🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 ادبیات منظوم ایران ـ 1
تازگیها بخواندن کتابی توفیق یافتم که نام آن « شعر العجم» یا « ادبیات منظوم ایران» است نویسندهی کتاب پروفسور شبلی نعمانی از فضلا و محققین هند و ترجمان آن آقای فخر داعی گیلانی میباشند که از زبان اردوی هندی بفارسی روان و فصیح برگردانده. موضوع کتاب چنانچه از نام آن پیداست شعر و شاعری ایران است که استادانه مورد خردهگیری نویسندهی فاضل قرار گرفته و خود جلد چهارم از کتابهائی است که در این زمینه نگارش یافته است.
مولف شاعر و شعردوست بوده و همچون فریدالدین عطار جهان را شاعر میداند و مانند نظامی چامهسرایان را در صف کبریا و پشت سر پیامبران جا میدهد و همهی جنبندگان گیتی را زیر نفوذ شاعر میپندارد با این همه از آشکار ساختن زیانهای شاعران خودداری نکرده در این میان منصفانه قضاوت میکند و همین حکمت عادلانهی اوست که نویسنده را بنوشتن این یادداشت واداشته است وگرنه چنین نیست که در همه جا با او هماندیشه باشم.
شکی نیست که (بقول دارندهی دانشور پیمان) طبع شاعری جربزهی خدادادی است که اگر برای سرودن سخنان سودمند بکار رود سودهایی از آن میتوان برداشت و الا نتیجهی آن پاک زیانآور خواهد بود چنانچه اگر روزی بحساب شاعران این سرزمین رسیدگی شود و اندازهی سود و زیانی که از ایشان عاید کشور شاعرپرور ایران و تودهی ادبدوست آن گردیده آشکار آید بدبختانه باین نتیجهی واژگونه خواهم رسید که :
غالب چامهسرایان این بخش گیتی سخن از روی هوی و هوس رانده و بهیچ وجه جلو تخیلات بلهوسانهی خود را نگرفتهاند گو که برخی از شرقشناسان غرب از ایشان جانبداری کنند و سخن سخنوران ایران را به « کیمیای سعادت» ، « اکسیر حیات» ، « نفخهی صور» ، « جذبات عشق» و
« الهامات غیبی» ، (که خود سخنان شاعرانه میباشد) تعبیر نمایند!
اگر گاهی در سبز[ه]زار ادبیات ایران درخت باروری همچون حکیم غزنوی و یا شکوفههای معطری چون شهید بلخی و ابوحنیفه اسکافی و یا اسدی توسی شکفته دریغا که حکم نادر پیدا میکنند و بر نادر نیز حکم نتوان کرد که گفتهاند : « کمیاب مانند نایاب است»
برگردیم بمطلب اصلی : گرد آورندهی « شعر العجم» پس از نگارش شرحی دربارهی شعر و شاعری و نشان دادن اندازهی نیک و بد آن و ایراد مثل برای هر یک از گفتار خود و شمارهی لطایف سخن منظوم (که این همه شصت و هشت صفحه ترجمهی کتاب را گرفته) زیر عنوان « در بکار بردن شعر و شاعری» شرح محققانهای مینویسد که سطرهای پائین نمونهای از آن است :
« قریحهی شعر یک قوهی خدادادی است که بوسیلهی آن میتوان خدمات بس مهم و نمایانی در جامعه انجام داد مشروط بر اینکه در محل خود بکار برده شود. شعر در عرب از رجز ابتدا میشود یعنی در میدان جنگ وقتی که دو حریف باهم مقابل میشدند در فخریه و مباهات جملاتی موزون میسرودند و آن از چهار بیت هم بیشتر نبوده ولی کار طبل و کوس جنگ را میکرد. بعد رثاء شروع گردید ، بعضی از شعرا در تمام مدت عمر جز مرثیه چیز دیگری نگفتند. خنساء زنی است که در فوت برادرش که بغایت ویرا دوست میداشت بقدری متألم شد که در تمام مدت عمرش برثا و سوگواری مشغول بود چنانکه هزاران اشعار از او موجود است که تمام آن را در مرثیهی برادرش گفته است... بعد از مرثیه نوبت بقصیدهسرائی رسید. این شعرا علاوه بر طبع موزون چون دارای شمشیر نیز بودند شرح میدانهای رزم و معرکههای جنگ را در قصاید خود ذکر میکردند. عمرو بن هند یکی از مشاهیر ملوک عرب وقتی که دامنهی نفوذ و اقتدارش بسط پیدا کرد روزی از ندمای خویش پرسید که آیا در قلمرو حکومت من کسی را سراغ دارید که از ربقهی طاعت من خارج باشد؟ گفتند اگر عمرو بن کلثوم شاعر را تحت اطاعت خود بیاورید دیگر کسی نیست بتواند از فرمان تو سرپیچی کند. او این شاعر را با اهل بیتش بپایتخت احضار نمود ، عمرو بعد از ورود بدربار مادرش را که همراه بود باندرون ملک فرستاد و خودش بحضور آمد. مشارٌالیها داخل حرمخانه شد و آمد مقابل مادر ملک نشست. در این بین مادر ملک فرمانی بمادر عمرو داد یعنی اشاره بچیزی کرد و گفت : « آن را بردار و بمن بده» او استنکاف کرد و با صراحت لهجه گفت : « خودت برخیز و بردار» دوباره امر شد باز اعتنائی نکرد ، در دفعه سیم یکدفعه مادر عمرو فریاد کرد : « واتغلباه» این صدا که بگوش عمرو رسید دانست که نسبت بمادرش توهین شده است فوراً شمشیرش را کشیده سر ملک را از بدن جدا کرد و از دربار خارج شد این حادثه سبب اشتعال نایرهی جنگ گردید و هزاران نفوس از طرفین طعمهی شمشیر شدند. عمرو بن کلثوم در یکی از جلسات مسابقهی شعری عکاظ برخاست و قصیدهی خود را که در این خصوص گفته بود خواند.
👇
🔸 ادبیات منظوم ایران ـ 1
تازگیها بخواندن کتابی توفیق یافتم که نام آن « شعر العجم» یا « ادبیات منظوم ایران» است نویسندهی کتاب پروفسور شبلی نعمانی از فضلا و محققین هند و ترجمان آن آقای فخر داعی گیلانی میباشند که از زبان اردوی هندی بفارسی روان و فصیح برگردانده. موضوع کتاب چنانچه از نام آن پیداست شعر و شاعری ایران است که استادانه مورد خردهگیری نویسندهی فاضل قرار گرفته و خود جلد چهارم از کتابهائی است که در این زمینه نگارش یافته است.
