنیم و فرصت را از دست ندهیم. کسی چه داند آینده چیست؟!.

می‌شنوم کسانی نوشته‌های مرا می‌خوانند و چنین می‌گویند : «مردم قدر اینها را پس از پنجاه سال خواهند دانست» این سخن بسیار نابجاست و گوینده‌اش بسیار ناآگاهست. ما کجا و پنجاه سال کجا؟! یک توده‌ی آلوده و بیماری باید هرچه زودتر ، بدرمان دردها کوشند و خود را شایای زندگی گردانند. چه شده که نتیجه‌ی آنها در زمان خودمان پدیدار نگردد؟!. شما چرا نمی‌خواهید بخود تکانی دهید و این اندیشه‌های پراکنده را از خود دور گردانید ، و باین بدخوییها و بیماریها چاره کنید؟!. چرا نمی‌خواهید با ما همدست و هم‌آواز گردید؟!. چرا بخودتان دلتان نمی‌سوزد؟!. چرا پروای آینده‌ی فرزندانتان نمی‌کنید؟!.

دوباره می‌گویم : می‌باید هرچه زودتر برهایی خود کوشیم. می‌باید تا فرصت از دست نرفته (1) باین گرفتاریها و بیماریها چاره کنیم ـ می‌باید کار امروز بفردا نیفکنیم.

«خودخواهی» و «جداسری» و «گردنکشی» و «خودنمایی» نامهای بیماریهاییست که در توده ریشه دوانیده و بهم آمیخته ، و خود یکی از انگیزه‌های بیچارگی شرقیان همینهاست ، و ما اینک بسخن راندن از آنها می‌پردازیم ، ولی می‌باید گفت گفتگو از اینها ، و بازنمودن معنیهای آنها ، و نشان دادن کسانی که باین دردها گرفتارند ، و روشن گردانیدن زیانها و گزندهای آنها نه چیزیست که در یک یا دو گفتاری انجام گیرد ، و ما را می‌باید که گفتارهای بسیار در این باره نویسیم و هر زمان از گوشه‌ی دیگری درآییم تا بتوانیم زمینه را نیک روشن سازیم ، و این با یاری خدای بزرگ و همراهی خوانندگان خواهد بود که از این نوشتنها نتیجه برداریم ، و باین بیماریها در میانه‌ی توده تکانی دهیم و از ریشه براندازیم.

پابرگی :
1ـ کسی بیقین نمی‌تواند بگوید که خواست نویسنده از «فرصت» در این گفتار که در ژانویه‌ی 1941 نوشته شده چه‌ بوده ـ هنگامی که اروپاییان بر سر هم آتش و آهن می‌بارانیدند و از کشتن کودکان و زنان نیز دریغ نمی‌کردند. ولی گمانهایی توان برد : نخست ، نویسنده که از دیرباز پیش از پرداختن به ماهنامه‌ی پیمان (1933) بیمگین بودن حال اروپا و در راه بودن یک جنگ دیگر را دریافته بود ، این می‌دانست که در چنین حالِ گرفتاری ، اروپاییان نمی‌توانند همچون گذشته به سیاست زیردست گردانیدن آسیاییان بپردازند و این را فرصتی نه تنها برای ایرانیان بلکه برای همه‌ی شرقیان می‌دانسته.
دوم ، پس از سده‌ها زیردستی غربیان را کشیدن ، قد برافراشتن دو توده‌ی بزرگ چین و هندوستان در برابر دشمنانشان ، ایرانیان و توده‌های زیردست آسیا را بتکان می‌آورد. بدینسان امید یا بهتر گوییم : چراغ زندگی ، که در دلهای شرقیان از رهگذر سیاست برتری‌جویانه‌ی غربیان تیره گردیده بود بار دیگر فروغی تازه می‌یافت.
سوم ، پادشاهی رضاشاه را نیز باید فرصتی دیگر شمرد. زیرا در دوره‌ی او گرچه ارتجاع بیکبار دست بسته نگردید ولی پر و بال شکسته می‌بود و ایران فرصت یافت که گامهایی به پیش بردارد.
قضا را آتش جنگ در کمتر از یک سال دامن ایران را نیز گرفت و سیاست آسیایی دو همسایه در این سرزمین بهم رسید و به اشغال ایران انجامید. رضاشاه ناچار بکناره‌گیری گردید و آگاهان می‌دانند که ایران از رهگذر پیشامدهای شهریور 1320 و پس از آن چه آسیبهای بزرگی بویژه از سوی ارتجاع یافت و چگونه راه سرشکستگی و گردن نهادن به سیاستهای بیگانگان را پیمود. (پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» پنجره‌ی کوچکی باین جستار باز کرده) ـ ویراینده
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار نوزدهم : آن نه دیندار است که بدلیل گردن نمی‌گزارد (تکه‌ی دو از سه)


