پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
دکتر تقی ارانی
دین و جهان - نشست 2.pdf
591.3 KB
📚 دین و جهان

🔸 نشست دوم

🔅 همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 12


شاعری که بهجو و دشنام زبان بیآلاید پستی و پلیدی خود را نشان داده.

زمینه‌ی دیگری که شعرا برای چامه‌سرایی خود برگزیده‌اند هجو و دشنام است. این کار آن دسته از شعراست که کار گدایی را بقُلدری رسانیده بوده‌اند. چنانکه پاره‌ای‌ گدایان چون بخشش نیافت زبان بدشنام و نفرین باز می‌کند اینان نیز برای آنکه توانگران را بترسانند از هجو و دشنام پرهیز نداشته‌اند. و چون این گونه چامه‌سرایان بسیار کم بوده‌اند ما بسخن دراز درباره‌ی آنان نمی‌پردازیم. ولی از یاد این نکته غفلت نمی‌نماییم که نگهداری هجوهای اینان و اینکه آن زشتگوییها را از دیوانها بیرون نمی‌کنند عیب بزرگی بر ایران است. یک مردمی تا چه اندازه بیراه باشد که دشنام و زشتگویی را نیز جزو «ادبیات» دانسته در کتابها نگاه دارد!

نیز آن دسته شعرایی که نام «غلام» و «شاهد» در شعرهای خود برده‌اند زشت‌ترین خیانت را بایران کرده‌اند. اینان اگر سخن از دُر و گهر می‌سرودند جبران این خیانتکاریشان نمی‌کرد و هرگز شایسته نبود که ایرانیان گفته‌های آنان را نگاه دارند و مایه‌ی سرافکندگی یک کشور کهن همچون ایران را فراهم سازند!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 14)


3ـ ستاره‌شماری : (چهار از شش)

یک داستانی هم یکی از آشنایان با منجمی می‌دارد که چون نوشته است کوتاه‌شده‌ی نوشته‌ی او را در اینجا می‌آوریم :

می‌گوید : سه سال پیش از این در ماه رمضان بود یکی از دوستان مرا برای افطار دعوت کرد. چون رفتم و از در وارد شدم و نشستم گذشته از میزبان دو کس دیگر بودند. میزبان بمعرفی پرداخت : این آقای مصور ، رحمانیست. گراورهای خوب می‌سازد. این آقای فلان منجم است ، تقویم ایشان امروز در ایران فرد است. سپس مرا هم بآنان معرفی کرد.

از همین معرفی سر صحبت باز شد. آقای منجم پس از آنکه مقداری از اینسو و آنسو گفتگو کرد ، رو بمن گردانیده چنین گفت : تعجب است شما تا حال تقویم مرا ندیده‌اید. مگر باختیارات مقید نیستید و در کارهای خود سعد و نحس را مراعات نمی‌کنید؟!.. میزبان فرصت نداد که من پاسخی گویم و چنین گفت : آری من حالا یادم می‌افتد که آقای فلان از طرفداران پیمانست و قهراً عقیده بعلم نجوم ندارد. منجم پرسید : پیمان چیست؟. گفت : یک مجله‌ایست که علم نجوم و استخاره و تفأل و کلیه‌ی این امور را منکر است و در شماره‌های اخیر خود مقاله‌های مفصل در این باب نوشته است.

منجم گفت این تازگی ندارد. از قدیم‌زمان هر علمی منکرینی داشته است. علم نجوم را نیز همیشه یک دسته منکر بوده‌اند و کتابها در رد آن نوشته‌اند. میزبان گفت : لیکن پیمان یک چیز تازه هم دارد. زیرا می‌نویسد : اگر این حقیقت دارد که منجم می‌تواند از آینده خبردار باشد پس چرا خود او از این علم استفاده نمی‌کند؟!.. گفت چه استفاده‌ای بکند؟!.. گفت : می‌گوید متاعی را که می‌داند در آینده‌ی نزدیکی ترقی خواهد کرد خریداری کند و ببهای گران بفروشد و از راه تجارت بهره‌ی کافی برداشته دیگر محتاج نباشد که تقویم چاپ کرده یکی یک ریال بفروشد. بعلاوه می‌گوید : اگر کسی بتواند از آینده خبر دهد دولتها مهمترین استفاده را از وجود او کنند و او را ملیونر گردانند.

آقای منجم با یک وقار غریبی گفت : تمام این استفاده‌ها می‌شود. شما چه می‌دانید من بکجاها راه دارم و چه کارهایی می‌کنم. همین چند روز بود که آقای جم (نخست‌وزیر آن روز بود) فرستاد عقب من ، و من چون رفتم از جنگ آلمان با فرانسه و انگلیس می‌پرسید که کی روی خواهد داد. دو ساعت خلوت کرده بود و اینها را می‌پرسید. حاجی محتشم‌السلطنه رییس مجلس چون می‌خواست برای شرکت در جشن تاجگزاری پادشاه انگلیس باروپا رود ، فرستاد عقب من و چون رفتم انحراف قبله‌ی لندن را تحقیق می‌کرد که نمازش در آنجا درست باشد.

من که نباید همه‌ی اسرار را بشما بگویم. هر روز وزراء می‌فرستند از من سؤالها می‌کنند و من جوابها می‌دهم.

چون این مطالب را می‌گفت بدقت در ما می‌نگریست و گویا ملتفت بود که اقوال او را تصدیق نمی‌کنیم. اینبود بیکبار لحن مطلب را عوض کرده چنین گفت : می‌خواهید برای شما یک حکایت غریبی را نقل کنم؟. و بدون آنکه منتظر جوابی از ما بشود شروع بسخن کرده چنین حکایت نمود :

آن سالی که من باروپا رفتم در پاریس یک پرفسوری بدیدن من آمد و چون شنیده بود که من منجم هستم خواست اندازه‌ی علم مرا تشخیص دهد بعضی سؤالات کرد. من گفتم : باینها چه احتیاج؟!.. شما یک روزی را معین کنید تا من بشما بگویم که در آن روز سر ناهار چه خوراک خورده‌اید. اول قدری تردید داشت و سپس چون قبول کرد و یک روزی را معین نمود من بتفصیل خوراک او را در سر ناهار آن روز آگاهی دادم. پرفسور بسیار خوشحال شد و مرا در آیروپلان[=هواپیما] خود گزاشته در شهرهای اروپا گردش داد و به هر کجا که می‌رسیدیم مرا معرفی می‌کرد و می‌گفت دانشمند بزرگیست.

تا اینجا که دامنه‌ی صحبت کشیده بود من دخالت نداشتم. لیکن اینجا بدروغ‌بافیهای عامیانه‌ی آقای منجم تاب نیاورده گفتم : بهتر است زمینه‌ی گفتگو را تغییر دهیم. آقای منجم بجای آنکه ممنون شود با لحن اعتراض گفت : برای چه؟!.. گفتم : برای آنکه اینها دروغست. گفت : «اینها دروغست؟!.. می‌خواهید بخود شما هم ثابت کنم؟!..» گفتم می‌خواهم همان ترتیبی را که می‌گویید در فرانسه کرده‌اید تکرار نمایید و بگویید من دیشب چه خورده‌ام و برای آنکه صدق و کذب سخنتان دانسته شود اینجا تلفن هست. این آقایان می‌توانند از خانه‌ی ما بپرسند. گفت : چشم ، البته می‌کنم.

