پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در پیمان ، بخش 2 ، تکه‌ی یک از یک


در آغاز کار پیمان که شعرهایی برای چاپ شدن در مجله می‌رسید و ما از چاپ آنها خودداری می‌کردیم این خودداری ما باعث آن بود که از یکسوی فرستندگان آن شعرها از ما رنجیده زبان بگله باز کنند و از سوی دیگر خوانندگان نبودن شعر را در پیمان ایرادی بر مجله بگیرند و اینان نیز گله‌مند باشند.

ولی ما جز خودداری چاره نداشتیم چرا که نه هر شعری درخور چاپ شدن در پیمان است از آنسوی ما امیدوار بودیم که کسانی شعرهایی درخور چاپ شدن در پیمان خواهند سرود و همیشه چشم براه چنان شعرهایی بودیم و کنون خرسندیم که امید ما جای خود را گرفته و اینک در این شماره یک رشته شعرهای پرارج و بهایی را چاپ می‌نماییم.

این شعرها گذشته از شیوایی و شیرینی یک رشته حقایق مهمی را از گزارش امروزی جهان در بر دارد و می‌توان گفت که از سالها در ایران کمتر شعری باین پربهایی سروده شده.

آری شعر «سخن‌سنجی» و «سخن‌آرایی» است. سخن که دیگران آن را بی‌سنجش و بی‌آرایش می‌گزارند شاعر آن را سنجیده و آراسته می‌گزارد. شاید هم در تهران و دیگر شهرهای ایران استادانی فراوان باشند که سخن را بسیار آراسته‌تر از گوینده‌ی این شعرها گزارند. ولی نباید فراموش کرد که سخن از بهر معنی است و آن سخنان که استادان می‌آرایند بیشتر آنها از معنی تهی است و از اینجا همه‌ی آن آرایشها هدر می‌باشد.

سخن را اگر کالبدی بشماریم روان آن معنی است و سخنی که نه از بهر معنی سروده شده باشد کالبد بی‌روانی بیش نیست و آراستن چنین سخنی خود آرایشی را می‌ماند که بر روی کالبدهای گلی بکار برند و ناگفته پیداست که جز رنج بیهوده نمی‌باشد.

کوتاه سخن : ما نیک و بد شعر را در ترازوی مطلب می‌سنجیم و از اینجاست شعرهایی را که در اینجا چاپ می‌نماییم از بهترین و پرارجترین شعرها می‌شماریم و خوانندگان خواهند دید که شاعران چه موضوعهای مهمی را در این شعرهای خود دنبال کرده.

چند سخنی هم از خود شاعر برانیم : گوینده‌ی این شعرها (آقای گوهری دارنده‌ی خیاطخانه‌ی قرن بیستم) جوانی است سراپا نیکی : جوانی که از دسترنج خود نان خورده بکسان دیگری هم نان می‌دهد. با اینهمه هیچگاه از پرداختن بدانش و هنر بازنمی‌ایستد و همیشه درپی هنرآموزی و دانش‌اندوزی است. پس از همه ، این جوان مسلمان و ایراندوست می‌باشد که روان از خویهای ستوده‌ی اسلامی آراسته و دل از مهر ایران انباشته دارد. کسانی که کلمه‌ی «تربیت» را شنیده و معنی آن را نشناخته‌اند این جوان را دیده آن معنی را در سراپای این هویدا یابند.

...

ما آرزومندیم که همه‌ی جوانان ایران بدینسان پاکدرون و بیداردل باشند و از این جهت هیچگونه پذیرایی از آقای گوهری و شعرهای او دریغ نمی‌سازیم و همیشه کوشش داریم که اینگونه جوانان در میان همگنان نیکنام و بلندآوازه باشند و همیشه سرفرازی ایران را در فزونی و فراوانی این گونه جوانان می‌شناسیم. (1)

پابرگی :
1ـ نام شعر آقای گوهری «یک تابلو از زندگی مردم امروزه‌ی اروپا» نام دارد. ما تنها به آوردن چند نمونه از شعرهای مهنامه بسنده کردیم. کسانی که جویای آن شعرها هستند می‌توانند به ماهنامه‌ی پیمان نگاه کنند.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 2)


١ـ پیشگویی : (تکه‌ی 2)

کسانی می‌پندارند اگر یکی سختیها بخود دهد (ریاضت کشد) درو نیرویی ، برای دانستن آینده و آگاه بودن از ناپیدا ، پدید آید. ولی این پندار است ، و ما کسی را نمی‌شناسیم که با سختی‌کشی چنان نیرویی پیدا کرده باشد. هرچه می‌شنویم لافست.

فلان قطب می‌گفته که از آینده آگاهست ، ولی دلیلی براستی این سخن درمیان نمی‌بوده. در همین زمان ما قطبها فراوانند و سختی‌کشیدگان بسیار می‌باشند. بیازمایید آیا از حال جهان در ده سال دیگر ما را آگاه توانند گردانید؟!..

کسانی حال جوکیان هند را دلیل آورده می‌گویند : جوکیان سختیهای توانفرسایی بخود دهند. مثلاً یکی بروی یک پا ایستد و سالها همچنان بسر دهد. دیگری با یک دست از درخت آویزان باشد و چند سال همچنان ماند. در نتیجه‌ی این سختی‌کشیها نیرویی در ایشان پدید آید که از آینده آگاه باشند و ناپیدا دانند و از راز هر کسی آگاهی دهند.

می‌گویم : جوکیان از ما دورند و ما از حال آنان نیک آگاه نیستیم. آنچه از کارهای ایشان می‌شنویم از زبان این و آنست که باور نتوان کرد. مردم در اینگونه چیزها دروغ بسیار گویند و خود را نیز فریب دهند. کسانی که در دیگر جاها دروغ نگویند در اینجا از آن نپرهیزند. این چیزیست که ما بارها آزموده‌ایم.

از آنسو ما می‌بینیم اگر جوکیان ناپیدا دانستندی و یا از آینده آگاه بودندی مردم برخورداریهای بزرگی از ایشان کردندی. بایستی در درگاه آنان همیشه انبوهی باشد و مردم هزارها در پیرامون ایشان گرد آیند و از پیشگوییهاشان سود جویند.

دیگران بمانند ، دولتها توانستندی سودهای بزرگی از آنان جویند. دولت انگلیس که سرزمین جوکیان در دست اوست توانستی با پرسیدن از آنان حال دیگر دولتها را بداند و از رازهای نهان ایشان آگاه باشد.

در همین جنگ که از چند سال باز میانه‌ی انگلیس و روس و آمریکا با آلمان و ایتالیا و ژاپن می‌رود ، ما دیدیم که در سال دوم جنگ ژاپن که تا آن روز بی‌یکسو[=بیطرف] می‌بود ناگهان به رزم[=حمله] آغاز کرد و به مالیزی و دیگر سرزمینهای زیردست انگلیس و آمریکا تاخت برده پیشرفت بسیاری کرد. انگلیسها شکستهای پیاپی خوردند و این کار بآنان گران افتاد. در پارلمان به مستر چرچیل نخست‌وزیر انگلیس سخت گرفتند که نزدیک بود بر سر همان ، کابینه‌اش بیفتد. مستر چرچیل چنین گفت که گمان جنگ و رزم به ژاپن کمتر می‌برده ، و اینست بسیج[=تدارک] درستی در برابر آن نکرده بوده.

در اینجا توان پرسید : چرا مستر چرچیل نخواسته بوده از هنر جوکیان هند سود جوید و از آهنگ[=قصد] ژاپن آگاه گردد و بدینسان ناگهگیر نباشد؟!.. باید دید آیا چرچیل کوتاهی نشان داده یا داستان ناپیدادانی جوکیان دروغست؟!.. آیا کدام یکی از این دو را توان پذیرفت؟!..

