پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 5)


مثلاً داستان برخاستن زردشت که ما در نشست پیش بکوتاهی یاد کردیم ، دکتر ارانی چنین می‌ستاید :

«از اختصاصات مهم اوضاع طبیعی ایران تضاد زیاد آب و هوای آن بر حسب زمان و مکانست. در یک محل در دو فصل کاملاً متفاوت حتا در ساعتهای مختلف یک شبانه‌روز آب و هوا کاملاً متفاوت و در یک زمان در دو محل بالنسبه نزدیک نیز اوضاع جوی و طبیعی نیز بکلی مختلف دیده می‌شود. از طرف دیگر خشکی و کم‌آبی قسمت اعظم این سرزمین و محدود بودن دره‌های مساعد و خوش‌آب‌وهوا نیز از اختصاصات طبیعی ایرانست.

واضحست اختصاصات در وهله‌ی اول در طرز تفکر و زندگی ایرانیان تأثیر اساسی داشته است. شرایط طبیعی سابق‌الذکر چنانکه می‌دانیم موجب زندگانی ایلاتی و چادرنشینی است.

بهمین جهت چادرنشینی هنوز هم در ایلات ایران باقیست. تبدیل شدن چادرنشینی بزندگانی دهقانی و شهری یک قدم ترقی در زندگانی ایرانی باید محسوب شود. عقاید زردشت (تولد بیش از 600 سال قبل از میلاد) یک عامل ترقی برای آنزمان بوده است و مردم را بزندگانی دهقانی و شهرنشینی ، محبت به حیوانات اهلی مفید (سگ و گاو) و احترام بآب و درخت و زراعت دعوت می‌کرده است و لازم نیست ما شرح دهیم چگونه این مذهب نیز کاملاً در تحت تأثیر شرایط مادی محیط ظاهر شده است.

احترام سگ برای پاسبانی گله ، احترام گاو برای زراعت و احترام بآب و درخت در سرزمین گرم و خشک صرف بواسطه‌ی احتیاج مادیست. اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بوده ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند. چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست. منتها این مذهب نیز مانند سایر مذاهب بعدها دستخوش پیشامدهای تاریخ شده است».

ببینید چگونه آقای دکتر از بسیار چیزها چشم می‌پوشد تا سخن خود را بکرسی نشاند. چنانکه گفتیم در زمانهای باستان یک گرفتاری بزرگ مردمان بت‌پرستی می‌بود که چون جهان را یک دستگاهی نمی‌شناختند نیروهای بسیاری را در آن کارگر می‌پنداشتند و خدایانی از پندار خود پدید آورده می‌پرستیدند. زردشت با آن نادانیها به نبرد برخاسته و این روشن گردانیده که جهان یک دستگاه است و درو جز یک نیرو کارگر نمی‌باشد و آن نیرو یا خدا (یا بگفته‌ی خود زردشت : آهورامزدا) در بیرون از این جهان می‌باشد. این پایه‌ی بزرگی در دین زردشت می‌بوده.

نیز زردشت سخن از نیکیها و بدیها رانده این روشن گردانیده که در جهان (و همچنین در کالبد آدمی) نیکیها و بدیها توأم است و هر آدمی باید خواهای نیکیها باشد تا تواند خود را از بدیها دور گرداند. تا آنجا که ما دانسته‌ایم پیش از زردشت این داستان (داستان نیک و بد) هم در پرده‌ی تاریکی می‌بوده و آدمیان نیازی بآنکه خود را نیک گردانند نمی‌دیده‌اند.

دکتر از همه‌ی اینها چشم می‌پوشد و تاریخ را نیز بکنار گزارده چنین وامی‌نماید که ایرانیان تا زمان زردشت کوچ‌نشین می‌بوده و زردشت برخاسته تنها برای اینکه آنان را بدیه‌نشینی و کشاورزی وادارد ، و از آیین زردشت تنها ارج گزاردن بآب و درخت و گاو و سگ را بمیان می‌آورد.

اینکه می‌گوید :‌ «چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست ...» ، همانا خواستش اینست که گفتگو از آهورامزدا و مانند اینها را دیگران به دین زردشت افزوده‌اند. ولی این سخنیست که تاریخ و جستجوهای دانشمندان اروپا و آمریکا بیپا بودنش را بازنموده‌اند. دوباره می‌گویم : داستان آهورامزدا و گفتگو از نیکیها و بدیها پایه‌های بزرگی در دین زردشت می‌بوده.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»

🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 1 ، تکه‌ی دو از دو


ما بایرانیان چه می‌گوییم؟ می‌گوییم برادران خدا آدمیان را که آفریده خِرد بآنان بخشیده تا سود از زیان بازشناسند و گرد کارهای بیهوده نگردند. می‌گوییم : توده‌ای که بکارهای بیهوده پرداخت از دیگران باز پس مانده از آسایش و خرسندی بهره‌ کمتر می‌یابد. می‌گوییم نباید شرافت آدمیگری را پایمال هوسهای کودکانه نمود.

می‌گوییم سخن چه شعر و چه نثر باید جز برای معنی نباشد و جز بهنگام نیاز گزارده نشود. با سخن بازی نمودن جز کار بیخردان نمی‌باشد.

می‌گوییم : ایران امروزی را نشاید که پیروی از زمان سنجر و ارغون بکند و ایرانیان هوش و جربزه‌ی خود را در راه شعرهای بیهوده هدر سازند. شعر خوبست در جایی که معنای خوبی را دربر داشته باشد و بخوانندگان سودی بخشد وگرنه جز سخن بیهوده نمی‌تواند بود!

آیا این دلسوزیهای ما بی‌اثر خواهد بود؟.. نه هرگز! شما هرگاه بر سر راهی ایستاده راهروانی را ببینید که راه را کج کرده‌اند و دلسوزانه فریاد بر آرید : « برادران شما راه را کج کرده‌اید» بیگمان این فریاد اثر خود را بخشیده دسته‌ای بیدرنگ بشاهراه خواهند برگشت دسته‌ای اندکی ایستاده سپس سخن شما را خواهند پذیرفت. دسته‌ای شاید لجبازی کرده گوش بسخنان شما ندهند. ولی اینان نیز که چند گامی برداشتند دیگر پایهای ایشان یاری نخواهد نمود و خواه و ناخواه بسوی شاهراه خواهند برگشت. آن تیره‌دلانی که همچنان راه کج خود را دنبال نمایند از صد تن یکی نخواهد بود! اینست اثر گفتاری که دلسوزانه و بنام خدا گزارده شود.

