آقای محمدکریم فرهنگ از تهران
آقای فرهنگ از یاران و پشتیبانان دیرین پیمان و پرچم بودهاند و هستند و کوششهای ارجداری در این راه بکار بردهاند.
خوانندگان پرچم رشته گفتارهای شیرین ایشان را در روزنامه زیر عنوان «دانستنیها و آموختنیها» خوانده و گمان نمیکنم باین زودی فراموش کردهاند.
(پرچم نیمهماهه ، شمارهی یکم)
آقای فرهنگ از یاران و پشتیبانان دیرین پیمان و پرچم بودهاند و هستند و کوششهای ارجداری در این راه بکار بردهاند.
خوانندگان پرچم رشته گفتارهای شیرین ایشان را در روزنامه زیر عنوان «دانستنیها و آموختنیها» خوانده و گمان نمیکنم باین زودی فراموش کردهاند.
(پرچم نیمهماهه ، شمارهی یکم)
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم و سوم : باید هر کس باندازهی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد (تکهی دو از دو)
این راز پیشههاست ، باید دربایستهای زندگی بسیجیده شود و چون پیشهوران ناچارند کالاها و کارهای خود را با یکدیگر عوض کنند ـ چنانکه برزگر ناچار است از فزونی گندم و جو خویش به پارچهباف داده ازو پارچه گیرد ، به درزی داده آن پارچه را رخت دوزاند ، به گِلکار داده خانه بنیاد گزارد ، و همچنین دیگران که همگی نیاز بکار و کالای یکدیگر دارند ـ از اینجا بداد و ستد نیاز افتاده و پای پول بمیان آمده. از دیدهی زندگانی پول را ارجی نیست و آن را نتوان دارایی شمرد. دارایی زمین بارده و هوای پاکیزه و آفتاب تابانست که کشورها دارند.
در زمانهای باستان خود کالاها را عوض میکردند. سپس آن را دشوار یافته ، زر یا سیم یا فلز دیگری را برگزیدهاند که با آن داد و ستد نمایند و نام آن را پول نهادهاند.
نیز در آن زمانها هر کالایی را دارندهی آن میفروخته. سپس آسانتر دیدهاند که فروش را دیگران کنند. از اینجا بازاریان پدید آمدهاند. اینان کالاها را از دارندگان یکجا خریده بخانوادهها کمکم بفروش رسانند ، و خود کار ایشان را آسان میگردانند.
کسانی نیز کالاها را از شهری بشهری برده بفروش رسانند و اینان بازرگانند. دیگران بازرگانی را چه میدانند بدانند ما آن را راهی برای پیشرفت کار زندگانی میشناسیم. کشاورزان و پیشهوران آنچه باید کارند و بافند و سازند و بازاریان و بازرگانان میانجی شده آنها را بیکدیگر رسانند. اینست معنی داد و ستد و بازرگانی.
بدینسان دربایستهای زندگی از خوراک و پوشاک و نشیمن و دیگر چیزها آماده گردیده در دسترس هر کس گزارده میشود ولی زیست یک توده با اینها تنها انجام نگیرد و به یک رشته کارها و پیشههای دیگر نیاز دارد.
مردم که در یک جا گرد آمدهاند درمیان ایشان ستمگران و دزدان و دغلکاران پیدا شوند و باید کسانی هم بر توده سرپرستی کنند که دست ستمگران و دغلکاران و دزدان را برتابند و سامان و ایمنی برپا گردانند. اینان فرمانروایان یا سررشتهداران کارهای تودهاند. نیز هر کشوری را دشمنانی باشد و باید همواره دستههایی از بهر نگهداری آماده ایستند. اینان هم سپاهیانند.
این دربارهی مردانست. زنان خانه را نگه میدارند و بچهها را میپروانند و میبافند و میدوزند و میپزند. رشتهی بزرگی از کارها را آنان میکنند.
یکایک نمیتوان شمرد. هر کاری که بسود توده است و جلو نیازی را از مردمان میگیرد کار یا پیشهی رواییست و باید بآن ارج گزاشت. کوتاه سخن اینکه آفریدگار روزی آدمیان و دربایستهای زندگی را در طبیعت بسیج کرده ، ولی باید بکوشند و آن را در دست کنند و خودِ کار و پیشه از بهر این میباشد. مردم اینها را نیک نمیدانند و امروز را بازرگانی و افزارسازی و بسیاری از پیشهها و کارها معنی خود را از دست داده و هر یکی تنها راهی برای پولاندوزی آزمندان گردیده. افزارسازان نیاز مردمان را کمتر بدیده میگیرند و جز بپولاندوزی نمیکوشند و دیوانگیشان بآنجا کشیده که بگویند باید هرچه میسازند و میبافند چنان باشد که زود از کار افتد. چرا که خریداران زود زود نیاز پیدا کنند و ماشینها بیکار نماند ، و چنین نادانی را دستور بزرگی گرفته با آب و تاب در روزنامهها بنگارند. تو گویی مردمان از بهر ماشینها میباشند ، و آنچه میباید ، بیکار نماندنِ آنهاست. در بازرگانی نیز بیش از همه بفزونی آن میکوشند و از نادانی همه چیز را زیر پای آن میگزارند. اگر بداستان کارخانههای افزار جنگ پردازیم ، و یا گفتگو از فروش داروهای پزشکی رانیم بسخن درازی نیاز خواهیم داشت. اینها از ندانستن معنی زندگانی میباشد ، و بیهوده نیست در کارها آن نابسامانیها پدید آید و در سالهای فراوانی ملیونها کسان از گرسنگی بمیرند.
رشته را از دست ندهیم. یک رشته کوششهاست که باید همگی بگردن گیرند ، و یک رشته برخورداریهاست که باید همگی بهرهمند گردند. پس میتوان گفت : باید هر کسی باندازهی شایستگی خدادادی خود ، و باندازهی کوششی که بکار میبرد ، از زندگی بهره یابد.
👇
🔸 گفتار بیستم و سوم : باید هر کس باندازهی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد (تکهی دو از دو)
این راز پیشههاست ، باید دربایستهای زندگی بسیجیده شود و چون پیشهوران ناچارند کالاها و کارهای خود را با یکدیگر عوض کنند ـ چنانکه برزگر ناچار است از فزونی گندم و جو خویش به پارچهباف داده ازو پارچه گیرد ، به درزی داده آن پارچه را رخت دوزاند ، به گِلکار داده خانه بنیاد گزارد ، و همچنین دیگران که همگی نیاز بکار و کالای یکدیگر دارند ـ از اینجا بداد و ستد نیاز افتاده و پای پول بمیان آمده. از دیدهی زندگانی پول را ارجی نیست و آن را نتوان دارایی شمرد. دارایی زمین بارده و هوای پاکیزه و آفتاب تابانست که کشورها دارند.
در زمانهای باستان خود کالاها را عوض میکردند. سپس آن را دشوار یافته ، زر یا سیم یا فلز دیگری را برگزیدهاند که با آن داد و ستد نمایند و نام آن را پول نهادهاند.
نیز در آن زمانها هر کالایی را دارندهی آن میفروخته. سپس آسانتر دیدهاند که فروش را دیگران کنند. از اینجا بازاریان پدید آمدهاند. اینان کالاها را از دارندگان یکجا خریده بخانوادهها کمکم بفروش رسانند ، و خود کار ایشان را آسان میگردانند.
کسانی نیز کالاها را از شهری بشهری برده بفروش رسانند و اینان بازرگانند. دیگران بازرگانی را چه میدانند بدانند ما آن را راهی برای پیشرفت کار زندگانی میشناسیم. کشاورزان و پیشهوران آنچه باید کارند و بافند و سازند و بازاریان و بازرگانان میانجی شده آنها را بیکدیگر رسانند. اینست معنی داد و ستد و بازرگانی.
بدینسان دربایستهای زندگی از خوراک و پوشاک و نشیمن و دیگر چیزها آماده گردیده در دسترس هر کس گزارده میشود ولی زیست یک توده با اینها تنها انجام نگیرد و به یک رشته کارها و پیشههای دیگر نیاز دارد.
مردم که در یک جا گرد آمدهاند درمیان ایشان ستمگران و دزدان و دغلکاران پیدا شوند و باید کسانی هم بر توده سرپرستی کنند که دست ستمگران و دغلکاران و دزدان را برتابند و سامان و ایمنی برپا گردانند. اینان فرمانروایان یا سررشتهداران کارهای تودهاند. نیز هر کشوری را دشمنانی باشد و باید همواره دستههایی از بهر نگهداری آماده ایستند. اینان هم سپاهیانند.
این دربارهی مردانست. زنان خانه را نگه میدارند و بچهها را میپروانند و میبافند و میدوزند و میپزند. رشتهی بزرگی از کارها را آنان میکنند.
یکایک نمیتوان شمرد. هر کاری که بسود توده است و جلو نیازی را از مردمان میگیرد کار یا پیشهی رواییست و باید بآن ارج گزاشت. کوتاه سخن اینکه آفریدگار روزی آدمیان و دربایستهای زندگی را در طبیعت بسیج کرده ، ولی باید بکوشند و آن را در دست کنند و خودِ کار و پیشه از بهر این میباشد. مردم اینها را نیک نمیدانند و امروز را بازرگانی و افزارسازی و بسیاری از پیشهها و کارها معنی خود را از دست داده و هر یکی تنها راهی برای پولاندوزی آزمندان گردیده. افزارسازان نیاز مردمان را کمتر بدیده میگیرند و جز بپولاندوزی نمیکوشند و دیوانگیشان بآنجا کشیده که بگویند باید هرچه میسازند و میبافند چنان باشد که زود از کار افتد. چرا که خریداران زود زود نیاز پیدا کنند و ماشینها بیکار نماند ، و چنین نادانی را دستور بزرگی گرفته با آب و تاب در روزنامهها بنگارند. تو گویی مردمان از بهر ماشینها میباشند ، و آنچه میباید ، بیکار نماندنِ آنهاست. در بازرگانی نیز بیش از همه بفزونی آن میکوشند و از نادانی همه چیز را زیر پای آن میگزارند. اگر بداستان کارخانههای افزار جنگ پردازیم ، و یا گفتگو از فروش داروهای پزشکی رانیم بسخن درازی نیاز خواهیم داشت. اینها از ندانستن معنی زندگانی میباشد ، و بیهوده نیست در کارها آن نابسامانیها پدید آید و در سالهای فراوانی ملیونها کسان از گرسنگی بمیرند.
