در عالمآرا این داستان را چنین مینویسد : «یوسفی مزبور را به اردو آورده حضرت اعلی خود را از سلطنت و پادشاهی خلع فرمود و اسم پادشاهی بر آن خونگرفته اطلاق فرمودند و تاج شاهی بر سرش نهاده اثواب فاخره در او پوشیدند و در روز کوچ بر استر بردعی با زین و لگام مرصع سوار کرده اعلام پادشاهی را بر سرش افراشتند و جمیع امرا و مقربان و اهل خدمت با لشکر و قشون بآیین مقرر در ملازمتش کمر بسته بمنزل میرسانیدند و در دیوانخانهی همایون فروآورده اطعمه و اشربه میکشیدند و شب قورچیان عظام و عساکر منصوره بکشیک قیام مینمودند و آن بیچاره عاقبت کار خود را فهمیده آن سه روز را بفراغت گذرانید ... و حضرت اعلی در آن سه روز با دو سه نفر جلودار و خدمتکاری که سوار گردیده اصلاً بتمشیت امور سلطنت نمیپرداختند. مولانا یوسفی در سر سواری جناب مولانا جلال منجم را دیده باو گفته بود ایحضرت ملا چه بخون ما کمر بسته ... مجملا بعد از سه روز از لباس مستعار حیات عریان گشته از تخت افتاد. بعد از واقعهی مزبور حضرت اعلی مجدداً بر مسند فرماندهی جلوس فرمودند».
🔶 دین و جهان
🔸 نشست دوم (تکهی 10)
این را هم بگویم : ولتر و دیگران که پیشروان بیدینی و خداناشناسی بودهاند ، آنان کشاکششان با کشیشان میبوده و آن خدا را نپذیرفتهاند که گفتهی کشیشانست (خدایی که ما نیز نپذیرفتهایم). اگر ولتر و همراهانش بخدای راست راه یافتندی هرآینه پذیرفتندی و بازنایستادندی. (1)
اما مادیگری ، راستست که این فلسفه جهان هستی را جز این دستگاه سترسای مادی نشناخته میگوید : «ماده است و نمایشهای آن و چیز دیگری نیست». ولی این فلسفه راه بجایی نتوانسته برد و جهان را از گرویدن بخدا ، بینیاز نتوانسته گردانید.
چنانکه گفتیم ما اینجهان را جداسر[= مستقل] نمیتوانیم شناخت. این گردش و دیگر گردیدن و این سامان و آراستگی را از خود او نمیتوانیم دانست. از اینجاست که ناچار شده میگوییم : در پشت سر این دستگاه سَتَرسَندهی مادی ، دستگاهی دیگر هست. فلسفهی مادی در این زمینه کاری نتوانسته و گرهی از رشتهی اندیشهها نگشاده.
مثلاً لاپلاس و دیگران دربارهی آغاز زمین و خورشید و دیگر کرهها چنین پنداشتهاند : «روزی بوده که اینها تودهی بخاری میبوده و در فضا آرام میایستاده. ولی ناگهان بتکان آمده بگرد خود چرخیدن آغاز کرده و از آن چرخیدن کرهی خورشید پدید آمده ...».
بگفتهی خودشان این یک پندار [انگار؟] (تئوری) است. ما نیز ایراد نگرفته میپذیریم. ولی ناچار شده میاندیشیم : آیا آن نیرو که تودهی بخار را بتکان آورده و جهانی را باین آراستگی پدید آورده در خود آن توده میبوده؟!. آیا چنین گمانی توان برد؟!. در اینجاست که ناچار شده به هستی آفریدگاری در پشت سر اینجهان گردن میگزاریم.
پابرگی :
1ـ ولتر باآنکه از دین روگردانی مینمود ، هوادار خداپرستی ساده بود. این سخن او شناخته است : «اگر خدا نباشد باید آن را اختراع کنید». (دائرةالمعارف مُصاحِب).
🔸 نشست دوم (تکهی 10)
این را هم بگویم : ولتر و دیگران که پیشروان بیدینی و خداناشناسی بودهاند ، آنان کشاکششان با کشیشان میبوده و آن خدا را نپذیرفتهاند که گفتهی کشیشانست (خدایی که ما نیز نپذیرفتهایم). اگر ولتر و همراهانش بخدای راست راه یافتندی هرآینه پذیرفتندی و بازنایستادندی. (1)
اما مادیگری ، راستست که این فلسفه جهان هستی را جز این دستگاه سترسای مادی نشناخته میگوید : «ماده است و نمایشهای آن و چیز دیگری نیست». ولی این فلسفه راه بجایی نتوانسته برد و جهان را از گرویدن بخدا ، بینیاز نتوانسته گردانید.
چنانکه گفتیم ما اینجهان را جداسر[= مستقل] نمیتوانیم شناخت. این گردش و دیگر گردیدن و این سامان و آراستگی را از خود او نمیتوانیم دانست. از اینجاست که ناچار شده میگوییم : در پشت سر این دستگاه سَتَرسَندهی مادی ، دستگاهی دیگر هست. فلسفهی مادی در این زمینه کاری نتوانسته و گرهی از رشتهی اندیشهها نگشاده.
مثلاً لاپلاس و دیگران دربارهی آغاز زمین و خورشید و دیگر کرهها چنین پنداشتهاند : «روزی بوده که اینها تودهی بخاری میبوده و در فضا آرام میایستاده. ولی ناگهان بتکان آمده بگرد خود چرخیدن آغاز کرده و از آن چرخیدن کرهی خورشید پدید آمده ...».
بگفتهی خودشان این یک پندار [انگار؟] (تئوری) است. ما نیز ایراد نگرفته میپذیریم. ولی ناچار شده میاندیشیم : آیا آن نیرو که تودهی بخار را بتکان آورده و جهانی را باین آراستگی پدید آورده در خود آن توده میبوده؟!. آیا چنین گمانی توان برد؟!. در اینجاست که ناچار شده به هستی آفریدگاری در پشت سر اینجهان گردن میگزاریم.
پابرگی :
1ـ ولتر باآنکه از دین روگردانی مینمود ، هوادار خداپرستی ساده بود. این سخن او شناخته است : «اگر خدا نباشد باید آن را اختراع کنید». (دائرةالمعارف مُصاحِب).
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
گفت و شنید (پرچم) .pdf
121.8 KB
🔸 گفت و شنید (پرچم)
🖌 احمد کسروی
گفتارها
🖌 احمد کسروی
گفتارها
🔶 دفتر «شعر در ایران»
🔸 شعر در ایران تکهی 11
پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند! (دو از دو)
این نکته را هم بگویم که بیشتر اینان نافهمیده سخن راندهاند و بیش از این نمیخواستهاند که بوی «وحدت وجود» از سخنان ایشان برآید و نزد مردم بعرفان و حکمت معروف شوند و اینست که بیشتر شعرهای ایشان معنای درستی ندارد که اگر خودشان زنده بودند نمیتوانستند از عهدهی معنی آن برآیند. چیزی که هست مردم این شعرها را خوانده و بزور اندیشه و پندار معنی برای هر یکی درست مینمایند و چه بسا که نافهمیده و با معنیهای ناروشن آنها را بیاد میسپارند و این خود بدترین کاریست که میکنند.
اینکه تودهی انبوه در ایران بیشتر چیزها را نافهمیده میپذیرند همانا یکی از علتهای آن رواج آن گونه شعرهای بیمعنی است. اگر در هزار سال پیش کسی در ایران برخاسته دعوی میکرد : «من غیب منیع لایدرک» هستم مردم هرگز او را رها نکرده پافشاری میکردند که مقصود خود را از آن عبارت آشکار سازد و چون مقصود او را درمییافتند که دعوی خدایی دارد خیو (1) برویش میانداختند که مردک تو که همچون دیگران از زنی زاییده شدی و همچون دیگران سراپا نیازی ـ تو که از بیم جان از شهری بشهری گریختهای تو که از ترس مردم بارها سخن خود را عوض کردهای ـ چنین تویی چگونه خدا تواند بود؟!
ولی زشتکاریهای صوفیان و پارهای شعرا که پندار بیسر و ته «وحدت وجود» را بازاری ساخته و دلهای همه را پر از آن گردانیدهاند و از آنسوی مردم را بپذیرفتن چیزهای نافهمیده عادت دادهاند این نتیجه را پدید آورده که در زمان ما چنان مردکی پیدا شده و خود را «من غیب منیع لایدرک» خواند و هزار کسان بیآنکه مقصود او را بدانند سخن او را پذیرفتند. صدها کسان هم مقصود را دریافتند با این همه ایرادی بَرو نگرفتند! این یکی از نتیجههای آن سیاهکاریهای صوفیان و شعرا بوده.
پابرگی :
1ـ خیو (xayu) = تُف (ویراینده)
🔸 شعر در ایران تکهی 11
پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند! (دو از دو)
این نکته را هم بگویم که بیشتر اینان نافهمیده سخن راندهاند و بیش از این نمیخواستهاند که بوی «وحدت وجود» از سخنان ایشان برآید و نزد مردم بعرفان و حکمت معروف شوند و اینست که بیشتر شعرهای ایشان معنای درستی ندارد که اگر خودشان زنده بودند نمیتوانستند از عهدهی معنی آن برآیند. چیزی که هست مردم این شعرها را خوانده و بزور اندیشه و پندار معنی برای هر یکی درست مینمایند و چه بسا که نافهمیده و با معنیهای ناروشن آنها را بیاد میسپارند و این خود بدترین کاریست که میکنند.
اینکه تودهی انبوه در ایران بیشتر چیزها را نافهمیده میپذیرند همانا یکی از علتهای آن رواج آن گونه شعرهای بیمعنی است. اگر در هزار سال پیش کسی در ایران برخاسته دعوی میکرد : «من غیب منیع لایدرک» هستم مردم هرگز او را رها نکرده پافشاری میکردند که مقصود خود را از آن عبارت آشکار سازد و چون مقصود او را درمییافتند که دعوی خدایی دارد خیو (1) برویش میانداختند که مردک تو که همچون دیگران از زنی زاییده شدی و همچون دیگران سراپا نیازی ـ تو که از بیم جان از شهری بشهری گریختهای تو که از ترس مردم بارها سخن خود را عوض کردهای ـ چنین تویی چگونه خدا تواند بود؟!
ولی زشتکاریهای صوفیان و پارهای شعرا که پندار بیسر و ته «وحدت وجود» را بازاری ساخته و دلهای همه را پر از آن گردانیدهاند و از آنسوی مردم را بپذیرفتن چیزهای نافهمیده عادت دادهاند این نتیجه را پدید آورده که در زمان ما چنان مردکی پیدا شده و خود را «من غیب منیع لایدرک» خواند و هزار کسان بیآنکه مقصود او را بدانند سخن او را پذیرفتند. صدها کسان هم مقصود را دریافتند با این همه ایرادی بَرو نگرفتند! این یکی از نتیجههای آن سیاهکاریهای صوفیان و شعرا بوده.
پابرگی :
1ـ خیو (xayu) = تُف (ویراینده)
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 13)
3ـ ستارهشماری : (سه از شش)
داستان دوم نیز از پادشاهان صفویست : چون در سال ١٠٧٧ شاهعباس دوم درگذشت پسر او صفیمیرزا را بجانشینی برداشتند. منجمان ساعت برگزیدند و شاه جوان در آن ساعت تاج بسر گزارده بتخت نشست.