مولف شاعر و شعردوست بوده و همچون فریدالدین عطار جهان را شاعر میداند و مانند نظامی چامهسرایان را در صف کبریا و پشت سر پیامبران جا میدهد و همهی جنبندگان گیتی را زیر نفوذ شاعر میپندارد با این همه از آشکار ساختن زیانهای شاعران خودداری نکرده در این میان منصفانه قضاوت میکند و همین حکمت عادلانهی اوست که نویسنده را بنوشتن این یادداشت واداشته است وگرنه چنین نیست که در همه جا با او هماندیشه باشم.
شکی نیست که (بقول دارندهی دانشور پیمان) طبع شاعری جربزهی خدادادی است که اگر برای سرودن سخنان سودمند بکار رود سودهایی از آن میتوان برداشت و الا نتیجهی آن پاک زیانآور خواهد بود چنانچه اگر روزی بحساب شاعران این سرزمین رسیدگی شود و اندازهی سود و زیانی که از ایشان عاید کشور شاعرپرور ایران و تودهی ادبدوست آن گردیده آشکار آید بدبختانه باین نتیجهی واژگونه خواهم رسید که :
غالب چامهسرایان این بخش گیتی سخن از روی هوی و هوس رانده و بهیچ وجه جلو تخیلات بلهوسانهی خود را نگرفتهاند گو که برخی از شرقشناسان غرب از ایشان جانبداری کنند و سخن سخنوران ایران را به « کیمیای سعادت» ، « اکسیر حیات» ، « نفخهی صور» ، « جذبات عشق» و
« الهامات غیبی» ، (که خود سخنان شاعرانه میباشد) تعبیر نمایند!
اگر گاهی در سبز[ه]زار ادبیات ایران درخت باروری همچون حکیم غزنوی و یا شکوفههای معطری چون شهید بلخی و ابوحنیفه اسکافی و یا اسدی توسی شکفته دریغا که حکم نادر پیدا میکنند و بر نادر نیز حکم نتوان کرد که گفتهاند : « کمیاب مانند نایاب است»
برگردیم بمطلب اصلی : گرد آورندهی « شعر العجم» پس از نگارش شرحی دربارهی شعر و شاعری و نشان دادن اندازهی نیک و بد آن و ایراد مثل برای هر یک از گفتار خود و شمارهی لطایف سخن منظوم (که این همه شصت و هشت صفحه ترجمهی کتاب را گرفته) زیر عنوان « در بکار بردن شعر و شاعری» شرح محققانهای مینویسد که سطرهای پائین نمونهای از آن است :
« قریحهی شعر یک قوهی خدادادی است که بوسیلهی آن میتوان خدمات بس مهم و نمایانی در جامعه انجام داد مشروط بر اینکه در محل خود بکار برده شود. شعر در عرب از رجز ابتدا میشود یعنی در میدان جنگ وقتی که دو حریف باهم مقابل میشدند در فخریه و مباهات جملاتی موزون میسرودند و آن از چهار بیت هم بیشتر نبوده ولی کار طبل و کوس جنگ را میکرد. بعد رثاء شروع گردید ، بعضی از شعرا در تمام مدت عمر جز مرثیه چیز دیگری نگفتند. خنساء زنی است که در فوت برادرش که بغایت ویرا دوست میداشت بقدری متألم شد که در تمام مدت عمرش برثا و سوگواری مشغول بود چنانکه هزاران اشعار از او موجود است که تمام آن را در مرثیهی برادرش گفته است... بعد از مرثیه نوبت بقصیدهسرائی رسید. این شعرا علاوه بر طبع موزون چون دارای شمشیر نیز بودند شرح میدانهای رزم و معرکههای جنگ را در قصاید خود ذکر میکردند. عمرو بن هند یکی از مشاهیر ملوک عرب وقتی که دامنهی نفوذ و اقتدارش بسط پیدا کرد روزی از ندمای خویش پرسید که آیا در قلمرو حکومت من کسی را سراغ دارید که از ربقهی طاعت من خارج باشد؟ گفتند اگر عمرو بن کلثوم شاعر را تحت اطاعت خود بیاورید دیگر کسی نیست بتواند از فرمان تو سرپیچی کند. او این شاعر را با اهل بیتش بپایتخت احضار نمود ، عمرو بعد از ورود بدربار مادرش را که همراه بود باندرون ملک فرستاد و خودش بحضور آمد. مشارٌالیها داخل حرمخانه شد و آمد مقابل مادر ملک نشست. در این بین مادر ملک فرمانی بمادر عمرو داد یعنی اشاره بچیزی کرد و گفت : « آن را بردار و بمن بده» او استنکاف کرد و با صراحت لهجه گفت : « خودت برخیز و بردار» دوباره امر شد باز اعتنائی نکرد ، در دفعه سیم یکدفعه مادر عمرو فریاد کرد : « واتغلباه» این صدا که بگوش عمرو رسید دانست که نسبت بمادرش توهین شده است فوراً شمشیرش را کشیده سر ملک را از بدن جدا کرد و از دربار خارج شد این حادثه سبب اشتعال نایرهی جنگ گردید و هزاران نفوس از طرفین طعمهی شمشیر شدند. عمرو بن کلثوم در یکی از جلسات مسابقهی شعری عکاظ برخاست و قصیدهی خود را که در این خصوص گفته بود خواند.
👇
او در این قصیده شرح این واقعه و همت و غیرت و شهامت و شجاعت خود را با حرارت و جوش خاصی به تفصیل ذکر نموده است و تا مدت دو سال هر یک از اطفال قبیلهی تغلب اشعار مزبور را حفظ کرده در کوچه و بازار میخواندند مورخین مینویسند که از برکت همین قصیده تا چندین قرن در قبیلهی مزبوره حس سلحشوری و جوش شجاعت و دلاوری جریان داشته است و آن در کعبه آویزان شده جزء سبعهی معلقه قرار گرفت. اشعار مزبور بقدری حساس و مؤثر و عالی است که آدم مرده را حیات میبخشد ... برای تعلیمات اخلاقی غالباً یک شعر کار یک کتاب قطور را انجام داده بلکه زیادتر اثر میبخشد ، چه کلام موزون که خود ذاتاً مؤثر و جذاب است بیشک افکار و خیالاتی که بدین وسیله ابراز میشوند در قلب رسوخ پیدا میکند و بنابراین اگر مضامین و معانی اخلاقی را از طریق نظم ذکر کنند و ملکات فاضله را مانند شجاعت ، سخاوت ، تقوا ، عفت ، حریت فکر ، صداقت و اعتماد نفس و غیرها از این راه اشاعت و انتشار دهند اثر آن بمراتب بیشتر و بالاتر خواهد بود.