رشته را از دست ندهیم. یک رشته کوششهاست که باید همگی بگردن گیرند ، و یک رشته برخورداریهاست که باید همگی بهرهمند گردند. پس میتوان گفت : باید هر کسی باندازهی شایستگی خدادادی خود ، و باندازهی کوششی که بکار میبرد ، از زندگی بهره یابد.
👇
خدا مردمان را یکسان نیافریده. یکی کمتر و یکی بیشتر کوشد. ارج کوششها نیز یکسان نیست و یک پزشک را با یک باربر یکی نتوان شمرد. پس باید رویهمرفته را بدیده گرفت و هر کسی را باندازهی سودی که بتوده رسانَد سزاوار بهرهیابی دانست. اینست آیین خدایی. اینست آنچه پایَندان[=ضامن] آسایش جهان تواند بود.کسانی خواهند گفت : این آیین چگونه روان گردد؟.. میگویم : این نه کار دشواریست. ما اگر بخواهیم آن را روان گردانیم باید بیکاری را به هر نامی که باشد ناروا شماریم و از کارها نیز آنچه نه بسود توده است و گره نیازی را باز نمیکند «همچون فالگیری و دعانویسی و مویشگری و روضهخوانی و مانند این» جلو گیریم. نیز درهای مفتخواری را از هر راهی که باشد ببندیم و این نگزاریم که یک کسی نکوشد و دستی در کارهای زندگی ندارد و نان خورَد و پول اندوزد. نیز از کشاورزان پشتیبانی نموده راه ندهیم هیچ کسی در دسترنج ایشان انباز باشد. نیز درهای بازار و بازرگانی را بروی همه باز گزاریم و پول و ماشین را که افزار کار است باندازه (محدود) گردانیم که انبوه مردمان دستشان برسد ، و این نباشد که تنها کسانی کار کنند و دیگران بیکار مانند. اینکه کسانی میگویند زندگانی نبرد است ، میگویم در نبرد باری افزارها یکسان باید بود.
از آیین زندگانی در جای دیگر سخن راندهایم (1) و باز خواهیم راند. در اینجا باین اندازه بس میکنیم.
پابرگی :
1ـ بخش یکم «آیین»
از آیین زندگانی در جای دیگر سخن راندهایم (1) و باز خواهیم راند. در اینجا باین اندازه بس میکنیم.
پابرگی :
1ـ بخش یکم «آیین»
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکهی دو از دو)
چنانکه صوفیان در زمینهی همان عشق بیشرمیهایی داشتند و شاهدبازیهای خود را عشق بخدا مینامیدند ، اینان در آن بیشرمی از صوفیان بازنماندهاند :
دوستان عیب نظربازی حافظ نکنید که من او را ز محبان خدا میبینم
میگفتند : هرچه صوفیان میدانند ما نیز میدانیم ولی نباید بگوییم :
مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
راز درون پرده ز رندان مست پرس کاین حال نیست زاهد عالی مقام را
صوفیان به هر خانقاهی پیری (شیخی) میداشتند. اینان بریشخند «پیر گبر مِیفروش» را با آن ریش و پشم مِیآلود و چرکین پیش کشیده گفتهاند : این هم «پیر» ماست. گفتهاند : این نیز رازهایی را از خدا میداند و بما یاد میدهد :
گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست
سپس از زبان همان پیر مِیفروش ـ آن پیری که هر روز دست بریشش زده میخندیدهاند ، آن پیری که در حال مستی بسر و دوشش میپریدهاند ـ پندهایی ساخته پراکنده کردهاند :
نخست موعظهی پیر مِیفروش اینست که از مُصاحِب ناجنس احتراز کنید
صوفیان میگفتند : ما میکوشیم که «منی» را در خود بکشیم و از خود درگذریم تا بخدا برسیم. اینان گفتهاند : چارهی این كار بادهنوشی است. شما سالها رنج میبرید تا از «منی» بیرون آیید. ما چون ساغری بسر میکشیم بیکبار از خود بیخود و از منی بیرون شدهایم.
در بحر مایی و منی افتادهام بیار مِی تا خلاص بخشدم از مایی و منی
چون ز جام بیخودی رطلی کشی کم زنی از بیخودی لاف منی
صوفیان مدعی میبودند که با آنکه یک مشت تهیدست و گرسنهاند تاج بپادشاهان میبخشند و هر که را بخواهند بپادشاهی توانند رسانید یا از فرمانروایی توانند انداخت. خراباتیان نیز همان ادعا را بریشخند بخود بسته گفتهاند : این گدایان لات که در گرد میخانهاند و هر کدام اگر چند شاهی از گدایی بدست میآورند به میفروش داده باده میخورند ، هر یکی جایگاه بلندی در دستگاه خدا میدارند و تاج بپادشاهان میبخشند.
با گدایان در میکده ای سالک راه بادب باش گر از سرّ خدا آگاهی
بر در میکده رندان قلندر باشند که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دست قدرت نگر و منصب صاحبجاهی
چون مردان بیکار و بیعاری میبودهاند ، روز خود را با این ریشخندها و سرکوفتها بسر میبردهاند و گاهی نیز یک بازی درمیآوردهاند بدینسان که یکی از ایشان صوفی میشده که چون سالها در خانقاه بسر برده و از رنج و ریاضت به «مقامی» نرسیده باین اندیشه افتاده که بخرابات بیاید ، و در اینجا «طی مقامات» کند و اینست بدر خرابات آمده و آن را میزند و خراباتیان در برویش باز نمیکنند ، یا میگویند خرقهی تو ناپاک است ، برو بشوی و بیا :
شستشویی کن و آنگه بخرابات خرام که نگردد ز تو این دیر مغان آلوده
از اینگونه بازیها و بازیچهها فراوان داشتهاند. شگفتتر از همه آنکه این مانندهسازی خراباتیان در برابر صوفیان که چنانکه گفتیم نخست عنوان شوخی و بازی داشته ، کمکم رویهی دیگری بخود گرفته که بیشتری از خود صوفیان نیز بآن پرداختهاند.
این یک کار دیگری برای صوفیان شده که هر یکی از ایشان دم از رندی زند (رندی که ضد صوفیگری بوده) و نام خرابات برد ، و سخنی از بادهخواری گوید. این خود یک «مقامی» گردیده که هر صوفی بایستی بپیماید. صوفیانی که پس از زمان حافظ آمدهاند بیشتر آنان همین سخنان حافظ را که بضد آنها بوده گرفته و تکرار کردهاند. هاتف اسپهانی و عصمت بخارایی و دیگران در این باره داد «سخنسنجی» دادهاند. از اینجا اندازهی فهم و خرد آنان را توان دانست.
🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکهی دو از دو)
چنانکه صوفیان در زمینهی همان عشق بیشرمیهایی داشتند و شاهدبازیهای خود را عشق بخدا مینامیدند ، اینان در آن بیشرمی از صوفیان بازنماندهاند :
دوستان عیب نظربازی حافظ نکنید که من او را ز محبان خدا میبینم
میگفتند : هرچه صوفیان میدانند ما نیز میدانیم ولی نباید بگوییم :
مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
راز درون پرده ز رندان مست پرس کاین حال نیست زاهد عالی مقام را
صوفیان به هر خانقاهی پیری (شیخی) میداشتند. اینان بریشخند «پیر گبر مِیفروش» را با آن ریش و پشم مِیآلود و چرکین پیش کشیده گفتهاند : این هم «پیر» ماست. گفتهاند : این نیز رازهایی را از خدا میداند و بما یاد میدهد :
گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست
سپس از زبان همان پیر مِیفروش ـ آن پیری که هر روز دست بریشش زده میخندیدهاند ، آن پیری که در حال مستی بسر و دوشش میپریدهاند ـ پندهایی ساخته پراکنده کردهاند :
نخست موعظهی پیر مِیفروش اینست که از مُصاحِب ناجنس احتراز کنید
صوفیان میگفتند : ما میکوشیم که «منی» را در خود بکشیم و از خود درگذریم تا بخدا برسیم. اینان گفتهاند : چارهی این كار بادهنوشی است. شما سالها رنج میبرید تا از «منی» بیرون آیید. ما چون ساغری بسر میکشیم بیکبار از خود بیخود و از منی بیرون شدهایم.
در بحر مایی و منی افتادهام بیار مِی تا خلاص بخشدم از مایی و منی
چون ز جام بیخودی رطلی کشی کم زنی از بیخودی لاف منی
صوفیان مدعی میبودند که با آنکه یک مشت تهیدست و گرسنهاند تاج بپادشاهان میبخشند و هر که را بخواهند بپادشاهی توانند رسانید یا از فرمانروایی توانند انداخت. خراباتیان نیز همان ادعا را بریشخند بخود بسته گفتهاند : این گدایان لات که در گرد میخانهاند و هر کدام اگر چند شاهی از گدایی بدست میآورند به میفروش داده باده میخورند ، هر یکی جایگاه بلندی در دستگاه خدا میدارند و تاج بپادشاهان میبخشند.
