🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکهی یک از سه)
تا اینجا گفتگو از باورهای دینی را بپایان رسانیدیم و اینک به «آیین زندگانی» که بخش دیگر دین میباشد میپردازیم :
شاید کسانی نخواهند دانست آیین زندگانی چیست ، و چرا میباید آن را از دین شمرد. ما بارها میبینیم مردانی که مغزهای خود را با پنداربافیهای این فیلسوف و یاوهگوییهای آن چامهگو آکندهاند چنین میپندارند دانشها همانست که آنان میدارند ، و جوانانی که چشم باز کرده در جهان جز هیاهو و کشاکش ندیدهاند میپندارند راه زندگی همانست که میبینند. اینان نمیدانند که پشت سر آن پندارهای بیهوده یک رشته راستیها هست ، و جز این کشاکش و هیاهو ، زندگی را آیین بخردانهای میباشد.
امروز یکی از گمراهیهای بزرگیست که کسانی جهان را جز نبردگاهی نمیشناسند ، و باین نارواییها که امروز درمیانست با دیدهی همیشگی مینگرند ، و هرگز نیکی جهان را امید نمیدارند. سرچشمهی این گمراهی فلسفه است ـ از کهن و نو ـ که گوهر آدمی را نشناخته و همیشه او را بپای جانوران برده ، و از دستگاه روان و خرد ناآگاه مانده. این کسان که آن را شنیدهاند پر و بالها نیز از خود افزودهاند و بدینسان بزبان میرانند.
این یکی از بدترین آسیبهاست که گروه درماندهای که مایهشان جز سخنان پراکنده و بیپا نیست خود را پیش انداختهاند و هیچ گمان نادانی بخود نبرده جستجوی راستیها نمیکنند و همیشه میانهی مردم و رستگاری دیوار پدید میآورند.
ما در پیش گفتیم : همیشه شناختن جهان با آیین زندگانی بهم پیوسته. هر گروهی از روی پندار یا باوری که در زمینهی آفرینش و آفریدگار دارند راهی از بهر زندگی پیش گیرند. اینان که معنی آفرینش را ندانستهاند بجای خود که خویشتن را نشناختهاند و از روان و خرد که در کالبد خود میدارند ناآگاهند و چه شگفت که بچنین گمراهی دچار آیند؟! چه شگفت که بنیکی در جهان امید ندارند؟!
ما این را بازنمودهایم که جان و روان دو چیز جداگانه است و آدمی هر دو را دارد. جان همان است که جانوران دارند و آدمی از اینرو با آنها یکیست ، ولی روان دستگاه جداییست و میباید گفت آدمیگری جز با آن نیست ، و خرد و فهم و اندیشه از بستگان آن میباشد.
روان همیشه خواهان نیکی و راستی است ، و چنانکه گفتهایم هیچگاه دربند سود و زیان خود نباشد. فهم برای بدست آوردن راستیهاست و هر چیزی را چنانکه هست بازنماید ، خرد از بهر شناختن نیک و بد و داوری درمیان آنهاست.
کنون ما اگر روان را فرمانروا گردانیم ، و آز و خشم و کینه و هوس و مانند اینها که خویهای سرشت جانیست همه را کنار گزاریم ، و معنی جهان و زندگی را بفهمیم و دربایستهای آدمیان را در زیستی که باهم دارند دریابیم ، و خرد را پیشوا گردانیده راه زندگی را جستجو کنیم بیگمان براهی خواهیم رسید که آبادی جهان و آسایش جهانیان را دربر دارد و خود آن راه است که ما آیین زندگی مینامیم.
اگرچه ما در اینجا از همهی آیین زندگانی گفتگو نتوانیم کردن و برای آن کتاب جداگانه میباید. لیکن پایهی آن را گزارده و این روشن خواهیم ساخت که همهی گرفتاریها از آن برخاسته که آدمیان خرد را راهنمای خود نمیگیرند و راستیها را نمیشناسند.
🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکهی یک از سه)
تا اینجا گفتگو از باورهای دینی را بپایان رسانیدیم و اینک به «آیین زندگانی» که بخش دیگر دین میباشد میپردازیم :
شاید کسانی نخواهند دانست آیین زندگانی چیست ، و چرا میباید آن را از دین شمرد. ما بارها میبینیم مردانی که مغزهای خود را با پنداربافیهای این فیلسوف و یاوهگوییهای آن چامهگو آکندهاند چنین میپندارند دانشها همانست که آنان میدارند ، و جوانانی که چشم باز کرده در جهان جز هیاهو و کشاکش ندیدهاند میپندارند راه زندگی همانست که میبینند. اینان نمیدانند که پشت سر آن پندارهای بیهوده یک رشته راستیها هست ، و جز این کشاکش و هیاهو ، زندگی را آیین بخردانهای میباشد.
امروز یکی از گمراهیهای بزرگیست که کسانی جهان را جز نبردگاهی نمیشناسند ، و باین نارواییها که امروز درمیانست با دیدهی همیشگی مینگرند ، و هرگز نیکی جهان را امید نمیدارند. سرچشمهی این گمراهی فلسفه است ـ از کهن و نو ـ که گوهر آدمی را نشناخته و همیشه او را بپای جانوران برده ، و از دستگاه روان و خرد ناآگاه مانده. این کسان که آن را شنیدهاند پر و بالها نیز از خود افزودهاند و بدینسان بزبان میرانند.
این یکی از بدترین آسیبهاست که گروه درماندهای که مایهشان جز سخنان پراکنده و بیپا نیست خود را پیش انداختهاند و هیچ گمان نادانی بخود نبرده جستجوی راستیها نمیکنند و همیشه میانهی مردم و رستگاری دیوار پدید میآورند.
ما در پیش گفتیم : همیشه شناختن جهان با آیین زندگانی بهم پیوسته. هر گروهی از روی پندار یا باوری که در زمینهی آفرینش و آفریدگار دارند راهی از بهر زندگی پیش گیرند. اینان که معنی آفرینش را ندانستهاند بجای خود که خویشتن را نشناختهاند و از روان و خرد که در کالبد خود میدارند ناآگاهند و چه شگفت که بچنین گمراهی دچار آیند؟! چه شگفت که بنیکی در جهان امید ندارند؟!
ما این را بازنمودهایم که جان و روان دو چیز جداگانه است و آدمی هر دو را دارد. جان همان است که جانوران دارند و آدمی از اینرو با آنها یکیست ، ولی روان دستگاه جداییست و میباید گفت آدمیگری جز با آن نیست ، و خرد و فهم و اندیشه از بستگان آن میباشد.
روان همیشه خواهان نیکی و راستی است ، و چنانکه گفتهایم هیچگاه دربند سود و زیان خود نباشد. فهم برای بدست آوردن راستیهاست و هر چیزی را چنانکه هست بازنماید ، خرد از بهر شناختن نیک و بد و داوری درمیان آنهاست.
کنون ما اگر روان را فرمانروا گردانیم ، و آز و خشم و کینه و هوس و مانند اینها که خویهای سرشت جانیست همه را کنار گزاریم ، و معنی جهان و زندگی را بفهمیم و دربایستهای آدمیان را در زیستی که باهم دارند دریابیم ، و خرد را پیشوا گردانیده راه زندگی را جستجو کنیم بیگمان براهی خواهیم رسید که آبادی جهان و آسایش جهانیان را دربر دارد و خود آن راه است که ما آیین زندگی مینامیم.
اگرچه ما در اینجا از همهی آیین زندگانی گفتگو نتوانیم کردن و برای آن کتاب جداگانه میباید. لیکن پایهی آن را گزارده و این روشن خواهیم ساخت که همهی گرفتاریها از آن برخاسته که آدمیان خرد را راهنمای خود نمیگیرند و راستیها را نمیشناسند.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
یکم دیماه 1323.PDF
3.8 MB
🔸 یکم دیماه ۱۳۲۳
🖌 احمد کسروی
اسکن
🖌 احمد کسروی
اسکن
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 5ـ صوفیگری در زمان مغول (تکهی دو از دو)
سپس در زمان چیرگی مغولان باطنیگری از رونق و شکوه افتاد. زیرا باطنیان با مغول جنگ کرده بودند و مغولان بماندن آنها خرسندی نمیدادند. ولی صوفیگری و خراباتیگری بیش از پیش زمینه برای پیشرفت پیدا کرد. زیرا مغولان دربارهی کیش سخت نمیگرفتند و میتوان پنداشت که سود خود را در سختگیری ندیده رواج این بدآموزیها را مایهی نیرومندی خود میشماردند. هرچه هست در زمان مغول ، چه صوفیگری و چه خراباتیگری ، برواج و شکوه افزوده و هر دو پیشرفت بسیار کردند.
صوفیان یک شیوهی بسیار ناستودهای میداشتند و آن اینکه از پیشامدها بدستیاری دروغ سودجویی میکردند. مثلاً اگر فلان مرد لشکرکش دلیر بپادشاهی میرسید ، اینها یک دروغی میساختند که فلان هنگام بنزد شیخ ما آمده بود و شیخ ما فرمود پادشاهی فلان جا را بتو دادیم ، یا اگر کسی میمرد یا آسیبی مییافت چنین میگفتند : چون شیخ ما را رنجانیده بود خدا سزایش را داد. این شیوهی پست آنها میبود و راستی آنست که چون نان از دست دیگران میخوردند با این دروغها چشم مردم را ترسانیده راه روزی خود را فراخ میگردانیدند.
