🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 9)
میدانم این سخت است و بآسانی پیش نخواهد رفت. زیرا بسیاری از مردم ، بلکه بیشتری از آنان کسانیند که در خود کمی [=نقص] سراغ نمیدارند و این بآنان گران میافتد که میگوییم خود را درست گردانید. یک دستهی دیگری از این اندازه هم میگذرند و هر یکی از آنان خود را دارای سرمایههایی میشناسند که بدیگران راه نمایند ، و این از سختترین کارهاست که ما آنان را از این پندار بیرون آوریم و کمیها و آلودگیهاشان را بگردنشان گزاریم. اینان از همهی سرفرازیها و آراستگیها چشم پوشیده و تنها این را برگزیدهاند که بنشینند و برتری فروشند و گردن کشند و بخود بالند ، و سر هر سخنی از توده و از بدی آن گله کنند و چنین وانمایند که این توده شایندهی کسانی همچون آنان نیست. این یک لذت بزرگی برای ایشانست. یک زمینهایست که چند گونه هوس از خودنمایی و برتریفروشی و جداسری در آن گرد آمده و از آنسوی گاهی سودهایی نیز بدست آید.
این سختی را میدانم. چیزی که هست راه همین یکیست و بس. ما اگر میخواهیم یک تودهی نیکی داریم و از پیشرفت و سرفرازی بهره یابیم راه آن همینست که میگوییم. جهان یا سپهر [=طبیعت] هیچگاه بدلخواه مردم نگردد. این مردمند که باید پیروی از آیین جهان کنند. مردمی که میخواهند با هوس و دلخواه زیند و زندگی را تنها برای خودفروشی و جداسری میخواهند سرنوشت آنان جز خواری و زبونی نتواند بود.
در نهاد آدمی خیمهای ناستوده فراوانند ، و یکی از آنها اینست که بکمی در خود گردن نگزارد و دیگری آنکه همیشه بدیگران برتری فروشد و خردهها گیرد. اینها هر دو از ریشهی خودخواهیست که از ناپاکترین خیمهاست و چون روان و خرد ناتوان باشد نیرو گیرد و شاخهها افرازد.
امروز اگر شما گفتار و کردار مردم را بیندیشید نشان این دو خیم را بسیار خواهید یافت. انبوهی از مردم هر کار بدی که بکنند بگردن شیطان اندازند. دو تن باهم گلاویز شوند و تا بر سر خشمند به کلهی یکدیگر کوبند ، و همینکه خشمهاشان فرونشست ، بجای آنکه بدانند کار بدی کردهاند و برآن باشند که پس از آن بجلوگیری از خشم کوشند ، خود را بیکبار پاک گردانیده شیطان را گناهکار شناسند.
بسیاری از زنها شیوهی ایشانست که هر چند روز یک بار ، به بهانهی رخت و کلاه و کفش ، با شوهر خود هیاهو برپا گردانند و سپس فرونشسته چنین گویند : «فلان زن جادو کرده بود. این دعوا را او انداخت».
بسیاری از مردان ، چون زیانی ببینند بجای اینکه انگیزهی آن را که پیش از همه کارندانی خود ایشان بوده بدست آورند و باری پندی گیرند و برای آینده آگاه باشند ، بچهای را که تازه زاییده شده یا عروسی را که تازه آمده «بدقدم» نامیده پیشامد را از رهگذر او شمارند.
داستان گله از چرخ و زمانه و روزگار و باور داشتن به چشمزخم و «بدقدم و خوشقدم» و «آمد و نیامد» و مانند اینها بیش از همه نتیجهی این خیم است.
کسی که یک کار بدی میکند از دشوارترین کارهاست که شما آن را بگردنش گزارید و بارها رخ دهد که در برابر یک بدکاری کوچکی چندان ایستادگی نشان دهد و بهانهها آورد که مردم را بخود خنداند و چند برابر نتیجهی آن گناه خوار و بیارج گردد.