امروز از آرزوهای هر دولتی پی بردن برازهای نهانی دولتهای دیگر است و چنانکه می‌دانیم در راه این کار جاسوسها می‌فرستند و پولهای گزاف بیرون می‌ریزند. ما می‌پرسیم : اگر داستان جوکیان راستست چه نیاز بآن پول‌ریختنها و رنج بردنهاست؟!.. چرا این نمی‌کنند که هر دولتی یک یا چند تن از آن جوکیان را مزدور گیرد و از دانسته‌های او بهره جوید؟!.. چرا دولت انگلیس از آن جوکیان در «انتلجنس سرویس» (1) بکار نمی‌گمارد؟!..

پابرگی :
1ـ intelligence service ـ ویراینده
🔶 دین و جهان

🔸 نشست یکم (تکه‌ی 19)

اما داستان دینها که گفتیم گرفتاری بزرگ دیگری برای جهان می‌باشد ، ما درباره‌ی آنها نیز بسخنان بسیاری برخاسته و بکوششهای هناینده‌ای پرداخته‌ایم. ما می‌گوییم : باید این دستگاههای سست و قاچاق از میان برخیزد. می‌گوییم : هیچ یکی نماند. چیزی که هست از میان رفتن آنها با بد گفتن نتواند بود ، با خوار داشتن نتواند بود ، از پیش کشیدن نام «قرن بیستم» آنها از میان برنخیزد ، بلکه چیزهای نیرومندتر از اینها درباره‌ی آنها کارگر نتواند بود.

شما می‌بینید دانشها با آن ناسازگاری آشکاری که درمیان آنها با دینهاست در دویست سال نتوانسته دینها را براندازد. مادیگری با آن دشمنیهای رویاروی نتوانسته آنها را از میان بردارد.

چنانکه گفته‌ایم پنداری را هنگامی توان برانداخت که آمیغی را بجای آن توان گزاشت. در این زمینه نیز بایستی آنچه آمیغست روشن گردد.

بایستی دانسته شود دین چیست و بهر چیست؟.. آیا آن را بنیادی هست؟.. آیا آدمیان بداشتن چنان چیزی نیازمندند؟..

اگر آن را بنیادی نیست و یا آدمیان بداشتن آن نیازمند نمی‌باشند ، آشکاره گفته شود و با دلیل روشن گردد و بروی آن پافشاری رود. اگر آن را بنیادی هست و آدمیان بداشتن دین نیاز می‌دارند ، در این حال بایستی آن بنیاد نشان داده شود تا چیزهای بی‌بنیاد از میان برخیزد.

این توانستی بود راه برانداختن آن دستگاههای سست ، و همین راه است که ما پیش گرفته‌ایم. در همین راه است که می‌کوشیم.

ما در زمینه‌ی دین بجستجو پرداخته این بدست آورده‌ایم که آن را بنیاد استواری هست. این بدست آورده‌ایم که دین در معنی راست خود شناختن جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد است. بدست آورده‌ایم که آدمیان را بچنان چیزی نیاز سختی هست. بدست آورده‌ایم که در پیش بردن جهان ، دین همپای دانشهاست. همه‌ی اینها را بدست آورده‌ایم و در کتابهای خود ، با زبان بسیار ساده و دلیلهای بسیار استوار بازنموده‌ایم. (1)

از آنسوی ما به یکایک این دستگاههای سست و درمانده که بغلط دین نامیده می‌شود و خود کیشهای بیپاییست پرداخته ، از هر یکی سخنانی رانده‌ایم و بیپایی هر کدام را با دلیل روشن گردانیده‌ایم. (2)

بسخن بیش از این دامنه نمی‌دهیم. اینها بوده کارهای ما. اینها بوده زمینه‌ی کوششهای ما. اکنون شما ببینید کسانی که بما ایراد گرفته می‌گویند : «در قرن بیستم هم دین می‌شود؟!..» تا چه اندازه پرتند؟!. همین گفته‌شان را بیندیشید تا بدانید ما در کجاییم و آنان در کجایند.

باید از آنان پرسید : شما «دین» به چه چیز می‌گویید؟. چه معنایی بآن می‌دهید؟!. اگر خواستتان از دین این دستگاههای سست و بیپاست ، ما که بکندن ریشه‌های آنها می‌کوشیم. اگر خواستتان آن معنایی است که ما به دین داده‌ایم ، شما که از آن آگاه نیستید ، شما که آن را نمی‌دانید.

این گناه بزرگی از ایشانست که گفته‌های ما را نفهمیده و زمینه‌ی کوششهای ما را ندانسته زبان بایراد باز می‌کنند.

شما ببینید در همان زمینه‌ی دین ، ما با دستگاههای سست نبردهای سختی می‌کنیم و در این راه از هیچ‌گونه کوشش و جانفشانی بازنمی‌ایستیم. ولی آنان در کنار ایستاده یک گام در این راه برنمی‌دارند و با اینحال بزباندرازی پرداخته بگفته‌ی عامیان ، چیزی هم طلبکار درمی‌آیند. من نمی‌دانم باین رفتار خنک چه نامی دهم!. بمردانی با چنین رفتار زشت چه جایگاهی بدیده گیرم!. آیا چنین کسانی درمیان یک توده مایه‌ی بدبختی آنان نیستند؟..

این یک نمونه‌ی نیکی از ناآگاهیهای ایشانست که آنهمه دشواریهای بزرگ را نمی‌دانند و تنها یک نام «قرن بیستم» یاد گرفته‌اند و بآن می‌نازند.

آنان دانشها را به رخ ما می‌کشند و این نمی‌دانند که همان دانشها چه دشواریها در کار زندگانی پدید آورده. نمی‌دانند که همان دانشها از چاره‌ی این دردها بیکبار فرومانده.

داستان آنان با ما داستان نابیناییست با بینا. چنانکه نابینا چون چشمش نبیند ، از هر چیزی تنها نامش را شنود و از معنایش ناآگاه باشد و بسخنان خامی درباره‌ی آنها برخیزد ، آنان نیز از دین و از دانش و از همه چیز تنها نامش را یاد گرفته از معناها بیکبار ناآگاه می‌باشند و بسخنان پوچ و خامی می‌پردازند.

در اینجا سخن را بپایان می‌‌رسانیم تا در نشست دیگر دنباله‌ی آن را گیریم.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ اینها بیش از همه در کتابهای «راه رستگاری» ، «ورجاوندْبنیاد» ، «در پاسخ حقیقتگو» و «ما چه می‌خواهیم؟» بازنموده شده.
2ـ بیش از همه در کتابهای «صوفیگری» ، «بهائیگری» و «داوری (شیعیگری)» بآنها پرداخته شده است.
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی چهارم

🔸شما تاکنون چنین سخنی را نشنیده‌اید و این بر شما گران خواهد افتاد. ولی اگر آن گفتار را نیک خوانید و نیک اندیشید خود را ناگزیر از پذیرفتن گفته‌های ما خواهید یافت.

امروز جهان در برابر یک چیستان بزرگی ایستاده و آن اینکه این افزارهای نوپدید اروپایی از هواپیما و اتومبیل و تلگراف و راه‌آهن و رادیو و بسیار مانند اینها آیا بسود زندگانی آدمیانست یا بزیان آنها؟!. اگر گویند بسود آنست راست نخواهد درآمد. زیرا همه می‌بینیم که در این دوصد سال و بیشتر که این افزارها پیدا شده ، زندگی زمان بزمان سخت‌تر شده و این نه چیزیست که بتوان پوشیده داشت ، و اگر بگویید بزیان آن است سخن شگفتی خواهد بود. زیرا در جایی که همه می‌بینیم یک اتومبیل راهی را که ما با اسب در پانزده روز پیمودیمی در یک روز می‌پیماید و در هر رشته همین اندازه آسانی پدید آمده ، با اینحال چگونه توانید گفتن که اینها بزیان زندگانیست؟!.

این ایراد نخست شما بود. دوم گفتید : بنیاد دین شناختن آفریدگار است و شناختن او را هم دشوار شمردید. ما این را نمی‌پذیریم که بنیاد دین شناختن آفریدگار است. ما آفریدگاری که می‌شناسیم بی‌نیاز از اینست که مردمان او را بشناسند و یا نشناسند ، و خود بزرگتر از آنست که توان او را شناخت.