ما را با این کسان سخن دیگری هست : پنج سال پیش هنگامی که ما بکار برخاستیم دین در برابر دانشهای طبیعی و فلسفه‌ی مادی شکست یافته و سالها بودی که از پا افتاده بود ، و با آلودگیهایی که داشت هرگز نتوانستی برخیزد و پا گیرد. انبوه مردمان آشکاره بیدینی می‌نمودند و آن را مایه‌ی سرفرازی می‌شماردند‌. مردانی که چهل سال و پنجاه سال با دین بسر آورده بودند از آن بیزاری نشان می‌دادند‌. در روزنامه‌ها و کتابها سرکوفتها و ریشخندهای فراوان می‌نوشتند ، و شرق را از اینکه گاهواره‌ی دین بوده «سرزمین پندار» می‌نامیدند. این جمله بر زبانها بود : «در قرن بیستم هم کسی زیر بار دین می‌رود؟!.» مردان آبرومند از نام دین پرهیز می‌جستند. کسی نبود از راهش بچاره کوشد.

در چنان زمانی ما بخواست خدا بکار برخاستیم و بچاره کوشیدیم ، از یکسو دین را از فزونیهایی که بآن پیوسته و مایه‌ی آلودگی هم آنهاست جدا گردانیدیم و آن را بر پایه‌ی دانش و خرد استوار ساختیم ، و از یکسو پاسخ مادیگری و دیگر بدآموزیها را دادیم و زبان بدگویان را بستیم. در برابر دانشهای طبیعی در دین زبان طبیعت را بکار بردیم ، زبانی که از نخست دین را می‌بوده ، ولی از هزار سال باز فراموش گردیده و از میان رفته بوده.

ما دین را از یکسو با دانش و خرد سازش دادیم و از یکسو پیوستگی میان آن با آیین زندگانی و آسایش جهانیان پدید آوردیم. معنی درست دین همین بوده. ولی از قرنها این معنی را از دست داده بود و هر کسی دین را یک رشته باورها یا پندارهای بیرون از زندگانی می‌شناخت.

اینها نه کارهای آسانی بود. کسانی که باینها ارج نمی‌گزارند و همچنان ایستادگی در برابر ما می‌نمایند ، چه بهتر توانایی خود را بیازمایند ، بکنند آنچه می‌توانند و می‌خواهند ، پاسخ مادیگری را دهند ، جاویدانی روان را رسانند ، فرستادگی را معنی کرده بگویند نشان راستی یک فرستاده چیست. لیکن بدینسان که نوشته‌های ما را نادیده انگارند ، و همچون بسیار کسان آنها را برخ خودمان نکشند. بگویند از خودشان چه دارند. نگویند ما نیز این سخنان را می‌دانستیم. زیرا هرگاه می‌دانستند چرا پیش از این نمی‌گفتند؟!

بارها می‌بینیم کسانی دلیلهایی را که ما درباره‌ی دین نوشته‌ایم گرفته پشتیبان پندارپرستیهای خود می‌سازند (1) ، از بهر اینانست که می‌نویسیم : گفته‌های ما همه بهم پیوسته‌. کسی باید همه را پذیرد و یا از همه چشم پوشد‌. آن پاسخهایی که ما بمادیگری می‌دهیم و بی‌بنیادی آن را می‌رسانیم با آن خرده‌هایی که بپندارهای بیخردانه‌ی کیشها می‌گیریم و زیان آنها را بازمی‌نماییم همه از یک سرچشمه است ، و کسی که اینها را نپذیرد و بر پندارهای بیخردانه پافشاری نماید باید از آنها نیز چشم پوشیده بیکبار خود را کنار کشد.

اینها همه از بیماری روانهاست. کسی اگر روانش درست باشد و راستی دین دارد ، چون ببیند که ما درفش خداشناسی برافراشته‌ایم و از پنج سال باز صد گزند و زیان بخود هموار ساخته و گامی بازپس برنداشته‌ایم و اینهمه روشنی بکار دین داده و بنیاد آن را استوار گردانیده‌ایم با خرسندی بما پیوندد و از یاوری بازنایستد ، و هرگاه چیزهایی را با دانسته‌های خود ناسازگار یابد این داند که نارسایی از وی بوده و دربند آنها نباشد‌. نه اینکه از سخنان ما آنچه بسود خود بیند گیرد و آنچه را که نه بسود اوست نادیده انگارد‌. آیا آن گفته‌ها درخور چنین نادانی و دغلکاریست؟!..