این یک نامردیست که همهی مفتخواران و گدایان دارند. فراموش نمیکنم در سالهای پیش یکی از آشنایانم پسر جوانی میداشت که ناگهان درگذشت و یک سیدی در همسایگی او بجای آنکه بدیدنش آید و دلداری دهد و از اندوهش بکاهد ، نامردانه پیام فرستاده بود : «چون رعایت سید نمیکنی ، این طور میشود دیگر». بارها آن آشنایم با یک دل پردردی این داستان را با من میگفت و دلسوختگی نشان میداد.
شما از همین رفتار صوفیان پی بدرون آنها ببرید و این دریابید که آن آموزاکهای[تعلیمات] بیپا چه نتیجهی بدی داشته و چگونه ایشان را تیرهدرون گردانیده.
باری در زمان مغول نیز صوفیان ، بجای آنکه بدانند که با آن راه و رفتار خود مایهی بدبختی مردم گردیدهاند و از سرگذشت دلگداز توده عبرت بگیرند ، از پیشامد بسودجویی برخاسته چون سلطان محمد خوارزمشاه «مجدالدین بغدادی» نامی را از مشایخ ایشان کشته بود ، آن را داستانی ساختند چنین گفتند : «خدا اینان را بخونخواهی مجدالدین بغدادی فرستاده است». همین را گفته سر بالا افراشتند و از بدبختی مردم دلهای خود را خنک گردانیدند ، و برای پیشرفت کار خود چنین دروغی ساختند : خوارزمشاه چون مجدالدین را کشت پشیمان گردید و برای عذرخواهی بنزد استاد او ابوبکر خوارزمی رفت و زر بسیار همراه برد. ابوبکر نپذیرفت و گفت : «خونبهای فرزندم مجدالدین زر نیست ، به خونبهای او هم سر تو میرود و هم سر من و هم دیگران». شیخ عطار که با پستی و زبونی در نیشابور کشته شده بود برای او نیز معجزهای ساخته چنین گفتند : «شیخ را چون مغولها کشتند با همان تن بیسر فریادکشان نیم فرسخ دوید و آن هنگام افتاد».
با این دروغهای بیشرمانه رواجی بکار خود دادند. از آن سوی خود چیرگی مغولان رواجدِه دیگری برای صوفیگری میبود. زیرا با آن گزند و آسیبی که ایرانیان دیده و در دست دشمن گرفتار افتاده بودند یا بایستی از جان گذرند و با یک مردانگی شایانی دشمن را براندازند و یا از غیرت و مردانگی چشم پوشیده خود را بپناه صوفیگری یا خراباتیگری بکشند.
🔸 5ـ صوفیگری در زمان مغول (تکهی دو از دو)
سپس در زمان چیرگی مغولان باطنیگری از رونق و شکوه افتاد. زیرا باطنیان با مغول جنگ کرده بودند و مغولان بماندن آنها خرسندی نمیدادند. ولی صوفیگری و خراباتیگری بیش از پیش زمینه برای پیشرفت پیدا کرد. زیرا مغولان دربارهی کیش سخت نمیگرفتند و میتوان پنداشت که سود خود را در سختگیری ندیده رواج این بدآموزیها را مایهی نیرومندی خود میشماردند. هرچه هست در زمان مغول ، چه صوفیگری و چه خراباتیگری ، برواج و شکوه افزوده و هر دو پیشرفت بسیار کردند.
صوفیان یک شیوهی بسیار ناستودهای میداشتند و آن اینکه از پیشامدها بدستیاری دروغ سودجویی میکردند. مثلاً اگر فلان مرد لشکرکش دلیر بپادشاهی میرسید ، اینها یک دروغی میساختند که فلان هنگام بنزد شیخ ما آمده بود و شیخ ما فرمود پادشاهی فلان جا را بتو دادیم ، یا اگر کسی میمرد یا آسیبی مییافت چنین میگفتند : چون شیخ ما را رنجانیده بود خدا سزایش را داد. این شیوهی پست آنها میبود و راستی آنست که چون نان از دست دیگران میخوردند با این دروغها چشم مردم را ترسانیده راه روزی خود را فراخ میگردانیدند.
این یک نامردیست که همهی مفتخواران و گدایان دارند. فراموش نمیکنم در سالهای پیش یکی از آشنایانم پسر جوانی میداشت که ناگهان درگذشت و یک سیدی در همسایگی او بجای آنکه بدیدنش آید و دلداری دهد و از اندوهش بکاهد ، نامردانه پیام فرستاده بود : «چون رعایت سید نمیکنی ، این طور میشود دیگر». بارها آن آشنایم با یک دل پردردی این داستان را با من میگفت و دلسوختگی نشان میداد.
شما از همین رفتار صوفیان پی بدرون آنها ببرید و این دریابید که آن آموزاکهای[تعلیمات] بیپا چه نتیجهی بدی داشته و چگونه ایشان را تیرهدرون گردانیده.
باری در زمان مغول نیز صوفیان ، بجای آنکه بدانند که با آن راه و رفتار خود مایهی بدبختی مردم گردیدهاند و از سرگذشت دلگداز توده عبرت بگیرند ، از پیشامد بسودجویی برخاسته چون سلطان محمد خوارزمشاه «مجدالدین بغدادی» نامی را از مشایخ ایشان کشته بود ، آن را داستانی ساختند چنین گفتند : «خدا اینان را بخونخواهی مجدالدین بغدادی فرستاده است». همین را گفته سر بالا افراشتند و از بدبختی مردم دلهای خود را خنک گردانیدند ، و برای پیشرفت کار خود چنین دروغی ساختند : خوارزمشاه چون مجدالدین را کشت پشیمان گردید و برای عذرخواهی بنزد استاد او ابوبکر خوارزمی رفت و زر بسیار همراه برد. ابوبکر نپذیرفت و گفت : «خونبهای فرزندم مجدالدین زر نیست ، به خونبهای او هم سر تو میرود و هم سر من و هم دیگران». شیخ عطار که با پستی و زبونی در نیشابور کشته شده بود برای او نیز معجزهای ساخته چنین گفتند : «شیخ را چون مغولها کشتند با همان تن بیسر فریادکشان نیم فرسخ دوید و آن هنگام افتاد».
با این دروغهای بیشرمانه رواجی بکار خود دادند. از آن سوی خود چیرگی مغولان رواجدِه دیگری برای صوفیگری میبود. زیرا با آن گزند و آسیبی که ایرانیان دیده و در دست دشمن گرفتار افتاده بودند یا بایستی از جان گذرند و با یک مردانگی شایانی دشمن را براندازند و یا از غیرت و مردانگی چشم پوشیده خود را بپناه صوفیگری یا خراباتیگری بکشند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 2)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند
باید دانست گرفتاری تودههای شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینهی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.
مثلاً سید جمالالدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزهی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) میپنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار میبردند.
پس از سید جمالالدین (یا در همان زمان او) یک اندیشهی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون به اروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را میدیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن میشمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی میرزا حسینخان سپهسالار و میرزا ملکمخان و میرزا علیخان امینالدوله و دیگران میکوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.
باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین میگفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را میشناسند و همهی این گرفتاریها رفع میشود».
ما میگوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست میباشد. یگانگی همهی مسلمانان اگر بودی یک نتیجهی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر تودهای از دربایستهاست و زندگانی بیآن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی میدانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته میباید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.
چیزی که هست اینها هیچ یکی چارهی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ، یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ، نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.
یک تودهی آلوده ، با اندیشههای پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهرهیاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایهی یک پیشامد بیارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچهی سودجوییها و کینهورزیهای خود و یک چیز بیارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای[تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 2)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند
باید دانست گرفتاری تودههای شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینهی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.
مثلاً سید جمالالدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزهی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) میپنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار میبردند.
پس از سید جمالالدین (یا در همان زمان او) یک اندیشهی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون به اروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را میدیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن میشمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی میرزا حسینخان سپهسالار و میرزا ملکمخان و میرزا علیخان امینالدوله و دیگران میکوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.
باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین میگفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را میشناسند و همهی این گرفتاریها رفع میشود».
ما میگوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست میباشد. یگانگی همهی مسلمانان اگر بودی یک نتیجهی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر تودهای از دربایستهاست و زندگانی بیآن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی میدانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته میباید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.
چیزی که هست اینها هیچ یکی چارهی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ، یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ، نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.
یک تودهی آلوده ، با اندیشههای پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهرهیاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایهی یک پیشامد بیارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچهی سودجوییها و کینهورزیهای خود و یک چیز بیارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای[تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکهی دو از سه)
نخست باید بنیاد زندگانی راستی و درستی و نیکوکاری باشد ، و هر کسی نه پروای سود خودِ تنها بلکه پروای سود همگان را دارد. آدمیان چون در یکجا میزیند و بهمدیگر نیاز میدارند آسودگی هر کسی جز با آسودگی همگی نتواند بود. دروغ و دغلکاری و آزمندی ، و تنها دربند خود بودن ، کار را به نبرد کشاند و زندگی را بس تلخ گرداند. آدمی دد نیست که با نبرد زید.
نمونهی نیکی از این زندگانی خاندانهاست. در خاندانها بزرگ و کوچک و توانا و ناتوان یکسان زیسته ، از آزار یکدیگر و از دروغ و فریب سخت پرهیزند ، و چون یکی درماند و یا بیمار شود دیگران همه غم او را خورند و هر یکی آسودگی خود را در آسودگی همگان داند.
از دیدهی خرد جهان سراسر یک خاندانست ، و مرد درست ، مرد بیکم و کاست ، کسیست که با سراسر جهانیان برادرانه زید. اگر کسانی این نتوانند باری باید تودهی خود را خاندانی شناسند ، و باید قانونها نیز بر روی این آیین پیدایش یابد.