همین رفتار را دربارهی ناآگاهیهای خود نیز نمایند و یک سخنی را که بغلط بزبان آوردند تا توانند از آن بازنگردند و برای پردهپوشی به یک نادانی چند نادانی دیگر از خود نشان دهند.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 9)
میدانم این سخت است و بآسانی پیش نخواهد رفت. زیرا بسیاری از مردم ، بلکه بیشتری از آنان کسانیند که در خود کمی [=نقص] سراغ نمیدارند و این بآنان گران میافتد که میگوییم خود را درست گردانید. یک دستهی دیگری از این اندازه هم میگذرند و هر یکی از آنان خود را دارای سرمایههایی میشناسند که بدیگران راه نمایند ، و این از سختترین کارهاست که ما آنان را از این پندار بیرون آوریم و کمیها و آلودگیهاشان را بگردنشان گزاریم. اینان از همهی سرفرازیها و آراستگیها چشم پوشیده و تنها این را برگزیدهاند که بنشینند و برتری فروشند و گردن کشند و بخود بالند ، و سر هر سخنی از توده و از بدی آن گله کنند و چنین وانمایند که این توده شایندهی کسانی همچون آنان نیست. این یک لذت بزرگی برای ایشانست. یک زمینهایست که چند گونه هوس از خودنمایی و برتریفروشی و جداسری در آن گرد آمده و از آنسوی گاهی سودهایی نیز بدست آید.
این سختی را میدانم. چیزی که هست راه همین یکیست و بس. ما اگر میخواهیم یک تودهی نیکی داریم و از پیشرفت و سرفرازی بهره یابیم راه آن همینست که میگوییم. جهان یا سپهر [=طبیعت] هیچگاه بدلخواه مردم نگردد. این مردمند که باید پیروی از آیین جهان کنند. مردمی که میخواهند با هوس و دلخواه زیند و زندگی را تنها برای خودفروشی و جداسری میخواهند سرنوشت آنان جز خواری و زبونی نتواند بود.
در نهاد آدمی خیمهای ناستوده فراوانند ، و یکی از آنها اینست که بکمی در خود گردن نگزارد و دیگری آنکه همیشه بدیگران برتری فروشد و خردهها گیرد. اینها هر دو از ریشهی خودخواهیست که از ناپاکترین خیمهاست و چون روان و خرد ناتوان باشد نیرو گیرد و شاخهها افرازد.
امروز اگر شما گفتار و کردار مردم را بیندیشید نشان این دو خیم را بسیار خواهید یافت. انبوهی از مردم هر کار بدی که بکنند بگردن شیطان اندازند. دو تن باهم گلاویز شوند و تا بر سر خشمند به کلهی یکدیگر کوبند ، و همینکه خشمهاشان فرونشست ، بجای آنکه بدانند کار بدی کردهاند و برآن باشند که پس از آن بجلوگیری از خشم کوشند ، خود را بیکبار پاک گردانیده شیطان را گناهکار شناسند.
بسیاری از زنها شیوهی ایشانست که هر چند روز یک بار ، به بهانهی رخت و کلاه و کفش ، با شوهر خود هیاهو برپا گردانند و سپس فرونشسته چنین گویند : «فلان زن جادو کرده بود. این دعوا را او انداخت».
بسیاری از مردان ، چون زیانی ببینند بجای اینکه انگیزهی آن را که پیش از همه کارندانی خود ایشان بوده بدست آورند و باری پندی گیرند و برای آینده آگاه باشند ، بچهای را که تازه زاییده شده یا عروسی را که تازه آمده «بدقدم» نامیده پیشامد را از رهگذر او شمارند.
داستان گله از چرخ و زمانه و روزگار و باور داشتن به چشمزخم و «بدقدم و خوشقدم» و «آمد و نیامد» و مانند اینها بیش از همه نتیجهی این خیم است.