شما چیزهایی را که از کشیشها شنیده‌اید همیشه جلو چشم می‌دارید و سخن از آنها می‌رانید. ولی ما دین چیزهای دیگر را می‌گوییم. من می‌توانم گفته‌های خودمان را درباره‌ی دین در چند جمله برای شما یاد کنم.

🔸ما می‌گوییم : آدمیان که در این جهان می‌زیند نخست باید آن را (تا آنجا که می‌توان) بشناسند ، و معنی زندگی را بدانند ، و یک آیینی از روی خرد برای آن دارند ، و چون آدمیان اگر بسر خود باشند باندیشه‌های پراکنده برخیزند و هر دسته‌ای به پندارهای دیگری گرایند اینست باید راهی باشد که همه در آن گرد آیند ، و این راهست که ما دین می‌نامیم. کوتاهسخن آنکه دین برای شناختن جهان و دانستن معنی زندگانی و داشتن یک آیین بخردانه است.

چیزی که هست آدمیان چون بخواهند جهان را بشناسند و باندیشه پردازند خواهند دید این دستگاه بسر خود نتواند بود و ناگزیر خواهند بود که آفریدگاری برای آن بشناسند و بهستی آن بخَستُوَند[1]. خداشناسی از اینجا پیش می‌آید. روشنتر گویم : این مردمانند که نیازمندند خدا را بشناسند ، و خدا نیست که نیازمند شناخته شدن باشد. این دو از هم دور است.

🔸گفتید نمی‌توانید هستی خدا را بپذیرید ، می‌گویم چرا نمی‌توانید ، می‌توانید و خود ناگزیر هستید که آن را بپذیرید. از روی آن دریافتی که اسحاق نیوتن نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) را پیدا کرده شما نیز توانید هستی خدا را دریابید. نیوتن نیروی کشش را چگونه پیدا کرده؟!. نه اینست که می‌گویند زیر درختی نشسته بود و سیبی را دید که از درخت جدا گردیده بزمین افتاد و باندیشه فرورفت که بَهر چیست که یک چیزی از بالا بپایین افتد؟!. عامیان باین چیزها معنایی ندهند و چنان دانند که هر چیزی باید از بالا بپایین افتد و جز چنین نباید بود ، ولی نیوتن که دانشمندی بود این می‌دانست که هر چیزی را انگیزه‌ای [علت] درباید[2] ، و افتادن یک چیزی از بالا بپایین نیز بی‌انگیزه و بخود نتواند بود و اینبود در پیرامون آن بجستجو پرداخت و این دریافت که داستان بالا و پایین نیست و چگونگی اینست که چیزهایی که در جهان است همه باهم در کششند و یک چیز بزرگتر چون نیروی کشش آن فزونتر باشد چیزهای کوچک را بسوی خود کشد و افتادن سیب و چیزهای دیگری از بالا بپایین نتیجه‌ی کشیدن کره‌ی زمین می‌باشد و بدینسان بیک راز ارجداری راه یافت و بدانشهای ارجداری از آن راه رسید.

ما از همین راه پی به هستی آفریدگار می‌بریم. جهانیست آراسته و بسامان و هزارها شگفتی در آن پدیدار. می‌گردد و دمی نمی‌ایستد ، ناگزیریم باور کنیم آفریدگار دانایی آن را آفریده ، و همو می‌گرداند ، و خواستی از آفریدن و گردانیدن آن می‌دارد. باید باور کنیم و هیچ راه دیگری نمی‌داریم.

🔸شما اگر زندگانی یک جفت پرستوک را باندیشه سپارید ناچار باشید به هستی خدا خستوید. باینها که آموخته نر و ماده باهم زیند؟!. که آموخته از راه دور گِل و سنگریزه در نُک خود آورده آشیانه سازند؟!. که آموخته ماده چون تخم گزاشت بنوبت روی آن خوابند؟!. که آموخته که چون جوجه درآوردند آنها را بپرورانند و بزرگ گردانند و چون بزرگ شدند و بی‌نیاز گردیدند بخودشان واگزارند و بیگانه‌شان شمارند؟!. [3] آیا می‌توان پذیرفت که اینها را طبیعتِ بی‌فهم و دانش بآنها آموخته است؟!..

1 : خستویدن (همچون برگزیدن) = اعتراف کردن ، خَستُوان = معترف ـ و
2 : دربایستن = لازم بودن ـ و
3 : یک دسته که در سالهای دهه‌ی هفتاد شاگرد دبستان و راهنمایی بوده‌اند همین نوشته را در کتابهای درسیشان خوانده‌اند! پیداست یکی از نوشته‌ی دیگری برداشته. تشخیصش با خوانندگان. ـ و
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 1


تاکنون همیشه در پیمان زمینه‌های خاصی را دنبال کرده‌ایم و این خود برای پیشرفت مقصود ناگزیر بوده. ولی در این دو شماره که از سال یکم مجله بازمانده می‌خواهیم یک رشته گفتگوهای نوینی را عنوان نماییم تا بدینسان خوانندگان را از فرسودگی نگاه داریم و اینک در اینجا بگفتگو از شعر می‌پردازیم.

باید دانست که شعر در ایران ریشه پیدا کرده که نمی‌توان چشم از آن پوشید یا بکندن بنیاد آن کوشید. زیرا از یکسوی کسان بسیاری در سرودن شعر ورزیده شده‌اند که سخن را با نظم بهتر و آسانتر می‌گزارند تا با نثر. از سوی دیگر بسیاری از خوانندگان و شنوندگان شعر را بیشتر از نثر می‌پسندند. و اینست که شعر ابزار سودمندی برای سخنرانی میان ایرانیان می‌باشد.

اگرچه بسیاری از بزرگان شعر را نپسندیده‌اند و خودِ شعر را عیبهایی هست که انکار نتوان کرد. ولی چنانکه گفتیم امروز در ایران حال دیگری پیدا شده که ما هرگز نمی‌خواهیم از شعر چشم بپوشیم بویژه در این هنگام که کسانی از سخنوران پاکدل و پاکزبان بیاری ما برخاسته‌اند و با سخنان سنجیده‌ی خود پشتیبانی از ما دریغ نمی‌دارند.

ما این شعرها را قدر شناخته بچاپش می‌پردازیم و چنین پیشامدی را دلیل دیگری بر فیروزمندی خود می‌شماریم.

ولی از آنسوی هم پوشیده نتوان داشت که شعر در ایران تاکنون حال بسیار بدی داشته چندانکه باید گفت تا امروز زیان شعرا بیش از سودشان بوده. امروز هم شعر یکی از تیشه‌هایی است که بدستیاری آن چشمه‌ی هوش و دانش جوانان کور گردانیده می‌شود.

ما از مدتها این آرزو را داشته‌ایم که در زمینه‌ی شعر سخنی برانیم و گمراهیهایی که در این راه برای ایرانیان پیشین روی داده بازنماییم تا کنونیان دچار آن گمراهیها نگردند. با آنکه می‌دانیم چنین گفتگویی کسانی را دل‌آزرده ساخته و دستاویز برای دشمنیها پدید خواهد آورد. ولی چه باید کرد که ما هرگز نمی‌توانیم آنچه را که سود ایران می‌شناسیم بپاس دیگران زبان از گفتن آن بازداریم. ما نیک آزمودیم که در ایران یک مشت فرومایگانی با هر گفتار یا کرداری که بزیان ایشان می‌باشد سخت دشمنی می‌نمایند و از هر راهی بزیان گوینده یا کننده می‌کوشند. ما هم در این مدت بهره‌ی بسیار از آزار آنان یافته‌ایم. با این همه آیا می‌توان از کوشیدن در راه فیروزمندی ایران بازایستاد؟!