پابرگی :
1ـ در هشتاد سال گذشته «روشنفکرانی» که دینداری ‌نموده‌اند بیشترشان از همین راه که این سخنان را پشتیبان پندارپرستیهای خود گیرند نوشته‌های کسروی را به جاروی تاراج روفته‌اند و اگر کسانی باریک‌بینانه به نوشته‌هاشان بنگرند آنها را توانند شناخت. ـ ویراینده
🔶 حافظ چه می‌گوید

از سالهاست که شرقشناسان اروپا که افزار سیاستند ، ستایشها از حافظ و شعرهای او سروده‌اند ، و این ستایشها که جز از راه سیاست نیست مایه‌ی گمراهی انبوهی از ایرانیان گردیده که آنها را راست پنداشته رو بکتاب حافظ آورده‌اند ، و چون گفته‌های حافظ درهم و پریشان است و یک خواستی از آن فهمیده نمی‌شود ، کسانی خود را به رنج انداخته‌اند که خواست او را بدانند ، و این خود مایه‌ی گرفتاری برای بسیاری شده است که خود فریب خورده‌اند و دیگران را نیز فریب می‌دهند. برای چاره کردن بآن گرفتاری و جلو گرفتن از آن رنجهاست که من باین نوشته می‌پردازم.
کسروی


🔸 1ـ شاعران شعر را چه می‌دانند؟..

چنانکه خوانندگان می‌دانند ما با شعر دشمنی نمی‌داریم و نمی‌گوییم شعر نباشد. گفته‌ی ما آنست که شعر خود یک خواستی نیست. چه شعر سخنست و سخن باید تابع نیاز باشد. ما می‌گوییم کسی اگر مطلبی دارد ، می‌خواهد آن را بشعر بگوید و می‌خواهد به نثر بگوید ، ما ایرادی باو نخواهیم داشت.

ایراد ما بآنست که کسی بی‌آنکه مطلبی درمیان باشد ، تنها بنام آنکه شعری سازد بآن پردازد. ما می‌گوییم این یاوه‌گویی است. می‌گوییم کسی اگر عاشق شده غزل بسراید. ولی دور از خرد است که کسی با دل آسوده بدروغ دم از عشق زند و غزلهای عاشقانه بسراید.

داستان شعر از این حیث داستان خانه است. خانه برای نشستن است و هر کجا که نیازی بود باید خانه ساخت. ولی اگر مردی در یک بیابانی یا بالای کوهی که کسی در آنجا نمی‌نشیند ، خانه‌هایی بسازد این کار او بیخردانه است.

این سخن ساده و آسانست. با اینحال شاعران آن را نفهمیده‌اند ، و آنان خود شعر را خواست جداگانه پنداشته و بی‌آنکه دربند نیازمندی باشند پیاپی شعرهایی از غزل و قصیده و قطعه و فرد و رباعی سروده بروی کاغذ نوشته‌اند ، و این را یک هنری یا یک کار سودمندی پنداشته بخود بالیده‌اند. کسی در تهران است و روزی در مجلسی دیدم که گله از مردم می‌کرد و چنین می‌گفت : «من برای این مملکت یک کرور شعر ساخته‌ام».

این شیوه‌‌ی شاعران بوده و حافظ همین شیوه را داشته. او نیز شعر را یک خواست جداگانه می‌شمارده و اینست عمر خود را با شعرگویی و غزلسرایی بسر برده. بارها کسانی جستجو کرده‌اند که مقصود حافظ را از غزلهایش بدانند. باید گفت : مقصود او تنها سرودن آن غزلها بوده و این را یک کار و هنری می‌پنداشته و جز این مقصود دیگری نداشته است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 25


خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکه‌ی 2

نخست از «جداسری» سخن می‌رانیم : جداسری چیست؟!. جداسری اینست که کسانی همینکه درس خوانده‌اند ، و دانشها یا آگاهیهایی از سودمند و بی‌سود فراگرفته‌اند ، خود را بی‌نیاز از آن می‌شمارند که به یک راهی درآیند و پیروی از یک راهنمایی نمایند ، و چنین کاری را کمی خود می‌پندارند. ما این را «جداسری» می‌نامیم و از بیماریها می‌شماریم.

