پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ آسیبهای آلودگی به ادبیات زمان مغول

در
اطراف شعر و شاعری مقالاتی زیر عنوان داوری توده در روزنامه‌ی پرچم نشر می‌شود که حقاً برای بیداری و تنبیه جامعه‌ی ایرانی از پندار پوچی که سالیان دراز گرفتارش بوده‌اند بغایت مفید و سودمند است. خود من که نویسنده‌ی این گفتارم به حدی آلوده‌ی همان افکار ناستوده بودم که از شرح و بیانش عاجزم و خدا را شکر که مطالعه‌ی مقالات پیمان و اثرات جملات معجزنمای آن چراغ هدایت فرا راهم داشت و از آن اندیشه‌های ناروا نجاتم داد. ولی صد حیف که بهار جوانی سپری شده بود و جبران مافات میسر نبود زیرا زیانهایی که در اثر آن باورهای نابجا دچار گشته‌ام بقدری زیاد است که الی‌الابد جبران‌پذیر نیست و اگر می‌توانستم اندکی از بسیار آن حوادث را بنویسم خوانندگان محترم تصدیق می‌کردند که عقب‌ماندگی و بیچارگی ایرانیان از کجا سرچشمه می‌گیرد.

بطور خلاصه در ایام جوانی که موسم حد اعلای تکامل قوای جسمانی است همینکه دچار کمترین عدم موفقیت در کاری می‌شدم باستناد اشعاری که بخاطرم می‌رسید یا از خویشان و آشنایان و بزرگان خود می‌شنیدم مانند :

بجد و جهد چو کارت نمی‌رود از پیش بکردگار رها کرده به مصالح خویش

از تعقیب مقصود منصرف و دلسرد می‌گشتم. و یا اگر برخلاف میل و اراده‌ام وضعیتی ناگوار پیش می‌آمد بمصداق اشعار زیرین :

اگر محول کار جهانیان نه قضا است چرا مجاری احوال برخلاف رضاست
گر رنج پیشت آید وگر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
گر زمین را بآسمان دوزی ندهندت زیاده بر روزی
ای بکوشش فتاده درپی گنج گنج و دولت بکاردانی نیست
هر که را هست مال و دولت و جاه جز بتأیید آسمانی نیست
رضا بداده بده وز جبین گره بگشا که بر من و تو در اختیار نگشاده است
کس نتواند گرفت دامن دولت بزور
کوشش بیفایده است وسمه بر ابروی کور

و هزاران مانند این اشعار ، نیروی تلاش و مجاهده را در ضمیر خود خفه می‌نمودم و در صدد چاره‌جویی برنمی‌آمدم. در نتیجه در میدان نبرد زندگی شکستهای سخت می‌خوردم و همه را حمل بر مشیت الهی و اراده‌ی خداوندی نموده رضا بقضاءالله و تسلیماً لامره می‌گفتم. و این نیز تقریباً روش و دستور زندگی اکثر ایرانیان بود و همین اشعار موجبات سستی و رخوت و فتور همه را فراهم می‌ساخت و از کوشش و تلاش و جدیت برخلاف اصل مسلم تنازع بقا بازمی‌داشت و در حقیقت جمعی را منزوی و گوشه‌نشین و تنبل و بیحال و جبری و لاابالی بار می‌آورد که شعار همه‌شان این بود :

برو کنج قناعت گیر و کنج عافیت بنشین
که یک دم تنگدل بودن به بحر و بر نمی‌ارزد

و اما در قسمتهای اخلاقی می‌توانم بگویم اکثر لغزش جوانان در اثر تلقیناتی است که از مطالعه‌ی دواوین شعرا در آنها پدیدار می‌گردد. یکی از خویشان بنده حکایت می‌کرد که پدر و مادرم بغایت مقدس بوده و من نیز با تربیت آنان بار آمده بودم و جوانی پرهیزگار و متدین بودم روزی بمحفل چند نفر از جوانان همسال افتادم و مرا بباده‌خواری دعوت کردند سخت ابا و امتناع نمودم. چند شعری از سعدی و حافظ در وصف باده برایم خواندند چون پدرم به گفته‌های سعدی و حافظ با نظر تکریم و تعظیم می‌نگریست با ایمانی که در اثر تلقین پدر بگفته‌ی آنان یافته بودم آن اشعار را حجت قاطع پنداشتم و باذن فحوای آنان در همان مجلس لب بساغر آلودم و رفته رفته بقدری در عیاشی افراط کردم و مُنهَمِک [1] در هرزگی و شهوات شدم که سلامت مزاج را از دست دادم و امروز که علیل و ناتوان شده‌ام بر سراینده‌ی آن اشعار که موجب سقوط به منجلاب پستی گردیده نفرین می‌نمایم.

خود بنده در کودکی درس گلستان می‌خواندم بهمان حکایت «در عنفوان جوانی چنانکه افتد و دانی» رسیدم آموزگار که آخوند مُعَمَّری[سالمند] بود از شرح و ترجمه‌ی آن بترکی خودداری نموده و گفت روی خطاب این حکایت با شما و امثال شما نیست. گفتم نه سرآغاز آن نشان می‌دهد که خطابش با اطفال است زیرا می‌گوید چنانکه افتد و دانی یعنی وقتی که از دوران کودکی پای بمرحله‌ی جوانی گذاشتید دانی. آموزگار رنگش متغیر گشت و گفت کاش امثال این حکایات را از گلستان حذف می‌کردند و سپس چاپ می‌نمودند و بدست اطفال می‌دادند.

این حال شعرای عفیف است و اما مضامین دیوانهای انوری ابیوردی و سوزنی سمرقندی مستغنی از توصیف است. متأسفانه غالب شعرا از همین تیپ‌اند. مانند یغمای جندقی و لعلی تبریزی.

دو شب قبل با یکی از دوستان که دکتر در ادبیات هستند در همین زمینه بحث داشتیم ایشان ایراد می‌کردند که شما و هم مسلکانتان که منکر شعر و شاعری هستید به شکسپیر و پوشکین و گوته چگونه می‌نگرید در صورتی که ملتهای متمدن و بزرگ جهان آنان را از مفاخر خود می‌شمارند؟ آیا آنان را هم گرفتار پندار پوچ می‌پندارید؟ 👇
گفتم اشتباه در اینست که ما را منکر شعر و شاعری می‌دانید و حال آنکه اینطور هم نیست. شعر گفتاریست شیواتر از نثر که طبع به شنیدن آن مایل و از استماعش متلذذ می‌گردد و ما هیچگاه منکر لذایذ نیستیم.