شما ملاحظه کنید اعراب جاهلیت یعنی یک مشت شترچرانهای صحرانورد که با وجود توحش و بربریت از صداقت و صفا ، فتوت و وفا ، همت و سخا ، مهماننوازی و وفای بعهد و مانند آن خصایل و صفاتی که در این قوم وحشی وجود داشت در اقوام متمدنهی امروز نمیتوان نظیر آن را پیدا کرد.
آنها در میدان جنگ از یک بیت حماسه نتیجهای که میگرفتند از موزیک جنگ آن نتیجه گرفته نمیشد. مثلاً در جنگ جمل وقتی که بفوج عایشه شکست وارد شد یکنفر از قبیلهی ضبه آمد مهار شتر عایشه را گرفت و این اشعار را خواند :
نحن بنوضبه اصحاب الجمل
الموت احلی عندنا من العسل
ننعی ابن عفان باطراف الاسل
ردوا علینا شیخنا ثم بجل
او آنقدر پیکار کرد تا بقتل رسیده و بعد سرکردگان چندی پشت سر هم آمده مهار شتر را گرفتند و مشغول جنگ گردیده تا همگی کشته شدند و بدین ترتیب قریب یکصد و پنجاه نفر شربت مرگ چشیدند.
در تعلیم استقامت و ثبات استفادهای که از این یک بیت میتوان کرد از کتاب الاخلاق ارسطو آن استفاده حاصل نمیشود :
من آنگه عنان باز پیچم ز راه
که یا سر دهم یا ستانم کلاه
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
غالب شعرای ایران این موهبت الهی را ضایع ساخته در محل خود بکار نبردهاند بلکه گوئی بدو کار آن را تخصیص دادهاند یکی مدح سلاطین و امرا که پر است از کذب و افترا و خوشامد و تملق و دیگر عشق و عاشقی که مشحون است به یک رشته مبالغات و اغراقات از کار افتاده یا الفاظ و کلمات بیهوده.
شکی نیست که متأخرین دامنهی تخیل را وسعتی بسزا دادهاند لیکن بقدری در آن از اعتدال خارج شدهاند که جز یک صورت معمائی از تخیل چیزی باقی نمانده است.»
شما ملاحظه کنید اعراب جاهلیت یعنی یک مشت شترچرانهای صحرانورد که با وجود توحش و بربریت از صداقت و صفا ، فتوت و وفا ، همت و سخا ، مهماننوازی و وفای بعهد و مانند آن خصایل و صفاتی که در این قوم وحشی وجود داشت در اقوام متمدنهی امروز نمیتوان نظیر آن را پیدا کرد.
آنها در میدان جنگ از یک بیت حماسه نتیجهای که میگرفتند از موزیک جنگ آن نتیجه گرفته نمیشد. مثلاً در جنگ جمل وقتی که بفوج عایشه شکست وارد شد یکنفر از قبیلهی ضبه آمد مهار شتر عایشه را گرفت و این اشعار را خواند :
نحن بنوضبه اصحاب الجمل
الموت احلی عندنا من العسل
ننعی ابن عفان باطراف الاسل
ردوا علینا شیخنا ثم بجل
او آنقدر پیکار کرد تا بقتل رسیده و بعد سرکردگان چندی پشت سر هم آمده مهار شتر را گرفتند و مشغول جنگ گردیده تا همگی کشته شدند و بدین ترتیب قریب یکصد و پنجاه نفر شربت مرگ چشیدند.
در تعلیم استقامت و ثبات استفادهای که از این یک بیت میتوان کرد از کتاب الاخلاق ارسطو آن استفاده حاصل نمیشود :
من آنگه عنان باز پیچم ز راه
که یا سر دهم یا ستانم کلاه
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
غالب شعرای ایران این موهبت الهی را ضایع ساخته در محل خود بکار نبردهاند بلکه گوئی بدو کار آن را تخصیص دادهاند یکی مدح سلاطین و امرا که پر است از کذب و افترا و خوشامد و تملق و دیگر عشق و عاشقی که مشحون است به یک رشته مبالغات و اغراقات از کار افتاده یا الفاظ و کلمات بیهوده.
شکی نیست که متأخرین دامنهی تخیل را وسعتی بسزا دادهاند لیکن بقدری در آن از اعتدال خارج شدهاند که جز یک صورت معمائی از تخیل چیزی باقی نمانده است.»
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 2)
در این باره نیز داستانهای فراوانی هست و خدا میداند که چه زیانهایی از همین پندارها برمیخیزد. در اینجا تنها یک داستانی را مینویسم :
در شهریور ١٣٢٠ که سپاهیان روس و انگلیس مرزهای ایران را شکافتند و در سراسر کشور آشوب و ناایمنی برخاست ، من در آن هنگام ناچار بودم سفری به برازجان کنم. آن سفر داستانهای اندوهآور بسیاری میدارد که در اینجا نباید نوشت. تنها این داستان را مینویسم که چون از شیراز با بیست و چند تن دیگری از شیرازیان و بوشهریان باتوبوس نشستیم و از راه آگاهیهای بیمانگیزی رسیده بود ، یک دبیری که به گناوه برای گشادن دبستان میرفت رو بمسافران کرد و چنین گفت : «شش قُلْ هُوَ اللَّه بخوانید و بشش سوی خود بدمید و خاطر جمع باشید اگر بمب هم از آسمان بریزند کاری نخواهد کرد».
مسافران سخن او را بکار بستند. درمیان راه پیاپی «صلوات» کشیده میشد. گاهی نیز بشیوهی شیعیگری نفرینها فرستاده میشد. اتوبوس با سختی راه میپیمود و جلو قهوهخانهها میایستاد. آنچه مرا سخت میآزرد این میبود که پس از ایستادن چون میخواست راه افتد و یکی از آن میان عطسهای میزد همگی آواز برمیداشتند : «صبر آمد». شوفر که خود پندارپرستتر از دیگران میبود بیدرنگ میایستاد و بایستی چندی گذرد و «صلواتها» کشیده شود ، و آنگاه اگر «صبر» دیگری نیامد راه افتد.