کسی که یک کار بدی میکند از دشوارترین کارهاست که شما آن را بگردنش گزارید و بارها رخ دهد که در برابر یک بدکاری کوچکی چندان ایستادگی نشان دهد و بهانهها آورد که مردم را بخود خنداند و چند برابر نتیجهی آن گناه خوار و بیارج گردد.
همین رفتار را دربارهی ناآگاهیهای خود نیز نمایند و یک سخنی را که بغلط بزبان آوردند تا توانند از آن بازنگردند و برای پردهپوشی به یک نادانی چند نادانی دیگر از خود نشان دهند.
🔶 یکم دیماه و داستانش
🔸 تکهی چهار
در خانهی دارندهی پرچم نیز با بودن بیست تن یا بیشتر گفتاری رانده شده یک رشته کتابهایی به بخاری انداخته شد و در آن میان یک داستانی رخ داد که باید جداگانه بنویسیم. بنویسیم تا در تاریخ پاکدینان بماند.
پیش از اینکه بشرح آن داستان پردازم بهتر است به یک جُستار[=مبحث] قانونی پرداخته دو ماده از قانون حکومت نظامی را بگفتگو گزارم :
مادهی 10 قانون حکومت نظامی میگوید : «اجتماعات و انجمنها در مدت حکومت نظامی باید بکلی موقوف و متروک باشد و اگر اجتماعی منعقد شود بمجرد اخطار اولی پلیس باید متفرق شوند و در صورت مقاومت یا مخالفت ، مقاوم یا مخالف جلب بمحکمهی نظامی و محکوم بمجازات خواهد شد. هرگاه اجتماعات مزبوره کلاً یا بعضاً مسلح باشند مقارن همان اخطار اولی حاملین اسلحه توقیف و موافق حکم محکمهی نظامی مجازات میشوند».
این ماده ناروشن و درخورِ گفتگوست. آیا در زمان حکومت نظامی هر گونه «فراهمآمدن» (یا بگفتهی قانون : اجتماع) ممنوعست و گناه شمرده میشود ، و یا آن فراهمآمدنی که بزیان دولت و برای بهمزدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد؟.. آیا کدام یکی از این دو معنی خواست قانونگزار است؟..
پیداست که با نگاه ساده ، از جملههای ماده ، آن معنی نخست فهمیده میشود. بویژه با بودن کلمهی (بکلی) که برای تأکید است.
لیکن ما اگر از مادهی قانون این معنی را بفهمیم و بگوییم خواست قانونگزار «هر گونه فراهمآمدن» بوده است و همهی آنها را میگوید : (باید متروک و موقوف شود) ، در این حال با یک دشواری دچار خواهیم بود. زیرا از روی این معنی باید در زمان حکومت نظامی نشستهای پارلمان نیز نباشد ، ادارهها و وزارتخانهها نباشد ، دبستانها و دبیرستانها نباشد ، اگر کسی برای پسر خود عروسی میکند جشنی نگیرد ، اگر یکی مرده ختم برایش گزارده نشود ، اگر برای یک خاندانی چند تن مهمان رسید آنها را نپذیرد و از در بازگرداند ، بلکه باید خودِ خاندانها پراکنده گردند ... زیرا که همهی اینها «اجتماع» است. پس پیداست که ماده باین معنی نبوده بآن معنی دوم است. پیداست که خواست قانونگزار نه هر گونه فراهمآمدن ، بلکه آن فراهمآمدن است که بزیان دولت و برای بهم زدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد.
کسانی میگویند : ماده به همان معنی نخست است ، ولی بدیهیست که نشستهای پارلمان و ادارهها و وزارتخانهها و دبیرستانها و مانند اینها مستثناست (1) میگویم : این یک پاسخ عامیانه است. اگر شما ماده را به همان معنی آشکارش میگیرید به چه دلیل اینها را مستثنا میدارید؟!.. آنگاه بگفتهی قضات «ملاک» چیست؟.. آیا تنها نشستهای پارلمان و ادارههای دولتی و دبستانها و دبیرستانها چون مربوط بدولتست مستثنا میباشند یا اجتماعهای دیگر نیز که ضروریست مستثناست؟!..
