پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
کانال پاکدینی (احمد کسروی و همباورانش)

(کتاب «پندارها»)
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 8)

شما نیک می‌دانید که ما در این کوششهای خود همان راه را گرفته‌ایم که دانشها گرفته‌اند. ما می‌گوییم : در هر زمینه باید دلیل را جلو انداخت که به هر کجا رفت ، دنبالش رفت و به هر نتیجه رسانید پذیرفت. درباره‌ی خدا نیز همان راه را گرفته‌ایم. این دلیلست که ما را بخدا رسانیده ، از ترس آتش دوزخ نبوده که ما خدا را پذیرفته‌ایم. آن خدایی که ما شناخته‌ایم بزرگتر از آنست که نیازمند شناخته شدن باشد و اگر کسی نشناخت بکینه در آتشش اندازد.

داستان ما در پی‌بردن بخدا داستان دانشمند انگلیسی اسحاق نیوتن در پی‌بردن به نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) است. نیوتن نیروی کشش را چگونه شناخت؟.. چه شد که به بودن چنان نیرویی پی برد؟..

چنانکه نوشته‌اند و همگی خوانده یا شنیده‌ایم اسحاق نیوتن در باغی می‌زیست و روزی که در نزدیکی درخت سیبی نشسته بود دید سیبی از درخت جدا گردیده به پایین افتاد. مرد دانشمند باندیشه فرورفت : «این سیب چرا به پایین افتاد؟.. در جهان هر کاری را شُوندی باید بود ، آیا شُوند این افتادن به پایین چیست؟.. چرا سیب به بالا نمی‌رود و پایین می‌افتد؟..». اندیشیده چنین دریافت که چیزها همه باهم کشش می‌دارند و هر یکی از آنها چیزهای دیگری را بسوی خود می‌کشد و در این میانه آنچه بزرگتر است و این نیرو در آن بیشتر می‌باشد چون زورمندتر است بکوچکترها چیرگی می‌نماید و آنها را کشیده بخود می‌رساند ، و اینکه سیب چون از درخت جدا گردیده بزمین می‌افتد از آنست که زمین آن را بسوی خود می‌کشد. سپس دامنه‌ی اندیشه را تا خورشید و ماه و دیگر کره‌ها رسانیده یکی از پایه‌های دانشی را پدید آورد.

ما نیز همین حال را داشته‌ایم : می‌بینیم جهانی است آراسته و بسامان[=منظم] ، می‌گردد و نمی‌فرساید ، از حالی بحالی می‌افتد و چون می‌اندیشیم ، می‌بینیم آن سامان و آراستگی و این گردیدن و دیگر شدن ، از خودش نتواند بود. اینجهان نه چیزیست که اینها از آن تواند بود. در این جهان یک دسته از باشندگان ماییم که آدمیانیم و بدیگر باشندگان برتری می‌داریم و ما می‌بینیم که کمترین دستی در سامان و آراستگی و یا در گردیدن و دیگر شدن جهان نمی‌داریم و خود ناخواهان آمده و ناخواهان می‌رویم. اینست ناچار شده می‌گوییم : اینجهان را پدیدآورنده و گرداننده‌ای هست و آن را «خدا» می‌نامیم.

در اینجا چون فرصت گفتگو نیست ، بهمین چند جمله بس می‌کنم. اگر کسانی می‌خواهند داستان را هرچه گشاده‌تر و روشنتر بدانند «ورجاوندْبنیاد» را بخوانند.

اینست آنچه ما را بشناختن خدا و خَستُویدن[=اعتراف کردن] به هستی او واداشته. ما اگر «خدا» می‌گوییم این را می‌خواهیم. نمی‌دانم باین چه ایرادی هست؟!. کسانی که بما خرده می‌گیرند بهتر است نزدیک آیند و سخنشان گویند؟!. از دور ایستادن و با جمله‌های پوچی ایراد گرفتن شیوه‌ی عامیانست.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 9


عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی در میانست؟! (دو از دو)

از شگفتیهاست که بسیاری از شعرای غزل‌سرا دریغ از آن نداشته‌اند که خود را «سگ» یا
«مگس» یا «پشه» بنامند و از بلهوسی از چنین ننگی هم پرهیز نکرده‌اند و اینک ما برخی از شعرهای آنان را در اینجا می‌نگاریم :

یکی گفته :

نهاده‌ام چو سگان سر بر آستانه‌ی تو فرشته را نگزارم بگرد خانه‌ی تو

دیگری گفته :

ز خیل اهل وفاییم در زمانه‌ی تو سگ توایم ولی دور از آستانه‌ی تو

سومی گفته :

پهلوی سگ تو جاست ما را جایی به از آن کجاست ما را؟

چهارمی پابوس سگان یار را آرزو کرده :

پابوس سگان تو نگویم هوسم نیست دارم هوس اما چه کنم دسترسم نیست

پنجمی سروده :

شب با سگ کویت چو هم‌‌آغوش شوم من نالم و تهمت سگ کوی تو کشد

ششمی خود را کمتر از سگ خوانده :

در پیش تو قدر هر سگی بیش از ماست ما این همه استخوان شکستیم عبث

هفتمی از کرده‌ی خود همچون سگ پشیمان گردیده :

سگش را با رقیب از ساده‌لوحی آشنا کردم
کنون ایشان بهم یارند و من چون سگ پشیمانم

هشتمی خود را سگِ سگِ یار شمرده :

میان ما و سگ یار فرق بسیار است چرا که ما سگ اوییم و او سگ یار است

نُهمی گفته :

لاف قوت مزن ای پشه‌ی لاغر که شکست
زیر این بار گران پشت همه‌‌ی پیل‌تنان

دهمی سروده :

همای اوج کمالی چه نقص بودی اگر ز فر سایه‌ی تو بهره‌ور شدی مگسی؟

یازدهمی که پست نهادی را از اندازه گذرانیده از ممدوح خود که گویا پادشاه یا وزیری بوده درخواست استخوان کرده بدین عنوان که لاف سگی او را می‌زده :

با فلک آن دم که نشینی بخوان پیش من افکن قدری استخوان

کاخر لاف سگیت می‌زنم دبدبه‌ی بندگیت می‌زنم (1)

بگفته‌ی یکی از دانشمندان خراسان اگر شعرهایی را که شاعر در آن خود را سگ یا خر یا گاو یا مگس خوانده گرد آوریم خود کتاب بزرگی خواهد بود. نادانی نگر که در راه دلبر هیچ و نابود ، خود را بدینسان چرکین ساخته‌اند.