شعر هم مانند موسیقی لازم و ملزوم عالم بشریت است و خیلی پیش از پیدایش خط یعنی در دوره‌ی ماقبل تاریخ درمیان بشر شایع و ساری بوده است و چون ضبط و حفظ آن در ذهن خیلی آسانتر از نثر است اغلب قصص و روایات را بوسیله‌ی آن سینه بسینه تحویل اخلاف می‌دادند که اکنون مدرک اکثر داستانهای باستانی گشته است مانند جنگهای تروا و سایر اساطیر یونان که هر شاعر معروف آنها را بنظم کشیده و در اودیسه و ایلیاد بعداً ثبت کرده‌اند ولی می‌گوییم هر چیز باندازه خوب است و هم به اندازه لازم است مشروط بر اینکه از حدود ادب و نزاکت خارج نشود که در این صورت پسندیده و مقبول است و الا اگر آلوده‌ی کلمات رکیک و عاری از عفت و خارج از حدود عقل و دانش باشد البته نکوهیده و ناپسند است.

و اما شعرا البته آنانکه جز نکوگویی چیز نامربوطی نسروده‌‌اند و بلکه حس شهامت و حماسه را در ملت تحریک کرده‌اند و با الفاظ مقفا و شیرین و شیوا مردم را به جدیت و کوشش و کار تحریص و ترغیب نموده‌اند و درس مکارم اخلاق بتوده‌ی خود داده‌اند بدیهی است از مفاخر ملی بشمار می‌روند و همانطور که شکسپیر و پوشکین و گوته مورد تقدیر و تکریم ملت خویشند ما نیز به همان نظر احترام و تمجید فردوسی و دقیقی را می‌نگریم و در عین حال از آنان که در قالب الفاظ سلیس تلقینات زهرآگین نموده‌اند و اشعاری برخلاف عفت و عصمت و نزاکت گفته‌اند خشنود نمی‌باشیم.

وانگهی می‌گوییم بیش از هزار سال است شعر گفته‌ایم و شعرا را ستوده‌ایم تا امروز چه نتیجه گرفته‌ایم و بکجا رسیده‌ایم حالِ امروز ما را با دوره‌ی ساسانیان مقایسه کنید و ببینید تفاوت از کجاست تا بکجا.

پس خوبست یک چندی هم لب از شعرگویی فروبندیم و از ستایش شاعران خودداری نماییم و بتربیت توده‌ی بیسواد بکوشیم و وقت خود را صرف فراگرفتن علوم و دانشهای عصر نوین نماییم تا ما هم مانند ادیسون و هانری پوانکاره و دامپر [2] و پاسکال و انشتین و پاستور علما و مخترعین عالیمقام به جهانیان تقدیم نماییم و نام خود را داخل فرهنگ دانشمندان دنیای متمدن نماییم.
محمود عمادی

(پرچم روزانه ، شماره‌ی 187)

[1] : مُنهَمِک = کوشنده و افراط کن.
[2] : اصل : خواست ، دانشمند ریاضی و فیزیک فرانسه‌ای بنام آمپر است.
شادروان نادر شکوهیان از پشتیبانان پیمان

خوانندگان پرچم گفتارهایی از آقای نادر شکوهیان در روزنامه خوانده‌اند و او را می‌شناسند. این جوان با برادرش آقای اهلی از یک خانواده‌ی شاعری (خانواده‌ی شادروان شکوهی) برخاسته و خود از بهائیان می‌بودند. ولی چون با پیمان آشنا گردیدند نه شاعریِ خاندان و نه بهائیگری زنجیر پای فهم و خرد آنان نگردید و پاکدلانه بپاکدینی گرویدند و با یک گرمی بکوشش پرداختند. ما امیدمندیم بزودی صدها و هزارها کسان دیگری از جوانان و مردان بهائی همین راه را پیش خواهند گرفت. امیدمندیم بزودی هوده‌ی آمیغها پدیدار خواهد گردید.
.
🔶 دین و جهان

🔸 یادداشت ویراینده (تکه‌ی یک از دو)

جُستارهای این کتاب گونه‌گون است. آنها در زمینه‌های دین ، دانش ، گرفتاریهای ایران و جهان و سختی زندگانی کنونی ، جنگ ،‌ مادّیگری ، ماشینیزم ، اقتصاد دادگرانه و مانند اینها می‌باشد. خواننده پاسخ پرسشهای چندی را در‌می‌‌یابد. پرسشهایی مانند اینها :

ـ آیا دانشها به تنهایی می‌تواند راهنمای آدمی در زندگانی باشد؟!.

ـ چرا به سختی زندگانی پیاپی افزوده می‌گردد؟!. (مگر نه آنکه هر روز اختراعی و کشفی رخ می‌دهد و ما انتظار آسودگی بیشتر داریم؟!.)

ـ آیا می‌توان امیدوار بود که روزی جنگ پایان پذیرد؟!.

ـ آیا دینهای کنونیِ جهان مایه‌ی گرفتاری‌اند؟!. باید بمانند یا برافتند؟!.

ـ سرچشمه‌ی رنجها و بدبختیهای آدمی چیست؟!.

ـ ارجدارترین کارهایی که در زمینه‌ی اقتصاد باید کرد تا از نارواییهای کنونی جلو گرفت چه‌هاست؟!.

ـ آیا دینها را بنیادی هست یا بیکبار بی‌بنیاد می‌باشند؟!.

ـ آیا برانگیختگان (دینگزاران) مردانی شکم‌پرست و سودجو بوده‌اند؟!.

ـ آیا یکتاپرستی دنباله‌ی بت‌پرستی است؟!.

ـ همبستگی دین و دانش چیست؟!.

ـ دین چیست؟!.

ـ خرد چیست؟!.

ـ تفاوت اندیشه و پندار چیست؟!.

ـ هیاهوی «ادبیات» که در ایران راه انداختند ، تاریخچه‌اش چه می‌باشد؟!.

ـ آیا با از میان برخاستن نیازمندیها و بینواییها ، گمراهیها (مثلاً کیشها و خرافات) نیز از میان خواهد برخاست؟!.

ـ سیاست چیست؟!.

ـ انقلاب چیست؟!.