با گدایان در میکده ای سالک راه بادب باش گر از سرّ خدا آگاهی
بر در میکده رندان قلندر باشند که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دست قدرت نگر و منصب صاحبجاهی
چون مردان بیکار و بیعاری میبودهاند ، روز خود را با این ریشخندها و سرکوفتها بسر میبردهاند و گاهی نیز یک بازی درمیآوردهاند بدینسان که یکی از ایشان صوفی میشده که چون سالها در خانقاه بسر برده و از رنج و ریاضت به «مقامی» نرسیده باین اندیشه افتاده که بخرابات بیاید ، و در اینجا «طی مقامات» کند و اینست بدر خرابات آمده و آن را میزند و خراباتیان در برویش باز نمیکنند ، یا میگویند خرقهی تو ناپاک است ، برو بشوی و بیا :
شستشویی کن و آنگه بخرابات خرام که نگردد ز تو این دیر مغان آلوده
از اینگونه بازیها و بازیچهها فراوان داشتهاند. شگفتتر از همه آنکه این مانندهسازی خراباتیان در برابر صوفیان که چنانکه گفتیم نخست عنوان شوخی و بازی داشته ، کمکم رویهی دیگری بخود گرفته که بیشتری از خود صوفیان نیز بآن پرداختهاند.
این یک کار دیگری برای صوفیان شده که هر یکی از ایشان دم از رندی زند (رندی که ضد صوفیگری بوده) و نام خرابات برد ، و سخنی از بادهخواری گوید. این خود یک «مقامی» گردیده که هر صوفی بایستی بپیماید. صوفیانی که پس از زمان حافظ آمدهاند بیشتر آنان همین سخنان حافظ را که بضد آنها بوده گرفته و تکرار کردهاند. هاتف اسپهانی و عصمت بخارایی و دیگران در این باره داد «سخنسنجی» دادهاند. از اینجا اندازهی فهم و خرد آنان را توان دانست.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 6)
2) داستان جنبش مشروطه : خوانندگان پیمان با این داستان آشنایند. دیگران هم توانند «تاریخ مشروطه» را بخوانند. این داستان که در زمان ما رخ داد ، اگر نیک سنجیده و اندیشیده شود ، گواه روشن دیگری بگفتههای ماست.
در سال 1285 (1324) که در ایران جنبش مشروطهخواهی رخ داد ، یک شور و سَهِشی در مردم پدیدار شد که کمتر مانند دارد. در سراسر کشور ، انبوه مردم ، از بازاریان و بازرگانان و ملایان و دیهداران و دیهنشینان و دیگران بتکان آمده همگی بآرزوی نیک بودن و نیکی کردن و کوشیدن افتادند. اگرچه در برخی جاها این تکان کمژرفا میبود ، و دستهی بزرگی از مردم نمیدانستند چه کار کنند. بااینهمه رویهمرفته تکان بسیار بزرگی بود و در توده یک خواهش و آرزوی نیرومندی برای همدستی کردن در راه کشور و کوشیدن پیدا شده بود. جز از درباریان که دستهی کمی میبودند دیگران همه از گرفتن مشروطه شادمانی مینمودند و برای کوشش در راه کشور و توده آمادگی نشان میدادند. ملایان و سیدان ، تفنگ بدوش انداخته و دامن بکمر زده ، با دیگران به رده ایستاده مشق سربازی میکردند.
این جوش و جنب ایرانیان و همدستی آنان بسیاری از نویسندگان اروپایی را بشگفت انداخته بود که ستایشهای پیاپی مینوشتند و پارهای از ایشان از آیندهی درخشان آسیا گفتگو بمیان میآوردند.
این در سال نخست مشروطه بود. لیکن در سال دوم و سومِ آن دستههای بزرگی از مشروطهخواهی بازگشتند و این بار بجای هواداری بدشمنی برخاستند و کمکم کار را بخونریزی رسانیدند. در تبریز که فروزانترین کانون شورش میبود ، مردم دَوَچی که پیشگامان مشروطهخواهی آنان شده بودند ، این بار هم پرکینهترین دشمنان آزادی آنان شدند. آن شور آزادیخواهی و همدستی این زمان جا بکشاکش و پراکندگی داده و اروپاییان بجای آن ستایشها بنکوهش و بدبینی پرداختند ، روزنامهی تیمس انگلیس آسیاییان را «مردمان ناشایا» خواند.
چرا چنین شد؟.. چرا آن دستهها از مشروطه بازگشتند؟.. باشد که دیگران پاسخ این را آماده ندارند. ولی ما آن را آماده میداریم. میباید گفت : برای آنکه آلودگیهای کهن درمیان توده میبود که خواه و ناخواه کار خود را میکرد و نتیجهی تلخ خود را میداد.
[دنبالهی گفتار را فرداشب بخوانید.]
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 6)
2) داستان جنبش مشروطه : خوانندگان پیمان با این داستان آشنایند. دیگران هم توانند «تاریخ مشروطه» را بخوانند. این داستان که در زمان ما رخ داد ، اگر نیک سنجیده و اندیشیده شود ، گواه روشن دیگری بگفتههای ماست.
در سال 1285 (1324) که در ایران جنبش مشروطهخواهی رخ داد ، یک شور و سَهِشی در مردم پدیدار شد که کمتر مانند دارد. در سراسر کشور ، انبوه مردم ، از بازاریان و بازرگانان و ملایان و دیهداران و دیهنشینان و دیگران بتکان آمده همگی بآرزوی نیک بودن و نیکی کردن و کوشیدن افتادند. اگرچه در برخی جاها این تکان کمژرفا میبود ، و دستهی بزرگی از مردم نمیدانستند چه کار کنند. بااینهمه رویهمرفته تکان بسیار بزرگی بود و در توده یک خواهش و آرزوی نیرومندی برای همدستی کردن در راه کشور و کوشیدن پیدا شده بود. جز از درباریان که دستهی کمی میبودند دیگران همه از گرفتن مشروطه شادمانی مینمودند و برای کوشش در راه کشور و توده آمادگی نشان میدادند. ملایان و سیدان ، تفنگ بدوش انداخته و دامن بکمر زده ، با دیگران به رده ایستاده مشق سربازی میکردند.
این جوش و جنب ایرانیان و همدستی آنان بسیاری از نویسندگان اروپایی را بشگفت انداخته بود که ستایشهای پیاپی مینوشتند و پارهای از ایشان از آیندهی درخشان آسیا گفتگو بمیان میآوردند.
این در سال نخست مشروطه بود. لیکن در سال دوم و سومِ آن دستههای بزرگی از مشروطهخواهی بازگشتند و این بار بجای هواداری بدشمنی برخاستند و کمکم کار را بخونریزی رسانیدند. در تبریز که فروزانترین کانون شورش میبود ، مردم دَوَچی که پیشگامان مشروطهخواهی آنان شده بودند ، این بار هم پرکینهترین دشمنان آزادی آنان شدند. آن شور آزادیخواهی و همدستی این زمان جا بکشاکش و پراکندگی داده و اروپاییان بجای آن ستایشها بنکوهش و بدبینی پرداختند ، روزنامهی تیمس انگلیس آسیاییان را «مردمان ناشایا» خواند.
چرا چنین شد؟.. چرا آن دستهها از مشروطه بازگشتند؟.. باشد که دیگران پاسخ این را آماده ندارند. ولی ما آن را آماده میداریم. میباید گفت : برای آنکه آلودگیهای کهن درمیان توده میبود که خواه و ناخواه کار خود را میکرد و نتیجهی تلخ خود را میداد.
[دنبالهی گفتار را فرداشب بخوانید.]
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم و چهارم : آموزگاران و فَرهیختاران (تکهی یک از دو)
این کتاب همه پاکی و همه راستی است. من آن را از بهر پاکان و راستان نوشتم. هستند نادانانی که با مغز پر باد به هر گفتهای که رسیدند نافهمیده و نااندیشیده خرده گیرند ، هستند خودنمایانی که هر سخنی را گرفته در اینجا و آنجا مایهی خودنمایی سازند ، هستند پندارپرستانی که از یک گفتار آنچه بسودشان میباشد گرفته و آنچه نه بسودشان است ناشنیده انگارند ، هستند آن بدنهادانی که هر کاری تا پیش نرفته کناره گیرند و همینکه پیش رفت درزمان خود را بآن رسانند. این کتاب از بهر آن ناپاکان نیست. دوباره میگویم : این کتاب از بهر آن ناپاکان نیست.
من این را از بهر کسانی نوشتم که درماندگی شرق را دریافته و با دل پردرد چاره میجویند. مردانی که نهاد پاک میدارند و میخواهند پاکدلانه در این راه کوشند. این کسانند که باید از دیگران جدا گردند و یکدل و یکزبان برستگاری جهان کوشند. این کسانند که ما میخواهیم آموزگاران و فَرهیختاران[مربی] مردمان باشند.
بدانید ای برادران : آنچه یک توده را نابود سازد اندیشههای بیهوده و پراکنده است. اندیشههای بیهوده و پراکنده از یکسو مردم را از هم پراکند و توده را از نیرو اندازد و از یکسو دلها را بخود واداشته از پرداختن بکار و زندگی دور سازد. کسانی را اینها خرد مینماید. ولی گرفتاری بس بزرگی میباشد.