این بیماری پس از مشروطه رواج بسیار گرفته. پیش از آن باین فزونی نبوده.

در آغاز مشروطه چون گفتگو از زندگانی و توده و کشور بمیان آمد ، و روزنامه‌ها برپا گردید و نویسندگی رواج گرفت ، و کسانی از این راه نام و آوازه یافتند ، و از آنسوی یک راهی که درخور پیروی باشد درمیان نبود ، و کیشها که می‌بود و توده‌ی انبوهی پیروی از آنها می‌نمودند بسیار پوچ و بسیار خوار بود ، و جز مایه‌ی ریشخند نمی‌توانستی بود ـ از رویهم‌رفته‌ی اینها آن پیدا شد که هر کسی همینکه آگاهیهایی از این کتاب و آن کتاب بیندوخت و اندک مایه‌ای داشت ، باید خود سخنانی دارد ، و اندیشه‌هایی بیرون ریزد ، و گردن بهیچ راهی نگزارد ، و چنین کاری را شاینده‌ی عامیان شناسد.

این دردیست که انبوه ایشان گرفتارند ، ولی بسیاری در این اندازه هم نایستاده و برآن می‌شوند که کتاب پردازند و گفتار نویسند و در اینجا و آنجا نشسته سخن رانند و بمردم برتری فروشند و اندیشه‌های خود را بزبان آورند که این هم بیماری «خودنمایی» است.

نیز اگر سخنی از کسی شنیدند ، اگرچه راست و سودمند بود ، نپذیرند که این هم بیماری «گردنکشی» است.

اگر کسی بکوششی در راه نیکی توده برخاست و یک کار سودمندی را انجام داد با او دشمنی نمایند و از شنیدن نامش رو ترش کنند که این هم بیماری پلید «رشک» است.

برخی از آنان در این اندازه‌ها هم نایستاده ، و یک کار نیکی را که از کسی می‌بینند ، و یا یک سخنی را که می‌شنوند با آن دشمنی می‌نمایند و کارشکنی دریغ نمی‌گویند ، و پس از دیری به ماننده‌سازی برخاسته ، همان کار و همان سخن را برنگ دیگری بنام خود آغاز می‌کنند که این هم «دزدی و پستنهادی» است.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار نوزدهم : آن نه دیندار است که بدلیل گردن نمی‌گزارد (تکه‌ی سه از سه)


این نارواست که ما بکارهای خود بنازیم ، و یا آن را بستاییم. ولی چون سخن با دینداران می‌داریم از بهر آنکه ایشان را از ناآگاهی بیرون آوریم چند سخنی می‌نویسیم :

از سالیان دراز است دین سست گردیده و بیدینی چیره شده ، و این در غرب پیشتر و بیشتر رو داده ، در همه جا هواداران دین و پیشوایان کیشها بتلاش افتاده چاره جسته‌اند. ولی چه کرده‌اند و آیا یک راه امیدبخشی پیدا کرده‌اند؟.. ما یک داستانی را برای نمونه یاد می‌کنیم.

در دو سال پیش چنین نهادند نمایندگانی از هر کشور و هر کیش بآمریکا روند و در نیویورک کنگره پدید آورده در این باره چاره اندیشند و نمایندگانی که برگزیده شدند یک سال پیشتر در ژاپن گرد آمدند تا بآمادگی کوشند ، و چندین روز نشستها برپا کرده و گفتارهای فراوانی راندند و ما چون از داستان این نشستها آگاه شده‌ایم آن را در اینجا می‌آوریم :

پیشوایانی از ترسایان ـ از کاتولیک و ارتودکس و پروتستان ـ و از مسلمانان ـ از سنی و شیعی ـ و از جهودان و زردشتیان و بهائیان و دیگران گرد بودند ، می‌خواهیم بگوییم همه‌ی پیشوایان دینی جهان اندیشه یکی کرده بودند ، و همگی بیش از این نکردند که ستایشهای پیاپی از دینداری نموده سودهای آن را شمردند ، و نکوهشهای فراوان از بیدینی رانده زیانهای آن را بازنمودند. باید گفت چاره‌ی دیگری پیدا نکردند.

من می‌پرسم : آیا این چاره درست است؟!. آیا این بدان نمی‌ماند که در شهری که بیماری افتاده و مردم دسته دسته گرفتار درد می‌شوند پزشکان نشستهایی برپا نموده سخنان بسیار از نیکی تندرستی و سودهای آن ، و از بدی بیماری و زیانهای آن رانند و چنان پندارند چاره‌ی بیماریها کرده شده؟!..