امروز درماندگیهای کشور نه چیزیست که بتوان انکار کرد. هر کسی که اندک‌بهره‌ای از فهم و خرد دارد این را از روی پیشامدها و سنجش حال ایران با دیگر کشورها بآسانی درمی‌یابد. کار بجایی رسیده که دلسوزان و نیکخواهان را بتکاپو واداشته و پیاپی کتابها و گفتارهاست که در زمینه‌ی سرچشمه‌های بدبختی و عقب‌ماندگی ایرانیان بچاپ میرسد.

یک نکته در این کتابها جای خشنودیست و آن اینکه در آنها سرچشمه‌ی گرفتاریهامان را بیش از هر چیز در خودمان ، در فرهنگمان و در نادانیهامان ، یافته و شناسانیده‌اند. دیگر بر آن تئوری که همه‌ی گرفتاریهامان را از استعمارگران و یا تنها از دولت می‌دانست و همه‌ی گناهان را بگردن ایشان می‌انداخت خط قرمز کشیده شده. این نشان از آن دارد که اکنون بجُستار (مبحث) درماندگی کشور «واقع‌بینانه‌تر» نگریسته می‌شود.

شناخت که درست نباشد چاره‌جویی نیز نادرست از آب درمی‌آید. بسیاری از کوشندگان سیاسی باآنکه نادانیهای توده را می‌دیدند و افسوسها می‌خوردند چون سرچشمه‌ی گرفتاریها را استعمار بیگانگان و یا استبداد پادشاهان می‌پنداشتند برآن بودند که «اول قوه بدست آورند» و آنگاه «پای استعمارگران را از ایران ببرند» و سرانجام اگر فرصتی ماند بدرد نادانی توده پردازند. همین یک لغزش چه کوششهای بسیاری را که هدر نگردانید. تاریخ صد سال اخیر ایران پر است از اینگونه جنبشها.

کسروی که از جنبش مشروطه چند بار این لغزش را در کار جنبندگان دیده و هر بار بر هدر رفتن کوششها و ریخته شدن خونهاشان افسوسها خورده بود ، پس از شهریور20 که بار دیگر انبوه درسخواندگان بمیدان سیاست درآمدند و میدید این بار هم به همان لغزشگاه در کار لغزیدنند نتوانست خاموش بنشیند و بروشن گردانیدن زمینه پرداخت. او ‌گفت :

«پیشروان مشروطه نیز گرفتار این خامیها می‌بودند و چنین می‌پنداشتند كه همانكه مشروطه در این كشور روان گردید و مجلس برپا شد و قانونهایی درمیان بود ، بهمه‌ی بدبختیهای ایرانیان چاره خواهد شد و این توده رو براه پیشرفت نهاده ، در اندك‌زمانی با توده‌های بزرگ اروپایی همسری خواهد نمود ، و از خامی این نمی‌دانستند كه كیش شیعی و صوفیگری و شعرهای حافظ و سعدی و رباعیات خیام و بسیار مانند اینها با مشروطه و زندگانی آزاد و دمكراسی ناسازگار است و تا اینها هست و مغزها آلوده‌ی آنهاست ، مشروطه در ایران پیش نتواند رفت و اگرهم روان گردد جز یك دستگاه پست و ننگ‌آوری (همچون مشروطه‌ی امروزی) نتواند بود».
🔶 کار و پیشه و پول (بزبان عادی)

🔸 گفتار چهارم : پول وسیله‌ی معاوضه است ، ثروت نیست. (تکه‌ی 6)


درباره‌ي پول بارها دیده شده تاجران چنین می‌گویند : «باید سعی کرد و به تجارت خارجی افزود تا پول بیاید و مملکت ثروتمند شود». به یاد ‌دارم روزی با چند تن از تاجران مشهور آذربایجان نشسته بودیم و چون سخن از فرستادن کالا به اروپا می‌رفت من گفتم : «این راهی که شما گرفته‌اید کجست. ایران باغچه‌ي اروپا نیست که هرچه خوردنیهای خوب و کالاهای مهم است بار کنید و به اروپا بفرستید. این کشور متعلق به این مردمست و باید از چیزهای خوب آن خودشان برخوردار بشوند. چرا باید قیسی و بادام و سبزه (1) و پسته را فقط اروپاییان بخورند؟!.. به چه علت فرشهای قشنگ را تنها اروپاییان بیندازند؟!.. برای چه پرتقال و لیمو برای بیگانگان باشد که اگر آنها نخواستند آن وقت به خود ایرانیان برسد؟!.. در این زمینه قانون باید این باشد : «آنچه ‌داریم و نیاز نداریم به بیرون بفرستیم ، و آنچه نداریم و نیاز ‌داریم از بیرون بخواهیم».

از این سخن متعجب شده اینطور فهمیدند که من چون تاجر نمی‌باشم و از تجارت آگاهی ندارم این سخنان را از روی ناآگاهی می‌گویم. این بود فکر نکرده پاسخ دادند و اینطور گفتند : «اختیار دارید آقا! این مملکت فقیر است ، ما باید هرچه داریم بفرستیم تا پول بیاید و مملکت ثروتمند شود».
گفتم : شما معنی «ثروت» را نمی‌دانید. ثروت همان قیسی و کشمش و بادام و پسته و پرتقال و برنج (2) و مانند اینهاست که شما از دست می‌دهید. ثروت این چیزهاست که خوراک مردم است و باید همه از آنها برخوردار بشوند. پول ثروت نیست. پول نمی‌تواند مایه‌ي زندگانی باشد.

یکی از آنها که فهمیده‌تر ‌بود اینطور گفت : «این یک عقیده‌ي تازه‌ایست ولی ما اگر کالا به خارجه نفرستیم با چه وسیله می‌توانیم از اروپا اتومبیل و ماشین و لوازمات کارخانه و امثال اینها را وارد کنیم»؟!..

گفتم : این موضوع دیگریست و درباره‌ی آن باید فکر و چاره‌جویی کرد. آنچه ما می‌گوییم اینست که اول باید تا می‌توانیم نیازمندیهای خود را خودمان آماده کنیم و فقط چیزهایی را که خود نمی‌توانیم تهیه کنیم از اروپا بیاوریم. دوم باید از آوردن چیزهای بیهوده جلوگیری کنیم. این زیانکاری بزرگی است که قیسی و کشمش و مانند اینها را که خوراک است و مایه‌ي شیرینی کامها و نیرومندی بدنها می‌باشد به اروپا فرستاده و خانواده‌ها را از آنها محروم کنیم و از پول آنها اسباب‌بازیهای فرنگی برای کودکان پولداران و وسایل آرایش برای زنهای مفتخور آنها بیاوریم.