در یکی از کُتَلها باز در جلو قهوهخانهای ایستادیم ، و چون خواستیم راه افتیم «صبر آمد». من گفتم : شب نزدیکست و بهتر است زودتر رویم و از این دزدگاهها درگذریم. گفتند : «پس بصبر گوش ندهیم؟!..». گفتم : «صبر» کدامست؟!.. این عطسه است و چه کار با رفتن و ایستادن ما دارد؟!.. همگی از این سخن رنجیدند و آن مدیر دبستان به چَخِش[=مجادله] و پرخاش پرداخته چنین گفت : «راستست که شما در اروپا درس خوانده متمدن هستید. ما نیز متدین هستیم و باید بدیانت خود رفتار کنیم» گفتم : «من در اروپا درس نخواندهام و این رفتار شما نیز از دیانت بسیار دور است».
پس از گفتگوی بسیاری اتوبوس راه افتاد و شب نیز فرارسید ، و چون یک ساعت کمابیش رفتیم در یک جا بداستانی برخوردیم : یک اتومبیل باری را دیدیم که در جلوتر از ما ایستاده و در جلو آن سنگهایی درمیان راه چیده شده.
از دیدن سنگها رنگ از رخسارها پرید. زیرا چیده شدن سنگ بدانسان نشان راهزنان میبود. راه را با سنگ میبستند که چون اتومبیل بآنجا رسد ناچار شده بایستد و آنان بسرش ریخته کار خود را کنند. همگی دانستیم دزدانی هستند. لیکن دیدیم شوفر اتومبیل باری پایین آمد و سنگها را بکنار گردانید و سوار شده اتومبیل را راند که اتوبوس ما نیز از دنبال آن روان گردید.
پنداشته شد دزدانی نبودهاند. ولی چون پس از نیم ساعت به کازرون رسیدیم و با شوفر اتومبیل باری دیدار و گفتار رخ داد دانسته شد داستان چنین بوده : «آن اتومبیل چون بجلو سنگها رسیده و ایستاده ناگهان سه تن دزد با تفنگهایی در دست از پشت درختها بیرون جسته و شوفر را با یک تن زنی که با وی میبوده ، پایین آوردهاند. شوفر را لخت کرده رخت و پول هرچه داشته گرفتهاند ، و از زن جامهدانش را که پر از رخت میبوده و پولی نیز میداشته بردهاند ، و بشوفر دستور دادهاند که نیم ساعت بایستد و پس از آن براه افتد. شوفر نیم ساعت ایستاده و هنگامی که میخواسته راه افتد ما رسیدهایم».
این داستان که دانسته شد ، همراهان ما نخست شادمانی نمودند که اتوبوس ما دیرتر رسید و دزدان رفته بودند ، و سپس بیاد «صبر آمدن» و گفتگویی که در کُتَل با من رفته بود افتاده همگی رو بمن آوردند و با لحن فیروزانه چنین گفتند : «دیدید آقا صبر راستست؟!.. ما اگر در آنجا صبر نکرده بودیم با دزدها مصادف نمیشدیم؟!..» چون هایهوی بسیار میکردند گفتم : خاموش باشید و تنها یکیتان سخن گوید تا پاسخ دهم. این را پذیرفتند و خاموش گردیدند. من رو بمدیر دبستان گردانیده گفتم :
«بعقیدهی شما این عطسهها از سوی خداست و معنایش اینست که بایستید و نروید؟.».
گفت : «اینکه ثابت شد. خدا چون میخواست ما را حفظ کند آن صبرها آمد».
گفتم : «پس چرا خدا نخواسته شوفر اتومبیل باری و آن زن را حفظ کند؟!.. پس چرا برای ایشان صبر نیامده؟!.. مگر آنان آفریدگان خدا نیستند؟!..»
یکی از کنار گفت : «ببین آنها چه گناهی داشتند که خدا گرفتارشان کرده؟!..»
👇
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 2)
در این باره نیز داستانهای فراوانی هست و خدا میداند که چه زیانهایی از همین پندارها برمیخیزد. در اینجا تنها یک داستانی را مینویسم :
در شهریور ١٣٢٠ که سپاهیان روس و انگلیس مرزهای ایران را شکافتند و در سراسر کشور آشوب و ناایمنی برخاست ، من در آن هنگام ناچار بودم سفری به برازجان کنم. آن سفر داستانهای اندوهآور بسیاری میدارد که در اینجا نباید نوشت. تنها این داستان را مینویسم که چون از شیراز با بیست و چند تن دیگری از شیرازیان و بوشهریان باتوبوس نشستیم و از راه آگاهیهای بیمانگیزی رسیده بود ، یک دبیری که به گناوه برای گشادن دبستان میرفت رو بمسافران کرد و چنین گفت : «شش قُلْ هُوَ اللَّه بخوانید و بشش سوی خود بدمید و خاطر جمع باشید اگر بمب هم از آسمان بریزند کاری نخواهد کرد».
مسافران سخن او را بکار بستند. درمیان راه پیاپی «صلوات» کشیده میشد. گاهی نیز بشیوهی شیعیگری نفرینها فرستاده میشد. اتوبوس با سختی راه میپیمود و جلو قهوهخانهها میایستاد. آنچه مرا سخت میآزرد این میبود که پس از ایستادن چون میخواست راه افتد و یکی از آن میان عطسهای میزد همگی آواز برمیداشتند : «صبر آمد». شوفر که خود پندارپرستتر از دیگران میبود بیدرنگ میایستاد و بایستی چندی گذرد و «صلواتها» کشیده شود ، و آنگاه اگر «صبر» دیگری نیامد راه افتد.
در یکی از کُتَلها باز در جلو قهوهخانهای ایستادیم ، و چون خواستیم راه افتیم «صبر آمد». من گفتم : شب نزدیکست و بهتر است زودتر رویم و از این دزدگاهها درگذریم. گفتند : «پس بصبر گوش ندهیم؟!..». گفتم : «صبر» کدامست؟!.. این عطسه است و چه کار با رفتن و ایستادن ما دارد؟!.. همگی از این سخن رنجیدند و آن مدیر دبستان به چَخِش[=مجادله] و پرخاش پرداخته چنین گفت : «راستست که شما در اروپا درس خوانده متمدن هستید. ما نیز متدین هستیم و باید بدیانت خود رفتار کنیم» گفتم : «من در اروپا درس نخواندهام و این رفتار شما نیز از دیانت بسیار دور است».
پس از گفتگوی بسیاری اتوبوس راه افتاد و شب نیز فرارسید ، و چون یک ساعت کمابیش رفتیم در یک جا بداستانی برخوردیم : یک اتومبیل باری را دیدیم که در جلوتر از ما ایستاده و در جلو آن سنگهایی درمیان راه چیده شده.