راستی اینست که اینان بس که سرگرم سخنبازی بوده‌اند از هوش بیگانه شده و هر کاری را از زشت و زیبا در زمینه‌ی آن بیهوده‌کاری خود آسان می‌شمارده‌اند. چه بسا که شاعر برای بکار بردن جناس یا «رد العجز الی الصدر»! مثلاً هجو مادر خود دریغ نگفته یا از بهر نمودن یک مضمونی خویشتن را آلوده‌ی هر ننگی گردانیده :

ای صادق آن کسان که طریق تو می‌روند ایشان خرند و خر روش گاوش آرزوست
گیرم که خر کند تن خود را بشکل گاو کو شاخ بهر دشمن و کو شیر بهر دوست

گاهی جمله‌هایی از اینان سر زده که اگر بیگانه‌ای بشنود که یقین خواهد کرد که گوینده‌ی آن دیوانه بوده یا تب داشته و سرسام می‌گفته :

بیا که گریه‌ی من آنقدر زمین نگزاشت که در فراق تو خاکی بسر توان کردن

در غم یار نابود و پنداری چندان گریسته که اشک او سراسر روی زمین را تر ساخته که دیگر خاکی برای ریختن بسر خود پیدا نمی‌کند ـ آیا این سرسام نیست؟! ما هنگامی که در افسانه‌های جهود می‌خواندیم آدم در فراق بهشت چندان گریست که رود از چشم او روان گردید بر ابلهی آن گروه می‌خندیدیم. آیا دیگران هم بر ابلهی این شعرای ایرانی نخواهند خندید؟! گزافه هم اندازه‌ای دارد! این جمله‌ها از سرسام نیز زشت‌تر است! کار بجایی رسیده که شاعر بیسواد شوشتر هم میگوید :

دلته ده او نبره اگ مخی آیی پیشوم بس که ریختم مو ارس کیچه لمالم اوه

بدلبر پیغام می‌دهد : اگر می‌خواهی پیش من بیایی بپا که آب تو را نبرد زیرا بس که من اشک ریخته‌ام کوچه لبالب آب است! سرسامی که تبدار چهل درجه حرارتی هم از آن گریزان است.

آیا نباید پرسید که مقصود از این گزافه‌های بی‌اندازه چیست؟! آیا چه فرقی میانه‌ی این آشفته‌گوییها با سرسام تبداران هست؟! آن سبک مغزان که زیان این آشفته‌گوییها را نمی‌فهمند معذورند. ولی خردمندان می‌دانند که این سخنان آشفته چه گفتن و چه شنیدن و چه پذیرفتنش مایه‌ی سستی خردهاست.

پابرگی :
1ـ این شعرها را یکی از دوستان ما یادداشت کرده و فرستاده بی‌آنکه نامهای شاعران را قید نماید یا سندی برای اعتبار آنها نشان دهد : ولی بهر حال ما اعتماد براستگویی آن دوست داریم. نیز از خود شعرها پیداست که ساختگی نیست اینست که در نقل آنها تردید ننمودیم. ـ پیمان
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 11)


3ـ ستاره‌شماری : (یک از شش)

ستاره‌شماری (یا علم نجوم) نیز از پیشگوییست. چنانکه گفتیم پیشگویی گاه ساده و بی‌افزار است و گاه با افزار. ستاره‌شماری بخشی از پیشگویی با افزار می‌باشد.

نخست باید دانست که ستاره‌شماری جز از ستاره‌شناسیست. «ستاره‌شناسی» (یا علم هیئت) شناختن آفتاب و ماه و ستارگان و دیگر فروزندگان آسمانیست و خود یکی از ارجمندترین دانشهاست. ولی ستاره‌شماری پیشگویی از آینده کردن بدستاویز آفتاب و ماه و ستارگان است و خود سراپا پندار و انگار[=فرض] می‌باشد.

کسانی بگردش فروزندگان آسمانی و نزدیکی و دوری آنها از یکدیگر معنیهایی می‌دهند و از روی آنها از آینده پیشگویی می‌کنند. بگمان اینها پیشامدهای اینجهان و کارهایی که در روی زمین رخ می‌دهد سرچشمه‌ی آنها گردش آفتاب و ماه و ستارگان آسمان و چگونگی آنهاست ، و اینست آنان از «علت به معلول» پی می‌برند و از دیدن چگونگی ستارگان (یا بگفته‌ی خودشان اوضاع کواکب) کارهای آینده را می‌دانند و از آنها آگاهی می‌دهند.

نیز برای هر کاری ساعتهایی نشان می‌دهند که اگر در آن ساعت کرده شود چون ستارگان در فلان حالند بنتیجه خواهد رسید یا نخواهد رسید.

چنین پیداست که این کار از زمانهای باستان پیدا شده و این نیز یادگار دوره‌های بت‌پرستیست. نیز چنین پیداست که این پیشگویی نخست از ستارگان دُمدار و از ستارگان فروریزنده (شهاب) و از برخی نشانه‌های آسمانی که گاهی دیده شود آغاز گردیده.

چون ستارگان دُمدار هر سی چهل سال یک بار نمایان گردد و هر کسی در زندگانیش جز یک بار یا دو بار آن را نبیند از اینرو هر زمان که پدید آید مردمان بترس افتند و گفتگوهای بسیاری درباره‌ی آن کنند. هنوز این در زمان ما هست.