نمونه‌های دیگری که ما از نادانیهای ایرانیان در این زمینه دیدیم در سال 1321 بود که چون به علت حوادثی ناگهان قیمت خواربار افزایش پیدا کرد و یک خروار غله در چند روزی از هفتاد ریال به هفتصد ریال رسید ، بسیاری از روستاییان غله‌های خود را به فروش گذاشتند و بسیاری از آنها خوراک خانواده‌ی خود را نیز فروختند ، و چون یکی از آنها مثلاً دو خروار غله می‌فروخت و هزار و چهارصد ریال پول می‌گرفت انگار که گنجی پیدا کرده با صد شادی بخانه برمی‌گشت. بدبختِ نافهم گندم را که در چنان سالی ضامن زندگی خود و فرزندانش می‌توانست باشد از دست می‌داد و پولی که جز سود کمی برايش نمی‌توانست داشته باشد با رضایت می‌گرفت.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ کشمش سبز ـ کشمش سایه خشک
2ـ معلوم می‌شود ایران زمانی صادرات برنج هم داشته است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 10 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکه‌ی 4 از 4)


یک گروهی بهمین عنوان دشمنی سختی با من می‌نمودند : برخاسته بخانه‌ام می‌آمدند ، در خیابان جلوم را می‌گرفتند ، از آشنایانم پیام می‌فرستادند. فراموش نمی‌کنم شبی درخانه‌ی آشنایی بودم. دو تن بآنجا درآمدند. هر دو از آشنایان و هر دو از تبریزیان می‌بودند. دانسته شد که آمده‌اند تنها برای آنکه با من بپرخاش و دشمنی پردازند. یکی با چهره‌ی برافروخته سخن آغاز کرد : «ایرانیها از اول چیزی نبوده‌اند و هیچوقت هم چیزی نخواهند بود ...» از اینگونه پرخاشها بسیار کرد و سپس گفت : پس آن کتابی که من نوشته‌ام چه بشود؟!. همینطور از میان برود؟!..» در چند سال پیش یک کتاب کوچکی نوشته بوده و از من می‌پرسید : «پس آن چه بشود؟!..» و چون بدینسان رشته‌ی یاوه‌گویی را رها نمی‌کرد گفتم : «کوششیست که بآن برخاسته‌ایم. شما اگر دستتان برمی‌آید بیایید پیش افتید ، و اگر برنمی‌آید خاموشی گزینید و ما را بحال خود گزارید ...» با یک بیشرمی چنین گفت : «مگر من دیوانه شده‌ام پیش افتم؟!..». (1)

پس از این نوبت آن دیگری رسید که یک رشته پرخاش و یاوه‌گویی هم او کرد ، و اگر جلوگیری میزبان نبودی آن شب را جز باین زباندرازیها نپرداختندی.

آنان چرا این را می‌کردند؟!.. چه بدی از من دیده بودند؟!. سخنانی که دیگران تشنه‌وار پذیرفته و بجانفشانیهایی در راه آن آماده گردیده بودند چرا باینان بدانسان ناخوش افتاده بود؟!..

اگر بپرسید خودشان پاسخی نخواهند داشت. زیرا خودشان نمی‌دانند. ولی ما نیک می‌دانیم و چنانکه گفتیم اینان روانهاشان تیره گردیده و اینست «رستگاری جهانیان» و «خرسندی و آسایش مردم» و «پیشرفت کشور» و عنوانهای دیگری از اینگونه را تابشی در دلهای آنها نمی‌تواند بود.

می‌باید گفت : «آن معنایی که ما از این جمله‌ها می‌فهمیم و یک زمینه‌ای در دلهامان از این جمله‌ها باز می‌شود آنان نمی‌فهمند و چنین زمینه‌ای برای آنان باز نمی‌گردد». میداندار دلهای آنان جز خودخواهی نیست ، و این خودخواهیست که از برخورد با پیمان و کوششهای آن رُویه‌ی رشک بخود می‌گیرد و بدانسان بآمدن و پرخاش کردن وامی‌دارد.

پابرگی :
1ـ چون این داستان را نویسنده در جای دیگری نیز نوشته از آنجا می‌دانیم که این کسی نیست جز اسدالله مَمَقانی و آن کتابی که یاد می‌کند «دین و شئون» بوده است. ممقانی در کابینه‌ی نخست‌وزیری ساعد در 1323 وزیر دادگستری گردید. ـ ویراینده
🔶 دین و جهان

🔸 یادداشت ویراینده (تکه‌ی دو از دو)

ولی کوشندگان دهه‌ی20 ، دسته‌ای سرمست از پیروزیهای شوروی و دسته‌ای دیگر شیفته‌ی زندگانی اروپایی و فیلسوفان غرب ، باین سخنان نزدیک نمی‌آمدند تا نیک گوش دهند و نیک دریابند. در آن روزها اروپایی هرچه می‌گفت از دیده‌ی ایشان جز راست نبود. از آنسو از ناشکیبایی می‌خواستند همان «راه میان‌بر» گذشته را بپیمایند و هرچه زودتر «قوه بدست آورند». از دیده‌ی ایشان بنادانیها و گمراهیها پرداختن اموری فرهنگی بود و بکوششهای سیاسی ربطی نداشت. آنها «موضوعات فرعی» و «جنبشهایی با جنبه‌ی غیر اساسی» بودند و اینبود می‌پنداشتند «برای اینكه تأثیر كنند وقت زیادی را اشغال خواهند نمود». (1) بدینسان از پرداختن بنادانیها و آلودگیهای مردم کناره می‌جستند.

همینها بودند که این اندیشه‌ی بیپا را بمیان کشیدند : «همه‌ی گرفتاریها نتیجه‌ی فقر و احتیاجست» ، «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح كرد. دیگر چیزها خود بخود اصلاح خواهد شد».
کسروی در برابر چنین سخنانی بالا برافراشت و با دلیلهای استوار ، بیپایی آنها را نشان داد. افسوس که در کوششهای سیاسی آن سالها احساسات بر خردها چیرگی می‌نمود. از اینرو سخنان بیپایی که رنگ اروپایی می‌داشت درخشانتر از هر سخن استواری می‌نمود که یک شرقی می‌گفت. در هر حال این بار هم نتیجه اندوه‌آور و زیانمند افتاد. زیرا آن لغزش پرآسیب ، آن تئوری بیپا که تا سال 57 از زبان جنبندگان همچنان شنیده می‌شد ، سی و اند سال کوششهای مردم و پیشوایان را به بیراهه برد و همه را هدر و مردم را سالها از کوشش سیاسی نومید گردانید.