یک قانونگزار هیچگاه این نمیکند که یک مادهای را با لفظهای عام در قانون بگنجاند و مستثنیات آن را نشمارده بفهم مردم واگزارد. ما در سراسر قانونهای ایران یک چنین مادهای سراغ نمیداریم.
پابرگی :
1ـ اين سخنيست که یکی از وزيران با نويسنده میگفت.
🔸 تکهی چهار
در خانهی دارندهی پرچم نیز با بودن بیست تن یا بیشتر گفتاری رانده شده یک رشته کتابهایی به بخاری انداخته شد و در آن میان یک داستانی رخ داد که باید جداگانه بنویسیم. بنویسیم تا در تاریخ پاکدینان بماند.
پیش از اینکه بشرح آن داستان پردازم بهتر است به یک جُستار[=مبحث] قانونی پرداخته دو ماده از قانون حکومت نظامی را بگفتگو گزارم :
مادهی 10 قانون حکومت نظامی میگوید : «اجتماعات و انجمنها در مدت حکومت نظامی باید بکلی موقوف و متروک باشد و اگر اجتماعی منعقد شود بمجرد اخطار اولی پلیس باید متفرق شوند و در صورت مقاومت یا مخالفت ، مقاوم یا مخالف جلب بمحکمهی نظامی و محکوم بمجازات خواهد شد. هرگاه اجتماعات مزبوره کلاً یا بعضاً مسلح باشند مقارن همان اخطار اولی حاملین اسلحه توقیف و موافق حکم محکمهی نظامی مجازات میشوند».
این ماده ناروشن و درخورِ گفتگوست. آیا در زمان حکومت نظامی هر گونه «فراهمآمدن» (یا بگفتهی قانون : اجتماع) ممنوعست و گناه شمرده میشود ، و یا آن فراهمآمدنی که بزیان دولت و برای بهمزدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد؟.. آیا کدام یکی از این دو معنی خواست قانونگزار است؟..
پیداست که با نگاه ساده ، از جملههای ماده ، آن معنی نخست فهمیده میشود. بویژه با بودن کلمهی (بکلی) که برای تأکید است.
لیکن ما اگر از مادهی قانون این معنی را بفهمیم و بگوییم خواست قانونگزار «هر گونه فراهمآمدن» بوده است و همهی آنها را میگوید : (باید متروک و موقوف شود) ، در این حال با یک دشواری دچار خواهیم بود. زیرا از روی این معنی باید در زمان حکومت نظامی نشستهای پارلمان نیز نباشد ، ادارهها و وزارتخانهها نباشد ، دبستانها و دبیرستانها نباشد ، اگر کسی برای پسر خود عروسی میکند جشنی نگیرد ، اگر یکی مرده ختم برایش گزارده نشود ، اگر برای یک خاندانی چند تن مهمان رسید آنها را نپذیرد و از در بازگرداند ، بلکه باید خودِ خاندانها پراکنده گردند ... زیرا که همهی اینها «اجتماع» است. پس پیداست که ماده باین معنی نبوده بآن معنی دوم است. پیداست که خواست قانونگزار نه هر گونه فراهمآمدن ، بلکه آن فراهمآمدن است که بزیان دولت و برای بهم زدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد.
کسانی میگویند : ماده به همان معنی نخست است ، ولی بدیهیست که نشستهای پارلمان و ادارهها و وزارتخانهها و دبیرستانها و مانند اینها مستثناست (1) میگویم : این یک پاسخ عامیانه است. اگر شما ماده را به همان معنی آشکارش میگیرید به چه دلیل اینها را مستثنا میدارید؟!.. آنگاه بگفتهی قضات «ملاک» چیست؟.. آیا تنها نشستهای پارلمان و ادارههای دولتی و دبستانها و دبیرستانها چون مربوط بدولتست مستثنا میباشند یا اجتماعهای دیگر نیز که ضروریست مستثناست؟!..