دوباره میگوییم : آنچه ایران را لگدمال پای مغولان گردانید این پتیارهگرفتاری بود. اگر چنگیزخان در آغاز قرن پنجم برخاستی کمتر کاری توانستی. تا این هنگام ایرانیان بیداردلانه زندگی مینمودند و گذشته از فرمانروایان و لشکرهای ایشان از خود توده ، مردان کاری فراوان برمیخاست ولی از آن سپس بدآموزیهایی از صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و مانند اینها رواج یافت ، و در دویست سال همهی دلها را با اندیشههای پراکنده آکند ، و یکباره توده را از هم پراکند ، و خود نتیجهی اینها بود که صدملیون مردم گوسفندوار زبون گرگان مغول گردیدند. نتیجهی اینها بود که چنگیزخان چهار سال در آنسوی جیحون نشست و کشتارهای پیاپی کرد و از سراسر کشور یک مرد برنخاست که مردم را بشوراند و بر سر دشمن کشاند. اگر کسی انگیزهی این داستان دلگداز را خواهد باید بگوید : ملیونها زنان و کودکان بیگناه قربانی هوسهای پست خانقاهنشینان و یاوهبافان و دیگر بدآموزان تیرهدرون گردیدند.
امروز نیز بدترین گرفتاری شرق آنست. امروز نه تنها مردمان از راه بیرون رفتهاند ، خود راهی درمیان نمانده. گمراهیها و پراکندهاندیشیها که از قرنهای پیشین مانده از صد سال باز آنها را هرچه فزونتر گردانیده و تا توانستهاند این آتش گرفتاری را دامن زدهاند. کارگرترین افزاری که سیاست غرب در دست میدارد همینست.
زندگانی راه خواهد و باید مردمان همواره چشم بجلو دارند و بیدار باشند. بیچاره شرقیان نه تنها راه نمیدارند و همه سرگردانند ، در آن سرگردانی نیز همه رو بسوی پشت سر میدارند و جز بگذشته نمیپردازند.
این خود گرفتاری را هرچه بدتر گردانیده و شما آن را ببینید که چه کوششهایی برای سرگرمی مردمان با گذشته بکار میرود و هر زمان چه زمینههای نوین دیگری پدید آورده میشود. از گذشته به نیکیها پرداختن خطاست ، چه رسد باینکه کسانی به بدیها و آلودگیها پردازند و خود را سرگرم آنها سازند.
🔸 گفتار بیستم و چهارم : آموزگاران و فَرهیختاران (تکهی یک از دو)
این کتاب همه پاکی و همه راستی است. من آن را از بهر پاکان و راستان نوشتم. هستند نادانانی که با مغز پر باد به هر گفتهای که رسیدند نافهمیده و نااندیشیده خرده گیرند ، هستند خودنمایانی که هر سخنی را گرفته در اینجا و آنجا مایهی خودنمایی سازند ، هستند پندارپرستانی که از یک گفتار آنچه بسودشان میباشد گرفته و آنچه نه بسودشان است ناشنیده انگارند ، هستند آن بدنهادانی که هر کاری تا پیش نرفته کناره گیرند و همینکه پیش رفت درزمان خود را بآن رسانند. این کتاب از بهر آن ناپاکان نیست. دوباره میگویم : این کتاب از بهر آن ناپاکان نیست.
من این را از بهر کسانی نوشتم که درماندگی شرق را دریافته و با دل پردرد چاره میجویند. مردانی که نهاد پاک میدارند و میخواهند پاکدلانه در این راه کوشند. این کسانند که باید از دیگران جدا گردند و یکدل و یکزبان برستگاری جهان کوشند. این کسانند که ما میخواهیم آموزگاران و فَرهیختاران[مربی] مردمان باشند.
بدانید ای برادران : آنچه یک توده را نابود سازد اندیشههای بیهوده و پراکنده است. اندیشههای بیهوده و پراکنده از یکسو مردم را از هم پراکند و توده را از نیرو اندازد و از یکسو دلها را بخود واداشته از پرداختن بکار و زندگی دور سازد. کسانی را اینها خرد مینماید. ولی گرفتاری بس بزرگی میباشد.
دوباره میگوییم : آنچه ایران را لگدمال پای مغولان گردانید این پتیارهگرفتاری بود. اگر چنگیزخان در آغاز قرن پنجم برخاستی کمتر کاری توانستی. تا این هنگام ایرانیان بیداردلانه زندگی مینمودند و گذشته از فرمانروایان و لشکرهای ایشان از خود توده ، مردان کاری فراوان برمیخاست ولی از آن سپس بدآموزیهایی از صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و مانند اینها رواج یافت ، و در دویست سال همهی دلها را با اندیشههای پراکنده آکند ، و یکباره توده را از هم پراکند ، و خود نتیجهی اینها بود که صدملیون مردم گوسفندوار زبون گرگان مغول گردیدند. نتیجهی اینها بود که چنگیزخان چهار سال در آنسوی جیحون نشست و کشتارهای پیاپی کرد و از سراسر کشور یک مرد برنخاست که مردم را بشوراند و بر سر دشمن کشاند. اگر کسی انگیزهی این داستان دلگداز را خواهد باید بگوید : ملیونها زنان و کودکان بیگناه قربانی هوسهای پست خانقاهنشینان و یاوهبافان و دیگر بدآموزان تیرهدرون گردیدند.
امروز نیز بدترین گرفتاری شرق آنست. امروز نه تنها مردمان از راه بیرون رفتهاند ، خود راهی درمیان نمانده. گمراهیها و پراکندهاندیشیها که از قرنهای پیشین مانده از صد سال باز آنها را هرچه فزونتر گردانیده و تا توانستهاند این آتش گرفتاری را دامن زدهاند. کارگرترین افزاری که سیاست غرب در دست میدارد همینست.
زندگانی راه خواهد و باید مردمان همواره چشم بجلو دارند و بیدار باشند. بیچاره شرقیان نه تنها راه نمیدارند و همه سرگردانند ، در آن سرگردانی نیز همه رو بسوی پشت سر میدارند و جز بگذشته نمیپردازند.
این خود گرفتاری را هرچه بدتر گردانیده و شما آن را ببینید که چه کوششهایی برای سرگرمی مردمان با گذشته بکار میرود و هر زمان چه زمینههای نوین دیگری پدید آورده میشود. از گذشته به نیکیها پرداختن خطاست ، چه رسد باینکه کسانی به بدیها و آلودگیها پردازند و خود را سرگرم آنها سازند.
🔶 یکم دیماه و داستانش
🔸 تکهی یک
چنانکه خوانندگان میدانند ما یکم دیماه (یا روز یکم زمستان) را عید گرفته در آنروز در همه جا کتابهایی را میسوزانیم. این کار را چرا میکنیم؟.. کتابها را چرا میسوزانیم؟.. برای اینکه آنها را سرچشمهی بدبختیها میشناسیم و به یاری خدا و بخواست او بخشکانیدن آن سرچشمه میکوشیم.
کسانی بما ایراد گرفته رنجیدگی مینمایند. میگویم : از رنجیدگی چه برخیزد؟!. بهتر است بسخنان ما گوش دهید و با ما بداوری بنشینید که اگر حق با شماست ما دست از این رفتار برداریم وگرنه شما نیز با ما همدستی کنید.
ما باین کار بیمقدمه برنخاستهایم. ما سالهاست در این راه میکوشیم و تاکنون صد گفتار بیشتر نوشته این نشان دادهایم که مایهی بدبختی این مردم اندیشههای پریشان و بدآموزیهای فراوانیست که در کتابها و مغزها جا گرفته. این را با دلیلهای بسیار ، روشن گردانیدهایم.
سپس چون بکوشش پرداخته میخواهیم به یاری آفریدگار جهان ریشهی آن بدآموزیها را براندازیم در آن راهست که بنابود کردن کتابها میکوشیم و هرچه را بدست آوردیم بآتش میکشیم. دوباره میگویم : این کار را با خواست خدا میکنیم.
کنون شما هر سخنی دارید بگویید. آیا این توده را بدبخت و گرفتار میدانید؟!. اگر میدانید انگیزهی آن چیست؟!. چرا بیست ملیون مردم نمیتوانند بسرفرازی و آسودگی زندگی کنند؟!. چرا نمیتوانند این سرزمین باردهی را که خدا بآنان داده نگه دارند و آباد گردانند و از آن بهره جویند؟!.. چرا همیشه توسریخور و لگدمالند؟!. چرا از هر حادثهای شکستیافته بیرون میآیند؟!.. آیا ایرانیان چه چیزشان کمتر از دیگرانست؟!.. ساختمان تنیشان ناتوانتر است؟! ، نیروهای مغزیشان کمتر است؟!.. آخر از چیست که بدینسان زبون و درماندهاند؟!..
ما انگیزهی اینها را روشن گردانیدهایم. دوباره میگویم : بنیاد بدبختی این مردم آن بدآموزیهاست که از کتابها و یا از روزنامهها یاد میگیرند. اینست گمراه گردیده از دانستن حقایق زندگانی و از هر چیزی که مایهی پیشرفت توده و نیرومندی کشور ، [و] بالاخره وسیلهی آسایش تواند بود بیبهره میمانند.
مثلاً در نتیجهی آن کتابهاست که مینشینند و سخن از پیشامدهای هزار و سیصد سال پیش بمیان میآورند و بر سر اینکه ابوبکر خلیفه بایستی بود یا علی باهم کشاکش میکنند ، در نتیجهی آنهاست که خدا و آیین او را نشناخته در سختیها از فلان گنبد گشایش کار میطلبند ، در نتیجهی آنهاست که هر زمان که در سایهی نادانیهای خود گرفتاری پیدا میکنند گستاخانه گناهان را بگردن خدا انداخته چنین وامینمایند که خدا خشم گرفته و آن گرفتاری را فرستاده و میخواهند با لابه و زاری خدا را از سر خشم فرود آورند ، در نتیجهی آنهاست که دلها پر از جبریگریست ، در نتیجهی آنهاست که زندگی را خوار داشته چنین میدانند که آبادی آنجهان جز در ویرانی اینجهان نتواند بود ، در نتیجهی آنهاست که بمشروطه که بهترین شکل حکومت است ریشخند میکنند ، میهنپرستی را که وظیفهی هر غیرتمندیست نکوهش مینمایند ، مالیات دادن و بسربازی رفتن را حرام میشمارند ، در نتیجهی آنهاست که از یک توده ، سنی و شیعی و صوفی و شیخی و کریمخانی و متشرع و علیالهی و ازلی و بهائی و اسماعیلی و زردشتی و کلیمی و مسیحی پدید آمده ... اگر بخواهم همه را بشمارم باید صد صفحه بیشتر را پر گردانم.