تنها پیشامدهای سال 57 و پس از آن بود که بیپایی آن تئوری را چندان آشکار ساخت که هوادارانش دیگر جای پافشاری نیافتند.

راستی آنکه برجستگان توده سخنان کسروی را دست‌کم گرفتند و دیرزمانی که گذشت از یاد بردند. در این میان اَنکیزیسیون محمدرضاشاهی ، بازداشت کتابهای او ، و جلوگیری از کوششهای یارانش باین فراموشی کمک بسیار کرد.

آنچه باعث شد پس از دهها سال بار دیگر باندیشه‌های کسروی رو بیاورند نخست از آن بود که در این زمان دراز بیپایی اندیشه‌های دیگر آشکار گردید و همگان دیدند که آنها چه اندازه از حقایق پرتند. دوم ، پیشامدهای سال 57 و پس از آن ، هشدارهای او را درباره‌ی ادعای حکومت ملایان بیادها آورد. بیاد آورد نبردهای جانفشانانه‌ی او و یارانش را با نادانیها و بدآموزیها. همچنین چنانکه پیشتر نیز گفتیم بررسیهای سالهای اخیر و کتابهایی که در این زمینه چاپ شده نشان داد که سرچشمه‌ی بدبختیها نه در رفتار کشورهای استعمارگر بلکه در اندیشه‌های زیانمندیست که در مغزها خوابیده. اینها تأییدهایی بر سخنان کسروی بود که دهها سال پیش گفته شده بود و چنین تأییدهایی رویها را بسوی اندیشه‌های او می‌گرداند.

پاکدینی یا راهی که کسروی گشود نه تنها برای ایرانیان بلکه برای همه‌ی جهانیان است و از اینرو می‌بایست کوششهایی رود تا این سخنان بگوش مردمان دیگر نیز برسد. او گامهایی در این راه برداشت ولی جز فرصت اندکی نیافت. چنانکه از این کتاب نیز بنیکی دیده می‌شود از خود ما ایرانیان بیکارگانی پیاپی سنگها بر سر راه او ‌غلتانیده یک دم آسوده‌اش نمی‌گزاردند. این کتاب گوشه‌ای از رنجهایی که در این راه می‌کشید را نیز نشان می‌دهد.

برخی کسان چون آموزاکهای (تعلیمات) کیشها را بیخردانه و زیانمند یافته‌اند خام‌اندیشانه می‌پندارند با ریشخند کردن یا نکوهشِ تنها می‌توانند آنها را از مغزها بیرون آورند. یکی از نکته‌های درس‌آموزی که در این کتاب بازنموده شده راه نبرد با گمراهیها و این راز می‌باشد که نکوهشِ تنها و ریشخند اثری بر باور پیروان کیشها ندارد. چنانکه تنها در زمان محمدرضاشاه سی و اند سال بکیشها و پیروان ایشان ریشخند و نکوهش شد ولی کمترین نتیجه‌ای بدست نیامد.

«از میان رفتن آنها (کیشها) با بد گفتن نتواند بود ، با خوار داشتن نتواند بود ... بلكه چیزهای نیرومندتر از اینها درباره‌ی آنها كارگر نتواند بود».

«بیرون راندن نادانیها از مغزها جز با یاد دادن آمیغها [= حقایق] نتواند بود».

پابرگی :
1ـ روزنامه‌هایی که پس از شهریور20 درآمدند پر بود از چنین سخنانی. نوشته‌های میان گیومه را ما از دفتر «پاسخ به پاسخ آقای جهاندار» (1325) آورده‌ایم.
دردها و درمانها (تکه 2).pdf
232.6 KB
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 10 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔅 تکه‌ی ۲

🔹 گرفتاری را فیروزی می‌شمارند
🔹 باید از گمراهان جدا گردید
🔶 کار و پیشه و پول (بزبان عادی)

🔸 گفتار چهارم : پول وسیله‌ی معاوضه است ، ثروت نیست. (تکه‌ی 7)


درباره‌ی اسکناس و پشتوانه‌ي بانکی ، نافهمیهای این مردم بیشتر شنیدنیست. تاجران یا بهتر بگوییم : حریصان و پول‌جمع‌کنان که در سالهای اخیر به تجدد روی آورده‌اند و روزنامه می‌خوانند و رادیو گوش می‌دهند و به حساب خود می‌خواهند با تاجران اروپا و آمریکا همترازی بکنند و دانستنیها را بدانند ، در این مدت بيش از آن نفهمیده‌اند که ارزش اسکناس با پشتوانه (یا ذخیره‌های طلا و نقره و جواهر در بانک) است و این درس غلط را از بر کرده‌اند و بکار می‌بندند. از اینجا در این چند سال جنگ ما دیدیم که هر زمان که در نشست وزیران یا در مجلس سخن از چاپ اسکناسهای نو به میان آمد هنوز به جایی نرسیده و کاری نشده اینان به همان بهانه به قیمت کالاها اضافه کردند. در چنین سالهای گرفتاری این رفتار زشت آنها گرفتاری بزرگ دیگری بود.

اینان خیال می‌کنند که اسکناس در دست مردم عاریت است و اگر روزی خواستند خواهند توانست آنها را به بانک ببرند و در برابرش طلا و نقره (به نرخ روز) دریافت کنند. اینست حساب می‌کنند که فلان اندازه طلا و نقره که هست با این اسکناسهای اضافی به هر ریالی ، یک ‌ریال نخواهد رسید و همین را بهانه‌ی کار خود می‌گیرند.

کسانی می‌گویند : کاهش ‌ارزش اسکناس در نتیجه‌ي افزایش آن در همه جا هست و آن را «تورم اسکناس» می‌نامند. در روسیه در جنگ گذشته اسکناسهای نكولا (1) کم‌ارزش شد و سرانجام کلاً از میان رفت.

می‌گوییم : «بودن در همه جا» نمی‌تواند دلیل راستی (حقیقت) یک چیز باشد.

در آنجاها نیز مقید به حقایق نبوده‌اند و اسکناس را به معنی راستش نشناخته‌اند. در روسیه کاهش ارزش اسکناس نكولا (یا مَنات) علت عاقلانه‌ای نداشت. آن نیز جای ایراد است.