ما در آغاز گفتار خود آشکار می‌نویسیم که این سخنان را بنام علاقه بفیروزی و آبادی ایران می‌نگاریم. کسانی هم اگر ایرادی بر گفته‌های ما دارند بنویسند و چاپ بکنند تا ما بدانیم. وگرنه بدگوییهایی که در پشت سر در این گوشه و آن گوشه بشود ما آنها را جز نشان فرومایگی و پستی بدگویان نمی‌شماریم و اینک بیاری خدا بگفتگو می‌پردازیم.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 3)


١ـ پیشگویی : (تکه‌ی 3)

شنیده‌ایم بسیاری از آن جوکیان گدایی کنند. با کارهایی شگفت نگاه مردم را بسوی خود کشند و از آنان پول خواهند. همین نمونه‌ی پستی ایشانست. یک دسته تا چه اندازه پست باشند که در جایی همچون هندوستان روزی خود را درنیاورند و دست بسوی این و آن یازند. آیا نتیجه‌ی سختی‌کشیها این بایستی بود؟!..

آنگاه این خود ایرادیست که کسانی با دانستن ناپیدا و آگاهی از آینده ، خود سود نجویند و از گدایی بی‌نیاز نگردند. یک جوکی اگر آینده می‌داند و از ناپیدا آگاهست چرا جای یک گنجی را از گنجهای نهان در زمین نشناسد و با درآوردن آن توانگر و بی‌نیاز نگردد؟!.. چرا با نشان دادن دزدان و جایگاه دزدیده شده‌ها پولهای بسیار از مردم بدست نیاورد؟!.. چرا با پیش‌بینی از گرانی فلان کالا به یک داد و ستدی برنخیزد و سود گزافی پیدا نکند؟!..

در اینجاست که باید گفت : درخت را از میوه‌اش شناسند. یک جوکی هر سختی بخود می‌دهد بدهد ، هر کاری می‌کند بکند ؛ همانکه در پایان کارش دست بگدایی می‌یازد دلیل بُرنده به بیپایی و بیهودگی کارهای اوست.

چنانکه گفتیم پیشگویی یکی از هوسها ، بلکه از بیماری مغزی آدمیست. بارها کسانی بپیشگویی برخیزند و آن را درمیان مردم پراکنند. ولی تاکنون هر کسی هر پیشگویی کرده دروغ درآمده.

شما یک پیشگویی نشان نتوانید داد که راست درآمده است. همین دلیل دیگر است که چنین کاری نشدنیست. مردم از هر پیشگویی یک جایش را که راست درآمده گیرند و از جاهای دیگرش چشم پوشند. برای مثل یکی را یاد می‌کنم :

در سال ١٩١٤ میلادی که جنگ جهانگیر آغاز یافت روزنامه‌های اروپا یک پیشگویی را از تولستوی فیلسوف بنام روس چاپ کردند که روزنامه‌های فارسی نیز ترجمه کردند و در همه ‌جا ارزش بسیاری بآن دادند. من اینک کوتاه‌شده‌ی آن را از روزنامه‌ی عصر جدید می‌آورم :

«اشتعال بزرگی در اروپا تقریباً در سال ١٩١٣ شروع شده و ابتدای شروع آن از ممالک جنوب شرقی اروپا خواهد بود. این آتش کم‌کم بالا گرفته و تمام اروپا را در سال ١٩١٤ فرا خواهد گرفت. در آن سال من تمام قطعه‌ی اروپا را یکپارچه آتش و خون می‌بینم و ناله‌های جانسوز از میدانهای جنگهای خیلی خونین می‌شنوم. ولی در سال ١٩١٥ یک نفر آدم غریبی از ناحیه‌ی شمال ظهور می‌کند و این آدم مثل ناپلئون ثانی وارد میدان جنگ می‌شود. این شخص یک نظامی خیلی ماهر یا نویسنده‌ی قابلی نیست ولی ممالک اروپا در چنگ او خواهند افتاد. تا ١٩٢٥ خاتمه‌ی این اشتعال بزرگ ابتدای یک قرن جدیدی در سیاست دنیا خواهد بود. دول مختلفه‌ی دنیا از میان برداشته می‌شوند و تمام دنیا حال یک مملکت متحده را بهم می‌رساند که از ملل مختلفه تشکیل شده باشد».
لئو تولستوی
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 1)

سخن دیگری که این گروه بزبان می‌دارند و آن را دستاویز ریشخند و سرکوفت گرفته‌اند آنست که می‌گویند : «چرا همه‌ی پیغمبران از شرق برخاسته‌اند؟!.». پرسشیست که بارها می‌کنند.

می‌گوییم : خواستتان از این سخن چیست؟!. اگر ایرادی به پیغمبران (یا بهتر گوییم : به برانگیختگان) می‌دارید چرا آشکار نمی‌گویید؟!.

از دو حال بیرون نیست : پیغمبران یا نیکخواه جهان بوده‌اند و بجهانیان راهنمایی و نیک‌آموزی کرده‌اند ، و در این حال باید ارجشان گزاشت و پاسشان داشت و دربند آنکه از شرق یا از غرب برخاسته‌اند نبود ، و یا بدخواهان جهان بوده‌اند و مردمان را گمراه گردانیده زیان رسانیده‌اند ، در این حال هم باید بی‌ارجشان دانست و بَدیشان روشن گردانید و جدایی میانه‌ی برخاستن از شرق یا از غرب نگزاشت. بگویید ببینیم شما کدام یکی از این دو حال را می‌پذیرید؟. به هر حال هر ایرادی می‌دارید آن را بگویید و برخاستن از شرق و برنخاستن از غرب را بهانه نگیرید. این بهانه درست بدان می‌ماند که ملایان که بدانشها گردن نمی‌گزارند ، ایراد گرفته چنین گویند : «چرا همگی دانشمندان از غرب برخاسته‌اند؟!.».

آنگاه شما چرا این پرسش را از ما می‌کنید؟!. شما از گفته‌های ما چه فهمیده‌اید که بچنین پرسشی برمی‌خیزید؟!.. مگر ما گفته‌ایم که پاسخده همه‌ی کارهای خداییم؟!. مگر گفته‌ایم از نزد خدا می‌آییم و راز همه‌ی کارهای او را می‌دانیم؟!..

آیا این زشت نیست که در حالی که ما به یک جانفشانی بسیار بزرگی درباره‌ی جهان پرداخته با گمراهیها و نادانیها سختترین نبرد را می‌کنیم و آمیغهای زندگانی را یکایک روشن می‌گردانیم ، شما از دور ایستید و با چنین سخنانی خنک و بی‌مغز بکارشکنی پردازید؟!.. آیا زشت نیست که چنین پرسش پرتی را از ما کنید؟!..

اگر راستش را بخواهیم این گروه از بیدینی و بی‌همه‌چیزی سود می‌برند. زیرا به همان دستاویز خود را به هرگونه هوسبازی و سودجویی و خودخواهی آزاد می‌شمارند و از هرگونه کوششی در راه کشور و توده آسوده می‌گردانند.

این فیروزی بزرگی برای ایشانست که خود را از هر بندی آزاد گردانیده‌اند و درمیان توده جز دربند هوسها و سهشهای خود نیستند و در همان حال بدستاویز دانش یا تمدن که ما نمی‌دانیم چه ویژگی بآنان می‌دارد ، بدیگران برتری نیز می‌فروشند. بگفته‌ی عامیان بخت بایشان رو آورده.