در زمانهای باستان مردم آن را نشان خشم خدایان خود دانستندی و کاهنان فرصت یافته از پیش آمدن بلایی ـ از وبا یا طاعون یا سیل یا گرانسالی ـ آگاهی داده ترس مردم را بیشتر گردانیدندی. همچنین در فروریزش ستارگان و پیدایش نشانه‌هایی ـ از سرخی یا روشنایی ـ در آسمان این رفتار را کردندی.

از اینجا راه باز شده که کسانی فروزندگان آسمانی را افزار پیشگویی گیرند. چون آفتاب و ماه و پنج ستاره‌ی دیگر (که هفت گردنده نامیده می‌شدند) می‌گردند و هر روز جای خود را در آسمان ـ یا بهتر گویم درمیان ستارگان ـ دیگر می‌گردانند و خود گاهی بهم نزدیک و گاهی از هم دور می‌باشند ، باین حالهای آنان معنیهایی از خود داده و هر یکی را نشانه بلکه انگیزه‌ی یک پیشامد زمینی شمرده‌اند ، و آنچه مایه‌ی رواج این پندار گردیده آنست که در زندگانی ساده‌ی آنزمانی ، مردم بآسمان بیش از زمان ما تماشا می‌کرده‌اند و در سایه‌ی نداشتن ساعت و قطب‌نما و مانند اینها بشناختن ستارگان و گردش آنها از ما نیازمندتر می‌بوده‌اند. از آنسوی انبوهی از مردان آنزمان این ستارگان گردنده را خدایانی پنداشته پرستش می‌کرده‌اند.

چه در نتیجه‌ی باورهایی که مردمان باستان درباره‌ی ستارگان گردنده داشته و آنها را خدایانی می‌پنداشته‌اند ، و چه از اینرو که بچگونگی گردش اینجهان و انگیزه‌های کارها پی نبرده بیکبار ناآگاه می‌بوده‌اند ، این باور که انگیزه‌های کارها گردش آفتاب و ماه و ستارگانست بازار بسیار گرمی درمیان مردمان پیدا کرده رواج ستاره‌شماری را بسیار بیشتر گردانیده.

از آنسوی چون شناختن فروزندگان آسمانی ، و پی بردن بجایگاه آنها در آسمان ، و آگاهی از دوری یا نزدیکی آنها بیکدیگر یک چیز ساده و آسانی نمی‌بوده که هر کسی بتواند ، ناگزیر این بخش از پیشگویی رویه‌ی [(ruye) = شکل ، صورت] دانش پیدا کرده و پردازندگان بآن یک دسته‌ی ویژه‌ای بوده و میان مردم جایگاهی پیدا کرده‌اند.

هیچ یکی از پندارها (جز از گفتگو با مردگان که خواهیم آورد) این دستگاه را پیدا نکرده و این ارج را نیافته است.
✴️ نمونه‌ای از پراکندگی اندیشه‌ها

آقای کسروی جمعه‌ی گذشته با دو نفر از آقایان سمنان بدیدن یکی از اعضاء معادن که تازه‌وارد بود رفتیم چون شهرتش پیمان بود پس از تعارفات معمولی پرسیدم از پیمانیان و نویسنده‌ی پیمان اطلاعاتی داری ـ مانند همه که اظهار فضل و دانش را دوست دارند جواب داد بعلی ـ آقای کسروی نویسنده‌ی پیمان را خوب می‌شناسم و ارادت بسزایی به مجله‌ی پیمان دارم.

کم‌کم در اثر مذاکره فهمیده شد آقا اصولاً از مقاصد پیمانیان ناآگاه بوده و یک نفر صوفی‌مسلک یا بهتر بگویم لامذهبی است. ضمناً از نقطه نظر صوفی‌منشی می‌خواست بنده را هدایت نماید ، می‌گفت صوفیگری سه مرحله دارد ، شریعت ، طریقت ، حقیقت و فعلاً من در مرحله‌ی حقیقت هستم. بعد می‌گفت اصولاً معاد و آخرتی نیست و هرکس پاداش و کیفر عملش را در زندگی خواهد دید. بعد هم یک رباعی از خیام خوانده و بنای تعریف این مفاخر ملی را گزاشت :

گویند مرا عذاب خواهی فرمود من در عجبم که این کجا خواهد بود
آنجا که تویی عذاب کی خواهد بود وآنجا که تو نیستی کجا خواهد بود

دیدم بازی کلاغ پر بچه‌ها است ، از شاخی بشاخی می‌پرد و مانند همه یا اغلب ، این بیچاره ، هم مرید حافظ ، هم هواخواه خیام ، هم پرستنده‌ی علی ، هم خواهان عمر ، همه چیز درش جمع است جز فکر و خرد. یا للعجب از این مغزهای آکنده و از این افراد خراباتی‌مسلک که اصولاً پی بنتیجه‌ و عواقب این اشعار زهرآگین نبرده و طوطی‌وار حفظ کرده‌‌اند. بلکه چند پهلو برایش معنی تراشیده‌اند.

سخن بدرازا کشیده و کار به پرخاش ، مخصوصاً یک نفر از دبیران نادان هم طرفدار خیام مفاخر ملی حاضر بود و پاسخ سخن را به پرخاش می‌داد.

بعد کتابی آوردند بنام گلهای رنگارنگ اشعاری چند که اعظم‌السلطنه (دولت) در مورد تعریف شعر و تنقید آقای کسروی سروده بود برایم خواند. گفتم پوچی این اشعار از نامش پیداست. آقای دولت اسم این اشعار را خوابنامه گزاشته و ابتداء می‌گویند به پندار من سعدی را در خواب دیدم. بهتر بود بجای خواب دیدن در بیداری گفته‌های آقای کسروی را در ترازوی خرد می‌سنجید و وزن آنها درمی‌یافت که یا می‌پذیرفت و یا اگر می‌توانست پاسخی می‌داد. این شیوه‌ی پست از میان ایرانیان کی خواهد برافتاد که در برابر دلیل و منطق خواب می‌بینند و شعر می‌گویند و هو می‌کنند؟!.