اما اینکه کلاً از میان رفت ، این به علت انقلاب ریشه‌داری بود که در آن کشور روی داد و آنجا را زیر و رو کرد و زندگانی را کلاً به راه تازه‌ای انداخت. انقلاب بلشویکی «شیوه‌ي پولی» تازه‌ای می‌داشت و این ناچاری بود که اسکناسها از میان برود.

پابرگی :
1ـ تزار روس ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 10 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 از گمان پیروی نباید کرد (تکه‌ی یک از دو)


روز آدینه‌ی گذشته آقای محمدکریم فرهنگ که خوانندگان پرچم او را می‌شناسند بدیدن من آمد و چون نشست با یک تأثر بسیاری چنین گفت : «بعضی مردم چه بی‌انصافند می‌گویند گاندهی را خود انگلیسها تحریک کرده‌اند». این را گفت و چنانکه شیوه‌ی کم‌گویی اوست در خاموشی فرورفت. من نیز از تأثر خاموش ایستاده در یک اندیشه‌ی ژرفی فرورفتم و عیبهای ایرانیان یکی پس از دیگری در جلو چشمم نمودار شد.

نخست انگیزه یا علت آن سخن را بیاد آوردم. برای چه آن را می‌گویند؟! یک ایرانی در اینجا نشسته از کجا می‌داند گاندهی را انگلیسها برانگیخته‌اند؟!.. وآنگاه چه نتیجه از آن می‌خواهد؟!.

علت آن سخن جز «خودنمایی» نیست. گوینده‌ی آن می‌خواهد بفهماند که زیرکست ، می‌خواهد بفهماند که از سیاست آگاه می‌باشد. این شیوه‌ی بسیاری از ایرانیان است که هرچه از پیشامدهای جهان بشنوند نافهمیده و نااندیشیده تفسیر کنند و مخصوصاً از این پنداربافی لذت می‌برند. آن روزهایی که حزب نازی بروی کار آمد و جهودان را از آلمان بیرون می‌کرد من روزی در عدلیه بودم دیدم یکی از قاضیها با دیگری چنین می‌گوید : «تدبیر خوبی کردند باین بهانه یهودیها را بکشورهای دیگر می‌فرستند و آنها اسراری بدست آورده بآلمان خبر می‌فرستند». چون گوینده از آشنایان بود پندش داده گفتم : «این یک گزافه‌گویی عامیانه است. چه شده که تو در ایران پی بمقصود نهایی آلمانها می‌بری و این می‌دانی که یهودیها را فرستاده‌اند تا در کشورهای دیگر جاسوسی بسود آلمان کنند ولی وزراء و سررشته‌داران آن کشورها نمی‌فهمند؟!.. اگر این مطلب بآن آسانیست که شما بمحض شنیدن سِر آن را بفهمید چگونه خواهد شد که دیگران نفهمند؟!..

از این گذشته ، آلمانها چند هزار نفر را بیرون کرده‌اند و این بسیار بیخردانه است که چند هزار نفر را در اسرار دولتی دخالت دهند. چگونه تواند بود که یک سری درمیان چند هزار تن پوشیده ماند؟!..»

اینگونه خودنماییها در ایران فراوانست. مردمی که عادیترین کارهای زندگانی خود را درنمی‌یابند می‌خواهند چنین وانمایند که برازهای پوشیده‌ی کارهای دیگران پی می‌برند.

یک چیزی که شاید تاکنون بگوششان نرسیده زشتی «پیروی از گمان» می‌باشد. یک مرد باخرد از گمان پیروی ننماید. گمان شاید راست باشد و شاید دروغ درآید. یک کالایی از شما دزدیده‌اند و هیچ دلیلی نیست که دزد را نشان دهد. ولی شما گمان می‌برید همسایه‌تان دزدیده باشد. از آن گمان پیروی نتوانید کرد و نام دزدی بروی همسایه‌تان نمی‌توانید گزاشت. زیرا گمان درخور دلگرمی نیست و شاید دروغ درآید. اگر شما بدستاویز همان گمان همسایه‌تان را دزد خوانید گناه کرده‌اید. پیش خدای آفریدگار گناهکارید ، پیش خرد بدکار و نادانید.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست یکم (تکه‌ی یک)

ما تاکنون در نشستهای خود از دسته‌هایی که با ما بدخواهند سخن رانده‌ایم. از شاعران ، از صوفیان ، از هواداران فلسفه ، از شیعیان ، از بهائیان ، از شیخیان ، از خراباتیان ؛ از هر یکی بگفتگو پرداخته‌ایم. ولی یک دسته بازمانده که باید از آنها نیز سخن رانیم.

این دسته آن کسانیند که بهیچ چیزی پابستگی[= تقید] نمی‌دارند و در هیچ راهی نیستند ، و تنها چیزی که در زندگی می‌شناسند ، پیروی از هوسها و از سَهشِهای (1) خودشانست ، و آنان در حال آنکه بسیار گمراهند و مغزهای تاریک و اندیشه‌های کوتاه می‌دارند ، خود را برتر می‌شمارند.

از چندی پیش که کوششهای ما سَتَرسا (2) گردیده و درمیان توده تکانی پدید آورده ، اینان نیز با ما بکارشکنی برخاسته‌اند و در اینجا و آنجا بسخنانی می‌پردازند ، و اینست من می‌خواهم از آنان نیز گفتگو کنیم و برای آنکه رشته‌ی سخن بدست آید بهتر می‌دانم همان گفته‌هاشان را عنوان کنیم و از همانها بسخن آغازیم.

یکی از گفته‌های ایشان که بارها می‌شنویم آنست که چون با کسی از ما در نشستی فراهم نشستند و یادی از کوششهای ما بمیان آمد ، یکی سر برمی‌آورد و چنین می‌گوید :

«کوششهای شما تا آنجا که خراب می‌کنید بسیار خوبست. ما هم با شما شریکیم. ولی درست کردنش را باید بدانشها واگزارید. امروز دیگر نمی‌شود نام دین برد».

اینها جمله‌هاییست که از زبان همدیگر گرفته‌اند و بدینسان بما ارمغان می‌گردانند. از همین جمله‌ها پیداست که آنان از آمیغها [= حقایق] بسیار دورند و همچون بیشتری از درسخواندگان مغزهاشان پر از جمله‌های پا در هوای شاعرانه می‌باشد.