چون بر سر افطار بودیم من دیگر خاموش شدم. ولی آقای منجم دنباله‌ی لاف و گزاف را ممتد می‌داشت و در ضمن شعرهای نیشداری می‌خواند و عباراتی از عربی و فارسی می‌سرود.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 2)


برداشت سخن از «خوار داشتن جهان و چشم‌پوشی از خوشیهای آن و باور داشتن بجاویدانی روان و امید بستن بزندگانی آینده» است و شما می‌دانید که این چیزها چنانکه در صوفیگریست در دینها نیست. در این چیزها صوفیگری با دینها جدایی بسیار می‌دارد. لیکن پیروان مادیگری جدایی درمیانه‌ی آنها نگزارده همه را به یک دیده می‌بینند.

همه‌ی آموزاکهایی که از خدا و از جهان دیگر و از پابستگی به نیکی و مانند اینها سخن می‌راند چه دین باشد و چه صوفیگری و چه فلسفه ، در اندیشه‌ی پیروان مادیگری پدید آمده از پستی زندگانی و از درماندگی و بریده شدن امید ، و یا برخاسته از سودجویی و نیازمندی می‌باشد.

همین زمینه است که دکتر ارانی در این کتاب عنوان کرده و از یکایک جنبشهای اینچنانی ، چه در یونان و چه در هند و چه در ایران و چه در دیگر جاها بسخن پرداخته و شُوند پیدایش هر یکی را بدانسان که پنداشته‌ی خودش بوده برشته‌ی نوشتن کشیده.

بگفته‌ی اینان همه‌ی اندیشه‌ها و دریافتهایی که در مغز آدمی پدید می‌آید نتیجه‌ی هنایش چیزهاییست که از بیرون با آدمی برخورد می‌دارد. بگفته‌ی خودشان : «نتیجه‌ی تأثیر محیط است». نیازمندی ، ترس ، نومیدی ، سردی یا گرمی ، روشنایی یا تاریکی و هرچه از اینگونه است در کار مغز هنایش می‌دارد و در چگونگی دریافت و اندیشه کارگر می‌باشد.

دکتر در این باره چنین می‌نویسد :

«فقط با مغز می‌توان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان می‌دهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور می‌رسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست ...».

این سخنان را ما اگر بشکافیم معنایش آنست که در جهان آمیغی نیست ، نیکی یا بدی نمی‌باشد ، نیرویی در آدمی که نیک را از بد و راست را از کج بشناسد پیدا نتوان کرد.

اگرچه دکتر از دینها و صوفیگری و فلسفه سخن رانده و درباره‌ی آنهاست که بچنین گفتاری برخاسته ، ولی چه جدایی درمیانه‌ی دین و صوفیگری و فلسفه با دیگر چیزهاست؟!. آنچه را که این درباره‌ی دین و صوفیگری و فلسفه می‌گوید و همه را نتیجه‌ی پیشامدها و نیازمندیها می‌شمارد ، در هر چیز دیگری توان گفت و دامنه‌ی سخن را بهمه جا توان کشید.

در اینجاست که گفتگو میانه‌ی ما با پیروان مادیگری آغاز می‌یابد. در اینجاست که ما ناچار می‌شویم بپاسخ پردازیم. این یکی از لغزشهای بزرگ فلسفه‌ی مادیست.
📚 کتابهای سیاسی

📘 از سازمان ملل متحد چه نتیجه تواند بود؟
📘 افسران ما
📘 امروز چاره چیست؟
📘 امروز چه باید کرد؟
📘 دادگاه
📘 در راه سیاست
📘 دفاعیات احمد کسروی
📘 دولت بما پاسخ دهد
📘 سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
📘 ما و همسایگانمان

👇👇
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 13


ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد. (یک از دو)

سخن کوتاه کنیم : شعرای گذشته‌ی ایران با همه‌ی بیشماری تنها چند تن بشماری از آنان درخور آنست که ایرانیان مایه‌ی سرفرازی خود شمرده نامهای اینان را در کتابها نگاه دارند. و سرآمد اینان هم بی‌گفتگو شاعر گرانمایه‌ی ایران فردوسی است. این مرد غیرتمند زبونی‌ای را که زبان ایران در برابر زبان تازی پیدا کرده بود برنتافته با سی سال رنج شاهنامه را سروده که خود مایه‌ی زندگی زبان فارسی گردیده. این شاعر برگزیده نه غزلهای بیهوده سروده و نه ستایشهای نابجا کرده و در پاکنهادی او این بس که در گله و بدگویی از سلطان محمود هم آن همه پاکزبانی نموده است. هر کسی می‌تواند بر شعرای دیگر ایران نکوهش کرده بگوید : باری چرا فردوسی نبوده‌اند؟!

بهر حال شعرای امروزی ایران باید راههای نوینی برای شعرسرایی در پیش گیرند. ما بارها گفته‌ایم و اینک بار دیگر می‌گوییم : «ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد». امروز باید ایرانیان خطی میانه‌ی گذشته و آینده کشیده در هر کاری خرد را آموزگار خود ساخته بنیاد نوینی بگزارند. در زمینه‌ی شعر هم باید بیکبار از گذشتگان چشم پوشید و هرگز گرد پیروی آنان نگردید و براهنمایی خرد راه نوینی آغاز کرد. ما راهنماییها را که در این باره داریم به اجمال می‌نماییم و امیدواریم شعرایی که با ما همراهی دارند این آرزوی ما بدستیاری آنان انجام خواهد گرفت :

1ـ سخن جز از بهر معنی نباید سرود و از بیهوده‌گویی پاک پرهیز جست. شعر که نه از بهر معنی گفته شود بچیزهای پوچ و بی‌مغز مانسته نشان بی‌مغزی گوینده نیز خواهد بود. سخنی که بهنگام نیاز بآن گفته شود ارج زر و سیم خواهد داشت ولی سخنی که بی‌نیازانه گفته شود بی‌ارجتر از سفال پاره خواهد بود.

2ـ همیشه باید سامان سخن را نگاه داشت و شعری که آن سامان را بهم بزند یا مایه‌ی بیش و کمی معنی باشد باید از آن درگذشت. باید کم گفت و سخنان مغزدار و بسامان گفت.

3ـ باید از ستایشگری سخت پرهیز کرده آزادگی خود را فدای شعر نساخت. از چاپلوسی سخت برکنار بود. بویژه از چاپلوسی بر ستمگران که خود ستمگری را رواج دادن است. شاعر اگر ارج جربزه‌ی خدادادی خود را بداند باید همیشه بنکوهشِ ستم ترزبان باشد.

4ـ باید از گزافه که عیب بزرگی بر زبان فارسی شده کناره جست. نیز گِرد مضمونهای سرسام‌آمیز که شعرای پیشین رواج داده‌اند نگردید.