از دیدن سنگها رنگ از رخسارها پرید. زیرا چیده شدن سنگ بدانسان نشان راهزنان میبود. راه را با سنگ میبستند که چون اتومبیل بآنجا رسد ناچار شده بایستد و آنان بسرش ریخته کار خود را کنند. همگی دانستیم دزدانی هستند. لیکن دیدیم شوفر اتومبیل باری پایین آمد و سنگها را بکنار گردانید و سوار شده اتومبیل را راند که اتوبوس ما نیز از دنبال آن روان گردید.
پنداشته شد دزدانی نبودهاند. ولی چون پس از نیم ساعت به کازرون رسیدیم و با شوفر اتومبیل باری دیدار و گفتار رخ داد دانسته شد داستان چنین بوده : «آن اتومبیل چون بجلو سنگها رسیده و ایستاده ناگهان سه تن دزد با تفنگهایی در دست از پشت درختها بیرون جسته و شوفر را با یک تن زنی که با وی میبوده ، پایین آوردهاند. شوفر را لخت کرده رخت و پول هرچه داشته گرفتهاند ، و از زن جامهدانش را که پر از رخت میبوده و پولی نیز میداشته بردهاند ، و بشوفر دستور دادهاند که نیم ساعت بایستد و پس از آن براه افتد. شوفر نیم ساعت ایستاده و هنگامی که میخواسته راه افتد ما رسیدهایم».
این داستان که دانسته شد ، همراهان ما نخست شادمانی نمودند که اتوبوس ما دیرتر رسید و دزدان رفته بودند ، و سپس بیاد «صبر آمدن» و گفتگویی که در کُتَل با من رفته بود افتاده همگی رو بمن آوردند و با لحن فیروزانه چنین گفتند : «دیدید آقا صبر راستست؟!.. ما اگر در آنجا صبر نکرده بودیم با دزدها مصادف نمیشدیم؟!..» چون هایهوی بسیار میکردند گفتم : خاموش باشید و تنها یکیتان سخن گوید تا پاسخ دهم. این را پذیرفتند و خاموش گردیدند. من رو بمدیر دبستان گردانیده گفتم :
«بعقیدهی شما این عطسهها از سوی خداست و معنایش اینست که بایستید و نروید؟.».
گفت : «اینکه ثابت شد. خدا چون میخواست ما را حفظ کند آن صبرها آمد».
گفتم : «پس چرا خدا نخواسته شوفر اتومبیل باری و آن زن را حفظ کند؟!.. پس چرا برای ایشان صبر نیامده؟!.. مگر آنان آفریدگان خدا نیستند؟!..»
یکی از کنار گفت : «ببین آنها چه گناهی داشتند که خدا گرفتارشان کرده؟!..»
👇
گفتم : «آنها همچون شمایند. هر گناهی که شما کردهاید آنها نیز کردهاند. آنگاه مگر هر کسی که گناه کرد خدا میگیردش؟!.. پس چرا همان دزدان را نمیگیرد؟!.. چرا چنگیزخان و تیمور لنگ و صمدخان را نگرفته؟!.. آخر دلیل این گفتهها چیست؟!.. کی خدا آگاهی داده که اگر عطسه کردید بدانید که میگویم بایستید و نروید؟!..».
یکی گفت : «مگر پیغمبر ما خبر نداده؟!..».
گفتم : «کجا خبر داده؟!..»
پس از همهی این سخنان شوفر بانگ برآورد و چنین گفت : «من گوشم باین حرفها بدهکار نیست. من چهارده سالست شوفری میکنم و همیشه تجربه کردهام صبر که آمد باید بایستم». با این سخن همگی برخاستند و پراکنده شدند.
یکی گفت : «مگر پیغمبر ما خبر نداده؟!..».
گفتم : «کجا خبر داده؟!..»
پس از همهی این سخنان شوفر بانگ برآورد و چنین گفت : «من گوشم باین حرفها بدهکار نیست. من چهارده سالست شوفری میکنم و همیشه تجربه کردهام صبر که آمد باید بایستم». با این سخن همگی برخاستند و پراکنده شدند.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 11)
قضا را سیاست نکولا با دلخواه اینان یکی بود. نکولا نیز پیشرفت ایران را نمیخواست و اینبود در همان سال داستان التیماتوم را پیش آورد ، و بدانسان که در «تاریخ مشروطه» بدرازی نوشته شده سپاه به ایران فرستاد و مشتها بسر آزادیخواهان کوفت و بکمک نیرنگبازیهای همان دستهی بدخواه آنچه خواست کرد. در آذربایجان که کانون شورش و جنبش میبود ، صمدخان دست باز کرده بقصابی پرداخت. در تهران پارلمان بسته شد و روزنامهها از میان رفت و سران آزادیخواهان از شهر بیرون رانده شدند. یک جمله بگویم : دستگاه مشروطه در ایران برچیده شد.
لیکن این اندازه بس نبودی. بایستی ایرانیان را از آن شور پایین آورند و خونها را از جوش اندازند. بیش از همه بایستی در اندیشهی جوانان و نورسان باشند. دستهی بدخواهان چارهی اینها را نیز پیدا کردند و به یک رشته کارهایی برخاستند که در اینجا فرصت گفتگو نیست. دربارهی جوانان و نورسان چاره آن را دیدهاند که هیاهوی «ادبیات» برانگیزند و به خیام و سعدی و حافظ و مولوی هواداریهای بیش از اندازه نمایند و بشعر و رُمان ارج بیش از اندازه گزارند. با پول دولت پیاپی دیوانهای شاعران را بچاپ رسانیده پراکنده گردانند. از اروپا نیز براون(1) و دیگران آواز بآواز اینان انداخته هیاهو را هرچه بزرگتر گردانند. در دبستانها و دبیرستانها «تاریخ الشعرا» درس گفته شود. روزنامهها ستونهایی برای شعر بگشایند. برای شاعران بزرگ جشنها بنام هزاره و صده گرفته شود. بروی گورهاشان گنبدها افراشته گردد.
از این کارها دو نتیجه میطلبیدند : یکی آنکه جوانان رو بشعرهای سعدی و حافظ و خیام و مولوی آورند و بدآموزیهای آنان را در زمینهی جبریگری و سستی و بیپروایی فراگیرند و بجای شور آزادیخواهی ، این بدآموزیهای غیرتکش و خونسردکن را در مغزهای خود آکنند. دیگری آنکه هوس شعرگویی و قافیهبافی در خود آنان نیرو گرفته گرفتار یاوهسرایی گردند و جز آن ، همه چیز را فراموش گردانند. این بود انگیزهی آن هیاهو که برانگیخته بودند و برواج شعر و شاعری ، بسیار افزودند.