گفته‌های ما نیز درباره‌ی شعر اثر خود را بخشیده و صدها کسان از خود شاعران با ما همداستان گردیده‌اند و اگر کسانی ایستادگی می‌نمایند آنان نیز پس از دیری بما خواهند پیوست. اگر دسته‌ای لجبازی نمایند و همچنان بیهوده‌گویی را دنبال کنند بیگمان پس از زمانی پشیمان خواهند بود و غزل و قصیده بآن آسانی که می‌سرودند دیگر نخواهند توانست سرود. بعبارت دیگر خواه ناخواه جربزه‌ی ایشان یاری نخواهد کرد. مگر کسانی بی‌اندازه تیره‌درون باشند و بتوانند ایستادگی از خود نمایند. اینان نیز جز رسوایی بهره‌ی دیگری نخواهند برد.

اینست گواه پاکدلی ما. اینست نشان پشتیبانی‌ای که خدا از ما دارد.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 18)


5ـ استخاره : (یک از یک)

استخاره فال آخوندیست. استخاره آنست که کسی که می‌خواهد بسفری رود ، یا خانه‌ای خَرَد ، یا زنی گیرد ؛ بنزد ملایی رود ، و او بدستیاری استخاره از خدا بپرسد که آیا آن کار نیکست یا بد خواهد درآمد. یکی از کارهای ملایان در ایران استخاره کردنست. انبوه مردم باوری باستخاره می‌دارند و از خداشناسی دور می‌شمارند که در کارهای خود از خدا شور نخواهند. ولی شما اگر نیک نگرید این همان رفتاریست که بت‌پرستان یونان با خدایان خود داشته‌اند و در کارها از آنها شور می‌خواسته‌اند. (چنانکه داستان پرستشگاه دلفی را آوردیم).

برای استخاره راههای گوناگونی هست و شناخته‌ترین آنها دو تاست : استخاره با تسبیح ، استخاره با قرآن. و چون آن را گفتگویی با خدا می‌شمارند و از این گذشته باید جمله‌ای بعربی بزبان رانند : «استخیر منک یا الله» از اینرو استخاره‌کن باید یکی از ملایان ، یا خود نیمه‌ملایی باشد.

بسیار دیدنیست هنگامی که مردی یا زنی در خیابان یا در کوچه بملایی می‌رسد و چنین می‌گوید : «آقا یک استخاره بکنید». آقا در همانجا می‌ایستد و بیدرنگ دست ببغل برده تسبیح را بیرون می‌آورد ، و آنگاه دعایی خوانده چشمها را رویهم گزارده دست می‌اندازد و دانه‌های تسبیح را می‌گیرد و آنها را شمارده چنین می‌گوید : «بد است» یا «نیکست» و سپس خرامان و بخودبالان راه می‌افتد.

دیدنی‌تر از آن استخاره با قرآنست. آقا چون قرآن را باز کرد آیه را می‌خواند و سپس رو باستخاره‌خواه کرده می‌گوید : «مؤمن آیه‌ی بهشت آمده بسیار خوبست» یا «آیه‌ی عذاب آمده بسیار بد است».

برخی از آنان دکان رنگینتری باز کرده‌اند. بدینسان که باید پرسش را در کاغذی نویسند و آن را در پاکتی گزارده و سرش را بسته با دو سه ریال پول برای آقا فرستند و او بی‌آنکه در پاکت را باز کند (که دانسته نیست تا چه اندازه راستست) از قرآن استخاره گیرد و پاسخ را روی پاکت نوشته بازفرستد. در بیشتر شهرها از این دکانداران یکی دو تن می‌باشند و سخنها از راست درآمدن استخاره‌های ایشان بسر زبانها می‌باشد.

چنانکه گفتیم این شیوه‌ی مردمست که از فالگیر یا ستاره‌شمار یا از استخاره‌فروش اگر ده دروغ ببینند فراموش کنند. ولی اگر یک گفته‌شان راست درآمد آن را عنوانی سازند.

هزاران کسان از استخاره زیان بینند و بتأویل پرداخته چنین گویند : «صلاحم بوده که این ضرر را بکشم» ولی اگر یکی در یک جا کاری با استخاره کرد و سودی دید آن را داستانی گرداند و در اینجا و آنجا نشسته چنین گوید : «من باستخاره‌ی فلان آقا عقیده دارم. خودم تجربه کرده‌ام».

برخی از مردم دیوانه‌ی استخاره‌اند و باید به هر کار کوچکی استخاره بخواهند. از آنسوی ملایان این را بایایی[وظیفه] برای خود می‌شمارند ، و چنین می‌دانند که دست مردم را می‌گیرند و کارهای ایشان را راه می‌اندازند که همین خود نمونه‌ای از کودنی و خداناشناسی ایشانست.

یکی نمی‌پرسد : کی خدا این پیمان را بسته است که شما هر پرسشی کردید پاسخ دهد؟!.. کی این رمز را با شما گزارده که با دانه‌های تسبیح یا با آیه‌های قرآن با شما سخن گوید؟!.. بگویید ببینیم چه پاسخی می‌دارید؟!..

آنگاه شما تاکنون چرا ندانسته‌اید که خدا بمردمان فهم و خرد داده که نیک و بد و سود و زیان را خود بفهمند؟!.. چرا ندانسته‌اید که باید در زندگانی هر کسی خرد را بکار اندازد؟!.. شما که اینها را ندانسته‌اید چه سزاست که بمردم پیشوایی کنید و آنان را از راه برید؟!..

یکی از یاران سخن خوبی می‌دارد. می‌گوید : «خدا برای شناختن نیک از بد خرد بآدمیان داده. اگر چنان بودی که نیک و بد را از راه استخاره و با دانه‌های تسبیح بشناسند خردی بآدمیان ندادی و بجای آن یک تسبیح گوشتی در تن آدمی آفریدی ، که هر زمان نیاز پیدا کرد دست برد و با طاق و جفت ، نیک و بد را بشناسد».