ولی در سال یکم و دوم پادشاهی او آشوبهای بسیاری برخاست. زیرا از یکسو ترکمانان و ازبکان بتاخت و تاراج آمدند و زیان بسیار رسانیدند و از یکسو در شیروان و آن پیرامونها زمینلرز سختی رخ داد و آسیب بسیار پدید آورد. مردم روی خوشی نمیدیدند و از پادشاه ناخشنودی مینمودند.
از آنسوی خود پادشاه جوان ناتوان میبود ، و چون همیشه با زنان در گردش و آمیزش بوده در بادهخواری و کامگزاری اندازه نمیشناخت روز بروز ناتندرستتر میگردید و بناتوانیش میافزود.
پزشک درباری (یا حکیمباشی) بسیار میکوشید و هر چاره بکار میبرد. ولی با آن ناپرهیزی پادشاه نتیجه نمیداد. از آنسوی مادر شاه بجای آنکه پسرش را بپرهیز وادارد پزشک را گناهکار میگرفت و او را نادان میخواند. چون در یک دربار خودکامه نتیجهی این کار کشته شدن پزشک و گرفته شدن دارایی او بودی وی سخت میترسید و اینبود برای رهایی جان و دارایی خود چنین پراکند که منجمباشی در برگزیدن ساعت برای تختنشینی پادشاه دچار نافهمی گردیده و این ناخوشی پادشاه و آن ناایمنی کشور و آن زمینلرز و دیگر آسیبها همگی نتیجهی خوش نبودن ساعت تختنشینی میباشد.
این سخن چون پراکنده شد درباریان بیخردانه آن را باور کردند. شاردن فرانسوی که آن زمان در ایران میبوده و ما این داستان را در سیاحتنامهی او مییابیم ، چنین مینویسد :
«پادشاه و مادرش پیش از دیگران این یاوهگویی را باور کردند. زنهای اعلیحضرت نیز گناه منجم را بیگمان دانستند. خواجگان و دیگر درباریان چاپلوس که جز رأی پادشاه رأیی ندارند بآن باور گرویدند. بدینسان پزشک کار را پیش برد و از این راه جان و دارایی و آبروی خود را بازخرید. منجمباشی هرچه دلیل به بیگناهی خود آورد سودی نداد و کار بجایی رسید که از ترس جان نه تنها خاموشی گزید ناگزیر گردیده بنافهمی خود اقرار کرد. در اینحال میبایست لغزش گذشته را جبران کنند و برای این کار پس از اندیشهی بسیار راهی جز آن نیافتند که پادشاه دوباره تختنشینی و تاجگزاری کند ، و چون مردم «صفی» را خوشیمن ندانسته میگفتند در زمان شاهصفی نخست نیز بدیهایی در ایران رخ داده ، در نتیجهی این چنان نهادند که دوباره ساعتی گزینند و پادشاه با نام دیگری دوباره تاجگزاری کند. اینبود منجمان با رنج بسیار ساعتی برگزیدند که در آن ساعت بار دیگر آیین تاجگزاری بکار بسته شد و پادشاه بنام شاهسلیمان بار دیگر تاج بسر گزارده بتخت نشست.»
شاردن این داستان را بدرازی نوشته شگفتی مینماید از اینکه ایرانیان بچنین کار بیهودهای برخاستند ، و چنانکه او مینویسد و ما نیز از تاریخ میدانیم این کار هیچ نتیجهای نداشت و هَنایشی (1) از آن در کارها پدیدار نگردید.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ هنایش (همچون همایش) = اثر
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 13)
3ـ ستارهشماری : (سه از شش)
داستان دوم نیز از پادشاهان صفویست : چون در سال ١٠٧٧ شاهعباس دوم درگذشت پسر او صفیمیرزا را بجانشینی برداشتند. منجمان ساعت برگزیدند و شاه جوان در آن ساعت تاج بسر گزارده بتخت نشست.
ولی در سال یکم و دوم پادشاهی او آشوبهای بسیاری برخاست. زیرا از یکسو ترکمانان و ازبکان بتاخت و تاراج آمدند و زیان بسیار رسانیدند و از یکسو در شیروان و آن پیرامونها زمینلرز سختی رخ داد و آسیب بسیار پدید آورد. مردم روی خوشی نمیدیدند و از پادشاه ناخشنودی مینمودند.
از آنسوی خود پادشاه جوان ناتوان میبود ، و چون همیشه با زنان در گردش و آمیزش بوده در بادهخواری و کامگزاری اندازه نمیشناخت روز بروز ناتندرستتر میگردید و بناتوانیش میافزود.
پزشک درباری (یا حکیمباشی) بسیار میکوشید و هر چاره بکار میبرد. ولی با آن ناپرهیزی پادشاه نتیجه نمیداد. از آنسوی مادر شاه بجای آنکه پسرش را بپرهیز وادارد پزشک را گناهکار میگرفت و او را نادان میخواند. چون در یک دربار خودکامه نتیجهی این کار کشته شدن پزشک و گرفته شدن دارایی او بودی وی سخت میترسید و اینبود برای رهایی جان و دارایی خود چنین پراکند که منجمباشی در برگزیدن ساعت برای تختنشینی پادشاه دچار نافهمی گردیده و این ناخوشی پادشاه و آن ناایمنی کشور و آن زمینلرز و دیگر آسیبها همگی نتیجهی خوش نبودن ساعت تختنشینی میباشد.
این سخن چون پراکنده شد درباریان بیخردانه آن را باور کردند. شاردن فرانسوی که آن زمان در ایران میبوده و ما این داستان را در سیاحتنامهی او مییابیم ، چنین مینویسد :
«پادشاه و مادرش پیش از دیگران این یاوهگویی را باور کردند. زنهای اعلیحضرت نیز گناه منجم را بیگمان دانستند. خواجگان و دیگر درباریان چاپلوس که جز رأی پادشاه رأیی ندارند بآن باور گرویدند. بدینسان پزشک کار را پیش برد و از این راه جان و دارایی و آبروی خود را بازخرید. منجمباشی هرچه دلیل به بیگناهی خود آورد سودی نداد و کار بجایی رسید که از ترس جان نه تنها خاموشی گزید ناگزیر گردیده بنافهمی خود اقرار کرد. در اینحال میبایست لغزش گذشته را جبران کنند و برای این کار پس از اندیشهی بسیار راهی جز آن نیافتند که پادشاه دوباره تختنشینی و تاجگزاری کند ، و چون مردم «صفی» را خوشیمن ندانسته میگفتند در زمان شاهصفی نخست نیز بدیهایی در ایران رخ داده ، در نتیجهی این چنان نهادند که دوباره ساعتی گزینند و پادشاه با نام دیگری دوباره تاجگزاری کند. اینبود منجمان با رنج بسیار ساعتی برگزیدند که در آن ساعت بار دیگر آیین تاجگزاری بکار بسته شد و پادشاه بنام شاهسلیمان بار دیگر تاج بسر گزارده بتخت نشست.»
شاردن این داستان را بدرازی نوشته شگفتی مینماید از اینکه ایرانیان بچنین کار بیهودهای برخاستند ، و چنانکه او مینویسد و ما نیز از تاریخ میدانیم این کار هیچ نتیجهای نداشت و هَنایشی (1) از آن در کارها پدیدار نگردید.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ هنایش (همچون همایش) = اثر
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 1)
در نشستهای گذشته از ایرادهایی که کسانی بنام بیدینی بما میگیرند سخن راندیم و میخواهم در این نشست بزمینهی دیگری درآیم :
باشد شما شنیدهاید که دکتر اَرانی گفتاری در مهنامهی «دنیا» زیر عنوان «عرفان و اصول مادی» نوشته بوده که بتازگی در دفتری جداگانه بچاپ رسیده و چون در این گفتار سخنانیست که با گفتههای ما ناسازگار میباشد ، کسانی خواستار شدهاند در آن باره هم گفتگویی کنیم.
نخست باید بگویم : دکتر ارانی جوان دانشمندی میبود و من با او دوستی میداشتم. بویژه در سال آخر آزادیش که بارها در ادارهاش با او دیدار میکردم و گفتگوهایی نیز گاهی درمیانه میرفت. همچنان در دیوان جنایی که محاکمهی او و همراهانش میرفت من چون یکی از وکلا میبودم هر روز او را میدیدم و آنچه میتوانستم دوستی و مهربانی دریغ نمیداشتم و سپس که مرگش را شنیدم افسوس بسیار خوردم. ایران بچنان جوانان دانشمند نیاز بسیار میدارد.
دوم از این نوشتهی دکتر خشنود گردیدم. زیرا آنچه در این دفتر نوشته شده سخنانیست که از اروپا از سرچشمهی مادیگری برخاسته و آوازهاش به ایران نیز رسیده ، که من بارها آنها را از این و آن (ولی با زبانهای عامیانه) میشنیدم و خود آرزومند میبودم که در کتابی بخوانم و یا از زبان دانشمندی بشنوم که نیک آگاه گردم ، و اگر بپاسخی نیاز بود پاسخ دهم. از اینرو همانکه از نوشتهی دکتر آگاه گردیدم ، نسخهاش را از آقای اسلامی گرفته با خوشی خواندم و چون برخی بخشهایش بپاسخ نیازمند است ، در اینجا بآن میپردازم :
ما دوست میداریم از هر راهی که توانیم بسخن درآییم و آمیغها را هرچه روشنتر گردانیم ، و این زمینه بسیار ارجدار میباشد و خود مایهی خشنودیست که گفتگومان با دانشمندانست.
چنانکه دیده میشود دکتر ارانی «عرفان» (یا تصوف) را عنوان کرده. ولی اگر کتابش را خواندهاید ، خواست او همهی آموزاکهاییست[تعلیمات] که بیرون از مادیگری میباشد. دینها نیز از آنهاست.
🔸 نشست سوم (تکهی 1)
در نشستهای گذشته از ایرادهایی که کسانی بنام بیدینی بما میگیرند سخن راندیم و میخواهم در این نشست بزمینهی دیگری درآیم :
باشد شما شنیدهاید که دکتر اَرانی گفتاری در مهنامهی «دنیا» زیر عنوان «عرفان و اصول مادی» نوشته بوده که بتازگی در دفتری جداگانه بچاپ رسیده و چون در این گفتار سخنانیست که با گفتههای ما ناسازگار میباشد ، کسانی خواستار شدهاند در آن باره هم گفتگویی کنیم.
نخست باید بگویم : دکتر ارانی جوان دانشمندی میبود و من با او دوستی میداشتم. بویژه در سال آخر آزادیش که بارها در ادارهاش با او دیدار میکردم و گفتگوهایی نیز گاهی درمیانه میرفت. همچنان در دیوان جنایی که محاکمهی او و همراهانش میرفت من چون یکی از وکلا میبودم هر روز او را میدیدم و آنچه میتوانستم دوستی و مهربانی دریغ نمیداشتم و سپس که مرگش را شنیدم افسوس بسیار خوردم. ایران بچنان جوانان دانشمند نیاز بسیار میدارد.
دوم از این نوشتهی دکتر خشنود گردیدم. زیرا آنچه در این دفتر نوشته شده سخنانیست که از اروپا از سرچشمهی مادیگری برخاسته و آوازهاش به ایران نیز رسیده ، که من بارها آنها را از این و آن (ولی با زبانهای عامیانه) میشنیدم و خود آرزومند میبودم که در کتابی بخوانم و یا از زبان دانشمندی بشنوم که نیک آگاه گردم ، و اگر بپاسخی نیاز بود پاسخ دهم. از اینرو همانکه از نوشتهی دکتر آگاه گردیدم ، نسخهاش را از آقای اسلامی گرفته با خوشی خواندم و چون برخی بخشهایش بپاسخ نیازمند است ، در اینجا بآن میپردازم :
ما دوست میداریم از هر راهی که توانیم بسخن درآییم و آمیغها را هرچه روشنتر گردانیم ، و این زمینه بسیار ارجدار میباشد و خود مایهی خشنودیست که گفتگومان با دانشمندانست.