این داستان چون مثل نیکی بسخن ما تواند بود ، با همهی درازیش یاد کردم. پنداشته نشود ایرادی که بدکتر ارانی گرفتم ، خود دچار آن گردیدهام. باینمعنی که من نیز اینها را بیدلیل و از روی پندار میگویم. چنین نیست و شما نیک میدانید که ما باین گفتهها دلیل میداریم و هرچه میگوییم از روی آگاهیست.
پابرگی :
1ـ برای شناختن پرفسور براون و کارهای او و همدستانش در ایران کتابهای «در پیرامون ادبیات» و «اکنون و آینده ما راست» دیده شود.
🔸 نشست سوم (تکهی 11)
قضا را سیاست نکولا با دلخواه اینان یکی بود. نکولا نیز پیشرفت ایران را نمیخواست و اینبود در همان سال داستان التیماتوم را پیش آورد ، و بدانسان که در «تاریخ مشروطه» بدرازی نوشته شده سپاه به ایران فرستاد و مشتها بسر آزادیخواهان کوفت و بکمک نیرنگبازیهای همان دستهی بدخواه آنچه خواست کرد. در آذربایجان که کانون شورش و جنبش میبود ، صمدخان دست باز کرده بقصابی پرداخت. در تهران پارلمان بسته شد و روزنامهها از میان رفت و سران آزادیخواهان از شهر بیرون رانده شدند. یک جمله بگویم : دستگاه مشروطه در ایران برچیده شد.
لیکن این اندازه بس نبودی. بایستی ایرانیان را از آن شور پایین آورند و خونها را از جوش اندازند. بیش از همه بایستی در اندیشهی جوانان و نورسان باشند. دستهی بدخواهان چارهی اینها را نیز پیدا کردند و به یک رشته کارهایی برخاستند که در اینجا فرصت گفتگو نیست. دربارهی جوانان و نورسان چاره آن را دیدهاند که هیاهوی «ادبیات» برانگیزند و به خیام و سعدی و حافظ و مولوی هواداریهای بیش از اندازه نمایند و بشعر و رُمان ارج بیش از اندازه گزارند. با پول دولت پیاپی دیوانهای شاعران را بچاپ رسانیده پراکنده گردانند. از اروپا نیز براون(1) و دیگران آواز بآواز اینان انداخته هیاهو را هرچه بزرگتر گردانند. در دبستانها و دبیرستانها «تاریخ الشعرا» درس گفته شود. روزنامهها ستونهایی برای شعر بگشایند. برای شاعران بزرگ جشنها بنام هزاره و صده گرفته شود. بروی گورهاشان گنبدها افراشته گردد.
از این کارها دو نتیجه میطلبیدند : یکی آنکه جوانان رو بشعرهای سعدی و حافظ و خیام و مولوی آورند و بدآموزیهای آنان را در زمینهی جبریگری و سستی و بیپروایی فراگیرند و بجای شور آزادیخواهی ، این بدآموزیهای غیرتکش و خونسردکن را در مغزهای خود آکنند. دیگری آنکه هوس شعرگویی و قافیهبافی در خود آنان نیرو گرفته گرفتار یاوهسرایی گردند و جز آن ، همه چیز را فراموش گردانند. این بود انگیزهی آن هیاهو که برانگیخته بودند و برواج شعر و شاعری ، بسیار افزودند.
این داستان چون مثل نیکی بسخن ما تواند بود ، با همهی درازیش یاد کردم. پنداشته نشود ایرادی که بدکتر ارانی گرفتم ، خود دچار آن گردیدهام. باینمعنی که من نیز اینها را بیدلیل و از روی پندار میگویم. چنین نیست و شما نیک میدانید که ما باین گفتهها دلیل میداریم و هرچه میگوییم از روی آگاهیست.
پابرگی :
1ـ برای شناختن پرفسور براون و کارهای او و همدستانش در ایران کتابهای «در پیرامون ادبیات» و «اکنون و آینده ما راست» دیده شود.
✴️✴️ کتاب زندگانی من
چنانکه نوید دادهایم کتاب «زندگانی من» بزودی آماده گردیده با این آرزو که هر ایرانی بتواند این کتاب را بخواند در این کانال گزارده خواهد شد.
خوانندگان بیگمان باشند که در آن حقایق گرانمایهای از زندگانی خواهند یافت.
همچنین حقایقی از تاریخ معاصر کشور بر آنها آشکار خواهد شد.
و بینششان از پیشامدهای گذشته و حال ژرفای بیشتری خواهد یافت.
چنانکه نوید دادهایم کتاب «زندگانی من» بزودی آماده گردیده با این آرزو که هر ایرانی بتواند این کتاب را بخواند در این کانال گزارده خواهد شد.
خوانندگان بیگمان باشند که در آن حقایق گرانمایهای از زندگانی خواهند یافت.
همچنین حقایقی از تاریخ معاصر کشور بر آنها آشکار خواهد شد.
و بینششان از پیشامدهای گذشته و حال ژرفای بیشتری خواهد یافت.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 قصیده یا کشکول گدایی
دربارهی تملقگوئی چامهسرایان ایران که (بخلاف شعراء عرب) قریحهی شعری خود را در غیر موقع بکار برده و آن را وسیلهی مالاندوزی و سایر هوسهای نفسانی قرار دادهاند و در این باره باندازهای پافشاری کردهاند که بدبختانه « حسن طلب» (یعنی گدائی استادانه) از بهترین « صنایع بدیعی» بشمار رفته و از وطواط گرفته تا فرصتالدولهی شیرازی در ستایش این صفت [داد] سخن دادهاند پروفسور سخت برآشفته و قصیده را مترادف کشکول گدائی نام میبرد :
« ... در عرب شاعر از مدح احتراز میکرد و آن را برای خود عیب و عار میدانست و لذا از طلوع شاعری تا مدتی قصاید مدحیه گفته نشد و اگر کسی خدمتی بشاعر مینمود در ازاء آن فقط اظهار تشکر میکرد و اول کسی که شروع بگفتن مدیحه کرد نابغهی ذبیانی بوده است اگرچه او از این راه خیلی ثروت بهم زد تا این حد که در ظروف طلا و نقره غذا میخورد لیکن موقعیت و وجاهتی که درمیان مردم داشت از دست داد. بعد از نابغه ، اعشی شاعری را پیش خود قرار داد ، رفته رفته این کار رواج پیدا کرد بحدی که امروز لفظ قصیده و کشکول گدائی دو لفظ مترادف میباشد ...»