به هر حال استخاره بدتر از فالست. زیرا در اینجا دروغ آشکار بخدا بسته می‌شود. از آنسوی مردم بفال چندان نگروند که باستخاره ، اینست زیان این بیشتر از فالست. اگر کسی بجوید هزارها کار سراپا زیان که با استخاره انجام گرفته. هزارها دختران که خواستاران نیکی می‌داشته‌اند چون پدرانشان پابستگی باستخاره نموده‌اند زناشویی رخ نداده. هزارها کارهای نیک که چون تسبیحِ کور راه نداده از آنها چشم پوشیده شده.
✴️ پیشرفت حقایق

آقای کسروی دارنده‌ی نامه‌ی پرچم

کسانی در این کشور با فراغت و آسودگی زندگی نموده و خود را رهبر توده معرفی کرده ولی بنا بطبع خائن خود در نهان و آشکاره می‌کوشند این ملت هرگز از خواب بیدار نشده و همواره آلوده‌ به بدیها باشند تا ایشان حداکثر استفاده را ببرند. این قبیل اشخاص چون همیشه بتاریکی جهل عادت نموده‌اند همینکه پرچم را می‌خوانند روشنی حقیقت چشم ایشان را خیره نموده و نمي‌توانند آن را درک نمایند لذا عصبی شده بزمین و زمان دشنام داده و با دارنده‌ی پرچم کینه می‌ورزند.
از اینجاست که هو و جنجال بمیان انداخته و می‌خواهند بدین وسیله اذهان عمومی را مشوّب نمایند. خراباتیان را که از زمانهای پیش زمینه را برای مقاصد ایشان مساعد نموده‌اند بزرگترین رهبر جامعه نشان داده و از نامردانی که با اشعار پوچ خود این ملت را بسستی و کاهلی سوق داده و با لجاجت بسیار کوشیده‌اند ما را بمیهن بی‌علاقه نموده و با باده و میخانه سر ما را مشغول نمایند ، بعنوان مفاخر ملی طرفداری می‌نمایند. ما از ایشان سئوال می‌نماییم بفرمایید این پیشوایان کدام خدمت بمیهن و ملت انجام داده‌اند که سزاوار این مقام شده‌اند.

آقایان افتخار دونان را بما نسبت ندهید ما ازایشان بیزاریم ولی می‌توانید بخودتان که خدماتی هم در پیشرفت مرام خائنانه‌ی شما انجام داده و همچنان که شما می‌کوشید این ملت همیشه و مست و بخواب اندر باشند آنها هم همین را می‌خواسته‌ا‌ند ، نسبت داده و مفتخر بوجودشان باشید.

این را بدانید که ما آزادگان برهنمایی پرچم بحقایق آشنا شده و بمقاصد شوم و پلید شما پی برده‌ایم و بیاری خدا روزی را برگزیده در همه‌ی شهرها بکتابهای مفاخر شما که مایه‌ی بدبختی ایرانیان است آتش زده و نسل آینده را از مضرات آنها حفظ خواهیم کرد.

در خاتمه از آقای کسروی خواهشمندیم که با دلگرمی تمام در نشر حقایق از هیچگونه کوشش دریغ نفرمایند که خدا پشتیبان حقیقت است.
از تبریز حسن تقویمی

(پرچم روزانه شماره‌ی 197)
شادروان یحیا افتخارزاده

پرچم نیمه‌ماهه درباره‌ی او چنین می‌نویسد :

آقای یحیا افتخارزاده از سه سال باز به پیمان و راه آن آشنا گردیده و در این زمان کم پیشرفت شایانی کرده و از آزمایشهایی درگذشته‌اند.

این جوان با فهم و آگاهی که ازو پدیدار است درخور آن می‌باشد که از کوششهای بخردانه‌ی او هوده‌های بس ارجداری بدست آید.

این نیکمردان و جوانان که تنها بنام پاکدرونی و آمیغ‌پژوهی خود را به رنج می‌اندازند بیگمان کوششهای ایشان بیهوده نخواهد ماند و بزودی هوده‌ی اینها پدیدار خواهد گردید.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 6)


من در شگفتم چرا این دانشمندان از آمیغها [=حقایق] چشم می‌پوشند؟!. چیزیست بسیار آشکار : آدمی دارای نیروهای مغزی بسیار است که یکی از آنها پندار است ، دیگری اندیشه است ، دیگری خرد است.

پندار آنست که کسی بنشیند و از مغز خود چیزهایی پدید آورد که خود پذیرد و بدیگران نیز بازگوید. افسانه‌ی گاوماهی پنداری بوده : مردم چون چگونگی زمین را نمی‌دانسته‌اند یکی با خود نشسته و چنین گفته : زمین بروی شاخ گاو ، و گاو بروی پشت ماهی و ماهی بروی آب دریا ایستاده. این را پنداشته و بمیان مردمان انداخته است.

اندیشه آنست که کسی از چیزی بچیز دیگری پی برد و از یک دانسته به یک نادانسته راه یابد. اینکه اسحاق نیوتن از افتادن سیبی به نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) راه یافت نتیجه‌ی اندیشه می‌بود.

خرد شناسنده‌ی راست و کج ، و نیک و بد ، و راهنمای آدمی بسوی آمیغهاست. اینکه نیوتن می‌دانست که در جهان چیزی یا کاری بی‌شُوند [=بی‌سبب] نتواند بود و بهمین عنوان از افتادن سیب باندیشه فرورفت و شُوند آن را جست ، نتیجه‌ی خرد می‌بود.

این نیروها همچون دیگر نیروهای آدمی همیشه در کار است ، و آنهمه نادانیها و دانشها که درمیان بوده بیش از هر چیزی نتیجه‌ی اینهاست.

پندار یکی از گرفتاریهای آدمی می‌باشد. اگر این نیرو در آدمیان نبودی زندگانی بسیار بهتر از این بودی.

ما چون بگذشته‌ی جهان می‌نگریم می‌بینیم همیشه نادانیها و گمراهیهایی که نتیجه‌ی پندار می‌بوده آدمیان را گرفتار می‌داشته ، و هر زمان یک بار کسی یا کسانی برخاسته با پشتیبانی خرد با آن نادانیها به نبرد می‌پرداخته. مثلاً چنانکه گفتیم در زمانهای باستان بت‌پرستی یکی از گرفتاریها می‌بوده. انبوه مردمان ، جهان را یک دستگاه نشناخته نیروهای بسیاری را در آن کارگر می‌پنداشته‌اند و از پندار خود خدایانی پدید آورده و تندیسهایی[مجسمه] ساخته خود را گرفتار آنها می‌گردانیده‌اند. از اینسو در برابر ایشان زردشت و موسا و دیگران برخاسته و خردها و اندیشه‌ها را بتکان آورده برهانیدن مردمان از بت‌پرستیها می‌کوشیدند.

اینست آنچه ما می‌بینیم ولی پیروان مادیگری از اینها ناآگاهند (و یا خود را بناآگاهی می‌زنند) و به یک رشته سخنان بیدلیل و زورکی می‌پردازند.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»

🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 2 ، تکه‌ها‌ی یک و دو از چهار

ـ1ـ
دوازده شماره درست[=کامل] است که ما گفتگو از شعر می‌داریم. راستی را که سخن بدرازا انجامیده و بیش از این نمی‌توان این گفتگو را دنبال نمود.