در هر حال آقای کسروی ما پیمانیان بیاری و پشتیبانی خدا و آن پاکمرد ایرانی حقیقت را آشکار و این ملت آلوده بشعر را هشیار خواهیم ساخت. خدا با ماست.
سمنان ـ ح. هـ
شادروان شهیدی از پشتیبانان پیمان
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 9)

می‌گویند : «دیگر بخدا چه نیاز است؟!. مگر آنان که بخدا باور نمی‌دارند کارشان نمی‌گذرد؟!.». می‌گویم : «به نیروی کشش چه نیازی می‌بوده؟!. مگر مردم عامی که آن را نمی‌شناختند و نمی‌شناسند و هیچگاه پروای چنین چیزها را نمی‌دارند ، کارشان نمی‌گذرد؟!.». اینان نمی‌دانند که گفتگو در زمینه‌ی فهمیدن و نافهمیدنست ، نه در زمینه‌ی نیاز داشتن و نداشتن.

آنگاه نیاز هم هست : زیرا جستجو از گردش جهان و از گرداننده‌ی آن در نهاد آدمی نهاده که اگر یک راه خردپذیر و روشن باز نباشد ، پندارهای بیپای بسیار بمیان آید. دانشها نیز در این باره کاری نتواند کرد.

باید «فرمول خردپذیری» درمیان باشد تا درِ پنداربافی (برای آینده) بسته گردد و از آنسو گمراهیهای بسیاری که امروز بدستاویز همان خداشناسی در جهانست ، از میان برخیزد.

ما اگر نام «خدا» می‌بریم و بآفریدگار راست جهان باور می‌داریم در برابر آن با صد گونه نادانی و گمراهی ـ از بت‌پرستی و گنبدپرستی و پنداربافیهای پست صوفیان و یاوه‌سراییهای خراباتیان و بسیار مانند اینها ـ می‌نبردیم.

اگر تنها برای نبرد با این گمراهیها هم بودی ما بایستی از خدا سخن رانیم و آنچه را که در این زمینه راستست و با دلیل توان پذیرفت نشان دهیم. چنانکه پیش از این هم گفته‌ایم برای بیرون کردن پندارهای بیپا از دلها باید آمیغها را روشن گردانید.

گذشته از همه‌ی اینها ، شما نیک می‌دانید که خواست ما از خدا و از دین یک چیز است ، و آن اینکه زندگانی از روی خرد باشد.

زندگانی آدمیان بدو گونه تواند بود : یکی آنکه مردمان معنی جهان و زندگانی را ندانند و هر کسی تنها سود خود خواهد. یکه‌ها باهم در نبرد و توده‌ها با یکدیگر در جنگ باشند. دیگری آنکه مردمان معنی جهان و زندگی را بفهمند و هر کسی در کارها و کوششهای خود دربند دیگران باشد. چه توده‌ها و چه یکه‌ها باهم همدستی نمایند و درمیانه آیینی باشد.

این دو زندگانی یکی نیست و از هم بسیار جداست. آن یکی زندگانی جانورانه‌ی از روی خودخواهیست و این یکی زندگانی آدمیانه‌ی از راه خرد می‌باشد.

ما خواهای این زندگانی آدمیانه‌ایم و این کوششها همه در آن راهست. اینکه دین می‌گوییم و نام خدا می‌بریم جز این نتیجه را نمی‌خواهیم.

ما می‌گوییم : باید چشم باز کرد و بجهان با دیده‌ی بیناتری نگریست. می‌گوییم دانشها افزارهایی بدست آدمیان داده و آنان را به سپهر چیره گردانیده. ولی این تنها بس نیست ، و راهی نیز باید بود که آدمیان بخود چیره گردند و جلو بدیهای خود را گیرند و چنین راهیست که دین می‌نامیم.

ما می‌گوییم : این هنری از ‎آدمیست که اقیانوسها را درنوردیده از این سر بآن سر می‌رود. هنری از آدمیست که سوار هواپیما گردیده در بالای ابرها به پرواز می‌پردازد. ولی می‌باید از این هنرها سودی برداشت و زندگانی را بهتر و خوشتر و جهان را آبادتر و خرمتر گردانید. این سودی نیست که اقیانوسها کشتارگاه باشد و هزارها آدمی خوراک ماهیان گردد. سودی نیست که هواپیماها افزار ویرانی شهرها باشد.

اینها را در جاهای خود گفته‌ایم. در اینجا می‌خواهیم بگوییم سخنی که ما از خدا می‌رانیم در این راهست ، در راه زندگانیست. پس چه زشتست که کسانی اینها را نافهمیده تنها از شنیدن نام خدا بزباندرازی پردازند! چه زشتست که کسانی خود نکوشند و بآنان که می‌کوشند گستاخی و بیفرهنگی دریغ نگویند!.