دریغا ! مگر جوانان بیدینی را یک چیز نیکی پنداشته بدلخواه سوی آن می‌گرایند تا کسانی بدیش را یاد نمایند؟!.. مگر نه اینست که چون کیشهای گوناگون پدید آمده و هر کدام با دیگری ناسازگار است و همگی بازیچه‌ی دست کشیشان و حاخامان و ملایان و موبدان می‌باشد ، و از آنسوی هر یکی از آنها یک رشته پندارهای بیخردانه دربر می‌دارد که با دانشهای طبیعی درست نمی‌آید ، جوانان که اینها را می‌بینند یکباره از دین دلسرد گردیده سراپای آن را بیپا و بیهوده می‌شمارند و رو برمی‌گردانند؟!.. آیا چاره‌ی این کار دست بهم دادن و ستایشهای گزافه‌آمیز از دین و سودهای آن سرودنست؟!..

اگر پای خرد درمیان بودی بایستی آنها یک رشته راستیها را که با دانشها درست می‌آید و خرد می‌پذیرد گیرند ، و همگی یکدل و یکزبان آن را پذیرفته بازمانده را هرچه هست بیباک و بی‌پروا دور ریزند که هم پراکندگی را از میان خود برداشته همگی دارای یک راه باشند و هم بتوانند بیدینان را بدین بازگردانند. این بود یگانه راه چاره اگر خواستندی و دانستندی. نه اینکه همه‌ی پندارهای بیخردانه را رویهم ریزند و دست بهم داده بدنبال رمیدگان از آن پندارها افتند. این درست داستان بنده‌ی سیاه و کودکست ، که کودک از سیاه ترسیده ناآرامی می‌نمود و سیاه دلداری داده می‌گفت نترس من اینجایم.

ما چنین انگاریم که این گفتارهایی که می‌راندند در دسته‌ای از جوانان ژاپن کارگر افتاده و می‌خواهند بدینی درآیند ، آیا این پیشوایان کدام دین را بایشان آموزند؟!.. زردشتیگری؟!.. جهودیگری؟! شیعیگری؟! سنیگری؟! ترسایی؟! اگر یک راهی را آموزند دیگران ناخشنود نگردند و کار را بکشاکش نرسانند؟!. یک دسته کسانی که میان خود اینهمه کشاکش می‌داشتند و نمی‌توانستند برادرانه باهم نشینند و با دلیل کشاکش را بپایان رسانند چگونه امیدوار بودند دیگران را با دلیل برستگاری رسانند؟!.

اینست نمونه‌ی کوششهای بیخردانه‌ی دیگران و ما گفتیم همین راه را که ستایشهای پیاپی از دین و نکوهشهای فراوان از بیدینی باشد امروز در عراق و هند و مصر می‌پویند و پیداست که هیچ نتیجه‌ای در دست نخواهند داشت.
🔶 حافظ چه می‌گوید


🔸 2ـ شاعران غزل را چگونه می‌سازند؟..

چنانکه خوانندگان می‌دانند شاعران در ایران در غزلسازی بیش از هر چیزی بقافیه اهمیت می‌دهند ، و اینست یک شاعری چون می‌خواهد غزلی بسازد نخست قافیه‌های آن را (یا بهتر گویم : کلمه‌هایی را که بکار قافیه می‌خورد) جسته و یافته و فهرست‌وار زیر هم یا پهلوی هم می‌نویسد. مثلاً : کس ، بس ، عدس ، نفس ، پس ، مگس ، هوس ، عسس ، خس ، فرس ، و سپس به هر یکی جمله‌هایی اندیشیده شعری پدید می‌آورد و بدینسان غزلی می‌سازد. راستی را رشته‌ی سخن در دست قافیه است و شاعر ناگزیر است که پیروی از آن نماید.