5ـ باید از غزل که جز بیهوده‌گویی نیست پرهیز کرد و برای جبران سیاهکاریهای شعرای گذشته شعرها در نکوهش شاهدبازی و این گونه پستیها سرود تا ایران را از سرافکندگی درآورد. (1) هم باید مردم را از زیان صوفیگری و پندارهای پوچ صوفیان که در دلها جا گرفته آگاه ساخت.

6ـ بجای هجوها و شعرهای دشنام‌آمیز که شعرای پیشین سروده‌اند باید شعرها در نکوهش دشنام‌گویی و بدزبانی که در ایران سخت شیوع دارد و خود مایه‌ی سرافکندگی است سرود و مردم را از آنها بازداشت.

7ـ ما امروز صدها زمینه‌های سودمند برای سخنوری داریم. باید این زبونی‌ای را که شرقیان در برابر غربیان دارند نکوهش کرد. از رواج بدآموزیهای اروپاییان در شرق جلوگیری کرد. از یک سوی با بی‌دینی و از سوی دیگر با گمراهیهای دینی و با خرافه‌ها و افسانه‌ها نبرد نمود. از ایران بنیاد پراکنده دینی و پراکنده زبانی را برانداخت. زنان را بآنچه شایسته‌ی ایشان است راه نمود. جوانان را از بلهوسیهای پُرگزند بازداشت و صدها مانند اینها.

اگر شعرا دربند آنند که از هنر خدادادی خود سودی بایران برسانند و خود را در میان ایرانیان نام‌آور و گرانمایه گردانند باید در این زمینه‌ها شعر بسرایند وگرنه سخنبازی و آن گونه شعرسازی که امروز هست و در میان جوانان روزبروز بر رواج خود می‌افزاید جز گزند و آسیب بر ایران نتیجه‌ نخواهد داشت.

پابرگی :
1ـ این پند سراسر دلسوزانه‌ی کسروی را بسنجید با دکتر ادبیاتی که دیوانهای شاعران زمان مغول و پس از آن را یکایک جسته و شعرهای سراسر بیشرمانه‌ی ایشان را گرد آورده و از آنها کتاب ساخته و راه روزی برای خود و گمراهی و بدآموزی برای جوانان گردانیده. ـ ویراینده
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 15)


3ـ ستاره‌شماری : (پنج از شش)

پس از برچیده شدن سفره گفتم : حالا وقتست که شما هنر خود را نشان دهید. گفت : عجب مگر مطلب باین آسانیست؟!.. این کار حداقل سه ساعت وقت لازم دارد. در اینجا هم نمی‌شود. همگی یکزبان گفتیم ما حاضریم سه ساعت شما را در این اتاق آسوده بگزاریم و خودمان در اتاق دیگری منتظر باشیم. گفت مگر من احمقم که تنها برای سه نفر شما امتحان علمی بدهم. باید لااقل یک مجلس رسمی باشد که چون امتحان دادم یک مدال علمی بگیرم و در تمام روزنامه‌ها بنویسند.

گفتیم : این پیشنهادی است که خود شما کردید. بعلاوه اگر شما از عهده‌ی امتحان برآیید ما سه نفر گواهی خود را در روزنامه‌ها می‌نویسیم و مردم همه مطلع می‌شوند. گفت : ابداً ابداً. من چنین کاری را نمی‌کنم. شما قدر علم را چه می‌دانید. نقشه‌ی خیابانهای قم را تماماً من کشیده‌ام. من یک روز رفتم قم دیدم یک سیاح اروپایی آمده مناره‌ها را تماشا می‌کند و می‌خواهد ارتفاع آنها را بداند. ولی راه پیدا نمی‌کند. من فوراً از روی قاعده‌ی مقیاس ظل و شاخص ارتفاع آن را اندازه گرفتم. سیاح بسیار تعجب کرد ...

نیم ساعت متوالی همین گونه لاف می‌زد و از خود ستایش می‌نمود و با آنکه ما دیگر کاری باو نداشتیم و آنچه می‌بایست بدانیم دانسته بودیم و چندان گوش باین لافهای او نمی‌دادیم باز منجم دست‌بردار نبود و این بدتر که در کلمات خود جمله‌های نیشدار بکار می‌برد و شعرهایی از فارسی و عربی می‌خواند : «الجاهلون لااهل العلم اعداء» یا «تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس». گفتم : اگر با شعر کاری از پیش برود می‌توان فراوان پیدا کرد : «خوفنی منجم ابوخبل» یا «زبان ستاره‌شمر چاک باد»، اینها چه سودی دارد؟!..

ولی آقای منجم رشته را رها نمی‌کرد و همانا می‌خواست بتلافی آنکه ما لافهایش را نپذیرفته بودیم یک نزاعی راه بیندازد. کار بجایی رسید که میزبان ناگزیر شده و تعرض نمود و او را ناچار از سکوت گردانید و ما دیگر ننشسته از مجلس برخاستیم.

تا اینجاست داستان. این نمونه‌ایست که سرمایه‌ی کار اینان بیش از همه بیشرمی و خیره‌رویی و دروغگوییست. ببین این منجم چه دروغهایی را بهم می‌بافته. اینان صد بار دروغشان درمی‌آید باز شرم نکرده دست از ناپیدادانی برنمی‌دارند. این منجم یک آخوند آزمندیست که با همین فریبکاریها ، دارایی اندوخته است و هر سال باز تقویم بچاپ می‌رساند.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 3)


لغزش از شناخته نبودن گوهر آدمی برخاسته. اینان ـ این پیروان مادیگری ـ‌ آدمی را همین تن و جان سترسای مادی می‌شناسند. در حالی که ما می‌دانیم آدمی تنها تن و جان سترسا نیست و درو دستگاه دیگری بنام روان هست و یکی از بستگان این دستگاهِ روان ، خرد است که داور نیک و بد و راست و کج می‌باشد و این خرد چیزهای بیرونی را در داوری آن هنایشی نیست.

اینها یک رشته آمیغهای بسیار ارجداریست که فلسفه‌ی مادی از آن ناآگاه مانده و ما آنها را با ساده‌ترین و استوارترین دلیلها نشان داده‌ایم. (1)

ما دوست می‌داریم کسانی که از فلسفه‌ی مادی آگاهند و یا پیروی از نوشته‌های دکتر ارانی می‌نمایند این رشته گفته‌های ما را بخوانند که اگر سخنی می‌دارند بگویند. ما نخواهیم رنجید که آنان (اگر توانستند) ایراد بگفته‌های ما گیرند.

ما دوست می‌داریم کسانی که می‌گویند : «شما خوب برمی‌اندازید ولی ساختنش را بدانشها واگزارید» ، آن نوشته‌های ما را بخوانند تا بدانند ما از دانشها (دانشهایی که آنها می‌شناسند) ، چند گامی هم پیشتر افتاده‌ایم و یک رشته آمیغهایی را که دانشمندان مادی نشناخته بودند شناخته‌ایم.

دوست می‌داریم بجای آنکه از دور ایستند و با اینگونه سخنان پوچ که جز از عامیان بیدانش شاینده نیست ما را بیازارند ، پا پیش گزارند و با ما گفتگو کنند.

دکتر می‌نویسد : «فقط با مغز می‌توان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است».

ما می‌گوییم : آنچه راست و کج و نیک و بد را می‌شناسد ، خرد است و مغز یکی از افزارهای کار آن می‌باشد.