آنان کار ما را نفهمیده‌اند و هیچ نمی‌دانند که ما چه می‌گوییم و چه می‌کنیم و به چه می‌کوشیم. تو گویی راستی‌را سخن از برانداختن و ویران گردانیدنست که آنان چنان دستوری می‌دهند. تو گویی راستی‌را خانه‌های کهنی در پیشِ رویست و ما کلنگ و بیل بدست گرفته می‌خواهیم آنها را بکوبیم و ویران گردانیم که آنان استادانه می‌فرمایند : بکوبید و ویران کنید ولی ساختنش را بما واگزارید که از روی نقشه بسازیم. در همینجاست که می‌گویم آنان از کار ما آگاه نمی‌باشند. در همینجاست که می‌گویم از آمیغها بسیار دورند.

آنان نمی‌دانند کاری که ما می‌کنیم بیرون گردانیدن گمراهیها و نادانیها از مغزها و جا دادن آمیغها و داناکها (3) در آنهاست ، و این دو کار باهم توأمست ، بلکه خود یک کار است. باین‌معنی که ما آمیغها را در دلها می‌گنجانیم تا بتوانیم بدستیاری آنها گمراهیها را بیرون رانیم.

آنان نمی‌دانند مغز آدمی کاسه‌ی مسی نیست که ما بگیریم و با شستن و خاک مالیدن از گمراهیها پاک گردانیم و آنگاه بدیگران دهیم که چیزهایی در آن بگنجانند. نمی‌دانند که نادانیها و گمراهیها از مغزها هنگامی بیرون رود که آمیغها بجای آنها بیاید ، وگرنه بیرون نخواهد رفت و اگرهم رفت نادانیهای دیگری جای آنها را خواهد گرفت.

شما چنین انگارید که یک دسته مردم درباره‌ی گیتی پندار کهن پدران خود را می‌دارند و چنین می‌دانند که زمینیست پهن و هموار و آسمانهایی بروی آن ، یکی بالا[ی] دیگری ، و چنین انگارید که ما می‌خواهیم آنان را از آن گمراهی و نادانی بیرون آوریم ، آیا از چه راه توانیم؟ آیا با گفتن اینکه «نفهمیده‌اید» یا «اینها راست نیست» آن پندار از مغزهای آنان بیرون خواهد رفت؟.. بیگمان نخواهد رفت و هوده‌ای[نتیجه] از سخن ما جز سستی باورهاشان نخواهد بود. اگرهم یکی آن پندار را از دل بیرون کرد ، پندار غلط دیگری از پیش خود بجای آن خواهد گزاشت. پس بیرون راندن نادانیها از مغزها جز با یاد دادن آمیغها [=حقایق] نتواند بود.

پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ سهیدن (همچون جهیدن) = برانگیخته شدن احساس(ات) ؛ سهش (همچون جهش) = احساس درونی (خشم ، شادی ، ترس ، اندوه ...)
2ـ سترسیدن (همچون نترسیدن) = محسوس گردیدن ؛ سترسا / سترسنده = محسوس
3ـ داناک (دان + اک) مانند خوراک (خور+ اک = آنچه خورند) = آنچه دانند
کار و پیشه و پول - گفتار 3.pdf
227.6 KB
🔶 کار و پیشه و پول (بزبان عادی)

🔸 گفتار سوم : کار و کسب برای راه افتادن کارهای اجتماع است

(همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف)
🔶 کار و پیشه و پول (بزبان عادی)

🔸 گفتار چهارم : پول وسیله‌ی معاوضه است ، ثروت نیست. (تکه‌ی 8)


کسانی هم می‌گویند : طلا و نقره به هر حال ارزشی دارد که اگر از پولی افتاد باز هم آن را می‌توان فروخت و چیزی خرید. ولی اسکناس هیچ ارزشی ندارد که اگر از پولی افتاد جز به درد سوزاندن در زیر دیگ نمی‌خورد.

می‌گوییم : این سخن راستست ، ما نیز گفته‌ایم که طلا و نقره ارزش فلزی خود را دارد. ولی این سخن نمی‌تواند به گفته‌های ما ایرادی باشد و نمی‌تواند آنها را از میان ببرد. ما می‌گوییم : ارزش اسکناس از خودش است. ارزش آن از اینست که در گردش است و همه آن را قبول می‌کنند و قانون پشتیبانش می‌باشد. ترسِ از کار افتادن هم بیجاست. زیرا یک ملت اگر با فهم و بینش زندگی کنند نباید بگذارند اسکناس از کار بیفتد.

ترس از کار افتادن اسکناس از اینجاست که آن را وابسته به پشتوانه‌ي بانکی می‌شناسند و ترس از آن ‌دارند که روزی بیاید و بانک آن را قبول نکند و آن از کار بیفتد ، و ما گفتیم که این غلط‌فهمي است. مردم باید اسکناس را مستقل بشناسند ، آن وقت ترسِ از کار افتادن نخواهد بود.

شما فرض کنید که ما یک شب بخوابیم و فردا بیدار شده آگاه بشویم که بانک ایران همه‌ي طلا و نقره و جواهر و هرچه ‌داشت برداشته و از این کشور بیرون رفته. از این رخداد کمترین ضرری به ما نخواهد رسید و ما خواهیم توانست اسکناسهای خود را نگه بداریم و همچنان خرید و فروش و دیگر کارهای خود را دنبال کنیم. من می‌پرسم اگر چنین کاری پیش بیاید و ما اعتنا نکرده همچون روزهای گذشته به کار خود سرگرم باشیم چه نقصی در کار خواهد بود؟!.. بگویند تا من نیز بدانم؟..

مردم این نمی‌دانند که اختیار اسکناس در دست ماست ، در دست بانک نیست. این ماییم که اسکناس را به پولی انتخاب کرده‌ایم و می‌گردانیم و باید همیشه بگردانیم و هیچگاه ترسِ از گردش افتادن بخود راه ندهیم. اگر روزی آمد و یک چیز بهتری برای پولی پیدا شد در آن روز هم اسکناسها را با آنها معاوضه کرده نمی‌گذاریم حسابها بهم بخورد و بی‌نظمی به وجود بیاید. (1)

پابرگی :
1ـ این کاریست که با کارت بانکی انجام داده‌ایم. ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 10 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 از گمان پیروی نباید کرد (تکه‌ی دو از دو)