آدمی را نیازی بدروغگویی و دغلکاری نیست. دروغ و دغل نه تنها بدیگران ، بخود دروغگو و دغلکار نیز زیانهایی دارد. کسی که امروز یکی را فریب میدهد فردا هم دیگری او را فریب خواهد داد و جز زیان نتیجه در دست نخواهد بود. این کوشش و رنج که امروز جهانیان گرفتارند برای چیست؟!. اینکه هر کسی همینکه برخاست باید پی کاری رود و یکنیم بیشتر از روز را بکوشد و بدود و دمی نیاساید از بهر چیست؟!. شما این را هیچ اندیشیدهاید؟!.
راست است که آدمیان باید بکوشند و با طبیعت نبرد کنند و دربایستهای زندگی را فراهم سازند. لیکن این کار باین اندازه رنج و کوشش که امروز گرفتارند نیاز ندارند. اگر آدمیان روزانه یک ساعت بکوشند کار زندگی انجام گیرد. پس اینهمه رنج و کوشش برای چیست؟!.
شما اگر پیشهها را بسنجید خواهید دید تنها برزگری و گِلکاری و بافندگی و درزیگری و درودگری و پزشکی و برخی مانند اینهاست که برای نبرد با طبیعت و بسیج دربایستهای زندگانی است دیگران همه بیهوده میکوشند.
داستان آدمیان امروز داستان مردمیست که در یک خانه میزیستند و چون شام یا ناهار میخواستند یک بار رنج برده آن را میپختند ، یک بار هم رنج برده از آن بخش مییافتند. زیرا چون آیینی در میانشان نبود همیشه باهم کشاکش میکردند.
اینجا یک گواهی دیگری درمیانست. از دویست سال باز در اروپا دانشهای طبیعی پیش رفته و پیاپی چیزهای نوین ـ از راهآهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و ماشینهای بسیار ساخته شده ، و هر زمان که یک چیز نوین پدید آمده اروپاییان آن را مایهی آسانی کار ستودهاند ، و ما اگر بیرون کار را نگریم میباید گفتههای ایشان را براست داریم. صد فرسنگ راه را که با اسب ده روزه بایستی پیمود کنون با اتومبیل یک روزه میپیمایند. یک جفت جوراب را که ده روزه بایستی بافت کنون با ماشین روزانه صد جفت میبافند. اینها نه چیزیست که کسی براست ندارد. لیکن با اینهمه کار زندگانی روزبروز سختتر گردیده ، و امروز آدمیان ناچارند دو برابر صد سال پیش بکوشند. آیا این وارونگی از کجا برخاسته است؟..
این خود چیستانی شده و کمتر کسی از راز آن آگاهست ، و اگر جستجو کنید چه از خود اروپاییان و چه از شرقیان یک رشته سخنان پرتی در این زمینه سروده شده. ولی ما این چیستان را باز کردهایم و چنانکه گفتیم آدمیان که در یکجا میزیند باید بنیاد زندگانی آنان بر همدستی باشد و هر کسی پروای آسودگی همگان را کند. دین از نخست این آیین را بمردم یاد داده. دین بیش از همه برای یاد دادن این بوده ، و سپس اگرچه دینها با پندارهای بیهوده درآمیخته و از خود آن کمتر نشانی میان مردم میبوده. ولی آیین همدستی کم یا بیش میانهی مردمان رواج میداشته. لیکن اروپا در این دویست سال آن را بیکبار از کار انداخته ، و با بدآموزیهای خود آدمیان را بخودخواهی و آزمندی دلیرتر گردانیده ، و ابزارهای نوینی که او پدید آورده بیش از همه افزار دست آزمندان و ستمگران گردیده که بجای سود ، زیان از آنها برخاسته است.
🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکهی دو از سه)
نخست باید بنیاد زندگانی راستی و درستی و نیکوکاری باشد ، و هر کسی نه پروای سود خودِ تنها بلکه پروای سود همگان را دارد. آدمیان چون در یکجا میزیند و بهمدیگر نیاز میدارند آسودگی هر کسی جز با آسودگی همگی نتواند بود. دروغ و دغلکاری و آزمندی ، و تنها دربند خود بودن ، کار را به نبرد کشاند و زندگی را بس تلخ گرداند. آدمی دد نیست که با نبرد زید.
نمونهی نیکی از این زندگانی خاندانهاست. در خاندانها بزرگ و کوچک و توانا و ناتوان یکسان زیسته ، از آزار یکدیگر و از دروغ و فریب سخت پرهیزند ، و چون یکی درماند و یا بیمار شود دیگران همه غم او را خورند و هر یکی آسودگی خود را در آسودگی همگان داند.
از دیدهی خرد جهان سراسر یک خاندانست ، و مرد درست ، مرد بیکم و کاست ، کسیست که با سراسر جهانیان برادرانه زید. اگر کسانی این نتوانند باری باید تودهی خود را خاندانی شناسند ، و باید قانونها نیز بر روی این آیین پیدایش یابد.
آدمی را نیازی بدروغگویی و دغلکاری نیست. دروغ و دغل نه تنها بدیگران ، بخود دروغگو و دغلکار نیز زیانهایی دارد. کسی که امروز یکی را فریب میدهد فردا هم دیگری او را فریب خواهد داد و جز زیان نتیجه در دست نخواهد بود. این کوشش و رنج که امروز جهانیان گرفتارند برای چیست؟!. اینکه هر کسی همینکه برخاست باید پی کاری رود و یکنیم بیشتر از روز را بکوشد و بدود و دمی نیاساید از بهر چیست؟!. شما این را هیچ اندیشیدهاید؟!.
راست است که آدمیان باید بکوشند و با طبیعت نبرد کنند و دربایستهای زندگی را فراهم سازند. لیکن این کار باین اندازه رنج و کوشش که امروز گرفتارند نیاز ندارند. اگر آدمیان روزانه یک ساعت بکوشند کار زندگی انجام گیرد. پس اینهمه رنج و کوشش برای چیست؟!.
شما اگر پیشهها را بسنجید خواهید دید تنها برزگری و گِلکاری و بافندگی و درزیگری و درودگری و پزشکی و برخی مانند اینهاست که برای نبرد با طبیعت و بسیج دربایستهای زندگانی است دیگران همه بیهوده میکوشند.
داستان آدمیان امروز داستان مردمیست که در یک خانه میزیستند و چون شام یا ناهار میخواستند یک بار رنج برده آن را میپختند ، یک بار هم رنج برده از آن بخش مییافتند. زیرا چون آیینی در میانشان نبود همیشه باهم کشاکش میکردند.
اینجا یک گواهی دیگری درمیانست. از دویست سال باز در اروپا دانشهای طبیعی پیش رفته و پیاپی چیزهای نوین ـ از راهآهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و ماشینهای بسیار ساخته شده ، و هر زمان که یک چیز نوین پدید آمده اروپاییان آن را مایهی آسانی کار ستودهاند ، و ما اگر بیرون کار را نگریم میباید گفتههای ایشان را براست داریم. صد فرسنگ راه را که با اسب ده روزه بایستی پیمود کنون با اتومبیل یک روزه میپیمایند. یک جفت جوراب را که ده روزه بایستی بافت کنون با ماشین روزانه صد جفت میبافند. اینها نه چیزیست که کسی براست ندارد. لیکن با اینهمه کار زندگانی روزبروز سختتر گردیده ، و امروز آدمیان ناچارند دو برابر صد سال پیش بکوشند. آیا این وارونگی از کجا برخاسته است؟..
این خود چیستانی شده و کمتر کسی از راز آن آگاهست ، و اگر جستجو کنید چه از خود اروپاییان و چه از شرقیان یک رشته سخنان پرتی در این زمینه سروده شده. ولی ما این چیستان را باز کردهایم و چنانکه گفتیم آدمیان که در یکجا میزیند باید بنیاد زندگانی آنان بر همدستی باشد و هر کسی پروای آسودگی همگان را کند. دین از نخست این آیین را بمردم یاد داده. دین بیش از همه برای یاد دادن این بوده ، و سپس اگرچه دینها با پندارهای بیهوده درآمیخته و از خود آن کمتر نشانی میان مردم میبوده. ولی آیین همدستی کم یا بیش میانهی مردمان رواج میداشته. لیکن اروپا در این دویست سال آن را بیکبار از کار انداخته ، و با بدآموزیهای خود آدمیان را بخودخواهی و آزمندی دلیرتر گردانیده ، و ابزارهای نوینی که او پدید آورده بیش از همه افزار دست آزمندان و ستمگران گردیده که بجای سود ، زیان از آنها برخاسته است.
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکهی یک از دو)
اما خراباتیان ، درآمدن مغولها به ایران برای آنان گشایشی بود. زیرا تا آن زمان بادهسازی و بادهفروشی خاص زردشتیان و جهودان و مسیحیان میبود که نه در درون شهر ، بلکه در بیرون آن درمیانهی ویرانهها ، جایی میگرفتند که هم بادهفروشی میکردند و هم چنگ و چغانه راه میانداختند ، و یک تن خراباتی اگر میخواست ـ بگفتهی خودشان ـ لبی تر کند و چنگ و چغانهای بشنود میبایست به بیرون شهر رود ، و به هر حال از دست مسلمانان بیترس و بیم نباشد ، و اگر کسی در خانهی خود مِی میساخت چهبسا که گرفتار محتسب میگردید که میبایست او خُم شکند و این سر او را ، و سخن بجاهای دیگری کشد. ولی مغولان که به ایران آمدند ، چون بهمهی کیشها و هر کاری آزادی دادند ، آن رنجها از میان رفت ، و مِیفروشان آزاد گردیده درمیان شهر میخانهها برپا کردند و آواز چنگ و نای بلند گردانیدند ، بلکه زردشتیان و جهودان و مسیحیان که سالهای دراز آسیب و آزار از مسلمانان دیده بودند ، به پشتگرمی آنکه مغولان بمسلمانان با دیدهی تحقیر مینگریستند بگستاخیهایی برخاستند ، و رویهی سرزنش و سرکوفت بکارهای خود داده تا توانستند توهین و زباندرازی بمسلمانان دریغ نگفتند. این برای آنان خوشایند میبود که خراباتیانِ دهندریدهی بیباک را در میخانههای خود گرد آورند و آنان را مست گردانیده به «لاطایلاتی» که بنام ایراد بآفریدگار و آفرینش و توهین بمسلمانان میگفتند گوش دهند و دل از کینه تهی گردانند. اینبود تا میتوانستند اسباب خشنودی رندان خراباتی را بیشتر فراهم میگردانیدند.