ما میگوییم : انگیزهی درماندگی و زبونی مردم اینهاست. اینهاست که توده را از هم پراکنده و دسته دسته بجان یکدیگر انداخته ، اینهاست که خونها را از جوش انداخته و پستی و زبونی بار آورده ، اینهاست که اندیشهها را گمراه گردانیده و از حقایق زندگانی پرت ساخته ، اینهاست که فهمها و خردها را بیکاره گردانیده ، اینهاست که خویهای ستوده را از میان برده.
شما اگر گفتههای ما را نمیپذیرید هر سخنی دارید بگویید. بگویید تا بدانیم. اینکه خود را کنار گیرید و تنها رنجیدگی نشان دهید بسیار بیهوده است. از رنجیدگی شما ما را چه باکست؟!. این خود گناهی از شماست که در چنین زمینهی بسیار ارجداری بیپروایی نمایید و کنار ایستید ، وآنگاه از یک نتیجهی روشنی که ما از گفتگوهای خود برمیداریم برنجیدگی پردازید.
🔸 تکهی یک
چنانکه خوانندگان میدانند ما یکم دیماه (یا روز یکم زمستان) را عید گرفته در آنروز در همه جا کتابهایی را میسوزانیم. این کار را چرا میکنیم؟.. کتابها را چرا میسوزانیم؟.. برای اینکه آنها را سرچشمهی بدبختیها میشناسیم و به یاری خدا و بخواست او بخشکانیدن آن سرچشمه میکوشیم.
کسانی بما ایراد گرفته رنجیدگی مینمایند. میگویم : از رنجیدگی چه برخیزد؟!. بهتر است بسخنان ما گوش دهید و با ما بداوری بنشینید که اگر حق با شماست ما دست از این رفتار برداریم وگرنه شما نیز با ما همدستی کنید.
ما باین کار بیمقدمه برنخاستهایم. ما سالهاست در این راه میکوشیم و تاکنون صد گفتار بیشتر نوشته این نشان دادهایم که مایهی بدبختی این مردم اندیشههای پریشان و بدآموزیهای فراوانیست که در کتابها و مغزها جا گرفته. این را با دلیلهای بسیار ، روشن گردانیدهایم.
سپس چون بکوشش پرداخته میخواهیم به یاری آفریدگار جهان ریشهی آن بدآموزیها را براندازیم در آن راهست که بنابود کردن کتابها میکوشیم و هرچه را بدست آوردیم بآتش میکشیم. دوباره میگویم : این کار را با خواست خدا میکنیم.
کنون شما هر سخنی دارید بگویید. آیا این توده را بدبخت و گرفتار میدانید؟!. اگر میدانید انگیزهی آن چیست؟!. چرا بیست ملیون مردم نمیتوانند بسرفرازی و آسودگی زندگی کنند؟!. چرا نمیتوانند این سرزمین باردهی را که خدا بآنان داده نگه دارند و آباد گردانند و از آن بهره جویند؟!.. چرا همیشه توسریخور و لگدمالند؟!. چرا از هر حادثهای شکستیافته بیرون میآیند؟!.. آیا ایرانیان چه چیزشان کمتر از دیگرانست؟!.. ساختمان تنیشان ناتوانتر است؟! ، نیروهای مغزیشان کمتر است؟!.. آخر از چیست که بدینسان زبون و درماندهاند؟!..
ما انگیزهی اینها را روشن گردانیدهایم. دوباره میگویم : بنیاد بدبختی این مردم آن بدآموزیهاست که از کتابها و یا از روزنامهها یاد میگیرند. اینست گمراه گردیده از دانستن حقایق زندگانی و از هر چیزی که مایهی پیشرفت توده و نیرومندی کشور ، [و] بالاخره وسیلهی آسایش تواند بود بیبهره میمانند.
مثلاً در نتیجهی آن کتابهاست که مینشینند و سخن از پیشامدهای هزار و سیصد سال پیش بمیان میآورند و بر سر اینکه ابوبکر خلیفه بایستی بود یا علی باهم کشاکش میکنند ، در نتیجهی آنهاست که خدا و آیین او را نشناخته در سختیها از فلان گنبد گشایش کار میطلبند ، در نتیجهی آنهاست که هر زمان که در سایهی نادانیهای خود گرفتاری پیدا میکنند گستاخانه گناهان را بگردن خدا انداخته چنین وامینمایند که خدا خشم گرفته و آن گرفتاری را فرستاده و میخواهند با لابه و زاری خدا را از سر خشم فرود آورند ، در نتیجهی آنهاست که دلها پر از جبریگریست ، در نتیجهی آنهاست که زندگی را خوار داشته چنین میدانند که آبادی آنجهان جز در ویرانی اینجهان نتواند بود ، در نتیجهی آنهاست که بمشروطه که بهترین شکل حکومت است ریشخند میکنند ، میهنپرستی را که وظیفهی هر غیرتمندیست نکوهش مینمایند ، مالیات دادن و بسربازی رفتن را حرام میشمارند ، در نتیجهی آنهاست که از یک توده ، سنی و شیعی و صوفی و شیخی و کریمخانی و متشرع و علیالهی و ازلی و بهائی و اسماعیلی و زردشتی و کلیمی و مسیحی پدید آمده ... اگر بخواهم همه را بشمارم باید صد صفحه بیشتر را پر گردانم.
ما میگوییم : انگیزهی درماندگی و زبونی مردم اینهاست. اینهاست که توده را از هم پراکنده و دسته دسته بجان یکدیگر انداخته ، اینهاست که خونها را از جوش انداخته و پستی و زبونی بار آورده ، اینهاست که اندیشهها را گمراه گردانیده و از حقایق زندگانی پرت ساخته ، اینهاست که فهمها و خردها را بیکاره گردانیده ، اینهاست که خویهای ستوده را از میان برده.
شما اگر گفتههای ما را نمیپذیرید هر سخنی دارید بگویید. بگویید تا بدانیم. اینکه خود را کنار گیرید و تنها رنجیدگی نشان دهید بسیار بیهوده است. از رنجیدگی شما ما را چه باکست؟!. این خود گناهی از شماست که در چنین زمینهی بسیار ارجداری بیپروایی نمایید و کنار ایستید ، وآنگاه از یک نتیجهی روشنی که ما از گفتگوهای خود برمیداریم برنجیدگی پردازید.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
امروز چه باید کرد؟.pdf
1.8 MB
🔶 امروز چه باید کرد؟
🖌 احمد کسروی
🔍 چهار نیاز بنیادی تودهی ایرانی یا «بایدهایی» که همچنان اهمیت خود را دارد. دیگر سرفصلهای اصلی یک برنامهی کاری برای کشور.
📊 شمار ساتها : 51
بازپسین پراکنش : بهمنماه 1398
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🖌 احمد کسروی
🔍 چهار نیاز بنیادی تودهی ایرانی یا «بایدهایی» که همچنان اهمیت خود را دارد. دیگر سرفصلهای اصلی یک برنامهی کاری برای کشور.
📊 شمار ساتها : 51
بازپسین پراکنش : بهمنماه 1398
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 8ـ گزارشهای نابجایی که میکنند .. (تکهی یک از دو)
چنانکه گفتیم یکی از زمینههایی که حافظ در سخنسازی خود از آن بهره میجوید ، همین کشاکش صوفی و خراباتی است که بسیاری از شعرهای او در این زمینه است. این کشاکش از آغاز زمان مغول برخاسته و خود یک سرگرمی برای شاعران بیکار و یاوهگوی خراباتی بوده که بیگمان شعرهای بسیاری در این زمینه ساختهاند (چنانکه برخی از آنها از تذکرهها بدست میآید ولی چون من دسترسی نداشتم که بیاورم چشم پوشیدم) سپس که حافظ آمده آن زمینه را بیشتر دنبال کرده و یک رنگ و روغنی بآن داده.
چنانکه گفتیم این کشاکش نخست عنوان ریشخند و شوخی داشته و هنوز از شعرهای حافظ لحن شوخی پیداست :
گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست
مرشد که در نزد صوفیان یک مرد دانا و آگاه و ریاضتکشیدهای میبوده و جایگاه بزرگی میداشته ، این بجای آن یک پیر گبر مِیفروش را که کارش از پستترین کارها بوده میشناساند و میگوید : «تفاوت ندارد. در هیچ سری نیست که رازهایی از خدا نباشد» ، و پیداست که این جز ریشخند نتواند بود.
کسانی که از این زمینهی کشاکش صوفی و خراباتی و از داستان شگفت آن که ما شرح دادیم ناآگاه میباشند معنی این رشته از شعرهای حافظ را ندانسته چنین میگویند : «حافظ با صوفیان و زاهدان ریاکار نبرد میکرده» و این را یک هنری برای حافظ میشمارند. ولی باید گفت اشتباه میکنند.