ما تخمهایی را پراکنده کردیم که بیاری خدا در زمین دلها روییدن گرفته در اندک زمانی درختهای باروری خواهد گردید و در آن هنگام است که ما گفتگوهای دیگری را در این زمینه خواهیم راند.

ما سخن را بزمینه‌ی بسیار روشنی کشانیدیم : «ادبیات چگونگی سخن است که تا سخن نباشد نیازی به آن نخواهیم داشت. سخن نیز قالب معنی است که تا معنی نباشد زبان بآن باز نخواهیم کرد. معنی نیز فرع پیشامد است که تا کاری در میان نباشد و اندیشه در دل پدید نیاید معنی پیدا نخواهد شد.» اینست معنی درست ادبیات.

اگر کسانی با این گفته همداستانند دیگر چه ایرادی بسخنان ما دارند؟!.. و اگر همداستان نیستند پس بگویند ادبیات چیست! آیا سخن می‌تواند کار جداگانه‌ای باشد و کسانی آن را پیشه‌ی خود سازند؟! بگویید تا ما نیز بدانیم!

ـ2ـ
رفتار ناهنجار کسانی ما را ناگزیر می‌سازد این مثل را (مثلی که هرگز روا نمی‌دیدیم) در اینجا یاد کنیم : کسی بیگانه‌ای را در باغ خود دیده پرسید : در باغ من چه کار میکنی؟! بیگانه بجای آنکه پاسخ آن را بدهد زبان بایراد گشاده چنین گفت :

تو چرا برای زنت کفش قرمز نخریدی؟!

این مثل نمونه‌ایست که چگونه در گفتگو سخن را پیچ داده از زمینه‌ی خود بیرون می‌کشند.

ما ادبیات را معنی کرده گفتیم : با اینحال شعرهایی که امروز سروده می‌شود و کسانی از شعرا همه دم از باده و ساده زده یاد محمود و ایاز و لیلی و مجنون و خضر و اسکندر می‌کنند از ادبیات بشمار نیست و هرآینه باید ترک آنها گفت و بیش از این عمر خود و دیگران را تباه نساخت. گفتیم در این دوره‌ی فیروزی ایران که ما باید جبران تباهکاریهای هزار ساله را بکنیم جوانان را براه بیهوده‌گویی کشانیدن و مغزهای آنان را فرسوده گردانیدن ، خیانت بایران است و باید هرچه زودتر دست از آن برداشت. گفتیم اگر مقصود شعر سرودنست راهش این نیست که شما پیش گرفته‌اید. گفتیم شعر سخن آراسته است و سخن نیز از بهر معنی باید بود نه آنکه کسانی آن را چیز جداگانه بینگارند و به بیهوده‌گویی برخیزند.

کسانی بجای آنکه این سخنان دلسوزانه‌ی ما را بپذیرند و یا اگر عذری دارند باز نمایند این زمینه را در اینجا رها کرده داستان عطار و مولوی را پیش می‌آورند! آیا این فریبکاری نیست؟! آیا این گریختن از پاسخ ایراد نیست؟! کسانی که ما گناهان ایشان را می‌شماریم آیا نبایستی نخست بخود پرداخته اگر عذری دارند بنمایند وگرنه بگناه خستو بوده و پشیمانی نمایند!

صوفیانْ دریوزه‌گردی را یکی از ریاضتهای بزرگ می‌شماردند و در همه‌ی کتابهای صوفی یاد آن کرده شده پس آیا ما بد کرده‌ایم که دو تن صوفی را گدا نام داده‌ایم؟!
یک تن از درویشان
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار دوم : آیا توان از جادو هوده‌ای برداشت؟.. (تکه‌ی 1)

چنانکه گفتیم پندارها بچند رشته است. رشته‌ی یکم در زمینه‌ی پیشگویی و ناپیدادانی می‌بود که از آنها سخن راندیم. رشته‌ی دیگر در زمینه‌ی جادو و کارهای بیرون از آیین سپهر است. چنانکه گفتیم اینجهان از روی یک آیینی می‌گردد و هر کاری در آن راهی می‌دارد. مثلاً کسی که بیمار است اگر بهبود خواهد ، باید بنزد پزشک رود و با دارو و درمان بهبود یابد. زنی که خواهان مهر شوهر است و می‌خواهد با آسایش و خوشی زید ، باید رفتار خود را بهتر گرداند و اگر شوهر بدرفتار است کسانی را به پند دادن باو وادارد. کسی که می‌خواهد توانگر گردد باید از راه کار و پیشه بکوشد و پول بیشتر بدست آورد. اینهاست راههای کارها.

اکنون باید دید آیا توان بکارهایی بیرون از این راهها برخاست و نتیجه‌ای برداشت؟!.. آیا توان بیماری را با نوشتن دعایی و آویختن ازو به بهبود رسانید؟!.. آیا توان با سوزانیدن استخوانی شوهری را مهربان گردانید؟!.. آیا توان با خواندن دعایی بتوانگری رسید؟!..

باید بهمه‌ی این پرسشها نیز پاسخ «نه» داد. باید گفت : «بیرون از آیین سپهر کاری نتواند بود». چون در این زمینه نیز پندارهای گوناگونی میان مردم روانست از یکایک آنها نیز سخن خواهیم راند.


1ـ جادو :

جادو در زبان مردم آن کارهای شیطانیست که جادوگران برای زنان و دیگران می‌کنند. آنچه ما درباره‌ی تاریخچه‌ی جادو دانسته‌ایم آنست که در زمانهای بسیار باستان که دانشها بسیار کم می‌بوده چون برای بیماریها دارویی یا درمان دیگری نمی‌شناخته‌اند هر کسی چیزی به پندارش می‌رسیده می‌کرده. مثلاً استخوانی سوزانیده دودش را به بیمار می‌داده‌اند. بگِردش چرخیده گاهی از رویش می‌جهیده‌اند. آبهای گندیده باو می‌خورانیده‌اند. هرگونه کاری از این گونه می‌کرده‌اند. سپس کسانی پیدا شده‌اند که بسر بیماران می‌رفته‌اند و با اینگونه کارهای پنداری بچاره‌ی بیماری می‌کوشیده‌اند و این پیشه‌ی آنان می‌بوده. سپس میدان را بزرگتر گردانیده جادو را نه تنها در بیماری ، در جاهای دیگر نیز کارگر[=مؤثر] شمارده‌اند. در توده‌های وحشی جادوگران جایگاه والایی می‌داشته‌اند.

سپس که دانشها پدید آمده و پزشکی رواج یافته ، جادوگری بیکبار از میان نرفته و در این گوشه و آن گوشه بازمانده.