چه زشتست که کسانی پدران و مادران خود را فرورفته در لجنزار مرده‌پرستی و گنبدپرستی یابند و کمترین تکانی ندهند ، و زنان و خواهران خود را گرفتار فالگیران و دعانویسان و جادوگران بینند و پروایی ننمایند ، و اینهمه ملایان و روضه‌خوانان را درمیان توده تماشا کنند و اندوهی نخورند ، ولی شنیدن نام پاکْ‌آفریدگار را بخود هموار نگردانند و خیره‌رویانه زبان بایراد گشایند.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 10


پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند! (یک از دو)

سیاهکاری دیگری که شعرای ایران داشته‌اند آنکه کسانی پندارهای بی‌پای صوفیگری را با اصطلاحات میخانه بهم درآمیخته یک رشته سخنان زشت اندر زشتی پدید آورده‌اند. صوفیگری در آغاز پیدایش خود «دل از جهان کندن و از خود گذشتن و آزار بکسی نرسانیدن و این گونه ستوده‌کاریها» بوده. ولی سپس کسانی آن را مایه‌ی فریب مردم ساخته و یک رشته پندارهای بی‌سر و بن زشتی از وحدت وجود و پیوستن بخدا و مانند اینها بآن درآمیخته‌اند و اینست یک دسته صوفیانی پیدا شده‌اند که براستی از خدا و دین بیگانه و خود دشمنان بزرگ مسلمانی بوده‌اند و زشت‌ترین بدعتها را در میان مسلمانان پدید آورده‌اند. اینان بیکاری و گدایی را که ننگ آدمیگریست پیشه‌ی خود داشته نابکاری با پسران ساده‌رو را که در اسلام از پلیدترین گناهان است روا شمرده و پیران ایشان خود را از پیغمبران بالاتر دانسته دعویهایی می‌کرده‌اند که هیچ پیغمبری نکرده.

در میان مسلمانان گروهی دروغگوتر از اینان نبوده چنانکه اگر کتابهای آنان را ببینیم بی‌شک نُه بهر از ده بهر آنها جز دروغ و گزافه نیست.

شیخ عطار در تذکرة الاولیاء داستانی آورده که یکی از بزرگان صوفیان درویشی را که علاقه به تربیت او داشت سه سال در بازارها بگدایی واداشت. چنانکه نوشته‌اند راهنمای خود عطار هم بصوفیگری ، یک گدایی بوده و براهنمایی او شیخ از سوداگری که مایه‌ی گردنفرازی و بهترین طاعت است دست کشیده بتنبلی و گدایی افتاده است.

از صوفیگری در جای دیگری باید گفتگو کرد. (1) در اینجا مقصود آنست که شعرا چنین پندارهای بی‌بنیاد و نازیبایی را از صوفیان گرفته و آن را با اصطلاحات میخانه بهم آمیخته اشعار بسیاری در این زمینه سروده‌اند و الحق آبروی خود و اسلام و ایران را در یکجا بباد داده‌اند. زهی بی‌شرمی آن کسانی که خدا را «شاهد» (2) بخوانند.

زهی پلیدی آن نامردانی که پیغمبران را «پیر میکده» نامند. تفو! بر این نادانان تفو!

این سیاهکاری از آنجا برخاسته که صوفیان دسته دسته در خانقاهها گرد می‌آمدند و چون همه مفت خورده گردن ستبر می‌ساختند و هرگز غمی از روزگار بر دل نداشتند این بود که بکامگزاری برخاسته روزانه چند بار حلقه زده درویش بچگان را در میان انداخته با دف و آواز دست افشانده پای می‌کوبیدند. ولی برای فریب مردم که نانشان بریده نشود این رقص و کامگزاری را عبادت جلوه می‌دادند و بی‌شرمانه دعوی عشق بخدا کرده خدا را معشوق و دلبر می‌نامیدند.

برخی شعرا هم که میخوارگی را پیشه داشته و آنچه را که بنام صله‌ی‌ شعر از این و از آن در می‌یافتند در میخانه‌های ارمنیان یا زردشتیان صرف باده و ساده می‌کردند ، اینان اگرچه کسان تردامن و بی‌پروایی بوده و درپی آبرو نبوده‌اند و پاره‌ای از ایشان با صوفیان دشمنی می‌نموده‌اند با آنهمه این درس را از صوفیان یاد گرفته‌اند که آنان نیز پرده‌ی خداپرستی بروی سیاهکاریهای خود بکشند و اینست که خدا را بمیخانه‌ها کشانیده و میخواری را عبادت جلوه داده و در شعرهای خود آن ننگین‌کاریها را پدید آورده‌اند :

زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست؟ مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابه‌ی ماست مترس

پیداست که نخست این کار خاص چند شاعر بی‌ننگ و عاری بوده ولی کم‌کم زشتی آن از میان برخاسته و هر شاعری کم و بیش آلوده‌ی آن گردیده. بلکه شعرا آن را دلیل «حکمت» و «عرفان» گرفته‌اند که هر شاعری که می‌خواسته خود را حکیم و عارف جلوه دهد شعرهای خود را بدان اصطلاحات ننگین می‌آلوده.

کار بآنجا کشیده که مردی که او را «حکیم بزرگ» ایران میخوانند درباره‌ی خدا چنین میگوید :

با که توان گفت این سخن که نگارم شاهد هرجایی است و پرده‌نشین است

خاک بر سر حکیمی که خدا را «شاهد هرجایی» بخواند. تو گویی قحط عبارت بوده که نیاز بچنان عبارت زشتی افتاده!

پابرگی :
1ـ کتاب صوفیگری دیده شود.
2ـ از شاهد در زبان صوفیان و شعرا بچه‌های نابکار مقصود است. ـ پیمان
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 12)


3ـ ستاره‌شماری : (دو از شش)

یک چیز دیگری که گذشته از اینها برواج ستاره‌شماری افزوده و مایه‌ی فریب مردم گردیده ، اینست که همیشه ستاره‌شماری با ستاره‌شناسی توأم می‌بوده.

چنانکه گفتم ستاره‌شناسی (هیئت) خود یکی از دانشهای گرانبهاست و بنیاد استواری دارد. این نیز از زمانهای باستان شناخته بوده ، و از همان زمانها دانشمندان بنامی بآن پرداخته‌اند که اگرچه در بیشتر جاها لغزش پیدا کرده بودند در برخی چیزها فیروز می‌بودند. از جمله حساب گردش ستارگان را از روی درستی کرده و جایگاه هر یکی از آنها را بدست آورده بودند. اینست می‌بینیم از سه‌هزار سال پیش دانشمندان این فن چگونگی گرفتن ماه و خورشید و انگیزه‌ی آنها را دانسته و از پیش آگاهی می‌داده‌اند.