از آنسوی این بسود مغولان میبود که ایرانیان ستمدیده و آسیب یافته خود را با باده و چنگ و چغانه سرگرم دارند و آن ستمها و آسیبها را فراموش کرده در اندیشهی کینهجویی نباشند ، بویژه که آن بادهخواری و سرگرمی با بدآموزیهای غیرتکُشی همچون بدآموزیهای خراباتیان توأم باشد که خون را بیکبار از جوش اندازد و غیرت و مردانگی را افسرده گرداند. این برای مغولان بسیار سودمند میبود که یک دسته بمردم درس داده میگفتند : گذشته را فراموش گردانیده و باندیشهی آینده نیفتید و تنها بآن کوشید که خوش باشید ، میگفتند : هرچه بسر آدمی بیاید از خداست ، میگفتند : کوشش و تلاش سودی ندارد. اینان برای مغولان بهترین یاورانی میبودند که بیش از یک ملیون سپاه کار میکردند. زیرا مغولان که آنهمه خونها در ایران ریخته و آنهمه دختران را ببردگی برده و سپس بکشور دست یافته یوغ فرمانروایی خود را بگردن مردم بدبخت گزارده بودند ، بسیار نیازمند میبودند که ایرانیان گذشته را فراموش کنند و از آن خونها یادی ننمایند و از آن دخترها نامی نبرند ، و باندیشهی آینده نیفتند و در آرزوی آزادی نباشند و بهیچ کاری دخالت نکرده و سررشته را بمغولان سپرده خود در میخانهها بخوشی پردازند. بسیار نیازمند میبودند که ایرانیان همهی کارها را از خدا دانسته و آسیبهایی را که دیده بودند از سرنوشت شمارده کینهی چنگیز و هَلاکو را از دل بیرون کنند.
🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکهی یک از دو)
اما خراباتیان ، درآمدن مغولها به ایران برای آنان گشایشی بود. زیرا تا آن زمان بادهسازی و بادهفروشی خاص زردشتیان و جهودان و مسیحیان میبود که نه در درون شهر ، بلکه در بیرون آن درمیانهی ویرانهها ، جایی میگرفتند که هم بادهفروشی میکردند و هم چنگ و چغانه راه میانداختند ، و یک تن خراباتی اگر میخواست ـ بگفتهی خودشان ـ لبی تر کند و چنگ و چغانهای بشنود میبایست به بیرون شهر رود ، و به هر حال از دست مسلمانان بیترس و بیم نباشد ، و اگر کسی در خانهی خود مِی میساخت چهبسا که گرفتار محتسب میگردید که میبایست او خُم شکند و این سر او را ، و سخن بجاهای دیگری کشد. ولی مغولان که به ایران آمدند ، چون بهمهی کیشها و هر کاری آزادی دادند ، آن رنجها از میان رفت ، و مِیفروشان آزاد گردیده درمیان شهر میخانهها برپا کردند و آواز چنگ و نای بلند گردانیدند ، بلکه زردشتیان و جهودان و مسیحیان که سالهای دراز آسیب و آزار از مسلمانان دیده بودند ، به پشتگرمی آنکه مغولان بمسلمانان با دیدهی تحقیر مینگریستند بگستاخیهایی برخاستند ، و رویهی سرزنش و سرکوفت بکارهای خود داده تا توانستند توهین و زباندرازی بمسلمانان دریغ نگفتند. این برای آنان خوشایند میبود که خراباتیانِ دهندریدهی بیباک را در میخانههای خود گرد آورند و آنان را مست گردانیده به «لاطایلاتی» که بنام ایراد بآفریدگار و آفرینش و توهین بمسلمانان میگفتند گوش دهند و دل از کینه تهی گردانند. اینبود تا میتوانستند اسباب خشنودی رندان خراباتی را بیشتر فراهم میگردانیدند.
از آنسوی این بسود مغولان میبود که ایرانیان ستمدیده و آسیب یافته خود را با باده و چنگ و چغانه سرگرم دارند و آن ستمها و آسیبها را فراموش کرده در اندیشهی کینهجویی نباشند ، بویژه که آن بادهخواری و سرگرمی با بدآموزیهای غیرتکُشی همچون بدآموزیهای خراباتیان توأم باشد که خون را بیکبار از جوش اندازد و غیرت و مردانگی را افسرده گرداند. این برای مغولان بسیار سودمند میبود که یک دسته بمردم درس داده میگفتند : گذشته را فراموش گردانیده و باندیشهی آینده نیفتید و تنها بآن کوشید که خوش باشید ، میگفتند : هرچه بسر آدمی بیاید از خداست ، میگفتند : کوشش و تلاش سودی ندارد. اینان برای مغولان بهترین یاورانی میبودند که بیش از یک ملیون سپاه کار میکردند. زیرا مغولان که آنهمه خونها در ایران ریخته و آنهمه دختران را ببردگی برده و سپس بکشور دست یافته یوغ فرمانروایی خود را بگردن مردم بدبخت گزارده بودند ، بسیار نیازمند میبودند که ایرانیان گذشته را فراموش کنند و از آن خونها یادی ننمایند و از آن دخترها نامی نبرند ، و باندیشهی آینده نیفتند و در آرزوی آزادی نباشند و بهیچ کاری دخالت نکرده و سررشته را بمغولان سپرده خود در میخانهها بخوشی پردازند. بسیار نیازمند میبودند که ایرانیان همهی کارها را از خدا دانسته و آسیبهایی را که دیده بودند از سرنوشت شمارده کینهی چنگیز و هَلاکو را از دل بیرون کنند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 3)
سرگذشت سی و چهل سالهی ایران خود گواه این گفتهها میباشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد میکنیم :
چنین گیرید که شما میخواهید یک دسته سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوهی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که میتوان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید.
آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده کاردان دلسوز ، نقشهی جنگی درست هم دربایست میباشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بیاثر نتواند بود.
لیکن همهی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همهی این چیزها را بینتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهرهی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای (1) خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشهی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهرهمندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.
اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار میباشد. یک تودهی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همهی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بینتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس میکنیم :
1) داستان نادرشاه را همه کس میداند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشههای کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکستیافته و از میانرفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینهی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایهی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانهای که دربارهی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.
اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری میبود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمیخواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. میخواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا میتوانست و از دست او برمیآمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور میکوشید و با همهی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی میپرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.
کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجههای بزرگی که در سایهی تلاش بیستساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟... همین زمینه است که میخواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.
اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همهی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجهها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوهی همان آلودگیها میبود.
پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی «بدی توأم با خشونت» ـ ویراینده
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 3)
سرگذشت سی و چهل سالهی ایران خود گواه این گفتهها میباشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد میکنیم :
چنین گیرید که شما میخواهید یک دسته سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوهی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که میتوان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید.
آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده کاردان دلسوز ، نقشهی جنگی درست هم دربایست میباشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بیاثر نتواند بود.
لیکن همهی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همهی این چیزها را بینتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهرهی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای (1) خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشهی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهرهمندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.
اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار میباشد. یک تودهی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همهی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بینتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس میکنیم :
1) داستان نادرشاه را همه کس میداند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشههای کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکستیافته و از میانرفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینهی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایهی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانهای که دربارهی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.
اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری میبود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمیخواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. میخواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا میتوانست و از دست او برمیآمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور میکوشید و با همهی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی میپرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.
کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجههای بزرگی که در سایهی تلاش بیستساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟... همین زمینه است که میخواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.
اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همهی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجهها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوهی همان آلودگیها میبود.
پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی «بدی توأم با خشونت» ـ ویراینده
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکهی سه از سه)
اروپا این تکانی را که بجهان داده پیشرفت مینامد و در این باره کار را بلاف و گزاف رسانیده. ولی خود اروپاییان خَستُوانند که روزبروز بر سختی زندگی افزوده ، و ما نمیدانیم چگونه آن را پیشرفت مینامند؟!. اگر راستی را بخواهیم پیشرفت جهان هنگامیست که آیین خردمندانهای در آن روان باشد و بنیاد زندگانی راستی و درستی و نیکوکاری باشد.
میدانم این را یک دسته ناشدنی شمرده خواهند گفت : «چنین کاری نشود». اینان در هر چیزی خود را و آلودگیهای خود را بدیده میگیرند ، و آنچه را که بر خودشان دشوار میآید میگویند : «نشود». این گفتهی عامیانه بجاست : «به قاز گفتند چرا نمیپری؟!. گفت مگر مرغ هم تواند پرید؟!». اینان که یک عمر با خودنمایی و رشک و نادانی بسر داده و روان خود را بیمار ساختهاند چه شگفت که از نیکی آدمی نومیدی نمایند؟!.