سپس در آغاز اسلام درمیان مسلمانان پندار شگفتی در این زمینه پدید آمده و آن اینکه چون شیطان را دستِ دارنده در کارهای جهان می‌شمارده‌اند چنین دانسته‌اند که هنایش جادو از سوی اوست. در پندار ایشان اگر کسی بشیطان رو آورد و زیردستی او را پذیرفته بکارهای حرامی که دلخواه شیطانست پردازد ، شیطان باو جادو یاد دهد و او را به هر کاری توانا گرداند. از نادانی جادو را کارگر پنداشته و چون نمی‌توانستند آن را از خدا دانند از شیطان دانسته‌اند.

این نادانی هنوز درمیان مسلمانان ، بویژه زنان ، بازمانده. جادو را از خدا ندانند ولی آن را کارگر دانند. جادوگران بکسانی از زنان چنین گویند : «اگر تو می‌خواهی بمقصودت رسی باید یک کار حرامی کنی».

این اندکی از تاریخچه‌ی جادوست. اما رواج آن ، بیگمان نتیجه‌ی ناتوانی روانها و بیکارگی خردهاست. بیگمان نتیجه‌ی خودخواهیهاست. فلان زن از شوهرش بی‌مهری می‌بیند و بجای اینکه آن را نتیجه‌ی بدرفتاری یا ناپیراستگی خودش داند ، چون نمی‌تواند گمان بدی یا کمی بخود برد ، آن را از جادو می‌شمارد و درباره‌ی مادرشوهر و خواهرشوهر و هوو و جاری بدگمان گردیده چاره را نیز از جادو می‌طلبد. فلان مرد که تنگدستی می‌کشد چون نمی‌تواند آن را نتیجه‌ی سستی و یا ناتوانی خود شناسد گناه را بگردن بخت انداخته برای چاره دست بدامن دعاها و طلسمهای بخت‌گشا می‌زند.

هرچه هست جادو یکی از گرفتاریهای توده‌هاست. در همین تهران که پایتخت کشور ایرانست جادوگران بسیاری می‌باشند که از آن راه نان می‌خورند و برخی نیز بیشرمانه تابلو بدر خانه‌های خود زده‌اند. اینان هم فالگیرند و هم جادوگر. از چند راه بفریفتن مردان و زنان می‌کوشند.

اگر کسی بجوید صد سیاهکاری از هر یکی تواند یافت. چه‌‌بسا زنان و شوهران که کینه و دشمنی بمیانشان انداخته‌اند. چه‌‌بسا بیماران که از رفتن بنزد پزشک بازداشته بدست مرگشان سپارده‌اند. چه‌بسا زنان پاکدامن که براه ناپاکی انداخته‌اند. چنانکه نوشتیم در دادسرای تهران پرونده‌هایی از سیاهکاریهای اینان هست که نباید در اینجا سخن رانیم.
👇
یک چیز شگفتتر آنکه این جادوگران بیشترشان لات و بیچیزند و همین بسست که دانسته شود و دعوایشان از ریشه بیپاست. کسی که می‌تواند با سوزانیدن استخوانی ، یا رنگ کردن کله‌ی گوسفندی ، یا نوشتن طلسمی ؛ بدلها تکانی دهد و شوهری را بزنش مهربان گرداند ، چرا خود از آن هنر سود نمی‌جوید؟!.. چرا دلهای توانگران را بسوی خود نمی‌کشاند؟!.. کسی که می‌تواند دیگری را بدارایی رساند چرا درباره‌ی خود آن کار را نمی‌کند؟!..
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 7)


نخست آنان میانه‌ی پنداربافیهای یک دسته و آمیغ‌پژوهیهای دسته‌ی دیگر جدایی نمی‌گزارند و بدآموزیهای سودجویان و پنداربافان را با راهنماییهای نیکخواهان و دلسوزان به یک رشته می‌کشند. مثلاً صوفیان که بدستاویز «وحدت وجود» یا پندار بیپای دیگری جهان را خوار داشته مردمان را بگوشه‌گیری و بیکاری و چشم‌پوشی از خوشیها واداشته‌اند ، و بنیادگزاران دینها که بیکاری و گوشه‌گیری را بد شمارده مردمان را بکوشش در راه زندگانی برانگیخته‌اند ، دکتر ارانی همگی را به یک دیده می‌بیند و آمیغی در کارهای هیچ یکی از آنان سراغ نمی‌دارد.

هر کسی که نام «خدا» یا «روان» برده یا از جهان دیگری یادی کرده ، چه از راه پندار بوده و چه از روی دلیل ،‌ چه او از بدآموزان و فریبکاران می‌بوده و چه از نیکخواهان و راهنمایان ، دکتر ارانی همه را صوفی می‌شمارد و همه را به یک سنگ می‌سنجد.

در نزد اینان زیوس یا آتنا یا آپولون یا اوسیریس که یونانیان و مصریان می‌پنداشته‌اند با آهورامزدا یا یَهُوَه (1) یا الله که زردشت و موسا و محمد نام برده‌اند ، یک ارج می‌دارد و همگی در یک جایگاه می‌باشند.

دوم ، آنان همه‌ی اینها را ، چه فلسفه ، چه صوفیگری ، چه دین ، نتیجه‌ی نیازمندیها و سودجوییها (یا بگفته‌ی خودشان : نتیجه‌ی تأثیر محیط) شمارده ارجی به پندار یا اندیشه یا خرد یا دیگر نیروهای مغزی آدمی نمی‌گزارند‌ :

باور داشتن بجاویدانی روان و امید بستن بزندگانی آینده نتیجه‌ی بینوایی و بدبختیست که توده‌ی بردگان یا زیردستان یونانی دچار آن می‌بوده‌اند و با این امیدها خود را دلخوش می‌گردانیده‌اند.

برخاستن زردشت و آموزگاریهای او در سایه‌ی نیازی بوده که ایرانیان کوچ‌نشین بکشاورزی و دیه‌نشینی می‌داشته‌اند و زردشت جز همین را نخواسته.

پیدایش اسلام و برخاستن پاکمرد عرب بپاس سودی بوده که مردم قریش در مکه از آمدن عربها بزیارت کعبه می‌برده‌اند و در سایه‌ی بنیادگزاریهای اسلام و ایمنی و آرامی در عربستان بفزونی آن سود امید می‌بسته‌اند.

برای هر جنبشی از جنبشهای اندیشه‌ای ، چنین داستانی (یا بهتر گویم : افسانه‌ای) می‌سرایند. نمی‌دانم بکوششهای ما که سالهاست با نادانیها و گمراهیهای توده‌ها می‌جنگیم و همه‌ی دسته‌های زورمند کشور را با خود دشمن ساخته‌ایم و باینهمه گزند و زیان می‌شکیبیم چه داستانی خواهند سرود و چه شُوندها و یا انگیزه‌ها از پندارهای خود پدید خواهند آورد.