این داستان گرفتن ماه و خورشید و آگاهی دادن از آن از روی حساب می‌باشد و خود از جُستارهای ستاره‌شناسیست. یک دانشمند ستاره‌شناس از روی حساب تواند دانست که در فلان روز و فلان ساعت و فلان دقیقه خورشید و ماه و زمین چنان خواهند بود که خورشید و ماه در روبروی یکدیگر ، و زمین درمیان آنها باشد و سایه‌ی زمین بروی ماه بیفتد و آن را تاریک گرداند. این را از روی حساب تواند دانست و از روی پیش‌بینی آگاهی تواند داد.

این یکی از کارهای دانش است. ولی مردم چون نمی‌دانند آن را دلیل ناپیدادانی منجم شمارند ، و جدایی میانه‌ی این کار و دیگر پیشگوییهای او که همه از روی پندار است نگزارده آنها را نیز راست پندارند.

هنوز در زمان ما نیز عامیان چنین گویند : «منجم اگر یک چیزهایی نمی‌داند پس چطور گرفتن ماه و آفتاب را خبر می‌دهد و راست درمی‌آید؟!.» از زمان باستان این یکی از انگیزه‌های فریب خوردن مردم بوده. همچنین درآمدن ماه نو ، و دیده شدن و نشدن آن ، و آغاز سال نو و مانند اینها که همه از روی حسابست در نزد مردم دلیل ناپیدادانی منجمان می‌باشد!..

بدینسان ستاره‌شماری پدید آمده و شناخته گردیده ، و چون در قرن دوم و سوم اسلام ، فلسفه‌ی یونان و دیگر دانشهای یونانی و رومی بشرق آمده و در اینجا رواج بی‌اندازه یافته ، این نیز درمیان آنها بوده و آنچه ما می‌دانیم از همان زمان تا یک‌هزار سال در اوج رواج خود بوده که گذشته از مردم عامی پادشاهان و فرمانروایان بآن گرویده و هر کدام از آنان یک یا چند ستاره‌شمار (منجم) در دربار خود داشته‌اند. یک پادشاه اگر می‌خواسته بتخت نشیند و یا بجنگ رود ، و یا سرایی بنیاد‌‌ گزارد ، و یا زنی بگیرد ، یا به هر کار بزرگ دیگری پردازد ، می‌بایست منجم برای آن ، ساعت برگزیند. در این دوره ستاره‌شماران جانشین بتکده‌ی دلفی می‌بوده‌اند و ما در تاریخ داستانهای بسیار شگفتی پیدا می‌کنیم که اینک برخی از آنها را برای گواهی در اینجا یاد می‌کنیم :

پادشاهان صفوی باور بسیار بمنجمان می‌داشتند و در دربار خود از آنان نگه می‌داشتند. در زمان شاه‌‌عباس یک داستان شگفتی رخ داد. بدینسان که منجمان چنین گفتند : «اوضاع کواکب می‌رساند که در این سال یک پادشاهی از میان خواهد رفت». از آنسوی درباره‌ی شاه‌عباس گفتند : «تربیع نحسین در خانه‌ی طالع واقع شده و اختر طالع در حضیض زوال و وبالست». از این دو سخن چنین نتیجه می‌گرفتند که بشاه‌‌عباس بیم یک آسیبی یا گزندی می‌رود.

چون گمان دروغ در گفتار خود نمی‌داشتند ملا جلال یزدی که یکی از ایشان می‌بود چنین پیشنهاد کرد که سه روز شاه‌‌عباس خود را از پادشاهی برکنار گردانیده تاج و تخت را به یک کسی از زندانیان کشتنی بازگزارد که در آن سه روز همگی وزیران و سپاهیان و دیگران در فرمان آن باشند و پس از سه روز او را بکشد و از این راه بلای رسیده را از خود دور گرداند.

شاه‌‌عباس که از ترس جان فرمانبر منجمان شده بود این پیشنهاد را پذیرفت و چون در آن سال چند تن از درویشان را بنام بیدینی گرفته و بزندان سپرده بودند چنین نهادند که ملا یوسفی نامی را از آنان بپادشاهی رسانیده سپس بکشند.

👇
در عالم‌آرا این داستان را چنین می‌نویسد : «یوسفی مزبور را به اردو آورده حضرت اعلی خود را از سلطنت و پادشاهی خلع فرمود و اسم پادشاهی بر آن خون‌گرفته اطلاق فرمودند و تاج شاهی بر سرش نهاده اثواب فاخره در او پوشیدند و در روز کوچ بر استر بردعی با زین و لگام مرصع سوار کرده اعلام پادشاهی را بر سرش افراشتند و جمیع امرا و مقربان و اهل خدمت با لشکر و قشون بآیین مقرر در ملازمتش کمر بسته بمنزل می‌رسانیدند و در دیوانخانه‌ی همایون فروآورده اطعمه و اشربه می‌کشیدند و شب قورچیان عظام و عساکر منصوره بکشیک قیام می‌نمودند و آن بیچاره عاقبت کار خود را فهمیده آن سه روز را بفراغت گذرانید ... و حضرت اعلی در آن سه روز با دو سه نفر جلودار و خدمتکاری که سوار گردیده اصلاً بتمشیت امور سلطنت نمی‌پرداختند. مولانا یوسفی در سر سواری جناب مولانا جلال منجم را دیده باو گفته بود ایحضرت ملا چه بخون ما کمر بسته ... مجملا بعد از سه روز از لباس مستعار حیات عریان گشته از تخت افتاد. بعد از واقعه‌ی مزبور حضرت اعلی مجدداً بر مسند فرماندهی جلوس فرمودند».
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 10)

این را هم بگویم : ولتر و دیگران که پیشروان بیدینی و خداناشناسی بوده‌اند ، آنان کشاکششان با کشیشان می‌بوده و آن خدا را نپذیرفته‌اند که گفته‌ی کشیشانست (خدایی که ما نیز نپذیرفته‌ایم). اگر ولتر و همراهانش بخدای راست راه یافتندی هرآینه پذیرفتندی و بازنایستادندی. (1)

اما مادیگری ، راستست که این فلسفه جهان هستی را جز این دستگاه سترسای مادی نشناخته می‌گوید : «ماده است و نمایشهای آن و چیز دیگری نیست». ولی این فلسفه راه بجایی نتوانسته برد و جهان را از گرویدن بخدا ، بی‌نیاز نتوانسته گردانید.