می‌نویسد : «تجربه بما نشان می‌دهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور می‌رسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست.»

ما می‌گوییم : این چیزهای بیرونی در سهشهای آدمی ، و در تندی و آهستگی کار مغز هناینده تواند بود. در خرد و داوری آن از این چیزها هنایش نتواند بود و آمیغها هیچگاه دیگر نخواهد گردید.

سخن را با مثلی روشن می‌گردانم : قرنهاست مشروطه یا سررشته‌داری توده در جهان شناخته شده و پایش تا به ایران نیز رسیده. چنین انگارید که پنجاه سال پیش از اینست و شما در ایران نخست‌بار است که نام مشروطه را می‌شنوید و چون معنیش را می‌پرسید پاسخ داده می‌گویند :
«مشروطه آنست که خود توده کشور را راه برند. بدینسان که نمایندگانی از دانایان و نیکخواهان از میان خود برگزیده ، انجمنی یا مجلسی برای شور در کارهای کشور پدید آورند و سررشته‌ی کارها را بدست ایشان سپارده خود دیده‌بان باشند».

بیگفتگوست که شما آن را شنیده با فرمانروایی خودکامه‌ی پادشاهان خواهید سنجید و جدایی بسیاری را که درمیانه‌ی آنهاست خواهید دریافت و با خرد آزاد ، مشروطه را خواهید پسندید ، و دلبستگی پیدا کرده آرزومند داشتن چنان دستگاهی در کشور خود خواهید بود ، چه شما آن سخن را در تاریکی شب شنوید و چه در روشنایی روز ، چه در سرمای زمستان و چه در گرمای تابستان ، چه آزاد و در خانه‌ی خود باشید و چه زنجیر بگردن و در گوشه‌ی زندان. اینها هیچ یکی هنایشی در داوری خرد شما نخواهد داشت.

آری اگر کسی از دربار خودکامه ستمی دیده از شناختن معنی مشروطه زودتر بتکان خواهد آمد. اگر کسی گردنفراز و آزادیخواه است بیشتر خواهید سهید. از آنسو اگر کسی از دربار خودکامه سود می‌برد باآنکه نیکی مشروطه را خواهد دریافت ، خواهای آن نخواهد گردید. اگر کسی تیره‌مغز است بدشمنی و کینه‌توزی نیز خواهد برخاست.

اینها چیزهاییست که ما آزموده‌ایم و دیده‌ایم و می‌آزماییم و می‌بینیم و خود جای شگفتست که دانشمندان مادی از اینها ناآگاه مانده‌اند.


پابرگی :
1ـ کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 14


ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد. (دو از دو)

این را هم باید گفت که بسیاری از جوانان شعرسرای امروزی اگر هیچ شعر نگویند برای خود و دیگران بهتر خواهد بود. شعر جربزه‌ی خدادادی می‌خواهد و این جربزه را هر کسی ندارد و بیشتر جوانان امروزی با نداشتن جربزه زبان بشعر می‌گشایند و اینست که خود را رسوا می‌گردانند.

اینان می‌پندارند همین که چند جمله‌ای بهم بافتند و وزن و قافیه برای آنها درست گردانیدند آن جمله‌ها شعر بشمار است و آن بافنده شاعر ، دیگر نمی‌گویند آیا نتیجه‌ی آن چیست؟! آیا چه سودی برای گوینده یا شنونده دارد؟!

اگرچه گناه این جوانان امروز بگردن روزنامه‌هاست که بهوای پر کردن ستونهای خود هر چرندی را از نظم یا نثر چاپ می‌نمایند و هر جوانی چون شعر خود را در روزنامه‌ای چاپ شده یافت هرچه دلیرتر گردیده شب و روز یاوه‌بافی می‌نماید و بدینسان هوش و مغز خود را هدر می‌سازد!

کمتر کسی است که در آغاز جوانی هوس شاعری دامنگیر او نشود. ولی فیروزبخت آن کسی که خویشتن پی بزیان کار برده یا خردمندی او را از آن زیان آگاه گرداند.

شگفت‌تر از همه آنکه در بیشتر شهرهای ایران و افغانستان انجمنهای ادبی برپا گردیده و بسیاری از این انجمنها کاری جز آن ندارد که جوانان بلکه کودکان را بشعرسرایی برانگیزد و هفته‌ای یکبار که گرد هم می‌آیند غزلهای تازه خوانده پیر و جوان راپورت[=گزارش] عشق بازیهای هفتگی خود را (عشقبازی دروغی با دلبر پنداری) با نظم بآگاهی دیگران می‌رساند و هر شعری که خوانده شد نیک یا بد ، آن را پسندیده دست می‌زنند و بدینسان جوانان را بشعرگویی دلیرتر می‌گردانند ـ آیا این رسم خردمندیست؟!

در پایان گفتار دوباره می‌گوییم که مقصود ما از این گفتار و دیگر گفتارهایی که داریم جز فیروزی و سرفرازی ایران نیست و هر آنچه می‌گوییم دلیل آن را همراه می‌آوریم. با اینهمه اگر کسانی ایراد بر گفته‌های ما دارند یا خطایی بر ما گرفته‌اند آنان نیز بنویسند که ما خودمان نگارش ایشان را چاپ می‌نماییم ـ اما آن بدگوییها و پرده‌دریها که در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه کرده شود ما آنها را جز نشان پستی و فرومایگی آن کسان نمی‌دانیم و اینک پاسخ آنان را با این چند سطر پیام می‌فرستیم.

پایان


✨ خوانندگانی را که میخواهند در این زمینه بیشتر بدانند به کتاب «در پیرامون شعر و صوفیگری» از همین نویسنده راه می‌نماییم.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 16)


3ـ ستاره‌شماری : (شش از شش)

چنانکه گفته‌ایم ستاره‌شماری یا منجمی ، همچون فال و دیگر پیشگوییها بی‌بنیاد است. فلان گردنده با فلان گردنده در فلان برج گرد آمده و این دلیل است که در روی زمین فلان پادشاه خواهد مرد.

نخست باید گفت : آن دو ستاره بدیده‌ی شما نزدیک بهم و در یک جا می‌آید ، و هزارها فرسنگ از هم دور است. آن برجی که می‌گویید جز پندار نیست. در آسمان راستی را برجی یا خانه‌ای نمی‌باشد.

از این گذشته گرد آمدن دو یا چند ستاره در یک برجی در آسمان چه کار بمردن یک پادشاهی بروی زمین دارد؟!.. یک پادشاهی یا هر کس دیگری هنگامی می‌میرد که بیمار گردد و یا کسی او را بکشد. مایه‌ی مرگ این چیزها تواند بود. بستارگان هیچ بستگی ندارد.

برخی از اینان که مسلمان می‌بوده‌اند چنین گفته‌اند : «ما گردش ستارگان یا اوضاع آنها را منشأ اثری در جهان نمی‌دانیم. ولی مشیت خدا علاقه گرفته باینکه اگر ستارگان در آسمان فلان حال را پیدا کردند در روی زمین فلان حادثه رخ دهد».