داستان آنان داستان شاعران ایرانست که می‌خواهند در سخنبازی و یاوه‌بافی که یکی از هوسبازیهای پست آدمی است آزاد باشند ، و همان را «ادبیات» نامیده جایگاه والایی درمیان توده برای خود باز کنند و ماهانه‌ی گزافی از دولت گرفته از مفتخواری نیز بهره‌مند باشند. بگفته‌ی عامیان : «هم زیارتست و هم تجارت. که چنین چیزی را نمی‌خواهد؟!.»
آذری یا زبان باستان آذربایجان.pdf
1.2 MB
🔸 آذری یا زبان باستان آذربایجان

🖌 احمد کسروی

🔹 زبان باستان آذربایجان از دیده‌ی تاریخ و زبانشناسی
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی پنجم

🔸گفتید امروز انگیزه‌ی پدید آمدن ابر و باریدن باران و مانند اینها را دانسته‌اید. بسیار نیک ، ولی اینها سخن از کارخانه می‌باشد و ما در جستجوی پدیدآورنده و گرداننده‌ی این کارخانه می‌باشیم.
ما از جنبش مادیگری در اروپا و کتابهایی که دانشمندانِ بنام مادی نوشته‌اند و از ایرادهایی که به دینها (یا بهتر گویم : به پندارهای بیهوده‌ی دینی) گرفته‌اند ناآگاه نیستیم ، و در شگفت خواهید بود که بشنوید ما باهمه‌ی هواداری از دین از آنان رنجیدگی نمی‌نماییم و بلکه در زد و خوردی که با پندارهای بیهوده کرده‌اند نیکوکارشان می‌شناسیم. چیزی که هست ما می‌گوییم آنان با دروغها جنگیده و آنها را برانداخته‌اند ولی خودشان هم براستیها نرسیده‌اند. هرچه هست ما را درباره‌ی مادیگری گفتارهاییست که باید شما آنها را نیز بخوانید. [1]

🔸سوم بر برانگیختگان ایراد گرفتید و گفتید خود آنان بمانند ، براست داشتن نیارستنی‌ها[=معجزات] بسیار دشوار است. در این باره ما با شما همسخنیم و ما نیز آنها را براست نمی‌داریم و خود نیازی بچنین کارهایی نمی‌بینیم. همین امسال سخنان بسیار درباره‌ی آنها نوشته‌ایم. اما درباره‌ی خود برانگیختگان آنچه کار را بر شما دشوار گردانیده سخنانیست که از زبان کشیشان و یا از کتاب توریت فراگرفته و در دل اندوخته‌اید و چون گفته‌های گزافه‌آمیز و بیهوده است شما را رمانیده است. ولی اگر از آنها چشم پوشید و با یک اندیشه‌ی ساده گفته‌های ما را بشنوید دشواری‌ای در کار نخواهید دید. اگرچه گفتگو از گذشتگان را سودی نتواند بود و امروز ما را نیازی بسخن راندن از موسا و عیسا و دیگران بازنمانده. لیکن از آنجا که همیشه گفتگو از آنها بمیان می‌آید و کشاکشها در پیرامون آن رخ می‌دهد و از آنسوی برانگیختگی خود داستان ارجداریست با شما در این باره گفتگو می‌کنم.
چنانکه گفتیم دشواری‌ای در این کار نیست. آفریدگاری که آدمی را برگزیده‌ی آفریدگان ساخته ، و دربایستهای[مایحتاج] زندگانی او را آماده کرده ، و به هر دردی درمانی نهاده و روزی کودک را پیش از زاییده شدن در پستان مادر اندوخته گردانیده ، چه دشواری دارد که برای راهنمایی آدمیان ، به هر هنگام نیازی ، کسی را برانگیزد؟!.. شما خودتان می‌گویید جهان در پیشرفت است. من می‌پرسم آیا این پیشرفت بخود تواند بود؟!.. آیا به پیش بَرنده‌ای نیاز نباشد؟!.

🔸شما آشکاره می‌بینید جنبش دانشها و اختراعِ افزارهای شگفت ، راه آسایش و خرسندی را بروی جهانیان باز نکرده. پس ناگزیریست که یک دست دیگری آن را بروی جهانیان باز کند ، وگرنه پیشرفت معنی نخواهد داشت. ما چون باور کنیم که جهان دستگاه بیهوده‌ای نیست و از آن خواستی (قصد) درمیانست ، چون از سوی دیگر می‌بینیم آدمیان بسر خود رستگار نمی‌گردند از سنجش این دو ، ناچار خواهیم بود بگوییم باید راهنمایانی درمیان باشند.
پر دور نمی‌رویم : از راه اندیشه و داوری خرد هیچ دشواری در کار برانگیختگی نیست.

اما برانگیختگان ، شما اگر بتاریخ برگردید و سرگذشت و کارهای هر یکی از ایشان را بسنجید و بیندیشید خواهید دید هر یکی در زمان خود برگزیده و بیمانند بوده. بمردمان راه زندگی آموخته و تکانی بجهان داده. خود شما خستوانید که جهان را از بت‌پرستی رها گردانیده و سه‌هزار سال بیشتر مردمان را از روی آیین خردمندانه راه بردند. ما را در این باره سخنان دیگری هست[2] ، و این را روشن گردانیده‌ایم که برانگیختگی یک کار دروغ‌برداری نیست و دلیلهایی در کارست که باید براستگویی آنان باور داشت ، و من بهتر می‌دانم که شما آنها را نیز بخوانید و بیندیشید و پس از آن اگر نیازی بود دوباره گفتگو کنیم.

🔸در اینجا تنها یک چیز را یاد میکنم و آن اینکه چون ما بدانش ارج می‌گزاریم و چنین میگوییم : «دین و دانش در پیشرفت جهان همگامند» ، کسانی می‌گویند با اینحال چه جدایی میانه‌ی دانشمندان و برانگیختگان می‌گزارید و چرا می‌گزارید؟! می‌گویند چنانکه دانشمندان با اندیشه بدانشهایی رسیده و آن را بمردم یاد داده‌اند برانگیختگان نیز همان حال را داشته‌اند و چه نیازی هست که آنان را برانگیختگان نامیم و یک پیوستگی میانه‌ی آنان با خدا باور کنیم؟ چون می‌دانم این ایراد از اندیشه‌ی شما نیز خواهد گذشت می‌خواهم پاسخ آن را بگویم.

[1] : شماره‌ی 8 و 9 سال چهارم [پیمان]
[2] : [کتاب] راه رستگاری
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 2


شعر چیست؟ ..

شعر را باید گفت «سخن‌سنجی و سخن‌آرایی» است. سخن که دیگران آن را ناسنجیده و بی‌آرایش می‌رانند شاعر آن را سنجیده می‌راند و آرایشهایی از قافیه یا رَوی بر آن می‌افزاید.

پس شاعر سخن را آراسته می‌گزارد و از اینجا گفته‌های او خوش‌نماتر و شیرینتر از گفته‌های دیگران خواهد بود. ولی دو چیز است که شاعر باید فراموش نکرده همیشه در بند آنها باشد : «یکی آنکه سخن از بهر معنی است» بعبارت دیگر سخن از برای نشان دادن اندیشه‌ها و دریافتهایی است که گوینده در دل دارد و می‌خواهد شنونده را از آنها آگاه گرداند. شاعر هم باید سخن از بهر معنی سراید و تا معنیهایی در دل خود نداشته باشد بخیره[=بیجهت] بسخن‌آرایی برنخیزد. دیگری آنکه «سامان سخن دربایست‌تر از آرایش اوست». بعبارت دیگر شعر باید ترتیب جمله‌بندیها را بهم نزده سخن را از سامان نیندازد.

این دو شرط هرچه بگویی مهم است و اینکه شعر در ایران بلکه در سراسر جهان بدنام گردیده از آنجاست که شعرا رعایت این شرطها را نمی‌کنند. اینست که ما از هر یکی از آن شرطها جداگانه و بتفصیل سخن می‌رانیم.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 4)


١ـ پیشگویی : (تکه‌ی 4)

مجله‌ی «اسفیر» (1) لندن این را چاپ کرده و نوشته بود : «می‌گویند همه‌ی این پیشگویی را بنظر اعلیحضرت امپراتور روس رسانیده‌اند و از آنجا برای امپراتور آلمان فرستاده شده و او بسیار در شگفت بوده».