چنانکه گفتیم ما اینجهان را جداسر[= مستقل] نمی‌توانیم شناخت. این گردش و دیگر گردیدن و این سامان و آراستگی را از خود او نمی‌توانیم دانست. از اینجاست که ناچار شده می‌گوییم : در پشت سر این دستگاه سَتَرسَنده‌ی مادی ، دستگاهی دیگر هست. فلسفه‌ی مادی در این زمینه کاری نتوانسته و گرهی از رشته‌ی اندیشه‌ها نگشاده.

مثلاً لاپلاس و دیگران درباره‌ی آغاز زمین و خورشید و دیگر کره‌ها چنین پنداشته‌اند : «روزی بوده که اینها توده‌ی بخاری می‌بوده و در فضا آرام می‌ایستاده. ولی ناگهان بتکان آمده بگرد خود چرخیدن آغاز کرده و از آن چرخیدن کره‌ی خورشید پدید آمده ...».

بگفته‌ی خودشان این یک پندار [انگار؟] (تئوری) است. ما نیز ایراد نگرفته می‌پذیریم. ولی ناچار شده می‌اندیشیم : آیا آن نیرو که توده‌ی بخار را بتکان آورده و جهانی را باین آراستگی پدید آورده در خود آن توده می‌بوده؟!. آیا چنین گمانی توان برد؟!. در اینجاست که ناچار شده به هستی آفریدگاری در پشت سر اینجهان گردن می‌گزاریم.

پابرگی :
1ـ ولتر باآنکه از دین روگردانی می‌نمود ، هوادار خداپرستی ساده بود. این سخن او شناخته است : «اگر خدا نباشد باید آن را اختراع کنید». (دائرة‌المعارف مُصاحِب).
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 11


پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند! (دو از دو)

این نکته را هم بگویم که بیشتر اینان نافهمیده سخن رانده‌اند و بیش از این نمی‌خواسته‌اند که بوی «وحدت وجود» از سخنان ایشان برآید و نزد مردم بعرفان و حکمت معروف شوند و اینست که بیشتر شعرهای ایشان معنای درستی ندارد که اگر خودشان زنده بودند نمی‌توانستند از عهده‌ی معنی آن برآیند. چیزی که هست مردم این شعرها را خوانده و بزور اندیشه و پندار معنی برای هر یکی درست می‌نمایند و چه بسا که نافهمیده و با معنیهای ناروشن آنها را بیاد می‌سپارند و این خود بدترین کاریست که می‌کنند.

اینکه توده‌ی انبوه در ایران بیشتر چیزها را نافهمیده می‌پذیرند همانا یکی از علتهای آن رواج آن گونه شعرهای بی‌معنی است. اگر در هزار سال پیش کسی در ایران برخاسته دعوی می‌کرد : «من غیب منیع لایدرک» هستم مردم هرگز او را رها نکرده پافشاری می‌کردند که مقصود خود را از آن عبارت آشکار سازد و چون مقصود او را درمی‌یافتند که دعوی خدایی دارد خیو (1) برویش می‌انداختند که مردک تو که همچون دیگران از زنی زاییده شدی و همچون دیگران سراپا نیازی ـ تو که از بیم جان از شهری بشهری گریخته‌ای تو که از ترس مردم بارها سخن خود را عوض کرده‌ای ـ چنین تویی چگونه خدا تواند بود؟!

ولی زشتکاریهای صوفیان و پاره‌ای شعرا که پندار بی‌سر و ته «وحدت وجود» را بازاری ساخته و دلهای همه را پر از آن گردانیده‌اند و از آنسوی مردم را بپذیرفتن چیزهای نافهمیده عادت داده‌اند این نتیجه را پدید آورده که در زمان ما چنان مردکی پیدا شده و خود را «من غیب منیع لایدرک» خواند و هزار کسان بی‌آنکه مقصود او را بدانند سخن او را پذیرفتند. صدها کسان هم مقصود را دریافتند با این همه ایرادی بَرو نگرفتند! این یکی از نتیجه‌های آن سیاهکاریهای صوفیان و شعرا بوده.

پابرگی :
1ـ خیو (xayu) = تُف (ویراینده)
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 13)


3ـ ستاره‌شماری : (سه از شش)

داستان دوم نیز از پادشاهان صفویست : چون در سال ١٠٧٧ شاه‌عباس دوم درگذشت پسر او صفی‌‌میرزا را بجانشینی برداشتند. منجمان ساعت برگزیدند و شاه جوان در آن ساعت تاج بسر گزارده بتخت نشست.

ولی در سال یکم و دوم پادشاهی او آشوبهای بسیاری برخاست. زیرا از یکسو ترکمانان و ازبکان بتاخت و تاراج آمدند و زیان بسیار رسانیدند و از یکسو در شیروان و آن پیرامونها زمین‌لرز سختی رخ داد و آسیب بسیار پدید آورد. مردم روی خوشی نمی‌دیدند و از پادشاه ناخشنودی می‌نمودند.

از آنسوی خود پادشاه جوان ناتوان می‌بود ، و چون همیشه با زنان در گردش و آمیزش بوده در باده‌خواری و کامگزاری اندازه نمی‌شناخت روز بروز ناتندرست‌تر می‌گردید و بناتوانیش می‌افزود.