اگر اینان تاریخ بخوانند خواهند دید بارها درمیان تودهها چنین زندگانی روان بوده و مردم در نیکوکاری بهمدیگر پیشی میجستهاند و سالانه توانگران یک بخش از درآمد خود را به بینوایان میبخشیدهاند. تا سی سال پیش در ایران چنین زندگی رواج میداشتی و مردم بجای پولاندوزی همه به نیکوکاری و نیکنامی میکوشیدندی. آنچه این رشته را از هم گسیخت بدآموزیهاییست که در این سی سال یکی پس از دیگری میان مردم پراکنده گردید. در این سی سال در ایران بازار خودنمایی بسیار گرم و صدها نادان بلهوس همیشه در آن در کار بودهاند هر بدآموزی که از اروپا برخاسته یا از نخست در شرق میبوده اینان آن را با آب و تاب فراوان در دلها جا دادهاند. یک روز هیاهوی مادیگری برانگیخته جهان را سراسر نبرد ستوده و نادانی از اندازه بیرون کردهاند. یک روز بدآموزیهای کهن خراباتیان را که فراموش شده و کمتر کسی بآنها میپرداخته دوباره برواج کوشیدهاند. این شگفت که همین کسان از نیکی آدمیان نومیدی مینمایند. خود کشتهاند و خود بر سر کشته گریه میکنند.
چنانکه در جای دیگری گفتهایم (1) آدمیان از دیدهی پذیرفتن و ناپذیرفتن نیکی بر سه گروهند : گروهی آنان که از سرشت خود نیکند و کمتر به بدی گرایند ، و گروهی آنان که از سرشت خود بدند و کمتر به نیکی گرایند. اینان هر دو کمند. گروه انبوه کسانیند که از خود نیکی یا بدی را ندارند و هر زمان که راهی در پیش و راهنمایانی با خود داشتند رو به نیکی آورند ، و هر زمان که چنین نبودند بد گردند.
در این زمانهای آخر ، هم راه از میان رفته و هم بجای راهنمایان ، گمراهکنندگان میان تودهها فراوان گردیده ، و اینست حال کنونی پیدا شده. ولی ما چون راهی را بنماییم و بجای این گمراهکنندگان راهنمایان پاکدلی درمیان مردم باشند بیگمان بنیکی خواهند گرایید و این بیاری خدا نه کار سختی میباشد.
پابرگی :
1ـ کتابهای «نیک و بد» و «دردها و درمانها» دیده شود. پس از این کتاب در جاهای دیگری باز هم این جستار بمیان آمده و از جستارهای بنیادی پاکدینی است. ـ ویراینده
🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکهی سه از سه)
اروپا این تکانی را که بجهان داده پیشرفت مینامد و در این باره کار را بلاف و گزاف رسانیده. ولی خود اروپاییان خَستُوانند که روزبروز بر سختی زندگی افزوده ، و ما نمیدانیم چگونه آن را پیشرفت مینامند؟!. اگر راستی را بخواهیم پیشرفت جهان هنگامیست که آیین خردمندانهای در آن روان باشد و بنیاد زندگانی راستی و درستی و نیکوکاری باشد.
میدانم این را یک دسته ناشدنی شمرده خواهند گفت : «چنین کاری نشود». اینان در هر چیزی خود را و آلودگیهای خود را بدیده میگیرند ، و آنچه را که بر خودشان دشوار میآید میگویند : «نشود». این گفتهی عامیانه بجاست : «به قاز گفتند چرا نمیپری؟!. گفت مگر مرغ هم تواند پرید؟!». اینان که یک عمر با خودنمایی و رشک و نادانی بسر داده و روان خود را بیمار ساختهاند چه شگفت که از نیکی آدمی نومیدی نمایند؟!.
اگر اینان تاریخ بخوانند خواهند دید بارها درمیان تودهها چنین زندگانی روان بوده و مردم در نیکوکاری بهمدیگر پیشی میجستهاند و سالانه توانگران یک بخش از درآمد خود را به بینوایان میبخشیدهاند. تا سی سال پیش در ایران چنین زندگی رواج میداشتی و مردم بجای پولاندوزی همه به نیکوکاری و نیکنامی میکوشیدندی. آنچه این رشته را از هم گسیخت بدآموزیهاییست که در این سی سال یکی پس از دیگری میان مردم پراکنده گردید. در این سی سال در ایران بازار خودنمایی بسیار گرم و صدها نادان بلهوس همیشه در آن در کار بودهاند هر بدآموزی که از اروپا برخاسته یا از نخست در شرق میبوده اینان آن را با آب و تاب فراوان در دلها جا دادهاند. یک روز هیاهوی مادیگری برانگیخته جهان را سراسر نبرد ستوده و نادانی از اندازه بیرون کردهاند. یک روز بدآموزیهای کهن خراباتیان را که فراموش شده و کمتر کسی بآنها میپرداخته دوباره برواج کوشیدهاند. این شگفت که همین کسان از نیکی آدمیان نومیدی مینمایند. خود کشتهاند و خود بر سر کشته گریه میکنند.
چنانکه در جای دیگری گفتهایم (1) آدمیان از دیدهی پذیرفتن و ناپذیرفتن نیکی بر سه گروهند : گروهی آنان که از سرشت خود نیکند و کمتر به بدی گرایند ، و گروهی آنان که از سرشت خود بدند و کمتر به نیکی گرایند. اینان هر دو کمند. گروه انبوه کسانیند که از خود نیکی یا بدی را ندارند و هر زمان که راهی در پیش و راهنمایانی با خود داشتند رو به نیکی آورند ، و هر زمان که چنین نبودند بد گردند.
در این زمانهای آخر ، هم راه از میان رفته و هم بجای راهنمایان ، گمراهکنندگان میان تودهها فراوان گردیده ، و اینست حال کنونی پیدا شده. ولی ما چون راهی را بنماییم و بجای این گمراهکنندگان راهنمایان پاکدلی درمیان مردم باشند بیگمان بنیکی خواهند گرایید و این بیاری خدا نه کار سختی میباشد.
پابرگی :
1ـ کتابهای «نیک و بد» و «دردها و درمانها» دیده شود. پس از این کتاب در جاهای دیگری باز هم این جستار بمیان آمده و از جستارهای بنیادی پاکدینی است. ـ ویراینده
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
مکتب کسروی و ماتریالیسم.pdf
1.4 MB
🔹 مکتب کسروی و ماتریالیسم
🖌 نگرا
🔹 کتابها و گفتارهای آزادگان
🖌 نگرا
🔹 کتابها و گفتارهای آزادگان
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکهی دو از دو)
برای مغولان چه لذتی میداشت هنگامی که میشنیدند که یک شاعری در ایران هست و چنین میگوید :
از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست
چه لذتی میداشت هنگامی که میشنیدند که یک حکیمی دربارهی کشتگان بمردم چنین میگوید :
خونی و نجاستی و مشتی رگ و پوست انگار نبود این چه غمخوارگیست
چه لذتی میداشت که میشنیدند یکمشت دیوانگانی بنام صوفیان هستند که میگویند خدا چنگیزخان را برای گرفتن خون شیخ مجدالدین بغدادی فرستاده ، یا میشنیدند که همان دیوانگان چون «عارفند» ، و دیدهی شهشناس میدارند که شاه را در هر لباس میتوانند شناخت ، اینست مغولان آدمکش را «خدا» میشمارند ، و یکی از پیرانشان چون مغولی را دیده مالیخولیایش گل کرده و گفته : «در این رخت آمدهای که نشناسمت؟!..».
چه صوفیان و چه خراباتیان و چه شاعران هرچه میگفتند بسود آنان میبود ، و اینست من نمیدانم آیا مغولان اینها را فهمیده و از روی فهم و بینش میدان بصوفیان و خراباتیان داده و با دست کارکنان خود بگستاخی و دلیری آنان افزودهاند ، یا تنها بنام آنکه هیچ تعصبی نمیداشتند این میدان بدست صوفیان و خراباتیان افتاده.
هرچه هست داستان دلگداز شگفتیست که در هنگامی که بیگانه بکشور درآمده و آن گزند و آسیب را رسانیده بود و میبایست مردان کاردان و غیرتمندی پا بمیان گزارند و مردم را از نومیدی بازدارند و بپافشاری و مردانگی برانگیزند ، در چنان هنگامی صوفیان و خراباتیان میدان بزرگی پیدا کرده بدانسان که گفتیم بکار کوشیدهاند.
از این سوی شیخ در خانقاه ، درویشان مفتخوار و بیدرد را بگرد خود آورده با آن ریش و پشم و با آن دلق پاره ، پای کوبیده و دست افشانده و با صد تَبَختُر نعره زدهاند و چنین خواندهاند :
این وجد و سماع ما مجازی نبود این رقص که میکنیم بازی نبود
با بیخبران بگو کای بیخبران بیهوده سخن باین درازی نبود
از آنسوی رند خرابات بعربده برخاسته و فریاد کرده :
ساقی بنور باده برافروز جام ما مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما
ما در پیاله عکس رخ یار دیدهایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما
بدینسان با صد بیدردی روز گزارده و بدآموزیهای زهرناک خود را بیرون ریختهاند و این شگفت که باهم راه نرفته به یک رشته کشاکشهایی نیز پرداختهاند که میخواهیم در اینجا آن را شرح دهیم :
🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکهی دو از دو)
برای مغولان چه لذتی میداشت هنگامی که میشنیدند که یک شاعری در ایران هست و چنین میگوید :
از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست
چه لذتی میداشت هنگامی که میشنیدند که یک حکیمی دربارهی کشتگان بمردم چنین میگوید :
خونی و نجاستی و مشتی رگ و پوست انگار نبود این چه غمخوارگیست
چه لذتی میداشت که میشنیدند یکمشت دیوانگانی بنام صوفیان هستند که میگویند خدا چنگیزخان را برای گرفتن خون شیخ مجدالدین بغدادی فرستاده ، یا میشنیدند که همان دیوانگان چون «عارفند» ، و دیدهی شهشناس میدارند که شاه را در هر لباس میتوانند شناخت ، اینست مغولان آدمکش را «خدا» میشمارند ، و یکی از پیرانشان چون مغولی را دیده مالیخولیایش گل کرده و گفته : «در این رخت آمدهای که نشناسمت؟!..».