می‌گوییم : شما این را از کجا می‌گویید؟!.. چه دلیل باین سخن خود می‌دارید؟!.. یک چیزی از خود بافته‌اید و می‌گویید.

باری با آن فریفتگی که مردم زمانهای پیش بمنجمان می‌داشتند و سخنان آنها را بی‌دلیل می‌پذیرفتند و اگرهم دروغ درمی‌آمد بتأویل می‌پرداختند و پرده می‌کشیدند ، چون کارشان بی‌بنیاد می‌بوده بارها رسوا گردیده‌اند و در تاریخ داستانهای بسیاری از رسوایی آنان توان پیدا کرد. من در اینجا یکی از آنها را می‌آورم :

پادشاهان عثمانی همچون پادشاهان صفوی پابند منجمان می‌بودند و آنان را در دربار خود نگه داشته از نزدیکان می‌گردانیدند. حسین‌افندی منجم‌باشی در زمان سلطان‌مراد و سلطان‌ابراهیم از نزدیکان آن دو پادشاه می‌بود که در هر کاری شور ازو خواستندی ، و از این راه داراک [=مال] اندوخته توانگر گردیده بود. با اینحال پیشامدی نام و آوازه‌ی او را هرچه بیشتر گردانیده بجایگاهش بسیار افزود ، و آن اینکه چون سلطان‌ابراهیم را کشتند او چنین گفت : من این را از پیش می‌دانستم و آگاهی داده بودم و تقویم خود را نشان داد که درمیان ستایش پادشاه سطرها را چنان فروچیده که چون حرف نخست هر یکی را بگیرند جمله‌ی «وفات ابراهیم» درمی‌آید. می‌گفت چون نمی‌بایست آشکاره نویسم از این راه فهمانیدم.

از این داستان نام و آوازه‌ی او چند برابر گردیده در دستگاه دولت جایگاه بلندی یافت. چون پس از سلطان‌ابراهیم پسرش سلطان‌محمد جانشین شده بود این در پیش او نیز از نزدیکان شمرده می‌شد ولی پس از دو یا سه سال کسانی در تقویم او در ستایش سلطان‌محمد با همان ترتیب سطربندی جمله‌ی «وفات محمد» یافتند و بپادشاه آگاهی دادند.

راستی این بوده که منجم هر سالی به یک رمز دیگری که جز خودش نمی‌فهمیده مرگ پادشاه زمان را در جمله‌های تقویم می‌گنجانیده است که اگر راست درنیامد همچنان پنهان بماند و اگر راست درآمد آن را بآشکار آورد و بخود بالد. چیزی که بود در این سال کسانی رمز او را دریافتند و رسوایش کردند.

چون راز او دانسته گردید از استانبول بیرونش راندند که در یک دهی بنشیند و زندگی بسر دهد.

ولی بدبخت خون‌گرفته در آنجا خاموش ننشست و نامه‌هایی درباره‌ی کار خود نوشت و این نتیجه‌ آن را داد که شیخ‌الاسلام فتوا بکشتنش داد و کسی را فرستادند در آنجا سرش را برید. کسی که از مرگ دیگران پیشگویی می‌کرد خود را بدینسان بکشتن داد.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 4)


اگر راستی را بخواهیم این پابندی که پیروان مادیگری بپای خود زده و چنین خواسته‌اند که جز ماده و نمایشهای آن (و یا هنایشهای آن) بچیز دیگری گردن نگزارند ، میدان را بآنان بسیار تنگ و خود ناچارشان گردانیده در بسیار جاها از آمیغها چشم پوشند.

ما نمی‌گوییم همچون پیروان کیشها همه‌ی کارها را بپشت سر سپهر اندازیم. نمی‌گوییم خدا را در آسمان نشانده ملیونها فرشته در زیر دست او گزاریم که یکایک کارها را با دستور جداگانه بانجام رساند.

ولی این هم راست نیست که در مادیگری پافشاری را بیرون از اندازه گردانیده ، پیروی از دلیل هم ننماییم. راست نیست که از آمیغها نیز چشم پوشیم.

ما می‌گوییم : باید پیروی از دلیل کرد که به هر کجا برد ، رفت. آن پنداربافیهای بی‌بند و رَسَن در خداشناسی و این پافشاری بیش از اندازه در مادیگری هر دو بیپاست.

ما گاهی سخنانی از این پیروان مادیگری می‌بینیم که جز پنداربافی نمی‌باشد و در دوری از خرد همپای پنداربافیهای کشیشان و ملایان می‌باشد. مثلاً یکی از پیروان مادیگری که بسیار کوشیده برای سامانها و آراستگیهای جهان ، شُوندهایی از خود آن یاد کند ، خود را بسختیها انداخته و بسخنان شگفتی پرداخته.

مثلاً درباره‌ی درخت زردآلو چنین نوشته :‌ این درخت چون خواهای آنست که نژادش برنیفتد و همیشه بماند از آنرو میوه‌های خود را زرد و درخشان می‌گرداند که از میان برگهای سبز نمایان باشند و میوه‌خواران آنها را دیده ، بچینند و بخورند و هسته‌ها را بزمین اندازند که از آنها نهالهای نو سر برآورد.

مرد دانشمند برای آنکه دست آفریدگار را در کارهای جهان نپذیرد برای درخت زردآلو هوش و فهم و اندیشه بیشتر از آدمیان ستوده است. ما می‌پرسیم : آیا این پنداربافی نیست؟!. آیا چه دلیل با خود می‌دارد؟!.

در این نوشته‌های دکتر ارانی نیز ما بچنان تکه‌هایی بسیار برمی‌خوریم. من از خواندن برخی از سخنان دکتر بیاد داستانی افتادم که چند سال پیش برای یکی از دوستانم رخ داده بوده.

چند سال پیش یکی از دوستانم شبانه دزدی بخانه‌اش آمده کالا و کاچال[=اثاث] بسیار برده بود. می‌گوید : بامدادگاه که از پیشامد آگاه شدیم برخاستم و بکلانتری شتافتم و از آنجا یک پاسبان و یک بازجو همراه گردانیدند که بخانه آمده بازرسیها کنند ، و اینان چون بخانه آمدند و در و دیوار را بازجستند و از کالا و کاچال که بدزدی رفته بود بازپرسیدند ، بجای همه چیز بخودنمایی و برتری‌فروشی پرداخته بمن ایرادها می‌گرفتند و پرخاشها می‌کردند. یکی گفت : «تقصیر خودتست. چرا سگ نگاه نمی‌داری؟‌!.» دیگری گفت : «چرا این دیوارها را بلند نمی‌کنید که دزد نتواند بالا بیاید؟!.» باز آن یکی با پرخاش گفت : «چه خواب سنگین داشتید که دزد آمده و اینهمه مال برده ، بیدار نشده‌اید؟!.». آن یکی نوبه را از دست نداده گفت : «گناه خودتانست که در اینجا خانه خریده‌اید. بنده‌ خدا اینجا آخر دنیاست».

می‌گوید : این ایرادگیریها چندان شد که من بستوه آمده گفتم : «پس دانسته شد دزد هیچ گناه نداشته. پس دیگر بازجویی و بازرسی چه می‌خواهد؟!.». این را گفته از خانه بیرونشان کردم.