اینها چیزهایی است که بگوش این مردم بدبخت نرسیده و از هزار تن یکی ، از صد‌هزار تن یکی اینها را نمی‌داند. ببینید چه سبکمغزند که پیروی از گمان را هنر می‌شمارند. بدبخت همینکه داستان هندوستان را شنیده و نام گاندهی بگوشش برخورده آن خوی پست «خودنمایی» آسوده‌اش نمی‌گزارد و درزمان[=بلافاصله] زبان گشاده چنین می‌گوید : «خود انگلیسها تحریک کرده‌اند» ، و این را یک زیرکی و هوشیاری از خود می‌شمارد. اگر کسی بپرسد : «تو این را از کجا می‌گویی؟!.. چه دلیل داری؟!.. چه شد که دویست‌وهفتادمیلیون هندو که پیروان آن مَردند با همه‌ی نزدیکی نفهمیدند و تو از این راه دور فهمیدی؟!.. گذشته از اینها ، این جنبش و تکانی که گاندهی پدید آورده چه سودی بانگلیسها دارد که او را برانگیخته باشند؟!..» اگر اینها را بپرسند خواهند دید بدبخت هیچ نفهمیده و نیندیشیده و کوچکترین دلیلی در دست ندارد و تنها از روی گمان بچنین سخن شومی می‌پردازد.

یک مردمی که در زندگانی راه ندارد ، و از حقایق بی‌بهره است و نیک و بد و راست و کج نمی‌شناسد ، و سرمایه‌ی فهمی او یاوه‌بافیهای شاعران و گزافه‌گوییهای صوفیان و خراباتیانست بهتر از این نتواند بود.

تنها درباره‌ی گاندهی نیست. از هر کسی که خوششان نیاید چنین دروغی یا دروغ دیگری توانند بست. زیرا سخن در نزد آنها مایه‌ای ندارد و از نتیجه‌ی آن نیز باکی ننمایند. یک مرد خردمندی که معنی آدمیگری را می‌داند و دربند نیک و بد می‌باشد سخن برای او مایه لازم دارد. باین معنی که تا دلیلی درمیان نباشد و اطمینان پیدا نکند تنها از روی گمان زبان بگفتن نگشاید و چه‌بسا که زیانهایی کشد و گفتن یک سخنی را بخود جایز نشمارد. از سوی دیگر خردمند همیشه پروای نتیجه‌ی سخن را می‌نماید ، باینمعنی پیش از زبان گشادن این می‌اندیشد که نتیجه‌ی گفتارش چه خواهد بود. اگر مرد خداشناسیست این می‌داند که هر کاری از نیک و بد ، کیفر یا پاداشی خواهد داشت و خود را به هر گفتاری آزاد نمی‌شناسد.

اینها همه درباره‌ی دیگرانست. این مردمِ درمانده و بیچاره کجا و آن چیزها کجا؟!.. اینها سخن را جز گردانیدن زبان نمی‌دانند و مایه‌ای برای آن لازم نمی‌شمارند. گمان[=حدس] و پندار[=خیال] در جای خود که از دروغ نیز باک ندارند و نتیجه‌ای برای سخنان خود بنظر نمی‌گیرند. کسانیند که نیروهای روانی را بیکبار از دست داده و سراپا در توی خویهای پست و دریافتهای بی‌ارج جانوری فرورفته‌اند. بیهوده نیست که بدینسان خوار و درمانده می‌باشند.

شما برای آزمایش از آشنایان خود بپرسید آیا شنیده‌اند که پیروی از گمان نباید کرد؟!.. آیا چنین سخنی تاکنون بگوششان رسیده؟!.. این را از که بایستی بشنوند؟!.. از ملایان؟!.. از روزنامه‌نویسان؟!.. از آموزگاران و دبیران و استادان؟!.. از قافیه‌بافان؟!. از رمان‌پردازان؟!. اینها خودشان می‌دانند تا بدیگران هم یاد دهند؟!.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست یکم (تکه‌ی دو)

در همان زمینه‌ی کوششهای خودمان ، ما که با ده و چند کیش نبرد می‌کنیم و می‌خواهیم آنها را یکایک براندازیم ، اگر تنها بآن بس کنیم که بگوییم : «این کیشها بیپاست» و بریشخند و نکوهش پردازیم ، نتیجه آن باشد که باورها سست گردد ولی به همان حال بازماند (چنانکه روزنامه‌ها تاکنون این کار را کرده‌اند و این نتیجه اکنون درمیانست و خود یکی از گرفتاریهای توده همان می‌باشد) ، و ما هنگامی ‌توانیم آن کیشها را براندازیم که چنانکه از آنها نکوهش می‌کنیم و بیپایی هر یکی را بازمی‌نماییم ، معنی راست دین را نیز روشن گردانیم و در آن زمینه آنچه آمیغهاست با دلیلهای استوار نشان دهیم که اینها را در دلها جا دهیم و آنها را دور رانیم. تنها از این راهست که به نتیجه‌ی درستی توانیم رسید.

کوتاهِ سخن : در اینجا داستان ویران گردانیدن و دوباره ساختن نیست. این کار نه چیزیست که یکی یک رویش را کُند و یک رویش را بدیگری واگزارد. این کار از کسی برآید که هر دو رویش را تواند. روشنتر گویم : برانداختن پندارهای بیپا و گمراهیها از کسی ساخته است که آمیغها را بجای آن تواند گزاشت. از کس دیگری ساخته نمی‌باشد. پس چه سخن پوچیست که کسانی بگویند : «کوششهای شما تا آنجا که خراب می‌کنید بسیار خوبست ... ولی ساختنش را بدانشها واگزارید». راستی‌را چه سخن پوچیست. این سخن می‌رساند که آنان تا چه اندازه از این زمینه‌ها دورند ، تا چه اندازه بیگانه‌اند.

اینها «دانش» چه چیز را می‌گویند؟.. اگر دانش تنها ریاضیات و طبیعیات و تاریخ و جغرافی است ، ما می‌پرسیم : آیا کدام یکی از اینها کاری را که ما می‌کنیم تواند کرد؟!. کدام یکی آمیغهای زندگانی را بمردمان تواند آموخت؟!. و اگر دانش هر آن چیزیست که راست باشد و از روی دلیل بدست آید ، در آن حال سخنانی که ما می‌گوییم خود دانش است. که گفت : اینها دانش نیست؟!. آنان معنی دانش را نیز نمی‌دانند و چنین می‌پندارند که دانش ، آنست که از اروپا بیاید. اگر این سخنانی که ما می‌گوییم از اروپا آمده بودی آنگاه دیده شدی که آنان چه تکاپویی می‌کنند و با چه آب و تابی آنها را می‌پذیرند و به رخ مردم می‌کشند.