این را در روزنامه‌ها و مهنامه‌ها بچاپ رسانیده گفتند : راست درآمده. زیرا جنگ در سال ١٩١٤ آغاز گردیده ، چنانکه او آگاهی داده بود. ولی اگر شما نیک اندیشید خواهید فهمید همه دروغ درآمده.

چه او آغاز جنگ را از سال ١٩١٣ گفته ، در حالی که در ١٩١٤ آغاز گردیده. روزنامه‌نویسان از بس خوششان می‌آمد یک سال جدایی را بدیده نمی‌گرفتند.

آن «آدم غریبی» که در سال ١٩١٥ از شمال بیرون خواستی آمد و همه‌ی کشورها را در چنگ خواستی داشت ، که بود و پس چرا بیرون نیامد؟!.. در پایان جنگ نوید[=وعده‌ی] سیاست تازه‌ای برای جهان داده است در حالی که بیکبار دروغ درآمده.

اینست نمونه‌ای از پیشگوییها و دروغ درآمدن آنها و خود شگفتست که همچون تولستوی مردی بچنین کاری برخاسته؟!..

آیا اینها را از کجا می‌گفته؟!.. اگر پیش‌بینی است که اینگونه نتواند بود ، و اگر پیشگوییست از کجا و با چه نیرویی آن را دانسته؟!..

در اینجاست که باید گفت هوسهای آدمی پایان‌پذیر نیست و یک مردی چون رنجها بخود داد و تولستوی گردید در آن زمانش نیز هوسهایی تواند داشت. در آن زمان نیز بازیچه‌هایی پیدا خواهد کرد.

این بیماری در زمانهای جنگ فزونی یابد و بیش از همه گریبانگیر دانشمندان و کسان بنام گردد.

این جنگی که از پنج سال باز درمیان دولتهای بزرگ می‌رود ، در این چند سال هم پیاپی پیشگوییها شده و در روزنامه‌ها نوشته گردیده و همه‌ی آنها پوچ و بیپا درآمده ، و جای افسوسست که با اینحال باز مردم ارجی به پیشگویی می‌گزارند و باز فریب فریبکاران را می‌خورند.

پابرگی :
1ـ sphere ـ ویراینده
✴️ خودتان داوری کنید

از آقایان طرفداران شعرای زمان مغول خواهشمند است اشعار زیرین را مطالعه و اگر توانستند آنها را بهم وفق دهند آنوقت گوینده‌ی آنها را از بزرگان بشمارند و الاّ حق ندارند هر هوسمندی را جزو بزرگان ایران بشمارند. آن دو شعر اینهاست :
نخست :
بنی‌آدم اعضاء یكدیگرند كه در آفرینش ز یك گوهرند
چو عضوی بدرد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار
تو كز محنت دیگران بیغمی نشاید كه نامت نهند آدمی
دوم :
در آن مدت كه ما را وقت خوش بود ز هجرت ششصدوپنجاه‌وشش بود

توضیح اینست كه گوینده‌ی این شعرها كه سعدی است در زمان هجوم مغول می‌زیسته ، مغولان چهل و چند سال این كشور را مورد تاخت قرار داده پیاپی آدم كشتند ، دخترها باسارت بردند ، خاندانها برانداختند. از سال 615 كه خود چنگیزخان به ماوراءالنهر و خراسان آمد تا سال 618 قصابی می‌كرد و هنگامی كه بازگشت ملیونها دختران را با خود برد.

سپس تا ده سال دیگر ایران در زیر پای مغولان لگدمال می‌شد كه هر زمان دسته‌ی دیگری می‌آمدند و در یك جایی می‌كشتند و آتش می‌زدند و تاراج می‌كردند و اسیر می‌بردند.

سپس نیز جرماغون نویین از طرف اكتای قاآن بحكمرانی این كشور آمد كه یك رشته خونریزیهای بیحسابی نیز در آن هنگام رخ داد. سپس هم در سال 648 هلاكو بایران آمد كه بار دیگر خونریزیهای بسیاری شد و سال 656 كه سعدی آن را سال خوشی خود شمارده سال قتل عام بغداد است. سالیست كه بیش از یك ملیون خون بیگناهان ریخته شده سالیست كه صدهزارها خاندان در سوگواری بوده‌اند.

آقای سعدی با همه‌ی این فجایعِ چهل‌ساله معاصر بوده و شما در یكجایی از شعرها و كتابهای او نتوانید یافت كه تأثری از خود نشان داده باشد و چنانكه می‌بینید سال كشتار بغداد را سال خوشی خود گرفته در اینجاست كه من می‌پرسم آن شعرهای نخست كجا و این كجا؟!.

در اینجاست كه می‌خواهم هواداران این شاعر و مانندهای آن پاسخ دهند. در اینجاست كه شعر را بخود شاعر برگردانیده می‌گویم : آقای سعدی :

تو كز محنت دیگران بیغمی نشاید كه نامت نهند آدمی

از تبریز محمد ملك‌نژاد

پرچم : این گفتار را برادر ما آقای محمد ملك‌نژاد برای چاپ شدن در زیر عنوان داوری توده فرستاده‌اند ولی چون ما بآن عنوان خاتمه داده‌ایم و از اینسو گفتار ایشان دارای اهمیت خاصیست و شاید كسانی بخواهند پاسخی دهند از چاپش خودداری نكردیم.

(پرچم روزانه ، شماره‌ی 191)
شادروان حسین برهانی از پشتیبانان پرچم

در
پرچم نیمه‌ماهه درباره‌ی این یار گرانمایه چنین نوشته شده :
خوانندگان پرچم آقای برهانی را می‌شناسند و گفتارهای او را در روزنامه خوانده‌اند. این جوان با آنکه سه چهار سال بیشتر نیست با پیمان و راه آن آشنا گردیده پیشرفت نیکی کرده و ما کوششهای پاکدلانه‌ی نیکی از او می‌بینیم. این جوانان و حال آنان بهترین پاسخی بکسانی است که از دور می‌ایستند و بهانه آورده می‌گویند : «این توده نمی‌شود».
آقای برهانی در بندر شاپور به کوششهای نتیجه‌داری برخاسته بودند و اکنون در بوشهر دنباله‌ی آن را می‌دارند و امیدمندیم در همه جا فیروز خواهند گردید. ما بارها نوشته‌ایم :

با یاری خدا و همدستی و پاکدلی چکاری که نتوان کرد.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 2)

اما دشمنی‌ که آنان با ما می‌کنند و باین سخن‌اندازیها برمی‌خیزند بدو انگیزه است : یکی رشک و خودخواهی که چون کوششهای ما درمیان مردم تکانی پدید آورده ، نمی‌توانند آن را برتافت. دیگری اندیشه‌ی آینده که مباد آنکه کوششهای ما به نتیجه‌ای رسد و دستگاه هوسبازی و لگام‌گسیختگی آنان برچیده شود.

هرچه هست آن گفته‌ی ریشخندآمیز ایشان درباره‌ی برانگیختگان بسیار عامیانه است. همین گفته می‌رساند که چنانکه گفتیم آنان از هر چیزی نامش را یاد گرفته‌اند و درباره‌ی برانگیختگان نیز آگاهی‌ای که می‌بایست نمی‌دارند.

به هر حال شما نیک می‌دانید که ما در این باره بسخنان بسیاری پرداخته آنچه می‌بایست گفت گفته‌ایم (1) ، و در اینجا می‌باید تنها بپاسخ آن ایراد بس کنیم.

این خود جُستاریست که آیا زردشت و موسا و عیسا و پیغمبر اسلام که هر یکی در زمان خود بکوششهایی برخاسته و دینی بنیاد نهاده ، ما چه جایگاهی بایشان دهیم و چه اندیشه‌ای درباره‌ی آنان داریم؟.. آیا آنان را مردان هوسمندی شناسیم که بهوس بآن کار برخاسته‌اند و یا چه سرچشمه‌ی دیگری برای کوششهای ایشان بدیده گیریم؟..