یک قانونگزار هیچگاه این نمیکند که یک مادهای را با لفظهای عام در قانون بگنجاند و مستثنیات آن را نشمارده بفهم مردم واگزارد. ما در سراسر قانونهای ایران یک چنین مادهای سراغ نمیداریم.
پابرگی :
1ـ اين سخنيست که یکی از وزيران با نويسنده میگفت.
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 9ـ فهرستی از بدآموزیهای حافظ (تکهی دو از دو)
2) از جهان نکوهشهای بسیار کرده. اینان یک گروهی میبودند که چون خود پی کاری نمیرفتند و خانه و افزار زندگانی آماده نمیگردانیدند ناگزیر از خوشیهای زندگی بیبهره میگردیدند ، و اینبود بکینهجویی زبان باز کرده نکوهش از جهان میسرودند.
حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست
هزار بار من این نکته کردهام تحقیق
مجو درستی عهد از جهان سستنهاد
که این عجوزه عروس هزار داماد است
حافظ اگر بهرهای از خرد میداشت ، این میدانست که در این جهان بیکار و پیشه نتوان زیست. میدانست که در کنج میخانهها نشستن و یاوه سرودن و چشم بدست این شاه و آن وزیر دوختن جهان را بخود زندان ساختنست ، و اینبود برای خود کاری یا پیشهای پیش میگرفت و نیازی بنکوهش از جهان پیدا نمیکرد.
هر چند این نکوهشها از جهان بسیار بیمعنی است. آنان معنی جهان و زندگی را ندانسته بودند و نافهمانه بسخنهایی پرداختند ، ولی همان سخنان نافهمانهی آنان در دلها جای میگیرد و مایهی کجی اندیشهها میگردد و عزمها را سست میگرداند. امروز یکی از انگیزههای بیدردی ایرانیان همان سخنانست. در نزد خود بجهان آن ارزش را نمیدهند که در راهش بکوشش و جانفشانی پردازند. از جهان همین اندازه را میخواهند که خوراک و پوشاکی از هر راهی که باشد بدست آورند و روز بگذرانند.
3) مردمان را به بیدردی و تنبلی و پستی ، و بلکه بگدایی و بیآبرویی وامیدارد :
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هرچه رنگ تعلق بگیرد آزاد است
چو خواهد شدن عالم از ما تهی گدایی بسی به ز شاهنشهی
بخواری منگر ای منعم فقیران و ضعیغان را
که صدر مسند عزت گدای ره نشین دارد
4) جبریگری را پیاپی پیش میکشد :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
اگر رنج پیشت آید و گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
تو گویی حافظ را برگمارده بودند که بمردم درس جبریگری دهد و این بدآموزیهای بیخردانه را در دلها جایگزین گرداند و اینست شما کمتر غزلی ازو پیدا میکنید که این بدآموزی در آن نباشد. هنگامی که شاعر از جبریگری سخن میراند چنان تندی نشان میدهد که تو گویی ارث پدرش را از مردم میخواهد. این موضوع نمونهی دیگری از نادانی و نافهمی حافظ و مانندگان اوست. مرد کوردرون با چشم میدید که هر کسی که بکاری میپردازد ، نتیجه از آن برمیدارد و با خوشی زندگی بسر میبرد و هر کسی که همچون خود او بیکاری و بیعاری میگزیند ، تهیدست میماند و با این حال بخود نیامده و پیاپی بزبان میآورده که ما را اختیاری نیست. خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی.