چه صوفیان و چه خراباتیان و چه شاعران هرچه میگفتند بسود آنان میبود ، و اینست من نمیدانم آیا مغولان اینها را فهمیده و از روی فهم و بینش میدان بصوفیان و خراباتیان داده و با دست کارکنان خود بگستاخی و دلیری آنان افزودهاند ، یا تنها بنام آنکه هیچ تعصبی نمیداشتند این میدان بدست صوفیان و خراباتیان افتاده.
هرچه هست داستان دلگداز شگفتیست که در هنگامی که بیگانه بکشور درآمده و آن گزند و آسیب را رسانیده بود و میبایست مردان کاردان و غیرتمندی پا بمیان گزارند و مردم را از نومیدی بازدارند و بپافشاری و مردانگی برانگیزند ، در چنان هنگامی صوفیان و خراباتیان میدان بزرگی پیدا کرده بدانسان که گفتیم بکار کوشیدهاند.
از این سوی شیخ در خانقاه ، درویشان مفتخوار و بیدرد را بگرد خود آورده با آن ریش و پشم و با آن دلق پاره ، پای کوبیده و دست افشانده و با صد تَبَختُر نعره زدهاند و چنین خواندهاند :
این وجد و سماع ما مجازی نبود این رقص که میکنیم بازی نبود
با بیخبران بگو کای بیخبران بیهوده سخن باین درازی نبود
از آنسوی رند خرابات بعربده برخاسته و فریاد کرده :
ساقی بنور باده برافروز جام ما مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما
ما در پیاله عکس رخ یار دیدهایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما
بدینسان با صد بیدردی روز گزارده و بدآموزیهای زهرناک خود را بیرون ریختهاند و این شگفت که باهم راه نرفته به یک رشته کشاکشهایی نیز پرداختهاند که میخواهیم در اینجا آن را شرح دهیم :
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 4)
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دستهی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک میبردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمیایستادند بلکه کارشکنی هم میکردند. درباریان سلطانحسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی مینمودند و بنام و آوازهی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک میگردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایهی سرفرازی او بود عنوان عیبجویی میگرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده میگرفتند. کسی که مایهی رهاییشان شده بود با این بهانهها بآزار او میکوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان میزیسته و بگفتهی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه میبوده روز میگزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمیرسیده چنین کسی با نادر همچشمی مینموده و ما چون کتابش را میخوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره میبینیم. میدانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، میگوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و باآنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی میشمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی مینمایند و چون خود کاری نمیتوانند چنین میخواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایهی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
دوم ، پندارپرستیها و نادانیها : بر سر یک گفتگوی پوچی (در آغاز اسلام خلیفه که بایستی بود؟..) دویست سال بیشتر خونها ریخته شده و شهرها ویران گردیده ، و ملیونها زنان و دختران از خاندانهای خود جدا گردیده و در بازارهای صوفیا و بلغراد[بلگراد] بفروش رسیده بودند و در همان زمان که نادر برخاسته و با عثمانیان میجنگید چند صدهزار تن از آن زنان و دختران در بردگی میزیستند و یکی از درخواستهای آن شاه غیرتمند بازگردانیدن آنان میبود ـ از چنین گفتگوی شوم و پوچی دست برداشتن نتوانسته و بر سر همان با نادر دشمنی مینمودند. تیرهدرونی نگرید : از آنهمه گزندها چشم پوشیده و پیشرفت کشور و آسایش مردم و مانند اینها را خوار شمارده تنها این میخواستند که آزاد باشند و بنام علی و عمر کشاکش کنند و بدزبانیها نمایند.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 4)
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دستهی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک میبردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمیایستادند بلکه کارشکنی هم میکردند. درباریان سلطانحسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی مینمودند و بنام و آوازهی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک میگردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایهی سرفرازی او بود عنوان عیبجویی میگرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده میگرفتند. کسی که مایهی رهاییشان شده بود با این بهانهها بآزار او میکوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان میزیسته و بگفتهی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه میبوده روز میگزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمیرسیده چنین کسی با نادر همچشمی مینموده و ما چون کتابش را میخوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره میبینیم. میدانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، میگوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و باآنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی میشمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی مینمایند و چون خود کاری نمیتوانند چنین میخواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایهی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
دوم ، پندارپرستیها و نادانیها : بر سر یک گفتگوی پوچی (در آغاز اسلام خلیفه که بایستی بود؟..) دویست سال بیشتر خونها ریخته شده و شهرها ویران گردیده ، و ملیونها زنان و دختران از خاندانهای خود جدا گردیده و در بازارهای صوفیا و بلغراد[بلگراد] بفروش رسیده بودند و در همان زمان که نادر برخاسته و با عثمانیان میجنگید چند صدهزار تن از آن زنان و دختران در بردگی میزیستند و یکی از درخواستهای آن شاه غیرتمند بازگردانیدن آنان میبود ـ از چنین گفتگوی شوم و پوچی دست برداشتن نتوانسته و بر سر همان با نادر دشمنی مینمودند. تیرهدرونی نگرید : از آنهمه گزندها چشم پوشیده و پیشرفت کشور و آسایش مردم و مانند اینها را خوار شمارده تنها این میخواستند که آزاد باشند و بنام علی و عمر کشاکش کنند و بدزبانیها نمایند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم و سوم : باید هر کس باندازهی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد (تکهی یک از دو)
از زمینههایی که میباید گفتگو کرد کار و پیشه است که از یکسو دربایستهای زندگی را آماده مینماید ، و از یکسو دادههای خدایی را میان مردم پخش میکند. امروز یکی از گرفتاریهای بزرگ جهان در همین زمینه است ، و چون راه بخردانهای درمیان نیست جهانیان میانهی دو بیراهی درماندهاند.
ماشینهایی که اروپاییان پدید آوردهاند ارج شایستگی آدمی را از میان برده ، و رشته را بدست سرمایهها سپرده. کسانی که پول میدارند ماشینها راه انداخته هر یکی کار صد تن و هزار تن را انجام میدهند ، و از اینسوی دستههای انبوهی بیکار مانده راه روزی را بروی خود بسته مییابند. امروز در هر کشوری ملیونها مردم بیکار و گرسنهاند ، و اینان در چند سال پیش دستهها بسته بنمایشهای شگفتی برمیخاستند ، و سپس دولتها جلوگیری کردهاند. این از شگفتیهای تاریخ بشمار خواهد بود که در سالهایی که از آسمان باریده و از زمین روییده ملیونها مردم گرسنگی میکشیدهاند. از شگفتیهای آن خواهد بود که در یکسو ملیونها کسان از گرسنگی میمرده و یا خود را میکشتهاند ، و از آنسوی هزارها خروار خواربار را آتش زده و یا بدریا میریختهاند.
اینها همه از گشوده نبودن راه است. داد و ستد و بازرگانی و افزارسازی[=صنعت] همگی معنی خود را از دست داده و هر یکی مایهی گرفتاری جداگانه گردیده ، کشاورزی که سرچشمهی زندگانیست از ارج افتاده.
از آنسوی یک دسته چاره این میاندیشند که «داشتن» را از میان بردارند. بدینسان که کسی دارندهی چیزی نباشد و همه چیز ازآن همه کس باشد و میان ایشان بخش یابد. از سالها در این راه میکوشند و تاکنون خونهای فراوانی ریختهاند ، و امروز پارهای کشورها این راه را دنبال مینمایند. ولی این نیز زیانهایی را با خود میدارد. از جربزهی خدادادی کاسته و آزادی کار را که خود سودهای بزرگی را دربر میدارد از میان خواهد برد.
اینست گرفتاریهای جهان. ولی در این باره اگر خرد را بکار اندازند یک راه روشن بس درستی هست. نخست میباید معنی کار و پیشه را دانست. بهر چیست که باید مردم بکوشند و هر کسی را پیشهای و یا کاری باشد؟. بسیاری از مردمان معنی اینها را نمیدانند و از اینروست که نمیتوانند به یک راه روشنی رسند.
آفریدگار چون آدمیان را آفریده آنچه نیاز دارند در زمین و هوا و تابش آفتاب بسیجیده. سرچشمهی زندگی اینهاست و به هر کجا که اینها باشد آدمی تواند زیست. چیزی که هست باید بکوشد تا خوراک و دیگر دربایستهای زندگی را آماده سازد. این خود رازی است که آفریدگار آدمیان را بیکار نخواسته و از کوشش ناچار ساخته. باید بکوشند و خوراک و پوشاک و گُستراک (1) بسیجند ، خانه افرازند ، چارهی بیماریها کنند.