دکتر نیز در این نوشته‌های خود برداشتی برمی‌دارد که می‌باید گفت : آدمی هیچ نیرو (نیروی مغزی) نداشته و چه در نیکیها و چه در بدیها از خود دارای اختیار نبوده. در جهان هرچه کرده و می‌کند این کوهها و دره‌ها و بیابانها بهمدستی نیازمندیهاست.
از دمکراسی چه مي دانيم - فرهيخت.pdf
262.3 KB
🔸 از دمکراسی چه می‌دانیم؟

✍ فرهیخت

⭐️ کتابها و گفتارهای آزادگان
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»

🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 1 ، تکه‌ی یک از دو


با آنکه بارها گفتیم که ما گفتگو را در زمینه‌ی شعر بپایان رسانیده‌ایم باز می‌بینیم کسانی از بدکرداران که نام خود را شاعر گزارده‌اند ولی شعرا از بی‌آبروگریهای آنان بیزاری دارند رشته‌ی سخن را رها نکرده بدستاویز حافظ و سعدی پیاپی بر پیمان می‌تازند.

می‌گوییم : ای بدنامان از حافظ و سعدی بشما چه؟! شما چرا دربند زشتکاریهای خودتان نیستید؟! شما بدبختان که زبان بهجو همدیگر آلوده عیبهای خود را از گندیدگی دهان تا دزدی دیوان بر سر زبانها انداخته‌اید شما را چه پیوستگی با حافظ و سعدی؟! نادانی را ببینید خرده‌گیریها یا پرسشهایی که در پیمان شده نام آن را «فحش» می‌گزارند و بی‌آزرمانه می‌نویسند : «پیمان بر بزرگان شعرا فحش داده» ولی دشنامهای زشتی را که خودشان بهمدیگر می‌دهند آن را «ادبیات» می‌شمارند و بیخردانه چنین می‌پندارند که بدینسان خاک بچشم مردم پاشیده‌اند.

بارها گفتیم و دوباره می‌گوییم که اینان از معنی ادبیات آگاهی ندارند و اینست که هرگاه پرسیده شود : « ادبیات چیست و آیا کدام شعرها را می‌توان از ادبیات شمرد؟» بیگمان در برابر این پرسش درمی‌مانند و پاسخی نمی‌توانند! و از اینجاست که بیخردانه می‌پندارند آن یاوه‌بافیهایی که خودشان دارند از ادبیات بشمار است و ارجی بآن گفته‌های پوچ و بیمغز خود می‌گزارند.

ما هرگز نمی‌خواهیم نادانی مردم را برویشان بکشیم. ولی در جایی که نادانان ستیزه‌رویی نموده خواستند بر دانایان چیرگی کنند در آنجاست که ناگزیر باید نادانی ایشان را آشکار گردانیده رسوای جهانشان گردانید اینست که دوباره می‌گوییم این کسانی که امروز بدشمنی پیمان کوشیده مقاله‌ها می‌نویسند و پیاپی عبارتهای «ادبیات» و «عرفان» و «فلسفه» را تکرار می‌کنند یقین بدانید که معنی این عبارتها را نمی‌دانند و اگر پرسیده شود درمی‌مانند. زیرا گذشته از آنکه ما آنان را می‌شناسیم و می‌دانیم که بیچارگان در چهل یا پنجاه سال زندگانی خویش مایه‌ی دانشی در دست نکرده‌اند از خود گفتارهای ایشان پیداست که نه تنها معنی ادبیات و عرفان را نمی‌دانند معنی خود « شعر» را هم نمی‌دانند و چنین می‌پندارند که هر آنچه دارای سجع و قافیه بود شعر است و گوینده‌ی آن را باید ادیب و شاعر یا استاد نامید.

اگر می‌دانند بنویسند تا بدانیم که می‌دانند. ولی می‌دانیم که نخواهند نوشت و هرگز این پیشنهادها را بروی خود نخواهند آورد. چنانکه ماننده‌ی این داستان در پارسال روی داد که کسانی عبارتهای «تمدن» و «اصول اجتماعی» و «ترقی» و اینگونه کلمه‌ها را دستاویز خود ساخته بر پیمان ایراد می‌گرفتند ما برای آزمایش بارها پیشنهاد کردیم که معنی این عبارتها را روشن کنید همگی درماندند و این نوشته‌های ما را بروی خود نیاوردند. ولی این نتیجه هم بدست آمد که دیگر دست از گریبان این عبارتها برداشتند و امروز کمتر نشانی از آنها در روزنامه‌ها دیده می‌شود.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 17)


4ـ چهره‌بینی و کف‌بینی : (یک از یک)

یکی هم از راههای پیشگویی چهره‌بینی و دیگری کف‌بینی است. چهره‌بینی از نخست می‌بوده و در کتابهای عربی و فارسی بسیار یاد شده. کسانی از نگاه کردن بچهره‌ی کسی بگمان خود بآینده‌ی او پی می‌برده‌اند. مثلاً می‌گفته‌اند : فلان آدم پیشانیش گشاده است و توانگر خواهد بود. بَهمان کس ابروهایش پیوسته است دانشمندی خواهد گردید.

اما کف‌بینی از اروپا آمده و خود یک چیز تازه‌ایست. بگفته‌ی کسی «فال فرنگی» است. کسانی از اروپاییان از سنجش خطهای کف دست هر کسی بآینده‌ی او پی می‌برند و برای این کار قاعده‌ها گزارده‌اند. کتابهایی در این باره نوشته‌اند که برخی از آنها بفارسی نیز ترجمه گردیده. کسانی از مردم هرچه از اروپا باشد آن را کالای گرانبهایی می‌پندارند. این است بفالگیریهای آنها نیز ارج گزارده و بمیان ایرانیان آورده‌اند.

ولی همه‌ی اینها بیپاست. چنانکه گفته‌ایم از هیچ راهی پی بآینده نتوان برد. آنگاه کارهای جهان انگیزه‌های دیگری دارد و هیچ‌گونه بهمبستگی درمیان آنها با خطوط کف دست یا با چگونگی این گوشه و آن گوشه‌ی چهره نتوان پنداشت. مثلاً توانگری هر کس بسته بآن است که از راهش کوشد ، وآنگاه پیشامدها نیز با خواست او سازگار درآید. یک کشاورز هنگامی توانگر گردد که در کار خود کوشا باشد و گندم و جو و دیگر چیزها را بسیار بکارد و از آنسوی زمستان بسیار سرد نباشد که به کشت او آسیب رساند و یا سر سال ناایمنی نباشد که کردان یا لران یا شاهسَوَنان خرمن او را تاراج کنند. از این راهست که توانگر تواند گردید و اینها چه بهمبستگی با چگونگی پیشانی یا خطهای کف دست دارد؟!..

همین کف‌بینی با آنکه تازه به ایران رسیده ، ما یک زیان بزرگی از آن سراغ می‌داریم. دو سال پیش جوانی در دانشکده‌ی افسری درس می‌خوانده و درمیان همدرسانش یک کف‌بینی می‌بوده که کف او را دیده و چنین گفته : «تو همیشه بدبخت و بینوا خواهی بود». جوان ناآزموده که آرزوهای بسیاری برای آینده می‌داشته (از جمله آرزوی زناشویی با دختر یک توانگری را در دل می‌پرورده) از شنیدن آن سخن بیکبار نومید گردیده و در روز دیگر خود را کشته است. (چون پدر او از تبریزیان است و با من آشنا می‌باشد من از داستانش آگاه گردیده‌ام).