یک داستانی در بچگی شنیدهام که باید در اینجا بنویسم : پیش از زمان مشروطه در ایران «نام شب» معمول میبود. یک شبی یک دسته از خواننده و نوازنده بعروسی میروند و در پایان شب که بازمیگشتهاند نام شب نداشتهاند و یادشان نمیبوده که نام شب باید داشت و اینست چون بجایی میرسند که قراول از دور فریاد میکشد : «آینده کیستی؟.. نام شب» ، اینان درمیمانند. سردستهشان تدبیری میاندیشد ، بدینسان که بنوازندگان میگوید : شما بنوازید ، و خود نیز آواز برمیدارد : «عیش و نشاطون یریدور اردبیل ...» (جای عیش و نشاطست اردبیل). تصنیفی میبود که آن زمان در تبریز میخواندند. مقصود سردسته این میبود که یک دلخوشی بقراول بدهند و بینام شب درگذرند ، ولی نگو که نام شب همان «اردبیل» میبوده و از این سو قراول چنین میپندارد که آنان نام شب را میدانند و بدینسان نام شب میدهند. اینست پرخاش کرده فریاد میکشد : «مردکه نام شب دادن سرنا و دف نمیخواهد ، بگو «اردبیل» دیگر».
اکنون باید همان سخن را بحافظ گفت : «آقای حافظ گفتن اینکه ریاکار نباشید ، پریشانگویی نمیخواهد ، اینهمه ستایش بیمعنی از باده نمیخواهد ، اینهمه سخن از سادهبازی نمیخواهد ، اینهمه داد جبریگری دادن نمیخواهد ، اینهمه درس مستی و بیغیرتی دادن نمیخواهد ...».
آری حافظ بصوفیان ریاکار نکوهش میکند ولی خود او مردم را بجبریگری میخواند ، بمستی و رندی میخواند ، بسادهبازی و بیناموسی میخواند ، که اینها بدتر از پیروی صوفیان ریاکار است. حافظ زبانبریده چند جا بخدا گستاخی میکند که زشتترین گناهست.
در ایرانیان یک عادت بسیار زشتی پیدا شده و آن اینکه چون ستایش کسی یا نکوهش او را میشنوند ، دربارهاش خود را فریب میدهند. ما این را آزمودیم در داستان فردوسی ، که چون در سال 1313 کنگرهای بنام او در تهران برپا شد و هایهوی فردوسیبازی برخاست ، یکی فردوسی را «سپهبد» گردانیده گفتار راند که فردوسی از فنون جنگی امروزه آگاه میبوده و برای افسانهی خنک هفتخوان شاهنامه نقشهی جنگی ترتیب داد. دیگری فردوسی را پزشک گردانیده کنفرانس داد. دیگری او را یک دانشمند «پداگوژی» گردانید و «تعلیم و تربیت از نظر فردوسی» نوشت. دیگری شاهنامه را «قرآن فارسی» نامیده و چنین گفت : «همه چیز از آن میتوان درآورد». اینان نه آنکه دروغ میساختند ، از ناتوانی روان خود را فریب میدادند. این یک بیماریست که در این توده پیدا شده.
در نکوهش نیز اینچنین است. کسی را که ببدی بشناسند ، هر گونه بدی باو میبندند. چند سال پیش که اصغر بروجردی را گرفتند کسانی میرفتند و میدیدند و چون بازمیگشتند ، میگفتند : «از چشمهایش پیداست که جانیست. من همینکه دیدم شناختم که این جانیست و آن جنایتها را این کرده». در روزنامهها نیز همین را نوشتند. در حالی که از یک ماه پیش میبود که جنایت دانسته شده و شهربانی درپی جانی میگشت ، و از آن سوی اصغر بروجردی هر روز سینی بامیه در دست در میدان سپه میگردید ، و من نمیدانم این جانیشناسان چرا او را نمیشناختند؟!.. از آن سوی چشمهای اصغر همچون چشمهای دیگر بروجردیان میبود و یک معنای خاصی از آن برنمیآمد.
🔸 8ـ گزارشهای نابجایی که میکنند .. (تکهی یک از دو)
چنانکه گفتیم یکی از زمینههایی که حافظ در سخنسازی خود از آن بهره میجوید ، همین کشاکش صوفی و خراباتی است که بسیاری از شعرهای او در این زمینه است. این کشاکش از آغاز زمان مغول برخاسته و خود یک سرگرمی برای شاعران بیکار و یاوهگوی خراباتی بوده که بیگمان شعرهای بسیاری در این زمینه ساختهاند (چنانکه برخی از آنها از تذکرهها بدست میآید ولی چون من دسترسی نداشتم که بیاورم چشم پوشیدم) سپس که حافظ آمده آن زمینه را بیشتر دنبال کرده و یک رنگ و روغنی بآن داده.
چنانکه گفتیم این کشاکش نخست عنوان ریشخند و شوخی داشته و هنوز از شعرهای حافظ لحن شوخی پیداست :
گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست
مرشد که در نزد صوفیان یک مرد دانا و آگاه و ریاضتکشیدهای میبوده و جایگاه بزرگی میداشته ، این بجای آن یک پیر گبر مِیفروش را که کارش از پستترین کارها بوده میشناساند و میگوید : «تفاوت ندارد. در هیچ سری نیست که رازهایی از خدا نباشد» ، و پیداست که این جز ریشخند نتواند بود.
کسانی که از این زمینهی کشاکش صوفی و خراباتی و از داستان شگفت آن که ما شرح دادیم ناآگاه میباشند معنی این رشته از شعرهای حافظ را ندانسته چنین میگویند : «حافظ با صوفیان و زاهدان ریاکار نبرد میکرده» و این را یک هنری برای حافظ میشمارند. ولی باید گفت اشتباه میکنند.
یک داستانی در بچگی شنیدهام که باید در اینجا بنویسم : پیش از زمان مشروطه در ایران «نام شب» معمول میبود. یک شبی یک دسته از خواننده و نوازنده بعروسی میروند و در پایان شب که بازمیگشتهاند نام شب نداشتهاند و یادشان نمیبوده که نام شب باید داشت و اینست چون بجایی میرسند که قراول از دور فریاد میکشد : «آینده کیستی؟.. نام شب» ، اینان درمیمانند. سردستهشان تدبیری میاندیشد ، بدینسان که بنوازندگان میگوید : شما بنوازید ، و خود نیز آواز برمیدارد : «عیش و نشاطون یریدور اردبیل ...» (جای عیش و نشاطست اردبیل). تصنیفی میبود که آن زمان در تبریز میخواندند. مقصود سردسته این میبود که یک دلخوشی بقراول بدهند و بینام شب درگذرند ، ولی نگو که نام شب همان «اردبیل» میبوده و از این سو قراول چنین میپندارد که آنان نام شب را میدانند و بدینسان نام شب میدهند. اینست پرخاش کرده فریاد میکشد : «مردکه نام شب دادن سرنا و دف نمیخواهد ، بگو «اردبیل» دیگر».
اکنون باید همان سخن را بحافظ گفت : «آقای حافظ گفتن اینکه ریاکار نباشید ، پریشانگویی نمیخواهد ، اینهمه ستایش بیمعنی از باده نمیخواهد ، اینهمه سخن از سادهبازی نمیخواهد ، اینهمه داد جبریگری دادن نمیخواهد ، اینهمه درس مستی و بیغیرتی دادن نمیخواهد ...».
آری حافظ بصوفیان ریاکار نکوهش میکند ولی خود او مردم را بجبریگری میخواند ، بمستی و رندی میخواند ، بسادهبازی و بیناموسی میخواند ، که اینها بدتر از پیروی صوفیان ریاکار است. حافظ زبانبریده چند جا بخدا گستاخی میکند که زشتترین گناهست.
در ایرانیان یک عادت بسیار زشتی پیدا شده و آن اینکه چون ستایش کسی یا نکوهش او را میشنوند ، دربارهاش خود را فریب میدهند. ما این را آزمودیم در داستان فردوسی ، که چون در سال 1313 کنگرهای بنام او در تهران برپا شد و هایهوی فردوسیبازی برخاست ، یکی فردوسی را «سپهبد» گردانیده گفتار راند که فردوسی از فنون جنگی امروزه آگاه میبوده و برای افسانهی خنک هفتخوان شاهنامه نقشهی جنگی ترتیب داد. دیگری فردوسی را پزشک گردانیده کنفرانس داد. دیگری او را یک دانشمند «پداگوژی» گردانید و «تعلیم و تربیت از نظر فردوسی» نوشت. دیگری شاهنامه را «قرآن فارسی» نامیده و چنین گفت : «همه چیز از آن میتوان درآورد». اینان نه آنکه دروغ میساختند ، از ناتوانی روان خود را فریب میدادند. این یک بیماریست که در این توده پیدا شده.
در نکوهش نیز اینچنین است. کسی را که ببدی بشناسند ، هر گونه بدی باو میبندند. چند سال پیش که اصغر بروجردی را گرفتند کسانی میرفتند و میدیدند و چون بازمیگشتند ، میگفتند : «از چشمهایش پیداست که جانیست. من همینکه دیدم شناختم که این جانیست و آن جنایتها را این کرده». در روزنامهها نیز همین را نوشتند. در حالی که از یک ماه پیش میبود که جنایت دانسته شده و شهربانی درپی جانی میگشت ، و از آن سوی اصغر بروجردی هر روز سینی بامیه در دست در میدان سپه میگردید ، و من نمیدانم این جانیشناسان چرا او را نمیشناختند؟!.. از آن سوی چشمهای اصغر همچون چشمهای دیگر بروجردیان میبود و یک معنای خاصی از آن برنمیآمد.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 7)
نخست کیشها با مشروطه و قانون و کوشش در راه کشور و مانند اینها که خواست آزادیخواهان بود نمیساخت و خود نشدنی بود که میانهی این دو ، کشاکش و برخورد پدید نیاید ، یک کیش که پیروان آن ، میبایست همه به پیشامدهای هزاروسیصد سال پیش عربستان پردازند و زمان خود را فراموش کنند و جهان را پدید آمده بپاس چند تن درگذشته شناخته همه بستایش و پرستش آنها کوشند ، و از اینسوی چنین پندارند که ناپیدایی هست و خواهد آمد و جهان را به نیکی خواهد آورد ، و تا وی نیاید جهان نیک نخواهد بود ـ چنین کیشی با کوشش و جانفشانی در راه کشور و توده چگونه توانستی ساخت؟!..