پزشک درباری (یا حکیم‌باشی) بسیار می‌کوشید و هر چاره بکار می‌برد. ولی با آن ناپرهیزی پادشاه نتیجه نمی‌داد. از آنسوی مادر شاه بجای آنکه پسرش را بپرهیز وادارد پزشک را گناهکار می‌گرفت و او را نادان می‌خواند. چون در یک دربار خودکامه نتیجه‌ی این کار کشته شدن پزشک و گرفته شدن دارایی او بودی وی سخت می‌ترسید و اینبود برای رهایی جان و دارایی خود چنین پراکند که منجم‌باشی در برگزیدن ساعت برای تخت‌نشینی پادشاه دچار نافهمی گردیده و این ناخوشی پادشاه و آن ناایمنی کشور و آن زمین‌لرز و دیگر آسیبها همگی نتیجه‌ی خوش نبودن ساعت تخت‌نشینی می‌باشد.

این سخن چون پراکنده شد درباریان بیخردانه آن را باور کردند. شاردن فرانسوی که آن زمان در ایران می‌بوده و ما این داستان را در سیاحتنامه‌ی او می‌یابیم ، چنین می‌نویسد :

«پادشاه و مادرش پیش از دیگران این یاوه‌گویی را باور کردند. زنهای اعلیحضرت نیز گناه منجم را بیگمان دانستند. خواجگان و دیگر درباریان چاپلوس که جز رأی پادشاه رأیی ندارند بآن باور گرویدند. بدینسان پزشک کار را پیش برد و از این راه جان و دارایی و آبروی خود را بازخرید. منجم‌باشی هرچه دلیل به بیگناهی خود آورد سودی نداد و کار بجایی رسید که از ترس جان نه تنها خاموشی گزید ناگزیر گردیده بنافهمی خود اقرار کرد. در اینحال می‌بایست لغزش گذشته را جبران کنند و برای این کار پس از اندیشه‌ی بسیار راهی جز آن نیافتند که پادشاه دوباره تخت‌نشینی و تاجگزاری کند ، و چون مردم «صفی» را خوش‌یمن ندانسته می‌گفتند در زمان شاه‌‌صفی نخست نیز بدیهایی در ایران رخ داده ، در نتیجه‌ی این چنان نهادند که دوباره ساعتی گزینند و پادشاه با نام دیگری دوباره تاجگزاری کند. اینبود منجمان با رنج بسیار ساعتی برگزیدند که در آن ساعت بار دیگر آیین تاجگزاری بکار بسته شد و پادشاه بنام شاه‌‌سلیمان بار دیگر تاج بسر گزارده بتخت نشست.»

شاردن این داستان را بدرازی نوشته شگفتی می‌نماید از اینکه ایرانیان بچنین کار بیهوده‌ای برخاستند ، و چنانکه او می‌نویسد و ما نیز از تاریخ می‌دانیم این کار هیچ نتیجه‌ای نداشت و هَنایشی (1) از آن در کارها پدیدار نگردید.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ هنایش (همچون همایش) = اثر
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 1)

در نشستهای گذشته از ایرادهایی که کسانی بنام بی‌دینی بما می‌گیرند سخن راندیم و می‌خواهم در این نشست بزمینه‌ی دیگری درآیم :

باشد شما شنیده‌اید که دکتر اَرانی گفتاری در مهنامه‌ی «دنیا» زیر عنوان «عرفان و اصول مادی» نوشته بوده که بتازگی در دفتری جداگانه بچاپ رسیده و چون در این گفتار سخنانیست که با گفته‌های ما ناسازگار می‌باشد ، کسانی خواستار شده‌اند در آن باره هم گفتگویی کنیم.

نخست باید بگویم : دکتر ارانی جوان دانشمندی می‌بود و من با او دوستی می‌داشتم. بویژه در سال آخر آزادیش که بارها در اداره‌اش با او دیدار می‌کردم و گفتگوهایی نیز گاهی درمیانه می‌رفت. همچنان در دیوان جنایی که محاکمه‌ی او و همراهانش می‌رفت من چون یکی از وکلا می‌بودم هر روز او را می‌دیدم و آنچه می‌توانستم دوستی و مهربانی دریغ نمی‌داشتم و سپس که مرگش را شنیدم افسوس بسیار خوردم. ایران بچنان جوانان دانشمند نیاز بسیار می‌دارد.

دوم از این نوشته‌ی دکتر خشنود گردیدم. زیرا آنچه در این دفتر نوشته شده سخنانیست که از اروپا از سرچشمه‌ی مادیگری برخاسته و آوازه‌اش به ایران نیز رسیده ، که من بارها آنها را از این و آن (ولی با زبانهای عامیانه) می‌شنیدم و خود آرزومند می‌بودم که در کتابی بخوانم و یا از زبان دانشمندی بشنوم که نیک آگاه گردم ، و اگر بپاسخی نیاز بود پاسخ دهم. از اینرو همانکه از نوشته‌ی دکتر آگاه گردیدم ، نسخه‌اش را از آقای اسلامی گرفته با خوشی خواندم و چون برخی بخشهایش بپاسخ نیازمند است ، در اینجا بآن می‌پردازم :

ما دوست می‌داریم از هر راهی که توانیم بسخن درآییم و آمیغها را هرچه روشنتر گردانیم ، و این زمینه بسیار ارجدار می‌باشد و خود مایه‌ی خشنودیست که گفتگومان با دانشمندانست.

چنانکه دیده می‌شود دکتر ارانی «عرفان» (یا تصوف) را عنوان کرده. ولی اگر کتابش را خوانده‌اید ، خواست او همه‌ی آموزاکهاییست[تعلیمات] که بیرون از مادیگری می‌باشد. دینها نیز از آنهاست.
دکتر تقی ارانی