5) خرد را که گرانمایهترین دادهی خداست ، مینکوهد و بیارج میدارد :
قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق چو شبنمیست که در بحر میکشد رقمی
ما را بمنع عقل مترسان و مِی بیار کاین شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست
در دیدهی حافظ یکی از سودهای باده همین بوده که آدمی را زمانی دور از «وسوسه»ی خرد دارد :
ز باده هیچت اگر نیست این نه بس که ترا دمی ز وسوسهی عقل بیخبر دارد
بگمان حافظ در جهان هیچ حقیقتی نبوده است و از خرد سودی برنمیخاسته و یک راهی برای زندگانی نمیشده پیش گرفت :
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
این کیشهای گوناگون که نتیجهی بکار نینداختن خرد است ، در اندیشهی حافظ از نبودن هیچ حقیقتی بوده است.
6) زباندرازیهایی بخدا میکند :
شیخ ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد
یک حافظی که در یک گوشهی میخانه زندگی با پستی بسر میبرده بخدا ایرادهایی میگرفته. شاه یحیا از نامردترین فرمانروایان ایران بشمار است. خاندان مظفری همهشان خونخوار و نامرد و پیمانشکن و زینهارخوار میبودند : پدر میل بچشم پسر میکشید ، پسر پدر را میکشت ، برادر با برادر جنگ میکرد. آنگاه شاه یحیا درمیان ایشان از همگی بدتر و نامردتر بود که میتوان گفت مایهی نابودی آن خاندان بیش از همه این گردیده. یک چنین فرمانروای بیارجی را حافظ ستوده میگوید :
تعظیم تو بر جان و خرد واجب و لازم انعام تو بر کون و مکان فایض و شامل
👇
🔸 9ـ فهرستی از بدآموزیهای حافظ (تکهی دو از دو)
2) از جهان نکوهشهای بسیار کرده. اینان یک گروهی میبودند که چون خود پی کاری نمیرفتند و خانه و افزار زندگانی آماده نمیگردانیدند ناگزیر از خوشیهای زندگی بیبهره میگردیدند ، و اینبود بکینهجویی زبان باز کرده نکوهش از جهان میسرودند.
حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست
هزار بار من این نکته کردهام تحقیق
مجو درستی عهد از جهان سستنهاد
که این عجوزه عروس هزار داماد است
حافظ اگر بهرهای از خرد میداشت ، این میدانست که در این جهان بیکار و پیشه نتوان زیست. میدانست که در کنج میخانهها نشستن و یاوه سرودن و چشم بدست این شاه و آن وزیر دوختن جهان را بخود زندان ساختنست ، و اینبود برای خود کاری یا پیشهای پیش میگرفت و نیازی بنکوهش از جهان پیدا نمیکرد.
هر چند این نکوهشها از جهان بسیار بیمعنی است. آنان معنی جهان و زندگی را ندانسته بودند و نافهمانه بسخنهایی پرداختند ، ولی همان سخنان نافهمانهی آنان در دلها جای میگیرد و مایهی کجی اندیشهها میگردد و عزمها را سست میگرداند. امروز یکی از انگیزههای بیدردی ایرانیان همان سخنانست. در نزد خود بجهان آن ارزش را نمیدهند که در راهش بکوشش و جانفشانی پردازند. از جهان همین اندازه را میخواهند که خوراک و پوشاکی از هر راهی که باشد بدست آورند و روز بگذرانند.