چنانکه دیده میشود دکتر ارانی «عرفان» (یا تصوف) را عنوان کرده. ولی اگر کتابش را خواندهاید ، خواست او همهی آموزاکهاییست[تعلیمات] که بیرون از مادیگری میباشد. دینها نیز از آنهاست.
دین و جهان - نشست 2.pdf
591.3 KB
📚 دین و جهان
🔸 نشست دوم
🔅 همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
🔸 نشست دوم
🔅 همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
🔶 دفتر «شعر در ایران»
🔸 شعر در ایران تکهی 12
شاعری که بهجو و دشنام زبان بیآلاید پستی و پلیدی خود را نشان داده.
زمینهی دیگری که شعرا برای چامهسرایی خود برگزیدهاند هجو و دشنام است. این کار آن دسته از شعراست که کار گدایی را بقُلدری رسانیده بودهاند. چنانکه پارهای گدایان چون بخشش نیافت زبان بدشنام و نفرین باز میکند اینان نیز برای آنکه توانگران را بترسانند از هجو و دشنام پرهیز نداشتهاند. و چون این گونه چامهسرایان بسیار کم بودهاند ما بسخن دراز دربارهی آنان نمیپردازیم. ولی از یاد این نکته غفلت نمینماییم که نگهداری هجوهای اینان و اینکه آن زشتگوییها را از دیوانها بیرون نمیکنند عیب بزرگی بر ایران است. یک مردمی تا چه اندازه بیراه باشد که دشنام و زشتگویی را نیز جزو «ادبیات» دانسته در کتابها نگاه دارد!
نیز آن دسته شعرایی که نام «غلام» و «شاهد» در شعرهای خود بردهاند زشتترین خیانت را بایران کردهاند. اینان اگر سخن از دُر و گهر میسرودند جبران این خیانتکاریشان نمیکرد و هرگز شایسته نبود که ایرانیان گفتههای آنان را نگاه دارند و مایهی سرافکندگی یک کشور کهن همچون ایران را فراهم سازند!
🔸 شعر در ایران تکهی 12
شاعری که بهجو و دشنام زبان بیآلاید پستی و پلیدی خود را نشان داده.
زمینهی دیگری که شعرا برای چامهسرایی خود برگزیدهاند هجو و دشنام است. این کار آن دسته از شعراست که کار گدایی را بقُلدری رسانیده بودهاند. چنانکه پارهای گدایان چون بخشش نیافت زبان بدشنام و نفرین باز میکند اینان نیز برای آنکه توانگران را بترسانند از هجو و دشنام پرهیز نداشتهاند. و چون این گونه چامهسرایان بسیار کم بودهاند ما بسخن دراز دربارهی آنان نمیپردازیم. ولی از یاد این نکته غفلت نمینماییم که نگهداری هجوهای اینان و اینکه آن زشتگوییها را از دیوانها بیرون نمیکنند عیب بزرگی بر ایران است. یک مردمی تا چه اندازه بیراه باشد که دشنام و زشتگویی را نیز جزو «ادبیات» دانسته در کتابها نگاه دارد!
نیز آن دسته شعرایی که نام «غلام» و «شاهد» در شعرهای خود بردهاند زشتترین خیانت را بایران کردهاند. اینان اگر سخن از دُر و گهر میسرودند جبران این خیانتکاریشان نمیکرد و هرگز شایسته نبود که ایرانیان گفتههای آنان را نگاه دارند و مایهی سرافکندگی یک کشور کهن همچون ایران را فراهم سازند!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 14)
3ـ ستارهشماری : (چهار از شش)
یک داستانی هم یکی از آشنایان با منجمی میدارد که چون نوشته است کوتاهشدهی نوشتهی او را در اینجا میآوریم :
میگوید : سه سال پیش از این در ماه رمضان بود یکی از دوستان مرا برای افطار دعوت کرد. چون رفتم و از در وارد شدم و نشستم گذشته از میزبان دو کس دیگر بودند. میزبان بمعرفی پرداخت : این آقای مصور ، رحمانیست. گراورهای خوب میسازد. این آقای فلان منجم است ، تقویم ایشان امروز در ایران فرد است. سپس مرا هم بآنان معرفی کرد.
از همین معرفی سر صحبت باز شد. آقای منجم پس از آنکه مقداری از اینسو و آنسو گفتگو کرد ، رو بمن گردانیده چنین گفت : تعجب است شما تا حال تقویم مرا ندیدهاید. مگر باختیارات مقید نیستید و در کارهای خود سعد و نحس را مراعات نمیکنید؟!.. میزبان فرصت نداد که من پاسخی گویم و چنین گفت : آری من حالا یادم میافتد که آقای فلان از طرفداران پیمانست و قهراً عقیده بعلم نجوم ندارد. منجم پرسید : پیمان چیست؟. گفت : یک مجلهایست که علم نجوم و استخاره و تفأل و کلیهی این امور را منکر است و در شمارههای اخیر خود مقالههای مفصل در این باب نوشته است.
منجم گفت این تازگی ندارد. از قدیمزمان هر علمی منکرینی داشته است. علم نجوم را نیز همیشه یک دسته منکر بودهاند و کتابها در رد آن نوشتهاند. میزبان گفت : لیکن پیمان یک چیز تازه هم دارد. زیرا مینویسد : اگر این حقیقت دارد که منجم میتواند از آینده خبردار باشد پس چرا خود او از این علم استفاده نمیکند؟!.. گفت چه استفادهای بکند؟!.. گفت : میگوید متاعی را که میداند در آیندهی نزدیکی ترقی خواهد کرد خریداری کند و ببهای گران بفروشد و از راه تجارت بهرهی کافی برداشته دیگر محتاج نباشد که تقویم چاپ کرده یکی یک ریال بفروشد. بعلاوه میگوید : اگر کسی بتواند از آینده خبر دهد دولتها مهمترین استفاده را از وجود او کنند و او را ملیونر گردانند.
آقای منجم با یک وقار غریبی گفت : تمام این استفادهها میشود. شما چه میدانید من بکجاها راه دارم و چه کارهایی میکنم. همین چند روز بود که آقای جم (نخستوزیر آن روز بود) فرستاد عقب من ، و من چون رفتم از جنگ آلمان با فرانسه و انگلیس میپرسید که کی روی خواهد داد. دو ساعت خلوت کرده بود و اینها را میپرسید. حاجی محتشمالسلطنه رییس مجلس چون میخواست برای شرکت در جشن تاجگزاری پادشاه انگلیس باروپا رود ، فرستاد عقب من و چون رفتم انحراف قبلهی لندن را تحقیق میکرد که نمازش در آنجا درست باشد.
من که نباید همهی اسرار را بشما بگویم. هر روز وزراء میفرستند از من سؤالها میکنند و من جوابها میدهم.
چون این مطالب را میگفت بدقت در ما مینگریست و گویا ملتفت بود که اقوال او را تصدیق نمیکنیم. اینبود بیکبار لحن مطلب را عوض کرده چنین گفت : میخواهید برای شما یک حکایت غریبی را نقل کنم؟. و بدون آنکه منتظر جوابی از ما بشود شروع بسخن کرده چنین حکایت نمود :
آن سالی که من باروپا رفتم در پاریس یک پرفسوری بدیدن من آمد و چون شنیده بود که من منجم هستم خواست اندازهی علم مرا تشخیص دهد بعضی سؤالات کرد. من گفتم : باینها چه احتیاج؟!.. شما یک روزی را معین کنید تا من بشما بگویم که در آن روز سر ناهار چه خوراک خوردهاید. اول قدری تردید داشت و سپس چون قبول کرد و یک روزی را معین نمود من بتفصیل خوراک او را در سر ناهار آن روز آگاهی دادم. پرفسور بسیار خوشحال شد و مرا در آیروپلان[=هواپیما] خود گزاشته در شهرهای اروپا گردش داد و به هر کجا که میرسیدیم مرا معرفی میکرد و میگفت دانشمند بزرگیست.
تا اینجا که دامنهی صحبت کشیده بود من دخالت نداشتم. لیکن اینجا بدروغبافیهای عامیانهی آقای منجم تاب نیاورده گفتم : بهتر است زمینهی گفتگو را تغییر دهیم. آقای منجم بجای آنکه ممنون شود با لحن اعتراض گفت : برای چه؟!.. گفتم : برای آنکه اینها دروغست. گفت : «اینها دروغست؟!.. میخواهید بخود شما هم ثابت کنم؟!..» گفتم میخواهم همان ترتیبی را که میگویید در فرانسه کردهاید تکرار نمایید و بگویید من دیشب چه خوردهام و برای آنکه صدق و کذب سخنتان دانسته شود اینجا تلفن هست. این آقایان میتوانند از خانهی ما بپرسند. گفت : چشم ، البته میکنم.
چون بر سر افطار بودیم من دیگر خاموش شدم. ولی آقای منجم دنبالهی لاف و گزاف را ممتد میداشت و در ضمن شعرهای نیشداری میخواند و عباراتی از عربی و فارسی میسرود.
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 14)
3ـ ستارهشماری : (چهار از شش)
یک داستانی هم یکی از آشنایان با منجمی میدارد که چون نوشته است کوتاهشدهی نوشتهی او را در اینجا میآوریم :
میگوید : سه سال پیش از این در ماه رمضان بود یکی از دوستان مرا برای افطار دعوت کرد. چون رفتم و از در وارد شدم و نشستم گذشته از میزبان دو کس دیگر بودند. میزبان بمعرفی پرداخت : این آقای مصور ، رحمانیست. گراورهای خوب میسازد. این آقای فلان منجم است ، تقویم ایشان امروز در ایران فرد است. سپس مرا هم بآنان معرفی کرد.
از همین معرفی سر صحبت باز شد. آقای منجم پس از آنکه مقداری از اینسو و آنسو گفتگو کرد ، رو بمن گردانیده چنین گفت : تعجب است شما تا حال تقویم مرا ندیدهاید. مگر باختیارات مقید نیستید و در کارهای خود سعد و نحس را مراعات نمیکنید؟!.. میزبان فرصت نداد که من پاسخی گویم و چنین گفت : آری من حالا یادم میافتد که آقای فلان از طرفداران پیمانست و قهراً عقیده بعلم نجوم ندارد. منجم پرسید : پیمان چیست؟. گفت : یک مجلهایست که علم نجوم و استخاره و تفأل و کلیهی این امور را منکر است و در شمارههای اخیر خود مقالههای مفصل در این باب نوشته است.
منجم گفت این تازگی ندارد. از قدیمزمان هر علمی منکرینی داشته است. علم نجوم را نیز همیشه یک دسته منکر بودهاند و کتابها در رد آن نوشتهاند. میزبان گفت : لیکن پیمان یک چیز تازه هم دارد. زیرا مینویسد : اگر این حقیقت دارد که منجم میتواند از آینده خبردار باشد پس چرا خود او از این علم استفاده نمیکند؟!.. گفت چه استفادهای بکند؟!.. گفت : میگوید متاعی را که میداند در آیندهی نزدیکی ترقی خواهد کرد خریداری کند و ببهای گران بفروشد و از راه تجارت بهرهی کافی برداشته دیگر محتاج نباشد که تقویم چاپ کرده یکی یک ریال بفروشد. بعلاوه میگوید : اگر کسی بتواند از آینده خبر دهد دولتها مهمترین استفاده را از وجود او کنند و او را ملیونر گردانند.