در آغاز کار چون از یکسو جوش و سَهِش مردم بسیار نیرومند میبود و از یکسو بیشتر کسان معنی مشروطه را نمیدانستند و آن را بیش از همه ، «رواج شریعت» میشماردند ، اینبود بیچون و چرا همراهی مینمودند. ولی سپس که از یکسو جوش و سهش از تندی افتاد و از یکسو معنی مشروطه بهتر دانسته شد خواه و ناخواه جدایی میانهی آن با کیش پدید آمد و دستهی بزرگی از آن رو گردانیده و یا دو دل ایستادند.
دوم انبوهی از ملایان در ایران و عراق سالها بمردم پیشوایی کرده و از این راه نان خورده و شکوه اندوخته بودند ، و کنون که این دستگاه را بزیان کار خود میدیدند یا میبایست از آن سودهای خود چشم بپوشند و آزادانه بمردم پیوندند و یا از راه دشمنی آیند و بدخواهی نمایند. بیشتری از آنان این دوم را برگزیدند و بدشمنی برخاستند ، و چون چنانکه گفتیم داستان ناسازگاری کیش با مشروطه هم درمیان میبود بآسانی توانستند عامیان را هم برآغالَنْد (1) و آشوب بزرگی برپا گردانند.
سوم ناتوانی روانها و سستی خویها که بسیاری از آزادیخواهان بویژه درسخواندگان ، از سود خود چشمپوشی نمیتوانستند کرد ، و در کوششهایی که مینمودند دلسوزی نشان نمیدادند و پیشرفت کار را سست میگردانیدند ، و یا با یکدیگر به رشک و کینه پرداخته و دستهبندیها مینمودند ، و یا بسود دشمنان کوشیده با کشور دورویی نشان میدادند. آن پاکدلی و جانفشانی که از تودهی انبوه دیده میشد از برجستگان و پیشافتادگان دیده نمیشد.
اینها گرفتاریهاییست که در توده میبوده و ناگزیر نتیجهی خود را بیرون خواستی داد و آن شور و سهشی را که برخاسته بود از کار خواستی انداخت. یک درختی که بیمار و آسیبیافته است و اگرهم برگ و شکوفه بسیار آورد میوههای درست و فراوانی نتواند داد.
پابرگی :
1ـ نویسنده بعدها برآغالیدن را فعل لازم گرفته همیشه برآغالانیدن را متعدی و به معنی تحریک کردن (به سرپیچی و آشوب) بکار برده. ـ ویراینده
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 7)
نخست کیشها با مشروطه و قانون و کوشش در راه کشور و مانند اینها که خواست آزادیخواهان بود نمیساخت و خود نشدنی بود که میانهی این دو ، کشاکش و برخورد پدید نیاید ، یک کیش که پیروان آن ، میبایست همه به پیشامدهای هزاروسیصد سال پیش عربستان پردازند و زمان خود را فراموش کنند و جهان را پدید آمده بپاس چند تن درگذشته شناخته همه بستایش و پرستش آنها کوشند ، و از اینسوی چنین پندارند که ناپیدایی هست و خواهد آمد و جهان را به نیکی خواهد آورد ، و تا وی نیاید جهان نیک نخواهد بود ـ چنین کیشی با کوشش و جانفشانی در راه کشور و توده چگونه توانستی ساخت؟!..
در آغاز کار چون از یکسو جوش و سَهِش مردم بسیار نیرومند میبود و از یکسو بیشتر کسان معنی مشروطه را نمیدانستند و آن را بیش از همه ، «رواج شریعت» میشماردند ، اینبود بیچون و چرا همراهی مینمودند. ولی سپس که از یکسو جوش و سهش از تندی افتاد و از یکسو معنی مشروطه بهتر دانسته شد خواه و ناخواه جدایی میانهی آن با کیش پدید آمد و دستهی بزرگی از آن رو گردانیده و یا دو دل ایستادند.
دوم انبوهی از ملایان در ایران و عراق سالها بمردم پیشوایی کرده و از این راه نان خورده و شکوه اندوخته بودند ، و کنون که این دستگاه را بزیان کار خود میدیدند یا میبایست از آن سودهای خود چشم بپوشند و آزادانه بمردم پیوندند و یا از راه دشمنی آیند و بدخواهی نمایند. بیشتری از آنان این دوم را برگزیدند و بدشمنی برخاستند ، و چون چنانکه گفتیم داستان ناسازگاری کیش با مشروطه هم درمیان میبود بآسانی توانستند عامیان را هم برآغالَنْد (1) و آشوب بزرگی برپا گردانند.
سوم ناتوانی روانها و سستی خویها که بسیاری از آزادیخواهان بویژه درسخواندگان ، از سود خود چشمپوشی نمیتوانستند کرد ، و در کوششهایی که مینمودند دلسوزی نشان نمیدادند و پیشرفت کار را سست میگردانیدند ، و یا با یکدیگر به رشک و کینه پرداخته و دستهبندیها مینمودند ، و یا بسود دشمنان کوشیده با کشور دورویی نشان میدادند. آن پاکدلی و جانفشانی که از تودهی انبوه دیده میشد از برجستگان و پیشافتادگان دیده نمیشد.
اینها گرفتاریهاییست که در توده میبوده و ناگزیر نتیجهی خود را بیرون خواستی داد و آن شور و سهشی را که برخاسته بود از کار خواستی انداخت. یک درختی که بیمار و آسیبیافته است و اگرهم برگ و شکوفه بسیار آورد میوههای درست و فراوانی نتواند داد.
پابرگی :
1ـ نویسنده بعدها برآغالیدن را فعل لازم گرفته همیشه برآغالانیدن را متعدی و به معنی تحریک کردن (به سرپیچی و آشوب) بکار برده. ـ ویراینده
✴️ تو که خود را روشنفکر میدانی این سی و چند صفحه را چرا نمیخوانی؟!
(تکهی 1 از 2)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آن ایرادها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
گفتم : اول میخواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمیشود. اگر اینطور بود ما هم میبایست شروع میکردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.
گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کردهاند. من از شما میپرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...
از این حرف او من خندهام گرفت. ولی خودداری کردم.
گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. دربارهی چیز دیگری گفتگو میکردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی میتوان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.
الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکردهاید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.
گفت : بسیار خوب! 👇
(تکهی 1 از 2)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آن ایرادها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
گفتم : اول میخواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمیشود. اگر اینطور بود ما هم میبایست شروع میکردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.
گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کردهاند. من از شما میپرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...
از این حرف او من خندهام گرفت. ولی خودداری کردم.
گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. دربارهی چیز دیگری گفتگو میکردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی میتوان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.
الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکردهاید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.
گفت : بسیار خوب! 👇
✴️ تو که خود را روشنفکر میدانی این سی و چند صفحه را چرا نمیخوانی؟!
گفتم : پس نکتهی اول این بود که گفتیم ملاک درستی یا نادرستی یک سخنی تعداد هوادارهای آن نیست. دوم ، این هم درست نیست برای آنکه بدانیم یک چیزی درست است یا نه ، جستجو کنیم ببینیم مثلاً مدرک تحصیلی یا ملیت هوادارهاش چیهاست : دکترند ، مهندسند ، وکیلند ، ادیبند ، مشهورند ، گمنامند ، اروپاییند ، آمریکاییند ، آفریقاییند ...؟ این کار مثل اینست که ما پیشاپیش قبول کردهایم که خودمان عقل نداریم و درست و نادرست هر چیزی را باید با نگاه به دیگران بفهمیم.
اگر اینطور استدلال کردن درست بود و نیک و بد و راست و ناراست اینطور بدست میآمد ، پیغمبر هم نمیبایست از خداپرستی برای عرب بگوید. زیرا از یک طرف ، او یک نفر بود ولی بتپرستها هزارها نفر. از طرف دیگر ، او از بزرگان قریش نبود ولی بزرگان قریش مانند عُتبه و ابولهب و ابوسفیان و ابوطالب همه بتپرست بودند. در حالی که ملاک درستی و نادرستی و خوبی و بدی عقل است. پیغمبر هم برای آنها دلیل عقلی میآورد. میگفت : این بتها را خودتان ساختهاید. از چیزی که خودتان ساختهاید چطور گشایش در کارهاتان میخواهید؟! با اینطور دلیلهای ساده به آنها فهماند که بتپرستی غلط است. گمراهی است. بتپرستان هزارها سال دچار نافهمی و گمراهی بودهاند.
ما یک چیز تازهای را که میشنویم ، دربارهاش فکر میکنیم ، خوب که فهمیدیم قضاوت میکنیم که درست است یا نه. آدمی که کمعقل نباشد چه کار دارد به اینکه دیگران چه میگویند؟ یا چه نوشتهاند؟ او با عقل خود میسنجد که چی درست است و چی نیست.
بخصوص ، عاقل فریب «واژههای ستایشی» و هیاهوها را نمیخورد. مثلی بزنم : ببینید شما میخواهید کفش بخرید. میروید کفشفروشی ، فروشنده کفشی به شما میدهد ، پاتان میکنید و میبینید اندازه نیست ، ناراحت است. کفش را به فروشنده پس میدهید. حالا ، اگر فروشنده بگوید : آقا ! ، این کفش «آدیداس» است ، کف آن «مموری فوم» است ، چرم آن «نبوک» است ، لایهی «ضد عرق» دارد ... ، آیا این حرفها تأثیری در تصمیم شما میکند؟!