از آنان باید پرسید : اگر هر باوری نتیجه‌ی چیزهای بیرونیست پس افسانه‌ی گاوماهی چگونه پدید آمده؟!. چه چیزهایی آن را پدید آورده؟!. یونانیان و رومیان و توده‌های دیگر صدها باورهای بیپا می‌داشته‌اند. آیا می‌توان هر یکی از آنها را نتیجه‌ی چیزهای بیرونی دانست؟!.

یونانیان می‌پنداشته‌اند که پیش از رسیدن ایشان به یونانستان مردمی در آنجا نشیمن می‌داشته‌اند که دارای یک چشم و آن هم در پیشانیشان می‌بوده‌اند. آیا می‌توان باین پندار شُوندی درمیان آب و هوا و ساختمان دره‌ها و کوههای آن سرزمین و یا درمیان پیشامدهای زندگانی پیدا کرد؟!.

یکی از افسانه‌های یونانی که بکتابهای فارسی نیز درآمده ،‌ افسانه‌ی آمازونهاست. یونانیان می‌پنداشته‌اند کشوری در شرق هست که همه‌ی مردمش زنانند و یک مرد درمیان ایشان نیست. شاهشان زنست ، سپاهیانشان زنهایند ،‌ کارگران و کشاورزانشان زنهایند. این افسانه چندان شناخته می‌بوده که یکی از نویسندگانِ تاریخِ اسکندر او را بجنگ این زنان (یا آمازونها) نیز برده و ما این داستان بیپا را در شاهنامه‌ی فردوسی نیز می‌یابیم. آیا باین افسانه چه شُوندی درمیان چیزهای بیرونی توان پنداشت؟!.


پابرگی :
1ـ Yahovah ، نام خداست در نزد یهودیان
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»

🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 2 ، تکه‌ها‌ی سه و چهار از چهار

ـ3ـ

مرد آزاده که راه را گم کرده اگر گمراهیش را بازنمودی سرفرازانه آن را پذیرفته بشاهراه برمی‌گردد و هرگز آن را عار خود نمی‌شمارد. « راه را گم کردن عار نیست در گمراهی پافشاردن عار است». ولی مرد زبون و نادان چون گمراهیش را باز نمودی بجای آنکه براه برگردد بفریبکاریها برمی‌خیزد و همچنان راه گمراهی را می‌پیماید تا هنگامی که از چشم شما ناپدید شود و آنزمان دزدکی بشاهراه برگردد.

این رفتار را کسانی در برابر گفته‌های ما می‌نمایند و چنین می‌خواهند که امروز سخنان درهمی بهم ببافند و در اینجا و آنجا چاپ نمایند و کم‌کم رو بسوی گفته‌های ما آرند. ولی باید دانست که این خود دلیل زبونی و درماندگیست. مرد آزاده حق را بالاتر از همه چیز دانسته از پذیرفتن آن هرگز سر باز نمی‌زند. بهرحال باید دانست که شاهراه آنست که ما نموده‌ایم کسانی اگر یک گام آنسوتر بایستند از شمار گمراهان خواهند بود.

ـ4ـ

کسانی هم شرقشناسان اروپا و دلبستگیهای آنان را بادبیات ایران به رخ ما می‌کشند. می‌گوییم : چه دلیلی هست که شرقشناسان دل با ایران پاک دارند؟! از کجا که آنان زبونی و بدبختی ایرانیان را نخواهند و از آنجا که این ادبیات از دوره‌های زبونی بازمانده ، ایشان هوادار آن نباشند؟!

آنچه ما دانسته‌ایم نود درصد شرقشناسان بدخواه ایران هستند و به بیداری و پیشرفت ایرانیان خرسندی ندارند و اینست که همیشه بآتشهای خانمانسوز باد می‌زنند. (1)

ایران از دیده‌ی تاریخ زنده‌ی شاه اسماعیل و شاه عباس و نادرشاه و این گونه پادشاهان غیرتمند است. پس چرا شرقشناسان همه را گزارده تنها چند شاعری را مایه‌ی سرفرازی ایران برگزیده‌اند؟! آیا فداکاریهای این پادشاهان باندازه‌ی غزل و قصیده ارج و بها ندارد؟! وانگاه چگونه است که اینان بیشتر بشعرای زیانکار می‌پردازند و سنایی و مانندگان او را فراموش می‌سازند؟!

به هر حال ما باید خودمان نیک از بد جدا سازیم و سود و زیان خویش بشناسیم. این کار درماندگان و بیخردان است که گوش بدهان این و آن می‌بندند.

در پایان بار دیگر می‌گوییم : امروز فرصتی از زمانه بدست افتاده و ما باید بجبران گذشته بکوشیم. امروز باید گیاههای هرزه‌ای را که از قرنها در باغ زندگانی ایرانیان روییده از بیخ برکنیم. امروز باید بنیاد زندگانی آینده را بگزاریم.

ای ایرانیان فرصت را غنیمت شمارید و تا زود است ترک بیهوده‌کاریها گفته دست بهم داده بفیروزمندی ایران بکوشید!

ای برادران : تاریخ را جلو گزارده هوشیارانه داوری نمایید. هر آن توده که خرد را پایمال نموده از دست روزگار مشت سختی خورده.

آیا داستان دلگداز مغول بس نیست که شما را بیدار سازد و از این بیخردیها بیزار گرداند؟! ایران را زبون مغول نساخت مگر آن بیهوده‌کاریها و بیخردیها که امروز هم در میان است و شما از آن دست بر نمی‌دارید. این عذرها که شما می‌آورید هرگز روزگار در بند آنها نخواهد بود و چون روز تیره فرارسد هرگز پشیمانی سود نخواهد داشت.

هان ای ایرانیان درفشداری آسیا بنام شماست. ولی باید تکانی بخود دهید و گَرد زبونیها و نادانیهای قرنهای گذشته از خود دور گردانید. باید خرد را راهنمای خود گرفته از بیخردیها دوری جویید.

ما را نیز آرزو همانست و جز آن نمی‌خواهیم که شما خردمند و سزاوار باشید. جز از آن نمی‌خواهیم که ایران فیروزمند گردد.