آقای منجم با یک وقار غریبی گفت : تمام این استفادهها میشود. شما چه میدانید من بکجاها راه دارم و چه کارهایی میکنم. همین چند روز بود که آقای جم (نخستوزیر آن روز بود) فرستاد عقب من ، و من چون رفتم از جنگ آلمان با فرانسه و انگلیس میپرسید که کی روی خواهد داد. دو ساعت خلوت کرده بود و اینها را میپرسید. حاجی محتشمالسلطنه رییس مجلس چون میخواست برای شرکت در جشن تاجگزاری پادشاه انگلیس باروپا رود ، فرستاد عقب من و چون رفتم انحراف قبلهی لندن را تحقیق میکرد که نمازش در آنجا درست باشد.
من که نباید همهی اسرار را بشما بگویم. هر روز وزراء میفرستند از من سؤالها میکنند و من جوابها میدهم.
چون این مطالب را میگفت بدقت در ما مینگریست و گویا ملتفت بود که اقوال او را تصدیق نمیکنیم. اینبود بیکبار لحن مطلب را عوض کرده چنین گفت : میخواهید برای شما یک حکایت غریبی را نقل کنم؟. و بدون آنکه منتظر جوابی از ما بشود شروع بسخن کرده چنین حکایت نمود :
آن سالی که من باروپا رفتم در پاریس یک پرفسوری بدیدن من آمد و چون شنیده بود که من منجم هستم خواست اندازهی علم مرا تشخیص دهد بعضی سؤالات کرد. من گفتم : باینها چه احتیاج؟!.. شما یک روزی را معین کنید تا من بشما بگویم که در آن روز سر ناهار چه خوراک خوردهاید. اول قدری تردید داشت و سپس چون قبول کرد و یک روزی را معین نمود من بتفصیل خوراک او را در سر ناهار آن روز آگاهی دادم. پرفسور بسیار خوشحال شد و مرا در آیروپلان[=هواپیما] خود گزاشته در شهرهای اروپا گردش داد و به هر کجا که میرسیدیم مرا معرفی میکرد و میگفت دانشمند بزرگیست.
تا اینجا که دامنهی صحبت کشیده بود من دخالت نداشتم. لیکن اینجا بدروغبافیهای عامیانهی آقای منجم تاب نیاورده گفتم : بهتر است زمینهی گفتگو را تغییر دهیم. آقای منجم بجای آنکه ممنون شود با لحن اعتراض گفت : برای چه؟!.. گفتم : برای آنکه اینها دروغست. گفت : «اینها دروغست؟!.. میخواهید بخود شما هم ثابت کنم؟!..» گفتم میخواهم همان ترتیبی را که میگویید در فرانسه کردهاید تکرار نمایید و بگویید من دیشب چه خوردهام و برای آنکه صدق و کذب سخنتان دانسته شود اینجا تلفن هست. این آقایان میتوانند از خانهی ما بپرسند. گفت : چشم ، البته میکنم.
چون بر سر افطار بودیم من دیگر خاموش شدم. ولی آقای منجم دنبالهی لاف و گزاف را ممتد میداشت و در ضمن شعرهای نیشداری میخواند و عباراتی از عربی و فارسی میسرود.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 2)
برداشت سخن از «خوار داشتن جهان و چشمپوشی از خوشیهای آن و باور داشتن بجاویدانی روان و امید بستن بزندگانی آینده» است و شما میدانید که این چیزها چنانکه در صوفیگریست در دینها نیست. در این چیزها صوفیگری با دینها جدایی بسیار میدارد. لیکن پیروان مادیگری جدایی درمیانهی آنها نگزارده همه را به یک دیده میبینند.
همهی آموزاکهایی که از خدا و از جهان دیگر و از پابستگی به نیکی و مانند اینها سخن میراند چه دین باشد و چه صوفیگری و چه فلسفه ، در اندیشهی پیروان مادیگری پدید آمده از پستی زندگانی و از درماندگی و بریده شدن امید ، و یا برخاسته از سودجویی و نیازمندی میباشد.
همین زمینه است که دکتر ارانی در این کتاب عنوان کرده و از یکایک جنبشهای اینچنانی ، چه در یونان و چه در هند و چه در ایران و چه در دیگر جاها بسخن پرداخته و شُوند پیدایش هر یکی را بدانسان که پنداشتهی خودش بوده برشتهی نوشتن کشیده.
بگفتهی اینان همهی اندیشهها و دریافتهایی که در مغز آدمی پدید میآید نتیجهی هنایش چیزهاییست که از بیرون با آدمی برخورد میدارد. بگفتهی خودشان : «نتیجهی تأثیر محیط است». نیازمندی ، ترس ، نومیدی ، سردی یا گرمی ، روشنایی یا تاریکی و هرچه از اینگونه است در کار مغز هنایش میدارد و در چگونگی دریافت و اندیشه کارگر میباشد.
دکتر در این باره چنین مینویسد :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست ...».
این سخنان را ما اگر بشکافیم معنایش آنست که در جهان آمیغی نیست ، نیکی یا بدی نمیباشد ، نیرویی در آدمی که نیک را از بد و راست را از کج بشناسد پیدا نتوان کرد.
اگرچه دکتر از دینها و صوفیگری و فلسفه سخن رانده و دربارهی آنهاست که بچنین گفتاری برخاسته ، ولی چه جدایی درمیانهی دین و صوفیگری و فلسفه با دیگر چیزهاست؟!. آنچه را که این دربارهی دین و صوفیگری و فلسفه میگوید و همه را نتیجهی پیشامدها و نیازمندیها میشمارد ، در هر چیز دیگری توان گفت و دامنهی سخن را بهمه جا توان کشید.
در اینجاست که گفتگو میانهی ما با پیروان مادیگری آغاز مییابد. در اینجاست که ما ناچار میشویم بپاسخ پردازیم. این یکی از لغزشهای بزرگ فلسفهی مادیست.
🔸 نشست سوم (تکهی 2)
برداشت سخن از «خوار داشتن جهان و چشمپوشی از خوشیهای آن و باور داشتن بجاویدانی روان و امید بستن بزندگانی آینده» است و شما میدانید که این چیزها چنانکه در صوفیگریست در دینها نیست. در این چیزها صوفیگری با دینها جدایی بسیار میدارد. لیکن پیروان مادیگری جدایی درمیانهی آنها نگزارده همه را به یک دیده میبینند.
همهی آموزاکهایی که از خدا و از جهان دیگر و از پابستگی به نیکی و مانند اینها سخن میراند چه دین باشد و چه صوفیگری و چه فلسفه ، در اندیشهی پیروان مادیگری پدید آمده از پستی زندگانی و از درماندگی و بریده شدن امید ، و یا برخاسته از سودجویی و نیازمندی میباشد.
همین زمینه است که دکتر ارانی در این کتاب عنوان کرده و از یکایک جنبشهای اینچنانی ، چه در یونان و چه در هند و چه در ایران و چه در دیگر جاها بسخن پرداخته و شُوند پیدایش هر یکی را بدانسان که پنداشتهی خودش بوده برشتهی نوشتن کشیده.
بگفتهی اینان همهی اندیشهها و دریافتهایی که در مغز آدمی پدید میآید نتیجهی هنایش چیزهاییست که از بیرون با آدمی برخورد میدارد. بگفتهی خودشان : «نتیجهی تأثیر محیط است». نیازمندی ، ترس ، نومیدی ، سردی یا گرمی ، روشنایی یا تاریکی و هرچه از اینگونه است در کار مغز هنایش میدارد و در چگونگی دریافت و اندیشه کارگر میباشد.
دکتر در این باره چنین مینویسد :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست ...».
این سخنان را ما اگر بشکافیم معنایش آنست که در جهان آمیغی نیست ، نیکی یا بدی نمیباشد ، نیرویی در آدمی که نیک را از بد و راست را از کج بشناسد پیدا نتوان کرد.
اگرچه دکتر از دینها و صوفیگری و فلسفه سخن رانده و دربارهی آنهاست که بچنین گفتاری برخاسته ، ولی چه جدایی درمیانهی دین و صوفیگری و فلسفه با دیگر چیزهاست؟!. آنچه را که این دربارهی دین و صوفیگری و فلسفه میگوید و همه را نتیجهی پیشامدها و نیازمندیها میشمارد ، در هر چیز دیگری توان گفت و دامنهی سخن را بهمه جا توان کشید.
در اینجاست که گفتگو میانهی ما با پیروان مادیگری آغاز مییابد. در اینجاست که ما ناچار میشویم بپاسخ پردازیم. این یکی از لغزشهای بزرگ فلسفهی مادیست.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
📚 کتابهای سیاسی
📘 از سازمان ملل متحد چه نتیجه تواند بود؟
📘 افسران ما
📘 امروز چاره چیست؟
📘 امروز چه باید کرد؟
📘 دادگاه
📘 در راه سیاست
📘 دفاعیات احمد کسروی
📘 دولت بما پاسخ دهد
📘 سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
📘 ما و همسایگانمان
👇👇
📘 از سازمان ملل متحد چه نتیجه تواند بود؟
📘 افسران ما
📘 امروز چاره چیست؟
📘 امروز چه باید کرد؟
📘 دادگاه
📘 در راه سیاست
📘 دفاعیات احمد کسروی
📘 دولت بما پاسخ دهد
📘 سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
📘 ما و همسایگانمان
👇👇
🔶 دفتر «شعر در ایران»
🔸 شعر در ایران تکهی 13
ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد. (یک از دو)
سخن کوتاه کنیم : شعرای گذشتهی ایران با همهی بیشماری تنها چند تن بشماری از آنان درخور آنست که ایرانیان مایهی سرفرازی خود شمرده نامهای اینان را در کتابها نگاه دارند. و سرآمد اینان هم بیگفتگو شاعر گرانمایهی ایران فردوسی است. این مرد غیرتمند زبونیای را که زبان ایران در برابر زبان تازی پیدا کرده بود برنتافته با سی سال رنج شاهنامه را سروده که خود مایهی زندگی زبان فارسی گردیده. این شاعر برگزیده نه غزلهای بیهوده سروده و نه ستایشهای نابجا کرده و در پاکنهادی او این بس که در گله و بدگویی از سلطان محمود هم آن همه پاکزبانی نموده است. هر کسی میتواند بر شعرای دیگر ایران نکوهش کرده بگوید : باری چرا فردوسی نبودهاند؟!
بهر حال شعرای امروزی ایران باید راههای نوینی برای شعرسرایی در پیش گیرند. ما بارها گفتهایم و اینک بار دیگر میگوییم : «ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد». امروز باید ایرانیان خطی میانهی گذشته و آینده کشیده در هر کاری خرد را آموزگار خود ساخته بنیاد نوینی بگزارند. در زمینهی شعر هم باید بیکبار از گذشتگان چشم پوشید و هرگز گرد پیروی آنان نگردید و براهنمایی خرد راه نوینی آغاز کرد. ما راهنماییها را که در این باره داریم به اجمال مینماییم و امیدواریم شعرایی که با ما همراهی دارند این آرزوی ما بدستیاری آنان انجام خواهد گرفت :
1ـ سخن جز از بهر معنی نباید سرود و از بیهودهگویی پاک پرهیز جست. شعر که نه از بهر معنی گفته شود بچیزهای پوچ و بیمغز مانسته نشان بیمغزی گوینده نیز خواهد بود. سخنی که بهنگام نیاز بآن گفته شود ارج زر و سیم خواهد داشت ولی سخنی که بینیازانه گفته شود بیارجتر از سفال پاره خواهد بود.