نکتهی دیگر اینکه بعضی چیزها را ما متأسفانه نه از روی بینش و سنجش و بکار بردن عقل بلکه چون اسیر تبلیغات و هیاهو بودهایم قبول کردهایم. مثلاً همین داستان شعر در ایران بیش از همه از روی هیاهو و تبلیغات روی مردم اثر کرده و بزرگ شده.
دربارهی حافظ هم لقب فریبآمیز لسانالغیب را به زبانها انداختهاند ، این دروغ و حقهبازی را بگوشها خواندهاند که حافظ غیب میداند و اگر فالش را بگیرید آن را با زبان شعرهایش به شما خواهد گفت. همینطور چون بعضی شرقشناسان که یا مأمور بودهاند یا برای خوشامد ما و برای آلوده نگاه داشتنمان دربارهی حافظ مبالغههایی کردهاند آنها را شاهد آورده و خاک به چشم مردم پاشیدهاند. اینها و سیاستهای خائنانهی داخلی دست بهم داده و شما میبینید که برای بزرگداشت او چه تلاشها که نکرده و نمیکنند.
بیشتر شعرپرستان و شاعران این نبوده که با دلیل به شعر رو آورده باشند. بلکه با سیل تبلیغات و هیاهو به این راه افتادهاند. تازه بعد از آن بوده که اگر ایرادی شنیدهاند شروع کردهاند به فکر کردن و دلیل آوردن و پاسخ دادن که : نخیر ، شعر و شاعری ضرر که ندارد هیچ ، خیلی هم چیز خوبیست.
این یک فریب و یک گمراهیست. علت گمراهی بودنش را یک کم من خواهم گفت و بیشترش را از همان دفتر میتوانید بخوانید.
اصلاً سخن کسروی ، نه تنها از شعرهای حافظ بلکه همه جور شعر و شاعری ، از جنبهی اجتماعی آن است. پرسش اصلی اینست : آیا این شعرها ، دیوانها و کتابهای شعر نو و کهنه ، نشستها و سخنرانیها و درسهای دبیرستان و دانشکدهها در این زمینه برای اجتماع سودمند است یا زیانمند؟! اگر سودمندست پس راه غلطی نیست که پیش گرفته شده و ما هم نه تنها ایرادی نخواهیم داشت ، باید مانند دیگران شروع کنیم به شعر گفتن و شعر خواندن و جستجو در دیوانها و بحث و تفحص در مناقب شاعران و حافظشناسی و حافظپژوهی و چاپ دیوان و تفسیر نوشتن بر آن ...
و اگر زیانمندست دیگر نباید (مثلاً) بگوییم : هزار سال در ایران شعر اینطور بوده و شاعران شعر سرودهاند و مردم هم خواندهاند. اگر عیبی داشت در این هزار سال باید معلوم میشد! نمیشود گفت : پس چرا تا بحال کسی به حافظ ایراد نگرفته؟! نمیشود گفت : مگر با تکریم حافظ زندگی از گردش بازمیایستد که حالا باید دست از آن برداشت؟!.. اینطور حرفها معقول نیست. سنجش هر چیزی باید با ترازوی سود و زیان اجتماع باشد.
(دنبالهی این گفتگو را فردا خواهیم آورد)
گفتم : پس نکتهی اول این بود که گفتیم ملاک درستی یا نادرستی یک سخنی تعداد هوادارهای آن نیست. دوم ، این هم درست نیست برای آنکه بدانیم یک چیزی درست است یا نه ، جستجو کنیم ببینیم مثلاً مدرک تحصیلی یا ملیت هوادارهاش چیهاست : دکترند ، مهندسند ، وکیلند ، ادیبند ، مشهورند ، گمنامند ، اروپاییند ، آمریکاییند ، آفریقاییند ...؟ این کار مثل اینست که ما پیشاپیش قبول کردهایم که خودمان عقل نداریم و درست و نادرست هر چیزی را باید با نگاه به دیگران بفهمیم.
اگر اینطور استدلال کردن درست بود و نیک و بد و راست و ناراست اینطور بدست میآمد ، پیغمبر هم نمیبایست از خداپرستی برای عرب بگوید. زیرا از یک طرف ، او یک نفر بود ولی بتپرستها هزارها نفر. از طرف دیگر ، او از بزرگان قریش نبود ولی بزرگان قریش مانند عُتبه و ابولهب و ابوسفیان و ابوطالب همه بتپرست بودند. در حالی که ملاک درستی و نادرستی و خوبی و بدی عقل است. پیغمبر هم برای آنها دلیل عقلی میآورد. میگفت : این بتها را خودتان ساختهاید. از چیزی که خودتان ساختهاید چطور گشایش در کارهاتان میخواهید؟! با اینطور دلیلهای ساده به آنها فهماند که بتپرستی غلط است. گمراهی است. بتپرستان هزارها سال دچار نافهمی و گمراهی بودهاند.
ما یک چیز تازهای را که میشنویم ، دربارهاش فکر میکنیم ، خوب که فهمیدیم قضاوت میکنیم که درست است یا نه. آدمی که کمعقل نباشد چه کار دارد به اینکه دیگران چه میگویند؟ یا چه نوشتهاند؟ او با عقل خود میسنجد که چی درست است و چی نیست.
بخصوص ، عاقل فریب «واژههای ستایشی» و هیاهوها را نمیخورد. مثلی بزنم : ببینید شما میخواهید کفش بخرید. میروید کفشفروشی ، فروشنده کفشی به شما میدهد ، پاتان میکنید و میبینید اندازه نیست ، ناراحت است. کفش را به فروشنده پس میدهید. حالا ، اگر فروشنده بگوید : آقا ! ، این کفش «آدیداس» است ، کف آن «مموری فوم» است ، چرم آن «نبوک» است ، لایهی «ضد عرق» دارد ... ، آیا این حرفها تأثیری در تصمیم شما میکند؟!
نکتهی دیگر اینکه بعضی چیزها را ما متأسفانه نه از روی بینش و سنجش و بکار بردن عقل بلکه چون اسیر تبلیغات و هیاهو بودهایم قبول کردهایم. مثلاً همین داستان شعر در ایران بیش از همه از روی هیاهو و تبلیغات روی مردم اثر کرده و بزرگ شده.
دربارهی حافظ هم لقب فریبآمیز لسانالغیب را به زبانها انداختهاند ، این دروغ و حقهبازی را بگوشها خواندهاند که حافظ غیب میداند و اگر فالش را بگیرید آن را با زبان شعرهایش به شما خواهد گفت. همینطور چون بعضی شرقشناسان که یا مأمور بودهاند یا برای خوشامد ما و برای آلوده نگاه داشتنمان دربارهی حافظ مبالغههایی کردهاند آنها را شاهد آورده و خاک به چشم مردم پاشیدهاند. اینها و سیاستهای خائنانهی داخلی دست بهم داده و شما میبینید که برای بزرگداشت او چه تلاشها که نکرده و نمیکنند.
بیشتر شعرپرستان و شاعران این نبوده که با دلیل به شعر رو آورده باشند. بلکه با سیل تبلیغات و هیاهو به این راه افتادهاند. تازه بعد از آن بوده که اگر ایرادی شنیدهاند شروع کردهاند به فکر کردن و دلیل آوردن و پاسخ دادن که : نخیر ، شعر و شاعری ضرر که ندارد هیچ ، خیلی هم چیز خوبیست.
این یک فریب و یک گمراهیست. علت گمراهی بودنش را یک کم من خواهم گفت و بیشترش را از همان دفتر میتوانید بخوانید.
اصلاً سخن کسروی ، نه تنها از شعرهای حافظ بلکه همه جور شعر و شاعری ، از جنبهی اجتماعی آن است. پرسش اصلی اینست : آیا این شعرها ، دیوانها و کتابهای شعر نو و کهنه ، نشستها و سخنرانیها و درسهای دبیرستان و دانشکدهها در این زمینه برای اجتماع سودمند است یا زیانمند؟! اگر سودمندست پس راه غلطی نیست که پیش گرفته شده و ما هم نه تنها ایرادی نخواهیم داشت ، باید مانند دیگران شروع کنیم به شعر گفتن و شعر خواندن و جستجو در دیوانها و بحث و تفحص در مناقب شاعران و حافظشناسی و حافظپژوهی و چاپ دیوان و تفسیر نوشتن بر آن ...
و اگر زیانمندست دیگر نباید (مثلاً) بگوییم : هزار سال در ایران شعر اینطور بوده و شاعران شعر سرودهاند و مردم هم خواندهاند. اگر عیبی داشت در این هزار سال باید معلوم میشد! نمیشود گفت : پس چرا تا بحال کسی به حافظ ایراد نگرفته؟! نمیشود گفت : مگر با تکریم حافظ زندگی از گردش بازمیایستد که حالا باید دست از آن برداشت؟!.. اینطور حرفها معقول نیست. سنجش هر چیزی باید با ترازوی سود و زیان اجتماع باشد.
(دنبالهی این گفتگو را فردا خواهیم آورد)
ایرانیان کار دشمنان را آسان گردانیده و با داشتن چنین دوستانی (حافظ و خیام و سعدی و مانندگان ایشان) خود دشمن خویشتن میباشند و بینیاز از بدخواهان بیگانه میتوانند ریشهی خود را بکنند. بیجهت نیست که بیگانگان اینهمه به حافظ و خیام و سعدی و مولوی «دلبسته»اند.