پابرگی :
1ـ درباره‌ی شرقشناسان سخن گشاده‌تر در کتاب در پیرامون « ادبیات» آمده. ما که به فهرست پژوهشهای ایشان می‌نگریم بیش از همه کاوش در پراکندگیهای شرقیان را می‌یابیم. از کاویدن در اوستا و گاتها و زروانیگری و مهرپرستی و مانویگری گرفته تا صوفیگری و خراباتیگری و بابیگری و افزودن به کینه‌ی شیعه و سنی و بسیاری از این گونه زمینه‌ها.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار دوم : آیا توان از جادو هوده‌ای برداشت؟.. (تکه‌ی 2)

2ـ جنگیری :

جادوگران فریبکاریهای گوناگون می‌دارند. از جمله دعوا می‌کنند که آفریدگانی بنام جن هستند که همچون آدمیان خاندان بخاندان زندگی کنند و پادشاهان برای خود دارند ، و آنان درمیان مردم گردند ، چیزی که هست با چشم دیده نمی‌شوند. می‌گویند : اگر کسی نادانسته به یکی از آنان آسیب رسانید ـ مثلاً آب پاشید و بر سر او ریخت ، یا پا گزاشت او را لگد کرد ـ آن جن دشمن گردد و بآزار آن کس برخیزد که او را دیوانه گرداند یا به بیماری دیگری دچارش سازد و برای چاره باید بنزد جنگیر رفت که او دعایی نویسد یا جادویی کند تا جن دست بردارد.

این پندار درباره‌ی جن از باستان‌زمان می‌بوده. چون انگیزه‌ی برخی از بیماریهای ناگهانی را نمی‌دانسته‌اند آن را از آسیب جن می‌شمارده‌اند. اینست دیوانه را «جن‌زده» پنداشته‌اند که در عربی او را «مجنون» و در فارسی «دیوانه» نامیده‌اند. (جن در فارسی دیو نامیده می‌شود). درمیان ایرانیان افسانه‌هایی نیز بنام «پری» می‌بوده.

برخی از جادوگران دعوا می‌کنند که به جن‌ها چیره‌اند ، و هر یکی را که بخواهند توانند بنزد خود خوانند و فرمانها رانند و دستورها دهند ، یا از آنها پرسشهایی کنند و آگاهیها بدست آورند. اگر کالایی یا پولی دزدیده شده یکی از چاره‌ها آنست که جنگیری بیاورند و با دست او دزدنده و دزدیده شده را بشناسند و بچنگ آورند.

می‌باید گفت : همه‌ی اینها دروغست. داستان جن از ریشه بیپاست. ما می‌پرسیم چنان آفریدگانی کجایند؟!.. چه دلیل ببودن آنها هست؟!.. آنگاه چنان آفریدگانی درمیان مردم چه کار دارند تا آسیب بینند و دشمن گردند؟!.. گرفتم که اینها راستست و جنی چون از کسی آسیب دیده دشمن شده ، چرا او را نمی‌زند و نمی‌کشد و دیوانه‌اش می‌گرداند؟!.. مگر جن بمغز آدمی نیز راه می‌دارد؟!.. پس از همه‌ی اینها چه شده که جن از فلان دعا یا از فلان طلسم می‌ترسد؟!.. چه شده که آفریدگانی آنچنانی زیردست یک مرد لاتی شده‌اند؟!.. این افسانه‌ها کجایش راستست؟!..

می‌دانم کسانی آیه‌هایی را از قرآن پیش کشیده دلیل به هستی جن خواهند شمرد. اینست پاسخ داده می‌گویم : آن آیه‌ها در قرآن خود از دشواریهاست و باید پاسخی داده شود. به هر حال نتوان بپاس آنها از دانسته‌ها چشم پوشید. نتوان بدستاویز آنها بودن جن را پذیرفت. دوباره می‌نویسم : آفریدگان آنچنانی نبوده‌اند و نیستند.

آنگاه هستی جن‌ها کجا و این دعواهای گوناگون جنگیران کجاست؟!.. آیا باینها چه دلیلی توان پیدا کرد؟!..

درباره‌ی جن سخنانی در کتابهای ملایان و صوفیان نیز هست. برخی از ملایان دعوای آشنایی با جن‌ها می‌داشته‌اند. برخی نیز زن از جن‌ها گرفته بوده‌اند. درباره‌ی بسیاری از پیران صوفیان چنین نوشته‌اند که پیروانی از جن‌ها می‌داشته است و برخی روزها را بمیان ایشان می‌رفته‌اند و با سرسپردگان بسر می‌برده‌اند.

در کتابهای شیعی جن‌ها را به دو دسته گردانیده برخی را سنی و برخی را شیعی شمارده‌اند. افسانه‌ی شیرین «بِئرِالعَلَم» را شنیده‌اید که علی هفت شبانه‌روز شمشیر می‌زد تا جن‌ها را زیردست گردانیده باسلام آورد و اَصفَر و پسر او زعفر را بآنان فرمانروا گردانید. آن نیز شنیده‌اید که زعفر روز عاشورا با گروهی از جن‌ها به یاری حسین‌‌بن‌‌علی آمد. ولی آن امام جنگ جن‌ها را با آدمیان سزا نشمارده پرگ[=اجازه] نداد.

از همه شنیدنی‌تر آنکه در سی و چهل سال پیش ملایی در همدان چنین گفته که آگاهی از مرگ زعفر باو رسیده است و بهمین نام ختمی در خانه درچیده.
جنگ امام علی با جنها (از کتاب احسن الکبار)
آمدن زعفر جنی به یاری حسین‌بن‌علی در کربلا
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 8)


از اینها می‌گذریم. ما هم پذیرفتیم که زردشت را بآن کوششها و نبردها با نادانیها و بت‌پرستیها نیازمندی ایرانیان بکشاورزی برانگیخته و آن دینی که بنیاد گزارده جز باین آهنگ نبوده ، ولی می‌پرسیم : آنهمه آمیغها را باو که یاد داده بود؟!.

این که جهان یک دستگاهست و درو تنها یک نیرو کارگر می‌باشد ،‌ امروز چیز ساده و آشکاریست. ولی در آنزمان کسی این را نمی‌دانسته (1) و جای پرسشست که زردشت که بگفته‌ی اینان یک تن همچون دیگران می‌بوده ، آن را از کجا دانسته؟!.

همچنین پذیرفتیم که پیغمبر اسلام آرزویی جز ایمن شدن عربستان و فزونی سود قریش که نگاهبانان کعبه می‌بودند نمی‌داشته و تنها برای این خواست کوچک بآن کوششهای بزرگ برخاسته. لیکن می‌پرسیم : او آن نیرو را از کجا آورده؟!. آیا این کار آسانیست که کسی در برابر همگی ایستد و راه تازه‌ای برای زندگی باز کند و آیین نوی بنیاد گزارد؟!. پس چرا دیگران ماننده‌ی آن نتوانستند کرد؟!.