2ـ همیشه باید سامان سخن را نگاه داشت و شعری که آن سامان را بهم بزند یا مایهی بیش و کمی معنی باشد باید از آن درگذشت. باید کم گفت و سخنان مغزدار و بسامان گفت.
3ـ باید از ستایشگری سخت پرهیز کرده آزادگی خود را فدای شعر نساخت. از چاپلوسی سخت برکنار بود. بویژه از چاپلوسی بر ستمگران که خود ستمگری را رواج دادن است. شاعر اگر ارج جربزهی خدادادی خود را بداند باید همیشه بنکوهشِ ستم ترزبان باشد.
4ـ باید از گزافه که عیب بزرگی بر زبان فارسی شده کناره جست. نیز گِرد مضمونهای سرسامآمیز که شعرای پیشین رواج دادهاند نگردید.
5ـ باید از غزل که جز بیهودهگویی نیست پرهیز کرد و برای جبران سیاهکاریهای شعرای گذشته شعرها در نکوهش شاهدبازی و این گونه پستیها سرود تا ایران را از سرافکندگی درآورد. (1) هم باید مردم را از زیان صوفیگری و پندارهای پوچ صوفیان که در دلها جا گرفته آگاه ساخت.
6ـ بجای هجوها و شعرهای دشنامآمیز که شعرای پیشین سرودهاند باید شعرها در نکوهش دشنامگویی و بدزبانی که در ایران سخت شیوع دارد و خود مایهی سرافکندگی است سرود و مردم را از آنها بازداشت.
7ـ ما امروز صدها زمینههای سودمند برای سخنوری داریم. باید این زبونیای را که شرقیان در برابر غربیان دارند نکوهش کرد. از رواج بدآموزیهای اروپاییان در شرق جلوگیری کرد. از یک سوی با بیدینی و از سوی دیگر با گمراهیهای دینی و با خرافهها و افسانهها نبرد نمود. از ایران بنیاد پراکنده دینی و پراکنده زبانی را برانداخت. زنان را بآنچه شایستهی ایشان است راه نمود. جوانان را از بلهوسیهای پُرگزند بازداشت و صدها مانند اینها.
اگر شعرا دربند آنند که از هنر خدادادی خود سودی بایران برسانند و خود را در میان ایرانیان نامآور و گرانمایه گردانند باید در این زمینهها شعر بسرایند وگرنه سخنبازی و آن گونه شعرسازی که امروز هست و در میان جوانان روزبروز بر رواج خود میافزاید جز گزند و آسیب بر ایران نتیجه نخواهد داشت.
پابرگی :
1ـ این پند سراسر دلسوزانهی کسروی را بسنجید با دکتر ادبیاتی که دیوانهای شاعران زمان مغول و پس از آن را یکایک جسته و شعرهای سراسر بیشرمانهی ایشان را گرد آورده و از آنها کتاب ساخته و راه روزی برای خود و گمراهی و بدآموزی برای جوانان گردانیده. ـ ویراینده
🔸 شعر در ایران تکهی 13
ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد. (یک از دو)
سخن کوتاه کنیم : شعرای گذشتهی ایران با همهی بیشماری تنها چند تن بشماری از آنان درخور آنست که ایرانیان مایهی سرفرازی خود شمرده نامهای اینان را در کتابها نگاه دارند. و سرآمد اینان هم بیگفتگو شاعر گرانمایهی ایران فردوسی است. این مرد غیرتمند زبونیای را که زبان ایران در برابر زبان تازی پیدا کرده بود برنتافته با سی سال رنج شاهنامه را سروده که خود مایهی زندگی زبان فارسی گردیده. این شاعر برگزیده نه غزلهای بیهوده سروده و نه ستایشهای نابجا کرده و در پاکنهادی او این بس که در گله و بدگویی از سلطان محمود هم آن همه پاکزبانی نموده است. هر کسی میتواند بر شعرای دیگر ایران نکوهش کرده بگوید : باری چرا فردوسی نبودهاند؟!
بهر حال شعرای امروزی ایران باید راههای نوینی برای شعرسرایی در پیش گیرند. ما بارها گفتهایم و اینک بار دیگر میگوییم : «ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد». امروز باید ایرانیان خطی میانهی گذشته و آینده کشیده در هر کاری خرد را آموزگار خود ساخته بنیاد نوینی بگزارند. در زمینهی شعر هم باید بیکبار از گذشتگان چشم پوشید و هرگز گرد پیروی آنان نگردید و براهنمایی خرد راه نوینی آغاز کرد. ما راهنماییها را که در این باره داریم به اجمال مینماییم و امیدواریم شعرایی که با ما همراهی دارند این آرزوی ما بدستیاری آنان انجام خواهد گرفت :
1ـ سخن جز از بهر معنی نباید سرود و از بیهودهگویی پاک پرهیز جست. شعر که نه از بهر معنی گفته شود بچیزهای پوچ و بیمغز مانسته نشان بیمغزی گوینده نیز خواهد بود. سخنی که بهنگام نیاز بآن گفته شود ارج زر و سیم خواهد داشت ولی سخنی که بینیازانه گفته شود بیارجتر از سفال پاره خواهد بود.
2ـ همیشه باید سامان سخن را نگاه داشت و شعری که آن سامان را بهم بزند یا مایهی بیش و کمی معنی باشد باید از آن درگذشت. باید کم گفت و سخنان مغزدار و بسامان گفت.
3ـ باید از ستایشگری سخت پرهیز کرده آزادگی خود را فدای شعر نساخت. از چاپلوسی سخت برکنار بود. بویژه از چاپلوسی بر ستمگران که خود ستمگری را رواج دادن است. شاعر اگر ارج جربزهی خدادادی خود را بداند باید همیشه بنکوهشِ ستم ترزبان باشد.
4ـ باید از گزافه که عیب بزرگی بر زبان فارسی شده کناره جست. نیز گِرد مضمونهای سرسامآمیز که شعرای پیشین رواج دادهاند نگردید.
5ـ باید از غزل که جز بیهودهگویی نیست پرهیز کرد و برای جبران سیاهکاریهای شعرای گذشته شعرها در نکوهش شاهدبازی و این گونه پستیها سرود تا ایران را از سرافکندگی درآورد. (1) هم باید مردم را از زیان صوفیگری و پندارهای پوچ صوفیان که در دلها جا گرفته آگاه ساخت.
6ـ بجای هجوها و شعرهای دشنامآمیز که شعرای پیشین سرودهاند باید شعرها در نکوهش دشنامگویی و بدزبانی که در ایران سخت شیوع دارد و خود مایهی سرافکندگی است سرود و مردم را از آنها بازداشت.
7ـ ما امروز صدها زمینههای سودمند برای سخنوری داریم. باید این زبونیای را که شرقیان در برابر غربیان دارند نکوهش کرد. از رواج بدآموزیهای اروپاییان در شرق جلوگیری کرد. از یک سوی با بیدینی و از سوی دیگر با گمراهیهای دینی و با خرافهها و افسانهها نبرد نمود. از ایران بنیاد پراکنده دینی و پراکنده زبانی را برانداخت. زنان را بآنچه شایستهی ایشان است راه نمود. جوانان را از بلهوسیهای پُرگزند بازداشت و صدها مانند اینها.
اگر شعرا دربند آنند که از هنر خدادادی خود سودی بایران برسانند و خود را در میان ایرانیان نامآور و گرانمایه گردانند باید در این زمینهها شعر بسرایند وگرنه سخنبازی و آن گونه شعرسازی که امروز هست و در میان جوانان روزبروز بر رواج خود میافزاید جز گزند و آسیب بر ایران نتیجه نخواهد داشت.
پابرگی :
1ـ این پند سراسر دلسوزانهی کسروی را بسنجید با دکتر ادبیاتی که دیوانهای شاعران زمان مغول و پس از آن را یکایک جسته و شعرهای سراسر بیشرمانهی ایشان را گرد آورده و از آنها کتاب ساخته و راه روزی برای خود و گمراهی و بدآموزی برای جوانان گردانیده. ـ ویراینده
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 15)
3ـ ستارهشماری : (پنج از شش)
پس از برچیده شدن سفره گفتم : حالا وقتست که شما هنر خود را نشان دهید. گفت : عجب مگر مطلب باین آسانیست؟!.. این کار حداقل سه ساعت وقت لازم دارد. در اینجا هم نمیشود. همگی یکزبان گفتیم ما حاضریم سه ساعت شما را در این اتاق آسوده بگزاریم و خودمان در اتاق دیگری منتظر باشیم. گفت مگر من احمقم که تنها برای سه نفر شما امتحان علمی بدهم. باید لااقل یک مجلس رسمی باشد که چون امتحان دادم یک مدال علمی بگیرم و در تمام روزنامهها بنویسند.
گفتیم : این پیشنهادی است که خود شما کردید. بعلاوه اگر شما از عهدهی امتحان برآیید ما سه نفر گواهی خود را در روزنامهها مینویسیم و مردم همه مطلع میشوند. گفت : ابداً ابداً. من چنین کاری را نمیکنم. شما قدر علم را چه میدانید. نقشهی خیابانهای قم را تماماً من کشیدهام. من یک روز رفتم قم دیدم یک سیاح اروپایی آمده منارهها را تماشا میکند و میخواهد ارتفاع آنها را بداند. ولی راه پیدا نمیکند. من فوراً از روی قاعدهی مقیاس ظل و شاخص ارتفاع آن را اندازه گرفتم. سیاح بسیار تعجب کرد ...
نیم ساعت متوالی همین گونه لاف میزد و از خود ستایش مینمود و با آنکه ما دیگر کاری باو نداشتیم و آنچه میبایست بدانیم دانسته بودیم و چندان گوش باین لافهای او نمیدادیم باز منجم دستبردار نبود و این بدتر که در کلمات خود جملههای نیشدار بکار میبرد و شعرهایی از فارسی و عربی میخواند : «الجاهلون لااهل العلم اعداء» یا «تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس». گفتم : اگر با شعر کاری از پیش برود میتوان فراوان پیدا کرد : «خوفنی منجم ابوخبل» یا «زبان ستارهشمر چاک باد»، اینها چه سودی دارد؟!..
ولی آقای منجم رشته را رها نمیکرد و همانا میخواست بتلافی آنکه ما لافهایش را نپذیرفته بودیم یک نزاعی راه بیندازد. کار بجایی رسید که میزبان ناگزیر شده و تعرض نمود و او را ناچار از سکوت گردانید و ما دیگر ننشسته از مجلس برخاستیم.
تا اینجاست داستان. این نمونهایست که سرمایهی کار اینان بیش از همه بیشرمی و خیرهرویی و دروغگوییست. ببین این منجم چه دروغهایی را بهم میبافته. اینان صد بار دروغشان درمیآید باز شرم نکرده دست از ناپیدادانی برنمیدارند. این منجم یک آخوند آزمندیست که با همین فریبکاریها ، دارایی اندوخته است و هر سال باز تقویم بچاپ میرساند.