چنانکه گفته‌ایم راههای پیشگویی یا فالگیری بیشمار است و ما نخواهیم توانست یکایک آنها را نام بریم و گفتگو نماییم. از جمله کسانی در ایران ، از دیوانهای شاعران فال می‌گیرند. کسانی از ورقهای بازی این سود را می‌جویند. یک جمله باید گفت : همه‌ی اینها بیپاست و پرداختن باینها جز نشان سبکمغزی نتواند بود. باید بجای اینها هوش و خرد را بکار برد و راههایی را که مایه‌ی آسانی زندگانی و خوشی آن تواند بود پیش گرفت. ما را هیچ نیازی بدانستن آینده نیست. بلکه دانستن آینده ، اگر توانستنی بودی ، نابسامانیها در زندگانی پدید آوردی. اینها کارهای آن کسانیست که از راه راست رفتن نمی‌توانند و همیشه خود را براههای کج می‌زنند.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 5)


مثلاً داستان برخاستن زردشت که ما در نشست پیش بکوتاهی یاد کردیم ، دکتر ارانی چنین می‌ستاید :

«از اختصاصات مهم اوضاع طبیعی ایران تضاد زیاد آب و هوای آن بر حسب زمان و مکانست. در یک محل در دو فصل کاملاً متفاوت حتا در ساعتهای مختلف یک شبانه‌روز آب و هوا کاملاً متفاوت و در یک زمان در دو محل بالنسبه نزدیک نیز اوضاع جوی و طبیعی نیز بکلی مختلف دیده می‌شود. از طرف دیگر خشکی و کم‌آبی قسمت اعظم این سرزمین و محدود بودن دره‌های مساعد و خوش‌آب‌وهوا نیز از اختصاصات طبیعی ایرانست.

واضحست اختصاصات در وهله‌ی اول در طرز تفکر و زندگی ایرانیان تأثیر اساسی داشته است. شرایط طبیعی سابق‌الذکر چنانکه می‌دانیم موجب زندگانی ایلاتی و چادرنشینی است.

بهمین جهت چادرنشینی هنوز هم در ایلات ایران باقیست. تبدیل شدن چادرنشینی بزندگانی دهقانی و شهری یک قدم ترقی در زندگانی ایرانی باید محسوب شود. عقاید زردشت (تولد بیش از 600 سال قبل از میلاد) یک عامل ترقی برای آنزمان بوده است و مردم را بزندگانی دهقانی و شهرنشینی ، محبت به حیوانات اهلی مفید (سگ و گاو) و احترام بآب و درخت و زراعت دعوت می‌کرده است و لازم نیست ما شرح دهیم چگونه این مذهب نیز کاملاً در تحت تأثیر شرایط مادی محیط ظاهر شده است.

احترام سگ برای پاسبانی گله ، احترام گاو برای زراعت و احترام بآب و درخت در سرزمین گرم و خشک صرف بواسطه‌ی احتیاج مادیست. اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بوده ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند. چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست. منتها این مذهب نیز مانند سایر مذاهب بعدها دستخوش پیشامدهای تاریخ شده است».

ببینید چگونه آقای دکتر از بسیار چیزها چشم می‌پوشد تا سخن خود را بکرسی نشاند. چنانکه گفتیم در زمانهای باستان یک گرفتاری بزرگ مردمان بت‌پرستی می‌بود که چون جهان را یک دستگاهی نمی‌شناختند نیروهای بسیاری را در آن کارگر می‌پنداشتند و خدایانی از پندار خود پدید آورده می‌پرستیدند. زردشت با آن نادانیها به نبرد برخاسته و این روشن گردانیده که جهان یک دستگاه است و درو جز یک نیرو کارگر نمی‌باشد و آن نیرو یا خدا (یا بگفته‌ی خود زردشت : آهورامزدا) در بیرون از این جهان می‌باشد. این پایه‌ی بزرگی در دین زردشت می‌بوده.

نیز زردشت سخن از نیکیها و بدیها رانده این روشن گردانیده که در جهان (و همچنین در کالبد آدمی) نیکیها و بدیها توأم است و هر آدمی باید خواهای نیکیها باشد تا تواند خود را از بدیها دور گرداند. تا آنجا که ما دانسته‌ایم پیش از زردشت این داستان (داستان نیک و بد) هم در پرده‌ی تاریکی می‌بوده و آدمیان نیازی بآنکه خود را نیک گردانند نمی‌دیده‌اند.

دکتر از همه‌ی اینها چشم می‌پوشد و تاریخ را نیز بکنار گزارده چنین وامی‌نماید که ایرانیان تا زمان زردشت کوچ‌نشین می‌بوده و زردشت برخاسته تنها برای اینکه آنان را بدیه‌نشینی و کشاورزی وادارد ، و از آیین زردشت تنها ارج گزاردن بآب و درخت و گاو و سگ را بمیان می‌آورد.

اینکه می‌گوید :‌ «چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست ...» ، همانا خواستش اینست که گفتگو از آهورامزدا و مانند اینها را دیگران به دین زردشت افزوده‌اند. ولی این سخنیست که تاریخ و جستجوهای دانشمندان اروپا و آمریکا بیپا بودنش را بازنموده‌اند. دوباره می‌گویم : داستان آهورامزدا و گفتگو از نیکیها و بدیها پایه‌های بزرگی در دین زردشت می‌بوده.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»

🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 1 ، تکه‌ی دو از دو


ما بایرانیان چه می‌گوییم؟ می‌گوییم برادران خدا آدمیان را که آفریده خِرد بآنان بخشیده تا سود از زیان بازشناسند و گرد کارهای بیهوده نگردند. می‌گوییم : توده‌ای که بکارهای بیهوده پرداخت از دیگران باز پس مانده از آسایش و خرسندی بهره‌ کمتر می‌یابد. می‌گوییم نباید شرافت آدمیگری را پایمال هوسهای کودکانه نمود.

می‌گوییم سخن چه شعر و چه نثر باید جز برای معنی نباشد و جز بهنگام نیاز گزارده نشود. با سخن بازی نمودن جز کار بیخردان نمی‌باشد.

می‌گوییم : ایران امروزی را نشاید که پیروی از زمان سنجر و ارغون بکند و ایرانیان هوش و جربزه‌ی خود را در راه شعرهای بیهوده هدر سازند. شعر خوبست در جایی که معنای خوبی را دربر داشته باشد و بخوانندگان سودی بخشد وگرنه جز سخن بیهوده نمی‌تواند بود!