پیروان مادیگری این نخواسته‌اند که گامی پیش گزارند و داستان دینها را از نزدیک بسنجند و بفهمند. از دور ایستاده باینگونه سخنان بسیار خام پرداخته‌اند.

این داوریهای دکتر ارانی درباره‌ی دینها و بنیادگزاران آنها درست ماننده‌ی اینست که کسانی از جوانان بیمایه که کوششهای ما را می‌بینند و سخنانی را درباره‌ی شعر و رُمان و فرهنگ و دیگر زمینه‌ها می‌گوییم ، می‌شنوند از دور ایستاده با خود چنین می‌گویند : «بلی دیگر! مقصودشان شهرتست!».

این بتازگی رخ داده که یکی از آنان در نشستی نشسته و چنین می‌سروده : «در کتاب دوست‌یابی هم نوشته یکی از عواملی که انسانها را بکوشش وامی‌دارد آرزوی شهرت و بزرگیست. کسانی که از شعرا بد می‌گویند مقصودشان همینست و می‌خواهند از این راه شناخته و بنام گردند ...». یکی از شنوندگان پاسخ داده و چنین گفته : «آیا کسی هم بآرزوی شهرت خود را با هرگونه رنج و گزند دچار می‌گرداند؟!. مگر برای شناخته شدن راههای آسانتر دیگری نیست؟!. آنگاه گرفتم که سخن تو راستست و این دسته را بدشمنی با حافظ و خیام و سعدی آرزوی شهرت برانگیخته ، ولی بسخنانشان چه بگوییم که همه از روی دلیلست؟!. آیا اینها را نیز آرزوی شهرت یاد داده؟!.».

پابرگی :
1ـ نه تنها نمی‌دانسته بلکه چنانکه نویسنده نیز بازنموده ، پیشامدهای آخشیجِ[=ضدِ] هم ، همچون زایش و بالش کودک از یکسو و بیماری و مرگ او از سوی دیگر یا سر برآوردن و روییدن گیاه و از آنسو بارش تگرگ و کوفته و نابود شدن آن ، بیش از همه این اندیشه را می‌پرورده که اینها از نیروهای آخشیج هم سر می‌زند.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»

🔸 در پیرامون سخن (تکه‌ی یک از دو)


یکی از خوانندگان پیمان می‌نگارد : این عبارت را مکرر آورده‌اید (سخن چیز جداگانه نیست) خوبست در اطراف آن شرحی بدهید. اینگونه مطالب کمتر بگوشها خورده اینست که باید دامنه‌دارتر باشد تا در ذهنها جا گیرد.

می‌گوییم : بسیاری از کارها اینحال را دارد که ما آنها را برای کارهای دیگری بجا می‌آوریم وگرنه خود آنها مقصود ما نیست. مثلاً خوردن از اینگونه کارهاست. خود آن مقصود ما نیست. بلکه برای آن می‌خوریم که تندرست باشیم و زنده بمانیم. از اینجاست که ما در خوردن آزاد نیستیم که هر زمان بخوریم و بی‌اندازه بخوریم و هرچه باشد بخوریم. بلکه ناگزیریم که جز هنگام گرسنگی نخوریم و بیش از اندازه نخوریم و آنچه را که زیان به تندرستی دارد نخوریم. اینست می‌گوییم : « خوردن کار جداگانه‌ای نیست»

اگر کسی خوردن را یک کار جداگانه‌ای بشناسد و هر زمان که بیکار است بچیز خوردن پردازد و هر خوراک خوبی که دید از خوبی آن نگذشته بخوردن آغازد چنین کسی پیروی از چهارپایان کرده و بزودی تندرستی خود را فدای نادانی خود خواهد ساخت.

سخن نیز همین حال را دارد. زیرا ما خودِ آن را دربایست نداریم بلکه برای فهمانیدن معنیهایی که در دل داریم نیاز بآن پیدا می‌کنیم. از اینجاست که در سخن راندن هم آزاد نیستیم که هر زمان که بیکار شدیم جمله‌هایی بهم بافیم و هرگونه سخنی توانستیم برانیم. بلکه باید در بند معنی و نیاز و اندازه بوده جز از روی معنی سخن نرانیم و بهنگام نیاز برانیم و باندازه‌ی نیاز بسنده کنیم. اینست که می‌گوییم : « سخن چیز جداگانه‌ای نیست».

سخن هرچه بهنگامتر گرانبهاتر. چرا گفته‌های طبیب آنهمه ارج دارد که جمله بجمله با پول می‌خرند؟.. نه برای آنست که سخن بهنگام می‌راند و از روی نیاز می‌راند؟.. اگر طبیبی بجای چاره‌ی درد بیمار غزل شیوایی بگوش او بخواند آیا باز ارجی خواهد داشت و پولی خواهد دریافت؟..

در رشته‌های دیگر زندگانی نیز اگر کسی دل بحال مردم سوزانیده گرفتاریهای آنان را دریابد و راه چاره بایشان بنماید گفته‌های او ارج بی‌اندازه دارد. ولی آنکه از بیکاری لب بسخن باز می‌کند و یا جمله‌هایی برای خوشایند این و آن می‌سراید گفته‌های او پاک بی‌ارج می‌باشد.

ببینید : راستی یکی از چهار پایه‌ی دین می‌باشد و خود درخور هرگونه ستایش می‌باشد. ولی فرض می‌کنیم دشمن بیک شهری رو آورده و مردم انجمن کرده گفتگو از جلوگیری دشمن دارند و کسانی ترس کرده دلیری خود را از دست داده‌اند شما هم در انجمن بوده بجای آنکه گفتگو از دلیری و گردنفرازی برانید و آن کسانی را از ترس بیرون آورید لب باز کرده گفتاری در ستایش راستگویی بپردازید کار بسیار بیجایی کرده آبروی خود را ریخته‌اید. پس ارج سخن بیشتر از اینست که بهنگام خود سروده شود.

بدانسان خوراک بهنگام نیاز مایه‌ی زندگیست و چون نابهنگام بخوری از تندرستی می‌کاهد و چه بسا که مایه‌ی مرگ باشد سخن نیز اگر بهنگام سروده شود چه بسا که ارزش دُر و گوهر دارد. ولی سخن نابهنگام مغز را می‌فرساید و بدترین گزند را بخرد می‌رساند. آنانکه سخن نه از روی نیاز می‌رانند و سخن را چیز جداگانه شمرده هر زمان که خواستند و هر سخنی که خواستند می‌پردازند بیگمان کوتاه خرد می‌باشند.