حافظ نیز از همین شیوه پیروی می‌نموده و ما اینک غزلی را ازو برای گواهی یاد می‌کنیم :

در ضمیر ما نمی‌گنجد بغیر از دوست کس
هر دو عالم را بدشمن ده که ما را دوست بس
یار گندم‌گون ما گر میل کردی نیم جو
هر دو عالم پیش چشم ما نمودی یک عدس
یاد می‌داری که بودی هر زمان با دیگران
ای که بی‌یاد تو هرگز برنیاوردم نفس
می‌روی چون شمع و جمعی از پس و پیشت روان
نی غلط گفتم نباشد شمع را خود پیش و پس
غافلست آنکو بشمشیر از تو می‌پیچد عنان
قند را لذت مگر نیکو نمی‌داند مگس
خاطرم وقتی هوس کردی که بینم چیزها
تا تو را دیدم نکردم جز بدیدارت هوس
مردمان را از عسس شب گر خیالی در سر است
من چنانم کز خیالم باز نشناسد عسس
کویت از اشکم چو دریا گشت و می‌ترسم که باز
بر سر آیند این رقیبان سبکبارت چو خس
حافظا این ره بپای لاشه‌ی لنگ تو نیست
بعد از این بنشین که گردی برنخیزد زین فرس

این غزل را شما چون بیندیشید هر شعری از آن مطلب جداگانه‌ایست ، و ارتباط آنها با یکدیگر جز از راه قافیه نمی‌باشد. از آن سوی بسیاری از این شعرها جز یک معنای خنکی را دربر نمی‌دارد و پیداست که مقصود شاعر تنها استفاده از قافیه بوده و چندان توجهی بمعنی جمله‌ها نداشته است.

مثلاً شعر دوم که معنای بسیار خنکی دارد و بیگفتگوست که مقصود جز استفاده از کلمه‌ی «عدس» نبوده. همچنین بسیاری از شعرهای دیگر بویژه شعر هشتم در خنکی و گزافه‌آمیزی از اندازه بیرون افتاده و پیداست که جز برای گنجانیدن کلمه‌ی «خس» نیست.

من خواهشمندم خوانندگان آن خوش‌گمانی را که بحافظ دارند بکنار گزارند و نام «لسان‌الغیب» و دیگر ستایشهای گزافه‌آمیز را که درباره‌ی این شاعر شنیده‌اند ، فراموش کنند و با یک اندیشه‌ی ساده یکایک این شعرها را بسنجند و بیازمایند تا ببینند چه معناهای پوچی از هر کدام بیرون می‌آید و برای آنکه بآسانی این موضوع را دریابند بهتر است هر شعری را به نثر برگردانند و با آن حال باندیشه سپارند.

بیشتر غزلهای حافظ (اگر نگویم یکایک آنها) از اینگونه است که شاعر تنها مقصودش ساختن یک غزلی بوده است و در این کار نیز شیوه‌ی عادی شاعران را پیروی کرده که نخست قافیه‌ها را نوشته و سپس به هر کدام جمله‌هایی آورده و بیتی گردانیده. اینست بسیاری از شعرهای آن معنایی ندارد و پیداست که تنها برای گنجانیدن کلمه‌ی قافیه سروده شده.

مثلاً این شعر را بیندیشید :
بعزم توبه سحر گفتم استخاره کنم
بهار توبه‌شکن می‌رسد چه چاره کنم

آیا برای توبه نیز استخاره می‌کنند؟!.. توبه کجا و استخاره کجا؟!.. استخاره آنست که کسی بوسیله‌ی قرآن یا دانه‌های تسبیح یا بوسیله‌ی دیگری از خدا شور خواهد که فلان کار را کنم یا نکنم ، و این عقیده‌ی مسلمانان عامیست.

از کلمه‌های «توبه» و «استخاره» باید گفت حافظ مسلمان بوده و مِیخواری را گناه می‌دانسته. ولی نیک بیندیشید که آیا یک مسلمانی برای توبه از مِی استخاره می‌کند؟!.. آیا این معنی دارد که یک مسلمانی از خدا شور خواهد که از مِیخواری توبه کنم یا نه؟!.. بیگفتگوست که مقصود شاعر جز درست کردن قافیه نبوده و تنها این می‌خواسته که از کلمه‌ی «استخاره» استفاده کند و آن را در غزل خود بیاورد.

در همان غزل می‌گوید :
اگر شبی بزبانم حدیث توبه رود
ز بی‌طهارتی آن را به مِی غراره کنم

آنجا شاعر مسلمان بوده و سخن از توبه و استخاره می‌رانده. در اینجا باسلام توهین زشتی زده می‌گوید : من اگر نام توبه را بزبان بیاورم دهانم ناپاک می‌شود و آن را با غراره کردن (غرغره کردن) مِی پاک می‌کنم. در اینجا نیز تنها آن را می‌خواسته که از کلمه‌ی «غراره» استفاده کند و آن را قافیه آورَد و تنها برای همین مقصود است که چنان مضمون بسیار پستی را بافته است.