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 15)
3ـ ستارهشماری : (پنج از شش)
پس از برچیده شدن سفره گفتم : حالا وقتست که شما هنر خود را نشان دهید. گفت : عجب مگر مطلب باین آسانیست؟!.. این کار حداقل سه ساعت وقت لازم دارد. در اینجا هم نمیشود. همگی یکزبان گفتیم ما حاضریم سه ساعت شما را در این اتاق آسوده بگزاریم و خودمان در اتاق دیگری منتظر باشیم. گفت مگر من احمقم که تنها برای سه نفر شما امتحان علمی بدهم. باید لااقل یک مجلس رسمی باشد که چون امتحان دادم یک مدال علمی بگیرم و در تمام روزنامهها بنویسند.
گفتیم : این پیشنهادی است که خود شما کردید. بعلاوه اگر شما از عهدهی امتحان برآیید ما سه نفر گواهی خود را در روزنامهها مینویسیم و مردم همه مطلع میشوند. گفت : ابداً ابداً. من چنین کاری را نمیکنم. شما قدر علم را چه میدانید. نقشهی خیابانهای قم را تماماً من کشیدهام. من یک روز رفتم قم دیدم یک سیاح اروپایی آمده منارهها را تماشا میکند و میخواهد ارتفاع آنها را بداند. ولی راه پیدا نمیکند. من فوراً از روی قاعدهی مقیاس ظل و شاخص ارتفاع آن را اندازه گرفتم. سیاح بسیار تعجب کرد ...
نیم ساعت متوالی همین گونه لاف میزد و از خود ستایش مینمود و با آنکه ما دیگر کاری باو نداشتیم و آنچه میبایست بدانیم دانسته بودیم و چندان گوش باین لافهای او نمیدادیم باز منجم دستبردار نبود و این بدتر که در کلمات خود جملههای نیشدار بکار میبرد و شعرهایی از فارسی و عربی میخواند : «الجاهلون لااهل العلم اعداء» یا «تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس». گفتم : اگر با شعر کاری از پیش برود میتوان فراوان پیدا کرد : «خوفنی منجم ابوخبل» یا «زبان ستارهشمر چاک باد»، اینها چه سودی دارد؟!..
ولی آقای منجم رشته را رها نمیکرد و همانا میخواست بتلافی آنکه ما لافهایش را نپذیرفته بودیم یک نزاعی راه بیندازد. کار بجایی رسید که میزبان ناگزیر شده و تعرض نمود و او را ناچار از سکوت گردانید و ما دیگر ننشسته از مجلس برخاستیم.
تا اینجاست داستان. این نمونهایست که سرمایهی کار اینان بیش از همه بیشرمی و خیرهرویی و دروغگوییست. ببین این منجم چه دروغهایی را بهم میبافته. اینان صد بار دروغشان درمیآید باز شرم نکرده دست از ناپیدادانی برنمیدارند. این منجم یک آخوند آزمندیست که با همین فریبکاریها ، دارایی اندوخته است و هر سال باز تقویم بچاپ میرساند.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 3)
لغزش از شناخته نبودن گوهر آدمی برخاسته. اینان ـ این پیروان مادیگری ـ آدمی را همین تن و جان سترسای مادی میشناسند. در حالی که ما میدانیم آدمی تنها تن و جان سترسا نیست و درو دستگاه دیگری بنام روان هست و یکی از بستگان این دستگاهِ روان ، خرد است که داور نیک و بد و راست و کج میباشد و این خرد چیزهای بیرونی را در داوری آن هنایشی نیست.
اینها یک رشته آمیغهای بسیار ارجداریست که فلسفهی مادی از آن ناآگاه مانده و ما آنها را با سادهترین و استوارترین دلیلها نشان دادهایم. (1)
ما دوست میداریم کسانی که از فلسفهی مادی آگاهند و یا پیروی از نوشتههای دکتر ارانی مینمایند این رشته گفتههای ما را بخوانند که اگر سخنی میدارند بگویند. ما نخواهیم رنجید که آنان (اگر توانستند) ایراد بگفتههای ما گیرند.
ما دوست میداریم کسانی که میگویند : «شما خوب برمیاندازید ولی ساختنش را بدانشها واگزارید» ، آن نوشتههای ما را بخوانند تا بدانند ما از دانشها (دانشهایی که آنها میشناسند) ، چند گامی هم پیشتر افتادهایم و یک رشته آمیغهایی را که دانشمندان مادی نشناخته بودند شناختهایم.
دوست میداریم بجای آنکه از دور ایستند و با اینگونه سخنان پوچ که جز از عامیان بیدانش شاینده نیست ما را بیازارند ، پا پیش گزارند و با ما گفتگو کنند.
دکتر مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است».
ما میگوییم : آنچه راست و کج و نیک و بد را میشناسد ، خرد است و مغز یکی از افزارهای کار آن میباشد.
مینویسد : «تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست.»
ما میگوییم : این چیزهای بیرونی در سهشهای آدمی ، و در تندی و آهستگی کار مغز هناینده تواند بود. در خرد و داوری آن از این چیزها هنایش نتواند بود و آمیغها هیچگاه دیگر نخواهد گردید.
سخن را با مثلی روشن میگردانم : قرنهاست مشروطه یا سررشتهداری توده در جهان شناخته شده و پایش تا به ایران نیز رسیده. چنین انگارید که پنجاه سال پیش از اینست و شما در ایران نخستبار است که نام مشروطه را میشنوید و چون معنیش را میپرسید پاسخ داده میگویند :
«مشروطه آنست که خود توده کشور را راه برند. بدینسان که نمایندگانی از دانایان و نیکخواهان از میان خود برگزیده ، انجمنی یا مجلسی برای شور در کارهای کشور پدید آورند و سررشتهی کارها را بدست ایشان سپارده خود دیدهبان باشند».
بیگفتگوست که شما آن را شنیده با فرمانروایی خودکامهی پادشاهان خواهید سنجید و جدایی بسیاری را که درمیانهی آنهاست خواهید دریافت و با خرد آزاد ، مشروطه را خواهید پسندید ، و دلبستگی پیدا کرده آرزومند داشتن چنان دستگاهی در کشور خود خواهید بود ، چه شما آن سخن را در تاریکی شب شنوید و چه در روشنایی روز ، چه در سرمای زمستان و چه در گرمای تابستان ، چه آزاد و در خانهی خود باشید و چه زنجیر بگردن و در گوشهی زندان. اینها هیچ یکی هنایشی در داوری خرد شما نخواهد داشت.
آری اگر کسی از دربار خودکامه ستمی دیده از شناختن معنی مشروطه زودتر بتکان خواهد آمد. اگر کسی گردنفراز و آزادیخواه است بیشتر خواهید سهید. از آنسو اگر کسی از دربار خودکامه سود میبرد باآنکه نیکی مشروطه را خواهد دریافت ، خواهای آن نخواهد گردید. اگر کسی تیرهمغز است بدشمنی و کینهتوزی نیز خواهد برخاست.
اینها چیزهاییست که ما آزمودهایم و دیدهایم و میآزماییم و میبینیم و خود جای شگفتست که دانشمندان مادی از اینها ناآگاه ماندهاند.
پابرگی :
1ـ کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
🔸 نشست سوم (تکهی 3)
لغزش از شناخته نبودن گوهر آدمی برخاسته. اینان ـ این پیروان مادیگری ـ آدمی را همین تن و جان سترسای مادی میشناسند. در حالی که ما میدانیم آدمی تنها تن و جان سترسا نیست و درو دستگاه دیگری بنام روان هست و یکی از بستگان این دستگاهِ روان ، خرد است که داور نیک و بد و راست و کج میباشد و این خرد چیزهای بیرونی را در داوری آن هنایشی نیست.
اینها یک رشته آمیغهای بسیار ارجداریست که فلسفهی مادی از آن ناآگاه مانده و ما آنها را با سادهترین و استوارترین دلیلها نشان دادهایم. (1)
ما دوست میداریم کسانی که از فلسفهی مادی آگاهند و یا پیروی از نوشتههای دکتر ارانی مینمایند این رشته گفتههای ما را بخوانند که اگر سخنی میدارند بگویند. ما نخواهیم رنجید که آنان (اگر توانستند) ایراد بگفتههای ما گیرند.
ما دوست میداریم کسانی که میگویند : «شما خوب برمیاندازید ولی ساختنش را بدانشها واگزارید» ، آن نوشتههای ما را بخوانند تا بدانند ما از دانشها (دانشهایی که آنها میشناسند) ، چند گامی هم پیشتر افتادهایم و یک رشته آمیغهایی را که دانشمندان مادی نشناخته بودند شناختهایم.
دوست میداریم بجای آنکه از دور ایستند و با اینگونه سخنان پوچ که جز از عامیان بیدانش شاینده نیست ما را بیازارند ، پا پیش گزارند و با ما گفتگو کنند.
دکتر مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است».
ما میگوییم : آنچه راست و کج و نیک و بد را میشناسد ، خرد است و مغز یکی از افزارهای کار آن میباشد.
مینویسد : «تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست.»
ما میگوییم : این چیزهای بیرونی در سهشهای آدمی ، و در تندی و آهستگی کار مغز هناینده تواند بود. در خرد و داوری آن از این چیزها هنایش نتواند بود و آمیغها هیچگاه دیگر نخواهد گردید.
سخن را با مثلی روشن میگردانم : قرنهاست مشروطه یا سررشتهداری توده در جهان شناخته شده و پایش تا به ایران نیز رسیده. چنین انگارید که پنجاه سال پیش از اینست و شما در ایران نخستبار است که نام مشروطه را میشنوید و چون معنیش را میپرسید پاسخ داده میگویند :
«مشروطه آنست که خود توده کشور را راه برند. بدینسان که نمایندگانی از دانایان و نیکخواهان از میان خود برگزیده ، انجمنی یا مجلسی برای شور در کارهای کشور پدید آورند و سررشتهی کارها را بدست ایشان سپارده خود دیدهبان باشند».
بیگفتگوست که شما آن را شنیده با فرمانروایی خودکامهی پادشاهان خواهید سنجید و جدایی بسیاری را که درمیانهی آنهاست خواهید دریافت و با خرد آزاد ، مشروطه را خواهید پسندید ، و دلبستگی پیدا کرده آرزومند داشتن چنان دستگاهی در کشور خود خواهید بود ، چه شما آن سخن را در تاریکی شب شنوید و چه در روشنایی روز ، چه در سرمای زمستان و چه در گرمای تابستان ، چه آزاد و در خانهی خود باشید و چه زنجیر بگردن و در گوشهی زندان. اینها هیچ یکی هنایشی در داوری خرد شما نخواهد داشت.
آری اگر کسی از دربار خودکامه ستمی دیده از شناختن معنی مشروطه زودتر بتکان خواهد آمد. اگر کسی گردنفراز و آزادیخواه است بیشتر خواهید سهید. از آنسو اگر کسی از دربار خودکامه سود میبرد باآنکه نیکی مشروطه را خواهد دریافت ، خواهای آن نخواهد گردید. اگر کسی تیرهمغز است بدشمنی و کینهتوزی نیز خواهد برخاست.
اینها چیزهاییست که ما آزمودهایم و دیدهایم و میآزماییم و میبینیم و خود جای شگفتست که دانشمندان مادی از اینها ناآگاه ماندهاند.
پابرگی :
1ـ کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
🔶 دفتر «شعر در ایران»
🔸 شعر در ایران تکهی 14
ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد. (دو از دو)
این را هم باید گفت که بسیاری از جوانان شعرسرای امروزی اگر هیچ شعر نگویند برای خود و دیگران بهتر خواهد بود. شعر جربزهی خدادادی میخواهد و این جربزه را هر کسی ندارد و بیشتر جوانان امروزی با نداشتن جربزه زبان بشعر میگشایند و اینست که خود را رسوا میگردانند.