پیداست که انبوهی از دانشمندان اروپا بویژه پیروان فلسفه‌ی مادی بکارهای آنان با دیده‌ی بدبینی نگریسته‌اند ، و اگرهم آشکار نگفته باشند بیگفتگوست که آنان را جز هوسمندانی یا بهتر گویم دروغگویانی نپنداشته‌اند ، و انگیزه‌ی این نیز بیش از همه خواری و بی‌ارجی آن دستگاههای سست و بیپاست که گفتیم بنام دینهای آنان برپا می‌باشد.

برخی از دانشمندان چنین دانسته‌اند که آدمیان دوره‌های بسیاری را با گمراهی و پندارپرستی بسر برده‌اند ، تا توانسته‌اند بدوره‌ی دانش برسند و در نزد اینان دینها جز دنباله‌ی همان گمراهیها و پندارپرستیها نمی‌بوده.

ولی اینها همه از ناآگاهیست و اگر راستی را بخواهیم دینها نه تنها دنباله‌ی گمراهیها نبوده ، هر یکی از آنها خود جنبشی برای نبرد با گمراهیها بوده.

مثلاً نخست پیغمبری که در تاریخ شناخته شده زردشت پیغمبر ایرانیست. اکنون ما ببینیم آیا این مرد ، ایرانیان را در همان راه نادانی و گمراهی (که می‌داشته‌اند) پیش رانده یا آمیغهایی بآنان یاد داده و از گمراهی دورشان گردانیده؟.. آیا کدام یکی از این دو گمان درباره‌ی او راستست؟..

آنچه ما می‌دانیم ایرانیان (همچنین توده‌های دیگر) ، پیش از زمان زردشت ، بت‌پرست می‌بودند. باین‌معنی که بخدایان بسیاری می‌پرستیدند که این گرفتاری بزرگی برای آنان می‌بود.

پابرگی :
1ـ در سراسر ماهنامه‌ی پیمان و کتابهایی که در زمینه‌ی دین نوشته شده همچون «ورجاوندْبنیاد» و «راه رستگاری» از این جُستار (مبحث) سخن رفته. (ویراینده)
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی ششم

🔸باید دانست میانه‌ی برانگیختگان با دانشمندان جدایی بسیار است.

🔸نخست ، دانشمندان آگاهیهاشان همچون رشته بهم پیوسته و هر یکی از آنان آگاهیهای پیشینیان را گرفته و خود نیز آگاهیهایی بآنها افزوده و رشته را بدست پسینیان دهد و گاهی نیز یکی در رشته‌ی خود گامهای بزرگی بردارد و نامور گردد و آن رشته بنام وی شناخته شود. مثلاً چارلس داروین دانشمند انگلیسی که شما نیز نام او را آوردید و امروز در سراسر شرق و غرب یکی از دانشمندان بزرگ شناخته گردیده و یک فلسفه‌ای بنام او نامیده شده این مرد خودش بما می‌گوید : از هزارها سال پیش کسانی از دانشمندان یونان و از دیگران هوش بدان فلسفه داشته و هر یکی چند جمله‌ای درباره‌ی آن نوشته بوده‌اند و پس از همگی لامارک دانشمند فرانسه‌ای آن را برُویه‌ی دانش انداخته و دنبال کرده و پس از وی بوده که نوبت بداروین رسیده و این با گامهای بزرگی که در آن رشته برداشته آن را دانش درستی گردانیده و در رده‌ی دیگر دانشها جا داده است. با اینهمه باز نارساییهایی درمیان بوده که بگفته‌ی خود شما دیگران پس از داروین آنها را از میان برداشته‌اند.

ولی برانگیختگان نه چنانند. زیرا هر یکی از ایشان هنگامی برخیزد که آنچه پیشینیان بنیاد نهاده بودند گوهر خود را از دست داده و دستورهاشان رویه‌ی وارونه بخود گرفته ، که از آنها نه تنها یاوری نتواند دید ، این یک رنج بزرگی باشد که آنها را دور گرداند و دلها را از آنها پاک سازد ، و اگر پشتیبانی و نگهداری خدا نباشد همان لغزشگاه بزرگی برای او گردد. زیرا نداند بآنها چه رفتاری کند و راست و دروغ آنها را چگونه شناسد ، و چه ‌بسا فریب خورده و چیزهای بیهوده و بیپایی را از آنها برگیرد و بدنبال کردن پردازد. همان مسیحیگری مَثل نیکیست. ما امروز در کوششهای خود چه سودی از آن توانیم برداشت و چه چیزی توانیم یاد گرفت؟!. از سالها این اندیشه میان مسلمانان پیدا شده که اسلام را به بنیاد خود برگردانند و صدها علمای بنام در مصر و حجاز و هند و ایران در این راه کوشیده‌اند ولی هیچ کاری نتوانسته‌اند. زیرا چنان نیاشفته که کسی چاره تواند و سر رشته چنان گم نشده که کسی آن را بدست آورد.

🔸دوم ، دو رشته از هم جداست. آن کاری که یک برانگیخته انجام می‌دهد با کاری که یک دانشمند می‌کند درخور سنجیدن نیست. بازنمودن معنی زندگانی و نشان دادن آیین آن و تکان دادن به خردها و پیراستن خویها چیزیست که درمیان دانشها مانندی برای آن نتوان پیدا کرد و اینها نه چیزیست که کسی با درس خواندن یا اندیشه بکار بردن بدست آورد.

در اینجا نمی‌خواهم از معنی فَرهِش (وحی) و اینکه چه حالی یک برانگیخته را باشد سخن رانم. چه ، این رازیست میانه‌ی او با خدا و چه ‌بسا در هر یکی از برانگیختگان ، دیگر[=متفاوت] باشد. همین اندازه می‌گویم آنچه عامیان می‌پندارند نه درست است. به هر حال باید این باور کرد که برانگیختگی بدلخواه نتواند بود و بیگمان خواستی از خدا درمیان باید بود.

ما این را می‌پذیریم که اینجهان دستگاهیست آماده و درچیده ، و همه چیزش از خودش و کارهای آن همه بیکدیگر بسته ، می‌گردد و بسوی نیکتری و آراسته‌تری پیش می‌رود. ولی می‌گوییم گاهگاهی نیز در آن جهشی پیداست یا بهتر گوییم دست گرداننده‌ی دستگاه نمودار است که گردش آن را تندتر می‌گرداند ، و یکی از آن گاهها پیدایش آدمی را می‌شناسیم که بگفته‌ی خود داروین [1] جهشی در آن روی داده و جدایی میانه‌ی آدمی و بوزینه بیش از اندازه‌ی طبیعی می‌باشد و دیگری این برخاستن برانگیختگان است که باید آن را هم جهشی شماریم و دستی را از خدا پدیدار بینیم.

اینکه یک کسی برمی‌خیزد و معنی زندگی را بازمی‌نماید ، و راه آن را بمردم نشان می‌دهد و سود و زیان و نیک و بد را روشن می‌گرداند ، و خردها را تکان می‌دهد ، و دانشهای بسیار گرانمایه را بی‌آنکه درسش خوانده باشد از خود بیرون می‌دهد ، و از هزاران دانشمندان یکی خرده بَرو نمی‌تواند گرفت ـ این نیرو او را از کجا پیدا شده؟!. اکنون که دانشمندان روانشناسی از دریافتها و اندیشه‌های آدمی گفتگو می‌کنند و برای هر یکی سرچشمه و انگیزه‌ای نشان می‌دهند بگویند در این باره چه می‌گویند؟!.

[1] : این را از گفته‌ی داروین دیگران آورده‌اند.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 3


سخن از بهر معنی است. (یک از دو)

در اینجا اگر مثلی خواسته باشیم باید گفت سخن حکم اسب‌سواری را دارد که چنانکه اسب‌سواری به تنهایی موضوعی نیست بلکه باید برای راه پیمودن یا برای مقصد دیگری باشد سخن نیز به تنهایی موضوعی نیست و همانا باید از بهر نشان دادن معنی باشد.