3) مردمان را به بیدردی و تنبلی و پستی ، و بلکه بگدایی و بیآبرویی وامیدارد :
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هرچه رنگ تعلق بگیرد آزاد است
چو خواهد شدن عالم از ما تهی گدایی بسی به ز شاهنشهی
بخواری منگر ای منعم فقیران و ضعیغان را
که صدر مسند عزت گدای ره نشین دارد
4) جبریگری را پیاپی پیش میکشد :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
اگر رنج پیشت آید و گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
تو گویی حافظ را برگمارده بودند که بمردم درس جبریگری دهد و این بدآموزیهای بیخردانه را در دلها جایگزین گرداند و اینست شما کمتر غزلی ازو پیدا میکنید که این بدآموزی در آن نباشد. هنگامی که شاعر از جبریگری سخن میراند چنان تندی نشان میدهد که تو گویی ارث پدرش را از مردم میخواهد. این موضوع نمونهی دیگری از نادانی و نافهمی حافظ و مانندگان اوست. مرد کوردرون با چشم میدید که هر کسی که بکاری میپردازد ، نتیجه از آن برمیدارد و با خوشی زندگی بسر میبرد و هر کسی که همچون خود او بیکاری و بیعاری میگزیند ، تهیدست میماند و با این حال بخود نیامده و پیاپی بزبان میآورده که ما را اختیاری نیست. خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی.
5) خرد را که گرانمایهترین دادهی خداست ، مینکوهد و بیارج میدارد :
قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق چو شبنمیست که در بحر میکشد رقمی
ما را بمنع عقل مترسان و مِی بیار کاین شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست
در دیدهی حافظ یکی از سودهای باده همین بوده که آدمی را زمانی دور از «وسوسه»ی خرد دارد :
ز باده هیچت اگر نیست این نه بس که ترا دمی ز وسوسهی عقل بیخبر دارد
بگمان حافظ در جهان هیچ حقیقتی نبوده است و از خرد سودی برنمیخاسته و یک راهی برای زندگانی نمیشده پیش گرفت :
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
این کیشهای گوناگون که نتیجهی بکار نینداختن خرد است ، در اندیشهی حافظ از نبودن هیچ حقیقتی بوده است.
6) زباندرازیهایی بخدا میکند :
شیخ ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد
یک حافظی که در یک گوشهی میخانه زندگی با پستی بسر میبرده بخدا ایرادهایی میگرفته. شاه یحیا از نامردترین فرمانروایان ایران بشمار است. خاندان مظفری همهشان خونخوار و نامرد و پیمانشکن و زینهارخوار میبودند : پدر میل بچشم پسر میکشید ، پسر پدر را میکشت ، برادر با برادر جنگ میکرد. آنگاه شاه یحیا درمیان ایشان از همگی بدتر و نامردتر بود که میتوان گفت مایهی نابودی آن خاندان بیش از همه این گردیده. یک چنین فرمانروای بیارجی را حافظ ستوده میگوید :
تعظیم تو بر جان و خرد واجب و لازم انعام تو بر کون و مکان فایض و شامل
👇
ولی در برابر آفریدگار بزرگ جهان گردنکشی نموده بزباندرازیها میپردازد. میگویند : «حافظ فیلسوف بوده ، فیلسوفها نواقص کون را اظهار میکنند». میگویم فیلسوف آن پستی را از خود نشان نمیدهد که برای چند دینار «وظیفه» یک شاه یحیا را بستاید و بگوید :
روز ازل از کلک تو یک قطره سیاهی بر روی مه افتاد که شد حل مسائل
خورشید چو آن خال سیه دید بدل گفت ایکاش که من بودمی آن بندهی مقبل
فیلسوف چنان نادانی از خود نشان نمیدهد. اینها زیانهای دیوان حافظ است. بماند آنکه بیشرمانه دم از امردبازی میزند. بماند آنکه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر پندارهای بیهوده را با شیواترین زبانی بشعر آورده در دلها جایگزین میگرداند.
روز ازل از کلک تو یک قطره سیاهی بر روی مه افتاد که شد حل مسائل
خورشید چو آن خال سیه دید بدل گفت ایکاش که من بودمی آن بندهی مقبل
فیلسوف چنان نادانی از خود نشان نمیدهد. اینها زیانهای دیوان حافظ است. بماند آنکه بیشرمانه دم از امردبازی میزند. بماند آنکه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر پندارهای بیهوده را با شیواترین زبانی بشعر آورده در دلها جایگزین میگرداند.