اینان میپندارند همین که چند جملهای بهم بافتند و وزن و قافیه برای آنها درست گردانیدند آن جملهها شعر بشمار است و آن بافنده شاعر ، دیگر نمیگویند آیا نتیجهی آن چیست؟! آیا چه سودی برای گوینده یا شنونده دارد؟!
اگرچه گناه این جوانان امروز بگردن روزنامههاست که بهوای پر کردن ستونهای خود هر چرندی را از نظم یا نثر چاپ مینمایند و هر جوانی چون شعر خود را در روزنامهای چاپ شده یافت هرچه دلیرتر گردیده شب و روز یاوهبافی مینماید و بدینسان هوش و مغز خود را هدر میسازد!
کمتر کسی است که در آغاز جوانی هوس شاعری دامنگیر او نشود. ولی فیروزبخت آن کسی که خویشتن پی بزیان کار برده یا خردمندی او را از آن زیان آگاه گرداند.
شگفتتر از همه آنکه در بیشتر شهرهای ایران و افغانستان انجمنهای ادبی برپا گردیده و بسیاری از این انجمنها کاری جز آن ندارد که جوانان بلکه کودکان را بشعرسرایی برانگیزد و هفتهای یکبار که گرد هم میآیند غزلهای تازه خوانده پیر و جوان راپورت[=گزارش] عشق بازیهای هفتگی خود را (عشقبازی دروغی با دلبر پنداری) با نظم بآگاهی دیگران میرساند و هر شعری که خوانده شد نیک یا بد ، آن را پسندیده دست میزنند و بدینسان جوانان را بشعرگویی دلیرتر میگردانند ـ آیا این رسم خردمندیست؟!
در پایان گفتار دوباره میگوییم که مقصود ما از این گفتار و دیگر گفتارهایی که داریم جز فیروزی و سرفرازی ایران نیست و هر آنچه میگوییم دلیل آن را همراه میآوریم. با اینهمه اگر کسانی ایراد بر گفتههای ما دارند یا خطایی بر ما گرفتهاند آنان نیز بنویسند که ما خودمان نگارش ایشان را چاپ مینماییم ـ اما آن بدگوییها و پردهدریها که در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه کرده شود ما آنها را جز نشان پستی و فرومایگی آن کسان نمیدانیم و اینک پاسخ آنان را با این چند سطر پیام میفرستیم.
پایان
✨ خوانندگانی را که میخواهند در این زمینه بیشتر بدانند به کتاب «در پیرامون شعر و صوفیگری» از همین نویسنده راه مینماییم.
🔸 شعر در ایران تکهی 14
ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد. (دو از دو)
این را هم باید گفت که بسیاری از جوانان شعرسرای امروزی اگر هیچ شعر نگویند برای خود و دیگران بهتر خواهد بود. شعر جربزهی خدادادی میخواهد و این جربزه را هر کسی ندارد و بیشتر جوانان امروزی با نداشتن جربزه زبان بشعر میگشایند و اینست که خود را رسوا میگردانند.
اینان میپندارند همین که چند جملهای بهم بافتند و وزن و قافیه برای آنها درست گردانیدند آن جملهها شعر بشمار است و آن بافنده شاعر ، دیگر نمیگویند آیا نتیجهی آن چیست؟! آیا چه سودی برای گوینده یا شنونده دارد؟!
اگرچه گناه این جوانان امروز بگردن روزنامههاست که بهوای پر کردن ستونهای خود هر چرندی را از نظم یا نثر چاپ مینمایند و هر جوانی چون شعر خود را در روزنامهای چاپ شده یافت هرچه دلیرتر گردیده شب و روز یاوهبافی مینماید و بدینسان هوش و مغز خود را هدر میسازد!
کمتر کسی است که در آغاز جوانی هوس شاعری دامنگیر او نشود. ولی فیروزبخت آن کسی که خویشتن پی بزیان کار برده یا خردمندی او را از آن زیان آگاه گرداند.
شگفتتر از همه آنکه در بیشتر شهرهای ایران و افغانستان انجمنهای ادبی برپا گردیده و بسیاری از این انجمنها کاری جز آن ندارد که جوانان بلکه کودکان را بشعرسرایی برانگیزد و هفتهای یکبار که گرد هم میآیند غزلهای تازه خوانده پیر و جوان راپورت[=گزارش] عشق بازیهای هفتگی خود را (عشقبازی دروغی با دلبر پنداری) با نظم بآگاهی دیگران میرساند و هر شعری که خوانده شد نیک یا بد ، آن را پسندیده دست میزنند و بدینسان جوانان را بشعرگویی دلیرتر میگردانند ـ آیا این رسم خردمندیست؟!
در پایان گفتار دوباره میگوییم که مقصود ما از این گفتار و دیگر گفتارهایی که داریم جز فیروزی و سرفرازی ایران نیست و هر آنچه میگوییم دلیل آن را همراه میآوریم. با اینهمه اگر کسانی ایراد بر گفتههای ما دارند یا خطایی بر ما گرفتهاند آنان نیز بنویسند که ما خودمان نگارش ایشان را چاپ مینماییم ـ اما آن بدگوییها و پردهدریها که در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه کرده شود ما آنها را جز نشان پستی و فرومایگی آن کسان نمیدانیم و اینک پاسخ آنان را با این چند سطر پیام میفرستیم.
پایان
✨ خوانندگانی را که میخواهند در این زمینه بیشتر بدانند به کتاب «در پیرامون شعر و صوفیگری» از همین نویسنده راه مینماییم.
Telegram
کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری
✍️ احمد کسروی
📊 شمار ساتها : ۱۰۹ (اصلی) + ۴
بازپسین پراکنش : فروردین ۱۴۰۴
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این دفتر از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
🌹
✍️ احمد کسروی
📊 شمار ساتها : ۱۰۹ (اصلی) + ۴
بازپسین پراکنش : فروردین ۱۴۰۴
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این دفتر از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
🌹
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 16)
3ـ ستارهشماری : (شش از شش)
چنانکه گفتهایم ستارهشماری یا منجمی ، همچون فال و دیگر پیشگوییها بیبنیاد است. فلان گردنده با فلان گردنده در فلان برج گرد آمده و این دلیل است که در روی زمین فلان پادشاه خواهد مرد.
نخست باید گفت : آن دو ستاره بدیدهی شما نزدیک بهم و در یک جا میآید ، و هزارها فرسنگ از هم دور است. آن برجی که میگویید جز پندار نیست. در آسمان راستی را برجی یا خانهای نمیباشد.
از این گذشته گرد آمدن دو یا چند ستاره در یک برجی در آسمان چه کار بمردن یک پادشاهی بروی زمین دارد؟!.. یک پادشاهی یا هر کس دیگری هنگامی میمیرد که بیمار گردد و یا کسی او را بکشد. مایهی مرگ این چیزها تواند بود. بستارگان هیچ بستگی ندارد.
برخی از اینان که مسلمان میبودهاند چنین گفتهاند : «ما گردش ستارگان یا اوضاع آنها را منشأ اثری در جهان نمیدانیم. ولی مشیت خدا علاقه گرفته باینکه اگر ستارگان در آسمان فلان حال را پیدا کردند در روی زمین فلان حادثه رخ دهد».
میگوییم : شما این را از کجا میگویید؟!.. چه دلیل باین سخن خود میدارید؟!.. یک چیزی از خود بافتهاید و میگویید.
باری با آن فریفتگی که مردم زمانهای پیش بمنجمان میداشتند و سخنان آنها را بیدلیل میپذیرفتند و اگرهم دروغ درمیآمد بتأویل میپرداختند و پرده میکشیدند ، چون کارشان بیبنیاد میبوده بارها رسوا گردیدهاند و در تاریخ داستانهای بسیاری از رسوایی آنان توان پیدا کرد. من در اینجا یکی از آنها را میآورم :
پادشاهان عثمانی همچون پادشاهان صفوی پابند منجمان میبودند و آنان را در دربار خود نگه داشته از نزدیکان میگردانیدند. حسینافندی منجمباشی در زمان سلطانمراد و سلطانابراهیم از نزدیکان آن دو پادشاه میبود که در هر کاری شور ازو خواستندی ، و از این راه داراک [=مال] اندوخته توانگر گردیده بود. با اینحال پیشامدی نام و آوازهی او را هرچه بیشتر گردانیده بجایگاهش بسیار افزود ، و آن اینکه چون سلطانابراهیم را کشتند او چنین گفت : من این را از پیش میدانستم و آگاهی داده بودم و تقویم خود را نشان داد که درمیان ستایش پادشاه سطرها را چنان فروچیده که چون حرف نخست هر یکی را بگیرند جملهی «وفات ابراهیم» درمیآید. میگفت چون نمیبایست آشکاره نویسم از این راه فهمانیدم.
از این داستان نام و آوازهی او چند برابر گردیده در دستگاه دولت جایگاه بلندی یافت. چون پس از سلطانابراهیم پسرش سلطانمحمد جانشین شده بود این در پیش او نیز از نزدیکان شمرده میشد ولی پس از دو یا سه سال کسانی در تقویم او در ستایش سلطانمحمد با همان ترتیب سطربندی جملهی «وفات محمد» یافتند و بپادشاه آگاهی دادند.
راستی این بوده که منجم هر سالی به یک رمز دیگری که جز خودش نمیفهمیده مرگ پادشاه زمان را در جملههای تقویم میگنجانیده است که اگر راست درنیامد همچنان پنهان بماند و اگر راست درآمد آن را بآشکار آورد و بخود بالد. چیزی که بود در این سال کسانی رمز او را دریافتند و رسوایش کردند.
چون راز او دانسته گردید از استانبول بیرونش راندند که در یک دهی بنشیند و زندگی بسر دهد.
ولی بدبخت خونگرفته در آنجا خاموش ننشست و نامههایی دربارهی کار خود نوشت و این نتیجه آن را داد که شیخالاسلام فتوا بکشتنش داد و کسی را فرستادند در آنجا سرش را برید. کسی که از مرگ دیگران پیشگویی میکرد خود را بدینسان بکشتن داد.
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 16)
3ـ ستارهشماری : (شش از شش)
چنانکه گفتهایم ستارهشماری یا منجمی ، همچون فال و دیگر پیشگوییها بیبنیاد است. فلان گردنده با فلان گردنده در فلان برج گرد آمده و این دلیل است که در روی زمین فلان پادشاه خواهد مرد.
نخست باید گفت : آن دو ستاره بدیدهی شما نزدیک بهم و در یک جا میآید ، و هزارها فرسنگ از هم دور است. آن برجی که میگویید جز پندار نیست. در آسمان راستی را برجی یا خانهای نمیباشد.
از این گذشته گرد آمدن دو یا چند ستاره در یک برجی در آسمان چه کار بمردن یک پادشاهی بروی زمین دارد؟!.. یک پادشاهی یا هر کس دیگری هنگامی میمیرد که بیمار گردد و یا کسی او را بکشد. مایهی مرگ این چیزها تواند بود. بستارگان هیچ بستگی ندارد.
برخی از اینان که مسلمان میبودهاند چنین گفتهاند : «ما گردش ستارگان یا اوضاع آنها را منشأ اثری در جهان نمیدانیم. ولی مشیت خدا علاقه گرفته باینکه اگر ستارگان در آسمان فلان حال را پیدا کردند در روی زمین فلان حادثه رخ دهد».