از صفحهی 76 تاریخ شعر[و] شاعری و پیدایش آن در ایران و سیر تکاملی شعر شروع میشود تا در صفحهی 85 میرسیم بقسمت اغلاطی که شاعران بملاحظهی مراعات وزن و قافیه در سخنان خود روا داشتهاند و این قسمت گرچه بسیار جالب توجه و هر سطر بلکه هر کلمهی آن نتیجهی مطالعهی یک دیوان شعری است ولی چون این بحث از طرف دارندهی بزرگوار پیمان بتفصیل در گذشته نگاشته آمده این است که در این یادداشت از تکرار آن خودداری میشود.
🔸 قصیده یا کشکول گدایی
دربارهی تملقگوئی چامهسرایان ایران که (بخلاف شعراء عرب) قریحهی شعری خود را در غیر موقع بکار برده و آن را وسیلهی مالاندوزی و سایر هوسهای نفسانی قرار دادهاند و در این باره باندازهای پافشاری کردهاند که بدبختانه « حسن طلب» (یعنی گدائی استادانه) از بهترین « صنایع بدیعی» بشمار رفته و از وطواط گرفته تا فرصتالدولهی شیرازی در ستایش این صفت [داد] سخن دادهاند پروفسور سخت برآشفته و قصیده را مترادف کشکول گدائی نام میبرد :
« ... در عرب شاعر از مدح احتراز میکرد و آن را برای خود عیب و عار میدانست و لذا از طلوع شاعری تا مدتی قصاید مدحیه گفته نشد و اگر کسی خدمتی بشاعر مینمود در ازاء آن فقط اظهار تشکر میکرد و اول کسی که شروع بگفتن مدیحه کرد نابغهی ذبیانی بوده است اگرچه او از این راه خیلی ثروت بهم زد تا این حد که در ظروف طلا و نقره غذا میخورد لیکن موقعیت و وجاهتی که درمیان مردم داشت از دست داد. بعد از نابغه ، اعشی شاعری را پیش خود قرار داد ، رفته رفته این کار رواج پیدا کرد بحدی که امروز لفظ قصیده و کشکول گدائی دو لفظ مترادف میباشد ...»
از صفحهی 76 تاریخ شعر[و] شاعری و پیدایش آن در ایران و سیر تکاملی شعر شروع میشود تا در صفحهی 85 میرسیم بقسمت اغلاطی که شاعران بملاحظهی مراعات وزن و قافیه در سخنان خود روا داشتهاند و این قسمت گرچه بسیار جالب توجه و هر سطر بلکه هر کلمهی آن نتیجهی مطالعهی یک دیوان شعری است ولی چون این بحث از طرف دارندهی بزرگوار پیمان بتفصیل در گذشته نگاشته آمده این است که در این یادداشت از تکرار آن خودداری میشود.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 3)
اینست نمونهای از آلودگی ایرانیان به مُرغُوا. چنانکه گفتهایم یک رشته از این پندارها نیز پدیدآوردهی ستارهشمارانست. در پندار آنان باید برای هر کاری ساعتی برگزید وگرنه نیک نخواهد بود. فلان روز «قمر در عقرب» است و باید بهیچ کاری برنخاست. بَهمان زمان «تحتالشعاع» است و باید از هر کاری خودداری نمود. فلان روز «تربیع نحسین» است. بَهمان هنگام «آفتاب در دَلو» است. اینها که پایهاش جز پندار نیست در نزد آنان معنیها دربر میدارد. درمیان ستارگان نیز بدشکون و خوششکون میباشد. آفتاب «سعد اکبر» است. کیوان (یا زحل) «نحس اکبر» شمرده میشود. بچهای که زاییده میشود از روی جایگاه آفتاب و حال دیگر گردندگان در زمان زایش او «طالعی» برایش ساخته ، نیکی یا بدی زندگانیش را بسته بآن میپندارند. از اینگونه چندانست که اگر شمارده شود سخن بدرازی انجامد.
در زمانهای گذشته که پادشاهان و بزرگان ستارهشمار در دستگاه خود نگاه داشتندی بایستی برای هر کاری ساعتی برگزیده شود. چهبسا رخ دادی که پادشاهی تاجگزاری را هفتهها و ماهها بدیر انداختی تا ساعت خوش که ستارهشمار برگزیده بود فرارسد. (داستان تاجگزاری شاهسلیمان را در پیش نوشتهایم). باور مردم باین پندارها تا اندازهای میبوده که میبینیم در کتابها پیاپی یاد آنها کردهاند و چه بسیار کارهایی که شُوند[=سبب]های آنها را نیک نبودن ساعت شماردهاند. تاریخهای عثمانی پر از اینگونه سخنانست.
اکنون در زمان ما نیز که ستارهشماران بیآبرو شدهاند و در دربارها جایگاهی نمیدارند ، پندارهای آنان بیکبار از ارج نیفتاده ، و امروز نیز اگر بخواهند شاهی تاج گزارد ، و یا کسی بسفر رود ، و یا زنی را بشوهر دهند ، از روی تقویم ساعت برمیگزینند. باز «تحتالشعاع» و «قمر در عقرب» و مانند اینها بدیده گرفته میشود. یکی از کارهایی که باید ملایان کویها برای مردم کنند آنست که برای عروسی و سفر رفتن و خانه خریدن ایشان و مانندهای اینها ، از روی تقویم ، ساعت خوب برگزینند.
میباید گفت همهی این پندارها نیز ـ چه آنهایی که درمیان مردم میبوده و هست و چه اینهایی که ستارهشماران پدید آوردهاند ـ بیپاست. میباید گفت : هیچ یکی از این خوششکونها و بدشکونها راست نیست. آنچه بدشکونست و مایهی بدبختی تواند بود آلودگی باین پندارهاست.
روزهای هفته همه یکیست و اگر شما نیک اندیشید خود هفته جز پندار نمیباشد. ما در گردش سپهر دورهی هفت روزهای نمیبینیم و به هر حال شنبه و یکشنبه و آدینه و مانند اینها نامهاییست که گزارده شده و کمترین هَنایشی [اثر] در حال روزها از این نامها نتواند بود.
ماهها نیز همه یکیست و محرمالحرام و رمضانالمبارک و یا فروردین و اردیبهشت و مانند اینها جز نامهایی نیست.
از شمارهها سیزده را با دوازده یا چهارده چه جدایی توان پنداشت؟!.. از چه راهست که سیزده بدشکون گردیده؟!