آیا این دلسوزیهای ما بی‌اثر خواهد بود؟.. نه هرگز! شما هرگاه بر سر راهی ایستاده راهروانی را ببینید که راه را کج کرده‌اند و دلسوزانه فریاد بر آرید : « برادران شما راه را کج کرده‌اید» بیگمان این فریاد اثر خود را بخشیده دسته‌ای بیدرنگ بشاهراه خواهند برگشت دسته‌ای اندکی ایستاده سپس سخن شما را خواهند پذیرفت. دسته‌ای شاید لجبازی کرده گوش بسخنان شما ندهند. ولی اینان نیز که چند گامی برداشتند دیگر پایهای ایشان یاری نخواهد نمود و خواه و ناخواه بسوی شاهراه خواهند برگشت. آن تیره‌دلانی که همچنان راه کج خود را دنبال نمایند از صد تن یکی نخواهد بود! اینست اثر گفتاری که دلسوزانه و بنام خدا گزارده شود.

گفته‌های ما نیز درباره‌ی شعر اثر خود را بخشیده و صدها کسان از خود شاعران با ما همداستان گردیده‌اند و اگر کسانی ایستادگی می‌نمایند آنان نیز پس از دیری بما خواهند پیوست. اگر دسته‌ای لجبازی نمایند و همچنان بیهوده‌گویی را دنبال کنند بیگمان پس از زمانی پشیمان خواهند بود و غزل و قصیده بآن آسانی که می‌سرودند دیگر نخواهند توانست سرود. بعبارت دیگر خواه ناخواه جربزه‌ی ایشان یاری نخواهد کرد. مگر کسانی بی‌اندازه تیره‌درون باشند و بتوانند ایستادگی از خود نمایند. اینان نیز جز رسوایی بهره‌ی دیگری نخواهند برد.

اینست گواه پاکدلی ما. اینست نشان پشتیبانی‌ای که خدا از ما دارد.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 18)


5ـ استخاره : (یک از یک)

استخاره فال آخوندیست. استخاره آنست که کسی که می‌خواهد بسفری رود ، یا خانه‌ای خَرَد ، یا زنی گیرد ؛ بنزد ملایی رود ، و او بدستیاری استخاره از خدا بپرسد که آیا آن کار نیکست یا بد خواهد درآمد. یکی از کارهای ملایان در ایران استخاره کردنست. انبوه مردم باوری باستخاره می‌دارند و از خداشناسی دور می‌شمارند که در کارهای خود از خدا شور نخواهند. ولی شما اگر نیک نگرید این همان رفتاریست که بت‌پرستان یونان با خدایان خود داشته‌اند و در کارها از آنها شور می‌خواسته‌اند. (چنانکه داستان پرستشگاه دلفی را آوردیم).

برای استخاره راههای گوناگونی هست و شناخته‌ترین آنها دو تاست : استخاره با تسبیح ، استخاره با قرآن. و چون آن را گفتگویی با خدا می‌شمارند و از این گذشته باید جمله‌ای بعربی بزبان رانند : «استخیر منک یا الله» از اینرو استخاره‌کن باید یکی از ملایان ، یا خود نیمه‌ملایی باشد.

بسیار دیدنیست هنگامی که مردی یا زنی در خیابان یا در کوچه بملایی می‌رسد و چنین می‌گوید : «آقا یک استخاره بکنید». آقا در همانجا می‌ایستد و بیدرنگ دست ببغل برده تسبیح را بیرون می‌آورد ، و آنگاه دعایی خوانده چشمها را رویهم گزارده دست می‌اندازد و دانه‌های تسبیح را می‌گیرد و آنها را شمارده چنین می‌گوید : «بد است» یا «نیکست» و سپس خرامان و بخودبالان راه می‌افتد.

دیدنی‌تر از آن استخاره با قرآنست. آقا چون قرآن را باز کرد آیه را می‌خواند و سپس رو باستخاره‌خواه کرده می‌گوید : «مؤمن آیه‌ی بهشت آمده بسیار خوبست» یا «آیه‌ی عذاب آمده بسیار بد است».

برخی از آنان دکان رنگینتری باز کرده‌اند. بدینسان که باید پرسش را در کاغذی نویسند و آن را در پاکتی گزارده و سرش را بسته با دو سه ریال پول برای آقا فرستند و او بی‌آنکه در پاکت را باز کند (که دانسته نیست تا چه اندازه راستست) از قرآن استخاره گیرد و پاسخ را روی پاکت نوشته بازفرستد. در بیشتر شهرها از این دکانداران یکی دو تن می‌باشند و سخنها از راست درآمدن استخاره‌های ایشان بسر زبانها می‌باشد.

چنانکه گفتیم این شیوه‌ی مردمست که از فالگیر یا ستاره‌شمار یا از استخاره‌فروش اگر ده دروغ ببینند فراموش کنند. ولی اگر یک گفته‌شان راست درآمد آن را عنوانی سازند.

هزاران کسان از استخاره زیان بینند و بتأویل پرداخته چنین گویند : «صلاحم بوده که این ضرر را بکشم» ولی اگر یکی در یک جا کاری با استخاره کرد و سودی دید آن را داستانی گرداند و در اینجا و آنجا نشسته چنین گوید : «من باستخاره‌ی فلان آقا عقیده دارم. خودم تجربه کرده‌ام».

برخی از مردم دیوانه‌ی استخاره‌اند و باید به هر کار کوچکی استخاره بخواهند. از آنسوی ملایان این را بایایی[وظیفه] برای خود می‌شمارند ، و چنین می‌دانند که دست مردم را می‌گیرند و کارهای ایشان را راه می‌اندازند که همین خود نمونه‌ای از کودنی و خداناشناسی ایشانست.

یکی نمی‌پرسد : کی خدا این پیمان را بسته است که شما هر پرسشی کردید پاسخ دهد؟!.. کی این رمز را با شما گزارده که با دانه‌های تسبیح یا با آیه‌های قرآن با شما سخن گوید؟!.. بگویید ببینیم چه پاسخی می‌دارید؟!..

آنگاه شما تاکنون چرا ندانسته‌اید که خدا بمردمان فهم و خرد داده که نیک و بد و سود و زیان را خود بفهمند؟!.. چرا ندانسته‌اید که باید در زندگانی هر کسی خرد را بکار اندازد؟!.. شما که اینها را ندانسته‌اید چه سزاست که بمردم پیشوایی کنید و آنان را از راه برید؟!..

یکی از یاران سخن خوبی می‌دارد. می‌گوید : «خدا برای شناختن نیک از بد خرد بآدمیان داده. اگر چنان بودی که نیک و بد را از راه استخاره و با دانه‌های تسبیح بشناسند خردی بآدمیان ندادی و بجای آن یک تسبیح گوشتی در تن آدمی آفریدی ، که هر زمان نیاز پیدا کرد دست برد و با طاق و جفت ، نیک و بد را بشناسد».

به هر حال استخاره بدتر از فالست. زیرا در اینجا دروغ آشکار بخدا بسته می‌شود. از آنسوی مردم بفال چندان نگروند که باستخاره ، اینست زیان این بیشتر از فالست. اگر کسی بجوید هزارها کار سراپا زیان که با استخاره انجام گرفته. هزارها دختران که خواستاران نیکی می‌داشته‌اند چون پدرانشان پابستگی باستخاره نموده‌اند زناشویی رخ نداده. هزارها کارهای نیک که چون تسبیحِ کور راه نداده از آنها چشم پوشیده شده.