میگوییم : شما این را از کجا میگویید؟!.. چه دلیل باین سخن خود میدارید؟!.. یک چیزی از خود بافتهاید و میگویید.
باری با آن فریفتگی که مردم زمانهای پیش بمنجمان میداشتند و سخنان آنها را بیدلیل میپذیرفتند و اگرهم دروغ درمیآمد بتأویل میپرداختند و پرده میکشیدند ، چون کارشان بیبنیاد میبوده بارها رسوا گردیدهاند و در تاریخ داستانهای بسیاری از رسوایی آنان توان پیدا کرد. من در اینجا یکی از آنها را میآورم :
پادشاهان عثمانی همچون پادشاهان صفوی پابند منجمان میبودند و آنان را در دربار خود نگه داشته از نزدیکان میگردانیدند. حسینافندی منجمباشی در زمان سلطانمراد و سلطانابراهیم از نزدیکان آن دو پادشاه میبود که در هر کاری شور ازو خواستندی ، و از این راه داراک [=مال] اندوخته توانگر گردیده بود. با اینحال پیشامدی نام و آوازهی او را هرچه بیشتر گردانیده بجایگاهش بسیار افزود ، و آن اینکه چون سلطانابراهیم را کشتند او چنین گفت : من این را از پیش میدانستم و آگاهی داده بودم و تقویم خود را نشان داد که درمیان ستایش پادشاه سطرها را چنان فروچیده که چون حرف نخست هر یکی را بگیرند جملهی «وفات ابراهیم» درمیآید. میگفت چون نمیبایست آشکاره نویسم از این راه فهمانیدم.
از این داستان نام و آوازهی او چند برابر گردیده در دستگاه دولت جایگاه بلندی یافت. چون پس از سلطانابراهیم پسرش سلطانمحمد جانشین شده بود این در پیش او نیز از نزدیکان شمرده میشد ولی پس از دو یا سه سال کسانی در تقویم او در ستایش سلطانمحمد با همان ترتیب سطربندی جملهی «وفات محمد» یافتند و بپادشاه آگاهی دادند.
راستی این بوده که منجم هر سالی به یک رمز دیگری که جز خودش نمیفهمیده مرگ پادشاه زمان را در جملههای تقویم میگنجانیده است که اگر راست درنیامد همچنان پنهان بماند و اگر راست درآمد آن را بآشکار آورد و بخود بالد. چیزی که بود در این سال کسانی رمز او را دریافتند و رسوایش کردند.
چون راز او دانسته گردید از استانبول بیرونش راندند که در یک دهی بنشیند و زندگی بسر دهد.
ولی بدبخت خونگرفته در آنجا خاموش ننشست و نامههایی دربارهی کار خود نوشت و این نتیجه آن را داد که شیخالاسلام فتوا بکشتنش داد و کسی را فرستادند در آنجا سرش را برید. کسی که از مرگ دیگران پیشگویی میکرد خود را بدینسان بکشتن داد.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 4)
اگر راستی را بخواهیم این پابندی که پیروان مادیگری بپای خود زده و چنین خواستهاند که جز ماده و نمایشهای آن (و یا هنایشهای آن) بچیز دیگری گردن نگزارند ، میدان را بآنان بسیار تنگ و خود ناچارشان گردانیده در بسیار جاها از آمیغها چشم پوشند.
ما نمیگوییم همچون پیروان کیشها همهی کارها را بپشت سر سپهر اندازیم. نمیگوییم خدا را در آسمان نشانده ملیونها فرشته در زیر دست او گزاریم که یکایک کارها را با دستور جداگانه بانجام رساند.
ولی این هم راست نیست که در مادیگری پافشاری را بیرون از اندازه گردانیده ، پیروی از دلیل هم ننماییم. راست نیست که از آمیغها نیز چشم پوشیم.
ما میگوییم : باید پیروی از دلیل کرد که به هر کجا برد ، رفت. آن پنداربافیهای بیبند و رَسَن در خداشناسی و این پافشاری بیش از اندازه در مادیگری هر دو بیپاست.
ما گاهی سخنانی از این پیروان مادیگری میبینیم که جز پنداربافی نمیباشد و در دوری از خرد همپای پنداربافیهای کشیشان و ملایان میباشد. مثلاً یکی از پیروان مادیگری که بسیار کوشیده برای سامانها و آراستگیهای جهان ، شُوندهایی از خود آن یاد کند ، خود را بسختیها انداخته و بسخنان شگفتی پرداخته.
مثلاً دربارهی درخت زردآلو چنین نوشته : این درخت چون خواهای آنست که نژادش برنیفتد و همیشه بماند از آنرو میوههای خود را زرد و درخشان میگرداند که از میان برگهای سبز نمایان باشند و میوهخواران آنها را دیده ، بچینند و بخورند و هستهها را بزمین اندازند که از آنها نهالهای نو سر برآورد.
مرد دانشمند برای آنکه دست آفریدگار را در کارهای جهان نپذیرد برای درخت زردآلو هوش و فهم و اندیشه بیشتر از آدمیان ستوده است. ما میپرسیم : آیا این پنداربافی نیست؟!. آیا چه دلیل با خود میدارد؟!.
در این نوشتههای دکتر ارانی نیز ما بچنان تکههایی بسیار برمیخوریم. من از خواندن برخی از سخنان دکتر بیاد داستانی افتادم که چند سال پیش برای یکی از دوستانم رخ داده بوده.
چند سال پیش یکی از دوستانم شبانه دزدی بخانهاش آمده کالا و کاچال[=اثاث] بسیار برده بود. میگوید : بامدادگاه که از پیشامد آگاه شدیم برخاستم و بکلانتری شتافتم و از آنجا یک پاسبان و یک بازجو همراه گردانیدند که بخانه آمده بازرسیها کنند ، و اینان چون بخانه آمدند و در و دیوار را بازجستند و از کالا و کاچال که بدزدی رفته بود بازپرسیدند ، بجای همه چیز بخودنمایی و برتریفروشی پرداخته بمن ایرادها میگرفتند و پرخاشها میکردند. یکی گفت : «تقصیر خودتست. چرا سگ نگاه نمیداری؟!.» دیگری گفت : «چرا این دیوارها را بلند نمیکنید که دزد نتواند بالا بیاید؟!.» باز آن یکی با پرخاش گفت : «چه خواب سنگین داشتید که دزد آمده و اینهمه مال برده ، بیدار نشدهاید؟!.». آن یکی نوبه را از دست نداده گفت : «گناه خودتانست که در اینجا خانه خریدهاید. بنده خدا اینجا آخر دنیاست».
میگوید : این ایرادگیریها چندان شد که من بستوه آمده گفتم : «پس دانسته شد دزد هیچ گناه نداشته. پس دیگر بازجویی و بازرسی چه میخواهد؟!.». این را گفته از خانه بیرونشان کردم.
دکتر نیز در این نوشتههای خود برداشتی برمیدارد که میباید گفت : آدمی هیچ نیرو (نیروی مغزی) نداشته و چه در نیکیها و چه در بدیها از خود دارای اختیار نبوده. در جهان هرچه کرده و میکند این کوهها و درهها و بیابانها بهمدستی نیازمندیهاست.
🔸 نشست سوم (تکهی 4)
اگر راستی را بخواهیم این پابندی که پیروان مادیگری بپای خود زده و چنین خواستهاند که جز ماده و نمایشهای آن (و یا هنایشهای آن) بچیز دیگری گردن نگزارند ، میدان را بآنان بسیار تنگ و خود ناچارشان گردانیده در بسیار جاها از آمیغها چشم پوشند.
ما نمیگوییم همچون پیروان کیشها همهی کارها را بپشت سر سپهر اندازیم. نمیگوییم خدا را در آسمان نشانده ملیونها فرشته در زیر دست او گزاریم که یکایک کارها را با دستور جداگانه بانجام رساند.
ولی این هم راست نیست که در مادیگری پافشاری را بیرون از اندازه گردانیده ، پیروی از دلیل هم ننماییم. راست نیست که از آمیغها نیز چشم پوشیم.
ما میگوییم : باید پیروی از دلیل کرد که به هر کجا برد ، رفت. آن پنداربافیهای بیبند و رَسَن در خداشناسی و این پافشاری بیش از اندازه در مادیگری هر دو بیپاست.
ما گاهی سخنانی از این پیروان مادیگری میبینیم که جز پنداربافی نمیباشد و در دوری از خرد همپای پنداربافیهای کشیشان و ملایان میباشد. مثلاً یکی از پیروان مادیگری که بسیار کوشیده برای سامانها و آراستگیهای جهان ، شُوندهایی از خود آن یاد کند ، خود را بسختیها انداخته و بسخنان شگفتی پرداخته.
مثلاً دربارهی درخت زردآلو چنین نوشته : این درخت چون خواهای آنست که نژادش برنیفتد و همیشه بماند از آنرو میوههای خود را زرد و درخشان میگرداند که از میان برگهای سبز نمایان باشند و میوهخواران آنها را دیده ، بچینند و بخورند و هستهها را بزمین اندازند که از آنها نهالهای نو سر برآورد.
مرد دانشمند برای آنکه دست آفریدگار را در کارهای جهان نپذیرد برای درخت زردآلو هوش و فهم و اندیشه بیشتر از آدمیان ستوده است. ما میپرسیم : آیا این پنداربافی نیست؟!. آیا چه دلیل با خود میدارد؟!.
در این نوشتههای دکتر ارانی نیز ما بچنان تکههایی بسیار برمیخوریم. من از خواندن برخی از سخنان دکتر بیاد داستانی افتادم که چند سال پیش برای یکی از دوستانم رخ داده بوده.
چند سال پیش یکی از دوستانم شبانه دزدی بخانهاش آمده کالا و کاچال[=اثاث] بسیار برده بود. میگوید : بامدادگاه که از پیشامد آگاه شدیم برخاستم و بکلانتری شتافتم و از آنجا یک پاسبان و یک بازجو همراه گردانیدند که بخانه آمده بازرسیها کنند ، و اینان چون بخانه آمدند و در و دیوار را بازجستند و از کالا و کاچال که بدزدی رفته بود بازپرسیدند ، بجای همه چیز بخودنمایی و برتریفروشی پرداخته بمن ایرادها میگرفتند و پرخاشها میکردند. یکی گفت : «تقصیر خودتست. چرا سگ نگاه نمیداری؟!.» دیگری گفت : «چرا این دیوارها را بلند نمیکنید که دزد نتواند بالا بیاید؟!.» باز آن یکی با پرخاش گفت : «چه خواب سنگین داشتید که دزد آمده و اینهمه مال برده ، بیدار نشدهاید؟!.». آن یکی نوبه را از دست نداده گفت : «گناه خودتانست که در اینجا خانه خریدهاید. بنده خدا اینجا آخر دنیاست».
میگوید : این ایرادگیریها چندان شد که من بستوه آمده گفتم : «پس دانسته شد دزد هیچ گناه نداشته. پس دیگر بازجویی و بازرسی چه میخواهد؟!.». این را گفته از خانه بیرونشان کردم.
دکتر نیز در این نوشتههای خود برداشتی برمیدارد که میباید گفت : آدمی هیچ نیرو (نیروی مغزی) نداشته و چه در نیکیها و چه در بدیها از خود دارای اختیار نبوده. در جهان هرچه کرده و میکند این کوهها و درهها و بیابانها بهمدستی نیازمندیهاست.