این مثل از هرباره بجاست. زیرا چنانکه در اسب‌سواری اگر کسی هیچگونه مقصودی نداشته و تنها برای نشان دادن اسب ، سوار آن بشود باید او را سبک مغز شمرد نیز اگر کسی برای مقصود بیهوده‌ای اسب‌سواری کند (مثلاً بر اسب نشسته در شوره‌زاری بتازاند) مردم او را نیز بی‌بهره از خرد می‌خوانند بویژه اگر اسب آن مرد لنگ یا کر یا کور بوده و خود مایه‌ی رسوایی باشد در سخن گزاردن نیز اگر کسی معنیهایی در اندیشه ندارد و با سخن بازی می‌نماید یا اگر معنیهایی را که در دل دارد ناسودمند و بیهوده است و برای بازنمودن آنها سخن می‌گزارد بی‌گفتگوست که چنین کسی کوتاه‌خرد و سبک‌مغز می‌باشد و سخنان او همانا مایه‌ی رسوایی خواهد گردید بویژه اگر سخنان سست و نابسامان باشد که رسوایی هرچه بدتر و بیشتر خواهد بود.

نظم و نثر هر دو در این باره یکسانست و ما افسوس می‌خوریم که در ایران قرنها کار سخن‌بازی رواج داشته که خواه در نظم و نثر داد بیهوده‌گویی داده شده آنکه نثر است دُره‌ی نادری میرزا مهدی‌خان و تاریخ وصاف شیرازی و تاریخ معجم قزوینی و مقامات حمیدی و مانند‌های آنها هر کدام جز برای بازی کردن با سخن تألیف نیافته و خود مؤلفان نوشته برای سبک‌مغزی خود بدست مردم داده‌اند. نیز جهانگشای جوینی و کلیله و دمنه‌ی نصرالله کاتب و عراضه‌ی سلجوقیه و ماننده‌های آنها اگر یک نیم عبارتها برای نشان دادن معنی باشد نیم دیگر جز برای عبارت‌پردازی و سخن‌بازی نیست.

ما بارها گفته‌ایم و دوباره می‌گوییم : در آن قرنها در ایران خردها سست بوده و اینست که در هر کاری از کارهای آن زمان بیخردی را نمایان می‌بینیم. اگر فرمانهای دولتی آن زمان را ببینیم آدمی را حیرت می‌گیرد که چگونه پادشاهان و وزیرانی دربند این گونه عبارتهای پوچ بوده‌اند و دبیران را ماهانه‌های گزاف داده تنها برای پرداختن آن عبارتهای پوچ نزد خود نگاه می‌داشته‌اند؟!

اینک عبارتهایی را از یک فرمانی در اینجا می‌آوریم : «آنکه نسایم مکارم ما وقتی که وزیدن گیرد و روضه‌ی ازهار مراحم ما هنگامی که آغاز شکفتن نماید دماغ جهانیان را معطر و شبستان امید چاکران را منور سازد کشتزار آمال بندگان بسحاب نوال ما مرشح و دیباچه‌ی اقبال فدویان بتوجهات و عوارف خدیوانه مرشح آید خاصه کسانی که در حضرت والای سلطنت علایم کفالت و امانت را ظاهر ساخته بنشان صداقت و استعداد کفایت تقرب جسته بر همت دریا نوال شاهانه که بحر زاخر با تراکم امواج کرمش قطره و صحاب وابل با تلاطم امواج نعمش رشحه‌ایست لازم داشته‌ایم که پایه‌ی اعتبار هر یک بشمول عنایتی ممتاز و ظهور مکرمتی سرفراز فرماییم تشبیب اینمقال بیان احوال عالیجاه مجدت همراه عمدة المشایخ الکرام مقرب الخاقان حاجی جابر خان نصرة الملک میر پنجه حاکم و سرحددار محمره[=نام کهن خرمشهر] است که پیوسته در انتظام امور آن سرحد نوعی مراقبت خود را ظاهر نموده است که خاطر مبارک را از طرز خدمت و حسن کفایت خود راضی و خرسند داشته است لهذا ...»

این فرمان از ناصرالدین شاه است که درباره‌ی حاجی جابرخان نصرة الملک پدر شیخ خزعل خان نوشته شده. خوانندگان دقت نمایند که آیا جهت خردپسندی برای آن عبارتهای ساخته و نازیبا (جز هوس سخن‌بازی) می‌توان پیدا کرد؟ آیا نمی‌توانستند بجای آن یاوه‌بافیها بنویسند : «چون حاجی جابر خان نصرة الملک حاکم و سرحددار محمره همیشه در انتظام امور آن سرحد مراقبت می‌نماید و ما را از کاردانی خود خرسند گردانیده لهذا ..» آیا چنین عبارت ساده و کوتاهی از عهده‌ی مقصود برنمی‌آمد؟!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 5)


١ـ پیشگویی : (تکه‌ی 5)

پارسال یکی از روزنامه‌های فارسی زیر عنوان «یک پیشگویی آسمانی» گفتاری نوشت در این زمینه که صفیعلی‌شاه در تفسیر خود بقرآن که با شعر است در معنی آیه‌ی «یَمْحُو اللَّهُ مَا یشَاءُ» (1) یک پیشگویی کرده بدینسان :

سیصد و شصت و سه الف اندر مدار بگذرد چون از شمار روزگار
دوره‌ی گیتی سر آید بالتمام دور دیگر ثبت گردد در نظام

روزنامه‌نویس می‌گوید : این شعرها پیشگوییست که در سال ١٣٦٣ که دو سال دیگر است یک دور نوین در جهان آغاز خواهد شد.

می‌گویم : این دو شعر معنای روشنی نمی‌دارد. چه او می‌گوید : «سیصد و شصت و سه الف» و دانسته نیست که ، خواستش ٣٦٣٠٠٠ است یا ١٣٦٣. آنگاه او می‌گوید : «دور دیگر ثبت گردد در نظام» ، و نمی‌گوید که آن دور چیست؟!.. چه دیگرگونیهایی در جهان رخ خواهد داد؟!.. از چه راه رخ خواهد داد؟!.. می‌بایست اینها را بگوید تا از سخنش چیزی فهمیده شود.

از آنسوی آیا صفیعلی‌شاه این آگاهی را از کجا آورده؟!.. اگر از آیه‌ی قرآن است از کجای آن چنین معنایی درمی‌آید؟!.. مگر آیه‌های قرآن چیستانست که یکی بفهمد و دیگران نفهمند؟!.. اگر از پیش خود گفته پس چه بستگی بتفسیر قرآن داشته؟!.. آنگاه او خود از کجا دانسته؟!..

این بسیار شگفتست که خودِ آورنده‌ی قرآن از ناپیدادانی بیزاری جسته «لَا أَعْلَمُ الْغَیبَ» (2) گوید ، و صفیعلی‌شاه از همان قرآن ناپیدادان گردد و از آینده آگاهی دهد.

پس از همه‌ی اینها صفیعلی‌شاه از «سرآمدن دور گیتی» سخن می‌راند نه از پایان جنگ و آشتی دولتها با یکدیگر. در سال ١٣٦٣ که بسیار نزدیک شده بپیشامدی که «سرآمدن دور گیتی» شمرده شود گمان نتوان برد. گرفتم که آلمان از پا افتاد و جنگ فرونشست ، دور گیتی بسر نخواهد آمد و روزگار نوینی بروی جهان باز نخواهد شد.

این پیشگویی صفیعلی‌شاه تنها یک معنی می‌دارد ، و آن اینکه دروغبافی و فریبکاری گوینده‌اش را می‌رساند.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ سوره‌ی رعد (13) ، آیه‌ی 39. معنی : خدا آنچه را خواهد زداید.
2ـ معنی : ناپیدا ندانم. سوره‌ی هود (11) ، آیه‌ی 31 ؛ سوره‌ی اعراف (7) ، آیه‌ی 188 ؛ سوره‌ی انعام (6) ، آیه‌ی 50
صفیعلی‌شاه (میرزا حسن اسپهانی)