در آغاز پیدایش آدمی ، زندگانی بس ساده میبوده و جز بکوشش اندکی نیاز نمیافتاده. کنون دربایستهای آدمی بیرون از شمار ، و خود چنانست که هر خاندانی نتواند جدا از دیگران کار خود راه اندازد بلکه ناچار است با دیگران دست یکی سازد. شاید در زمانهای بسیار باستان هر یک خاندان میتوانست خوراک و پوشاک و نشیمن و کاچال و افزار زندگی خود را آماده کند. ولی کمکم کارها از هم جدا گردیده و هر چند کسی یک کاری را پیشهی خود گرفتهاند. میباید گفت : در این باره نیز خواست خدا در کار است. زیرا میبینیم بآدمیان جربزههای گوناگون بخشیده و هر کسی را از بهر کار دیگری آفریده.
اگر گزارش یک شهر کوچکی یا دیه بزرگی را بچشم گیریم برزگران گندم و جو میکارند. آسیابانان آن گندم و جو را آرد میکنند ، نانوایان از آن آرد نان میپزند ، گلهداران گوسفندان را پروریده پشم آنها را میچینند ، بافندگان از آن پشمها پارچه میبافند ، درزیان از آنها رخت میدوزند ، گِلکاران خانه میسازند ، باغبانان مو و درختهای میوه میپرورند ، آهنگران بیل و تیشه و گاوآهن میسازند ، پزشکان بچارهی بیماران میکوشند ، همچنین دیگر کارها که هر یکی را کسانی انجام میدهند.
در شهرهای بزرگ نیز همین راهست. چیزی که هست زندگی در اینجا رنگینتر و پیشهها گوناگونتر میباشد.
پابرگی :
1ـ گُستر + اک = آنچه گسترند ، همچون قالی و گلیم و پتو و از اینگونه. ـ ویراینده
🔸 گفتار بیستم و سوم : باید هر کس باندازهی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد (تکهی یک از دو)
از زمینههایی که میباید گفتگو کرد کار و پیشه است که از یکسو دربایستهای زندگی را آماده مینماید ، و از یکسو دادههای خدایی را میان مردم پخش میکند. امروز یکی از گرفتاریهای بزرگ جهان در همین زمینه است ، و چون راه بخردانهای درمیان نیست جهانیان میانهی دو بیراهی درماندهاند.
ماشینهایی که اروپاییان پدید آوردهاند ارج شایستگی آدمی را از میان برده ، و رشته را بدست سرمایهها سپرده. کسانی که پول میدارند ماشینها راه انداخته هر یکی کار صد تن و هزار تن را انجام میدهند ، و از اینسوی دستههای انبوهی بیکار مانده راه روزی را بروی خود بسته مییابند. امروز در هر کشوری ملیونها مردم بیکار و گرسنهاند ، و اینان در چند سال پیش دستهها بسته بنمایشهای شگفتی برمیخاستند ، و سپس دولتها جلوگیری کردهاند. این از شگفتیهای تاریخ بشمار خواهد بود که در سالهایی که از آسمان باریده و از زمین روییده ملیونها مردم گرسنگی میکشیدهاند. از شگفتیهای آن خواهد بود که در یکسو ملیونها کسان از گرسنگی میمرده و یا خود را میکشتهاند ، و از آنسوی هزارها خروار خواربار را آتش زده و یا بدریا میریختهاند.
اینها همه از گشوده نبودن راه است. داد و ستد و بازرگانی و افزارسازی[=صنعت] همگی معنی خود را از دست داده و هر یکی مایهی گرفتاری جداگانه گردیده ، کشاورزی که سرچشمهی زندگانیست از ارج افتاده.
از آنسوی یک دسته چاره این میاندیشند که «داشتن» را از میان بردارند. بدینسان که کسی دارندهی چیزی نباشد و همه چیز ازآن همه کس باشد و میان ایشان بخش یابد. از سالها در این راه میکوشند و تاکنون خونهای فراوانی ریختهاند ، و امروز پارهای کشورها این راه را دنبال مینمایند. ولی این نیز زیانهایی را با خود میدارد. از جربزهی خدادادی کاسته و آزادی کار را که خود سودهای بزرگی را دربر میدارد از میان خواهد برد.
اینست گرفتاریهای جهان. ولی در این باره اگر خرد را بکار اندازند یک راه روشن بس درستی هست. نخست میباید معنی کار و پیشه را دانست. بهر چیست که باید مردم بکوشند و هر کسی را پیشهای و یا کاری باشد؟. بسیاری از مردمان معنی اینها را نمیدانند و از اینروست که نمیتوانند به یک راه روشنی رسند.
آفریدگار چون آدمیان را آفریده آنچه نیاز دارند در زمین و هوا و تابش آفتاب بسیجیده. سرچشمهی زندگی اینهاست و به هر کجا که اینها باشد آدمی تواند زیست. چیزی که هست باید بکوشد تا خوراک و دیگر دربایستهای زندگی را آماده سازد. این خود رازی است که آفریدگار آدمیان را بیکار نخواسته و از کوشش ناچار ساخته. باید بکوشند و خوراک و پوشاک و گُستراک (1) بسیجند ، خانه افرازند ، چارهی بیماریها کنند.
در آغاز پیدایش آدمی ، زندگانی بس ساده میبوده و جز بکوشش اندکی نیاز نمیافتاده. کنون دربایستهای آدمی بیرون از شمار ، و خود چنانست که هر خاندانی نتواند جدا از دیگران کار خود راه اندازد بلکه ناچار است با دیگران دست یکی سازد. شاید در زمانهای بسیار باستان هر یک خاندان میتوانست خوراک و پوشاک و نشیمن و کاچال و افزار زندگی خود را آماده کند. ولی کمکم کارها از هم جدا گردیده و هر چند کسی یک کاری را پیشهی خود گرفتهاند. میباید گفت : در این باره نیز خواست خدا در کار است. زیرا میبینیم بآدمیان جربزههای گوناگون بخشیده و هر کسی را از بهر کار دیگری آفریده.
اگر گزارش یک شهر کوچکی یا دیه بزرگی را بچشم گیریم برزگران گندم و جو میکارند. آسیابانان آن گندم و جو را آرد میکنند ، نانوایان از آن آرد نان میپزند ، گلهداران گوسفندان را پروریده پشم آنها را میچینند ، بافندگان از آن پشمها پارچه میبافند ، درزیان از آنها رخت میدوزند ، گِلکاران خانه میسازند ، باغبانان مو و درختهای میوه میپرورند ، آهنگران بیل و تیشه و گاوآهن میسازند ، پزشکان بچارهی بیماران میکوشند ، همچنین دیگر کارها که هر یکی را کسانی انجام میدهند.
در شهرهای بزرگ نیز همین راهست. چیزی که هست زندگی در اینجا رنگینتر و پیشهها گوناگونتر میباشد.
پابرگی :
1ـ گُستر + اک = آنچه گسترند ، همچون قالی و گلیم و پتو و از اینگونه. ـ ویراینده
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکهی یک از دو)
این کشاکش صوفیان و خراباتیان یکی از داستانهای شنیدنیست و این را اگرچه در جایی ننوشتهاند ، ما از شعرهای خراباتیان بدست آوردهایم و چون بخش بزرگی از شعرهای حافظ در این زمینه است در اینجا آن را شرح میدهیم.
باید دانست صوفیان با همهی آلودگیهاشان عنوان پرهیزکاری و پارسایی میداشتند و باده و چنگ و چغانه را از روی عقیدهی مسلمانی حرام میشماردند و ناگزیر با خراباتیان دشمنی نشان میدادند و نکوهش بآنان دریغ نمیگفتند. از این سوی خراباتیان نیز آنان را دشمن میداشتند و اکنون که در زمان مغول دستهای گردیده و شکوهی یافته بودند ، از بدگویی و زباندرازی با صوفیان بازنمیایستادند ، و شعرها در نکوهش آنها میسرودند :
بگو به زاهد سالوس خرقهپوش دوروی که دست زرق دراز است و آستین کوتاه
تو خرقه را ز برای هوا همیپوشی که تا به زرق بری بندگان حق از راه
صوفیان که به اینان نکوهش مینمودند ، در پاسخ ، آنان نیز دست بدامن جبریگری زده میگفتند : خدا ما را خراباتی آفریده ما چه کار کنیم؟!..
منعم از مِی مکن ای صوفی صافی که حکیم در ازل طینت ما را بمِی صاف سرشت
من ز مسجد بخرابات نه خود افتادم این هم از روز ازل حاصل فرجام افتاد
یا نشسته با خود میگفتند : از کجا که همان کارهای آنان بهتر از این کارهای ما باشد؟!..
ترسم که صرفهای نبرد روز بازخواست نان حلال شیخ ز آب حرام ما
زاهد شراب کوثر و عارف پیاله خواست تا درمیانه خواستهی کردگار چیست
میگفتند : این بادهنوشی بیریای ما بهتر از زهد ریایی صوفیانست :
بادهنوشی که در آن هیچ ریایی نبود بهتر از زهدفروشی که درو روی ریاست
میگفتند : خود صوفیان نیز مِی میخورند ولی در نهان :
خمشکن نمیداند این قدر که صوفی را جنس خدنگی باشد همچو لعل رمانی
اگر شعرهای حافظ و دیگر خراباتیان را بخوانید پر است از نکوهش صوفیان. باید گفت :
صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست این بیشرمتران مییافتهاند. تا اینجا کشاکش ساده میبوده. لیکن سپس خراباتیان به یک کار شگفتی برخاستهاند. کاری که نخست جز شوخی و ریشخند نبوده ولی کمکم رویهی راستی بخود گرفته و چون این داستان شگفتتر است من آن را گشادهتر خواهم نوشت :
در آن کشاکش که درمیانه میرفته و خراباتیان پاسخ بصوفیان میدادهاند ، یک گام جلو گزارده خواستهاند که خرابات یا میخانه را که جایگاه مغبچگان ساغرگردان و بدمستان و قماربازان و چنگ و چغانهنوازان میبوده در ردیف «خانقاه» قرار دهند و بگویند اینجا نیز یک جایگاهی برای «طی مقامات» میباشد. اینست برگشته بصوفیان گفتهاند : آخر شما چه هستید که ما نیستیم؟!.. شما در آنجا چه میدارید که ما در اینجا نمیداریم؟!..
چون صوفیان میگفتند : ما در اینجا برای خداجویی گرد آمدهایم ، اینان گفتهاند : مگر خدا تنها در خانقاه است و در میخانه نمیشود او را جست؟!.. ما هم خدا را در اینجا میجوییم.
زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابهی ماست مترس
در خرابات مغان نور خدا میبینم این عجبتر که چه نوری ز کجا میبینم
همه کس طالب یارست چه هشیار چه مست
همه جا خانهی عشقست چه مسجد چه کُنِشت
چون صوفیان دم از «عشق خدا» میزدند اینان نیز دم از عشق زدهاند و آنگاه چنین گفتهاند : ما باده را بنام همان عشق میخوریم :
ما در پیاله عکس رخ یار دیدهایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما
🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکهی یک از دو)
این کشاکش صوفیان و خراباتیان یکی از داستانهای شنیدنیست و این را اگرچه در جایی ننوشتهاند ، ما از شعرهای خراباتیان بدست آوردهایم و چون بخش بزرگی از شعرهای حافظ در این زمینه است در اینجا آن را شرح میدهیم.
باید دانست صوفیان با همهی آلودگیهاشان عنوان پرهیزکاری و پارسایی میداشتند و باده و چنگ و چغانه را از روی عقیدهی مسلمانی حرام میشماردند و ناگزیر با خراباتیان دشمنی نشان میدادند و نکوهش بآنان دریغ نمیگفتند. از این سوی خراباتیان نیز آنان را دشمن میداشتند و اکنون که در زمان مغول دستهای گردیده و شکوهی یافته بودند ، از بدگویی و زباندرازی با صوفیان بازنمیایستادند ، و شعرها در نکوهش آنها میسرودند :
بگو به زاهد سالوس خرقهپوش دوروی که دست زرق دراز است و آستین کوتاه
تو خرقه را ز برای هوا همیپوشی که تا به زرق بری بندگان حق از راه
صوفیان که به اینان نکوهش مینمودند ، در پاسخ ، آنان نیز دست بدامن جبریگری زده میگفتند : خدا ما را خراباتی آفریده ما چه کار کنیم؟!..
منعم از مِی مکن ای صوفی صافی که حکیم در ازل طینت ما را بمِی صاف سرشت
من ز مسجد بخرابات نه خود افتادم این هم از روز ازل حاصل فرجام افتاد
یا نشسته با خود میگفتند : از کجا که همان کارهای آنان بهتر از این کارهای ما باشد؟!..
ترسم که صرفهای نبرد روز بازخواست نان حلال شیخ ز آب حرام ما
زاهد شراب کوثر و عارف پیاله خواست تا درمیانه خواستهی کردگار چیست
میگفتند : این بادهنوشی بیریای ما بهتر از زهد ریایی صوفیانست :
بادهنوشی که در آن هیچ ریایی نبود بهتر از زهدفروشی که درو روی ریاست
میگفتند : خود صوفیان نیز مِی میخورند ولی در نهان :
خمشکن نمیداند این قدر که صوفی را جنس خدنگی باشد همچو لعل رمانی
اگر شعرهای حافظ و دیگر خراباتیان را بخوانید پر است از نکوهش صوفیان. باید گفت :
صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست این بیشرمتران مییافتهاند. تا اینجا کشاکش ساده میبوده. لیکن سپس خراباتیان به یک کار شگفتی برخاستهاند. کاری که نخست جز شوخی و ریشخند نبوده ولی کمکم رویهی راستی بخود گرفته و چون این داستان شگفتتر است من آن را گشادهتر خواهم نوشت :
در آن کشاکش که درمیانه میرفته و خراباتیان پاسخ بصوفیان میدادهاند ، یک گام جلو گزارده خواستهاند که خرابات یا میخانه را که جایگاه مغبچگان ساغرگردان و بدمستان و قماربازان و چنگ و چغانهنوازان میبوده در ردیف «خانقاه» قرار دهند و بگویند اینجا نیز یک جایگاهی برای «طی مقامات» میباشد. اینست برگشته بصوفیان گفتهاند : آخر شما چه هستید که ما نیستیم؟!.. شما در آنجا چه میدارید که ما در اینجا نمیداریم؟!..
چون صوفیان میگفتند : ما در اینجا برای خداجویی گرد آمدهایم ، اینان گفتهاند : مگر خدا تنها در خانقاه است و در میخانه نمیشود او را جست؟!.. ما هم خدا را در اینجا میجوییم.
زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابهی ماست مترس
در خرابات مغان نور خدا میبینم این عجبتر که چه نوری ز کجا میبینم
همه کس طالب یارست چه هشیار چه مست
همه جا خانهی عشقست چه مسجد چه کُنِشت
چون صوفیان دم از «عشق خدا» میزدند اینان نیز دم از عشق زدهاند و آنگاه چنین گفتهاند : ما باده را بنام همان عشق میخوریم :
ما در پیاله عکس رخ یار دیدهایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 5)
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاهاسماعیل و شاهتهماسب و شاهعباس از آن برمیخاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکارهای همچون شاهسلیمان و شاهسلطانحسین و تهماسب و مانند اینها برنمیخاستند ، و این نتیجهی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان میبود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاهسلطانحسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند. جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفتهی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان میبود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمیخاست.
چنین خاندانی ، باز دستههای انبوهی دلبستگی بایشان مینمودند و بهواخواهی از ایشان با نادر دشمنی مینمودند و از کارشکنی بازنمیایستادند و نادانی را بجایی رسانیدند که بهنگامی که نادر از توپال عثمانپاشا شکست خورده و به ایران بازگشته بود که دوباره سپاه آراید و بجنگ شتابد ، در چنین هنگامی که میبایست مردم از هیچگونه دستگیری باو بازنایستند و جان و داراک [=مال] دریغ نگویند یک محمدخان بلوچی که همراه افغانان به ایران آمده و خود یکی از دشمنان آشکار کشور ایران میبود ، سود جسته و بنام آنکه پادشاهی را برای تهماسب میخواهد بیرق نافرمانی افراشت و دستههایی از ایرانیان بسر او گرد آمدند و در کهکیلویه و شوشتر و دزفول و آن پیرامونها کوس دشمنی نادر را کوفتند ، و در نتیجهی این بود که نادر که پس از شکستن عثمانیان گرد بغداد را گرفته بود از آن دست برداشت و برای جنگ با اینان به ایران شتافت ، و پس از یک رشته خونریزیها بود که آشوب را فرونشاند.
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کمکم از یادها میرفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین میگفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمیسپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه میپنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزادهمردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته میشود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارندهاش نمیسپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته میشود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمیدهی؟!..»
از نادانی این نمیدانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم میباشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی نمیدارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که تودهی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم میداشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمیپرسید : چرا؟!. چرا میباید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمینمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشگرکشی بزرگی برمیخاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچهصفوی را پیدا میکردند تو گویی یک رهانندهای پیدا کردهاند بسر او گرد میآمدند و بشور و خروش میپرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند میساختند ، و چهبسا درویشان ویلگردی خود را ساممیرزا یا صفیمیرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار میشدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی میرسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزادهی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 5)
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاهاسماعیل و شاهتهماسب و شاهعباس از آن برمیخاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکارهای همچون شاهسلیمان و شاهسلطانحسین و تهماسب و مانند اینها برنمیخاستند ، و این نتیجهی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان میبود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاهسلطانحسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند. جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفتهی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان میبود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمیخاست.
چنین خاندانی ، باز دستههای انبوهی دلبستگی بایشان مینمودند و بهواخواهی از ایشان با نادر دشمنی مینمودند و از کارشکنی بازنمیایستادند و نادانی را بجایی رسانیدند که بهنگامی که نادر از توپال عثمانپاشا شکست خورده و به ایران بازگشته بود که دوباره سپاه آراید و بجنگ شتابد ، در چنین هنگامی که میبایست مردم از هیچگونه دستگیری باو بازنایستند و جان و داراک [=مال] دریغ نگویند یک محمدخان بلوچی که همراه افغانان به ایران آمده و خود یکی از دشمنان آشکار کشور ایران میبود ، سود جسته و بنام آنکه پادشاهی را برای تهماسب میخواهد بیرق نافرمانی افراشت و دستههایی از ایرانیان بسر او گرد آمدند و در کهکیلویه و شوشتر و دزفول و آن پیرامونها کوس دشمنی نادر را کوفتند ، و در نتیجهی این بود که نادر که پس از شکستن عثمانیان گرد بغداد را گرفته بود از آن دست برداشت و برای جنگ با اینان به ایران شتافت ، و پس از یک رشته خونریزیها بود که آشوب را فرونشاند.
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کمکم از یادها میرفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین میگفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمیسپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه میپنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزادهمردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته میشود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارندهاش نمیسپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته میشود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمیدهی؟!..»
از نادانی این نمیدانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم میباشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی نمیدارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که تودهی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم میداشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمیپرسید : چرا؟!. چرا میباید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمینمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشگرکشی بزرگی برمیخاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچهصفوی را پیدا میکردند تو گویی یک رهانندهای پیدا کردهاند بسر او گرد میآمدند و بشور و خروش میپرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند میساختند ، و چهبسا درویشان ویلگردی خود را ساممیرزا یا صفیمیرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار میشدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی میرسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزادهی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.