بوم را بآدمیان کمترین آزاری نیست و نتواند بود. چه بوم و چه کشکرَک و چه دیگر مرغان همگی درپی روزی خود میگردند و بآدمیان نه مژده رسانند و نه آگاهی از مرگ دهند.
خرگوش چهارپای بسیار بیآزاریست و جز درپی روزی خود نگردد ، و به هر حال بسیار بهتر از گرگ میباشد.
عطسه و سرفه و مانند اینها از کارهای تن آدمیست و کمترین بهمبستگی میانهی اینها با دستگاه خدا نمیباشد و نتواند بود. چنانکه دربارهی استخاره نوشتیم خدا برای شناختن نیک و بد کارها خرد را بآدمی داده ، نه عطسه و یا سرفه را.
بچهی نوزاد و عروس نوآمده از راه خوشقدمی یا بدقدمی مایهی نیکی یا بدی کار کسی نتواند بود. ولی همین پندار شوم دشمنی بمیان انداخته مایهی زیانهای بسیار تواند بود.
یکایکشان چه بشماریم. همهی اینها نتیجهی نادانیست. چون انگیزهی کارها و سرچشمهی آنها را ندانستهاند دل باین پندارها بستهاند ، و چون کسی هم بجلوگیری نکوشیده بدینسان ریشه دوانیده.
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 3)
اینست نمونهای از آلودگی ایرانیان به مُرغُوا. چنانکه گفتهایم یک رشته از این پندارها نیز پدیدآوردهی ستارهشمارانست. در پندار آنان باید برای هر کاری ساعتی برگزید وگرنه نیک نخواهد بود. فلان روز «قمر در عقرب» است و باید بهیچ کاری برنخاست. بَهمان زمان «تحتالشعاع» است و باید از هر کاری خودداری نمود. فلان روز «تربیع نحسین» است. بَهمان هنگام «آفتاب در دَلو» است. اینها که پایهاش جز پندار نیست در نزد آنان معنیها دربر میدارد. درمیان ستارگان نیز بدشکون و خوششکون میباشد. آفتاب «سعد اکبر» است. کیوان (یا زحل) «نحس اکبر» شمرده میشود. بچهای که زاییده میشود از روی جایگاه آفتاب و حال دیگر گردندگان در زمان زایش او «طالعی» برایش ساخته ، نیکی یا بدی زندگانیش را بسته بآن میپندارند. از اینگونه چندانست که اگر شمارده شود سخن بدرازی انجامد.
در زمانهای گذشته که پادشاهان و بزرگان ستارهشمار در دستگاه خود نگاه داشتندی بایستی برای هر کاری ساعتی برگزیده شود. چهبسا رخ دادی که پادشاهی تاجگزاری را هفتهها و ماهها بدیر انداختی تا ساعت خوش که ستارهشمار برگزیده بود فرارسد. (داستان تاجگزاری شاهسلیمان را در پیش نوشتهایم). باور مردم باین پندارها تا اندازهای میبوده که میبینیم در کتابها پیاپی یاد آنها کردهاند و چه بسیار کارهایی که شُوند[=سبب]های آنها را نیک نبودن ساعت شماردهاند. تاریخهای عثمانی پر از اینگونه سخنانست.
اکنون در زمان ما نیز که ستارهشماران بیآبرو شدهاند و در دربارها جایگاهی نمیدارند ، پندارهای آنان بیکبار از ارج نیفتاده ، و امروز نیز اگر بخواهند شاهی تاج گزارد ، و یا کسی بسفر رود ، و یا زنی را بشوهر دهند ، از روی تقویم ساعت برمیگزینند. باز «تحتالشعاع» و «قمر در عقرب» و مانند اینها بدیده گرفته میشود. یکی از کارهایی که باید ملایان کویها برای مردم کنند آنست که برای عروسی و سفر رفتن و خانه خریدن ایشان و مانندهای اینها ، از روی تقویم ، ساعت خوب برگزینند.
میباید گفت همهی این پندارها نیز ـ چه آنهایی که درمیان مردم میبوده و هست و چه اینهایی که ستارهشماران پدید آوردهاند ـ بیپاست. میباید گفت : هیچ یکی از این خوششکونها و بدشکونها راست نیست. آنچه بدشکونست و مایهی بدبختی تواند بود آلودگی باین پندارهاست.
روزهای هفته همه یکیست و اگر شما نیک اندیشید خود هفته جز پندار نمیباشد. ما در گردش سپهر دورهی هفت روزهای نمیبینیم و به هر حال شنبه و یکشنبه و آدینه و مانند اینها نامهاییست که گزارده شده و کمترین هَنایشی [اثر] در حال روزها از این نامها نتواند بود.
ماهها نیز همه یکیست و محرمالحرام و رمضانالمبارک و یا فروردین و اردیبهشت و مانند اینها جز نامهایی نیست.
از شمارهها سیزده را با دوازده یا چهارده چه جدایی توان پنداشت؟!.. از چه راهست که سیزده بدشکون گردیده؟!
بوم را بآدمیان کمترین آزاری نیست و نتواند بود. چه بوم و چه کشکرَک و چه دیگر مرغان همگی درپی روزی خود میگردند و بآدمیان نه مژده رسانند و نه آگاهی از مرگ دهند.
خرگوش چهارپای بسیار بیآزاریست و جز درپی روزی خود نگردد ، و به هر حال بسیار بهتر از گرگ میباشد.
عطسه و سرفه و مانند اینها از کارهای تن آدمیست و کمترین بهمبستگی میانهی اینها با دستگاه خدا نمیباشد و نتواند بود. چنانکه دربارهی استخاره نوشتیم خدا برای شناختن نیک و بد کارها خرد را بآدمی داده ، نه عطسه و یا سرفه را.
بچهی نوزاد و عروس نوآمده از راه خوشقدمی یا بدقدمی مایهی نیکی یا بدی کار کسی نتواند بود. ولی همین پندار شوم دشمنی بمیان انداخته مایهی زیانهای بسیار تواند بود.
یکایکشان چه بشماریم. همهی اینها نتیجهی نادانیست. چون انگیزهی کارها و سرچشمهی آنها را ندانستهاند دل باین پندارها بستهاند ، و چون کسی هم بجلوگیری نکوشیده بدینسان ریشه دوانیده.
✴️ پیمان و پرچم را بخوانید و براستی گفتارش گردن گزارید
من که نویسندهی این گفتارم پس از آنکه بخواندن و نوشتن آشنا شدم بدو انگیزه آرزو میکردم که بشاعری معروف و بشعر ساختن مشغول باشم. یکی آنکه بیشتر از کسان نزدیکم شاعر و در زمینهی شعر و شاعری بگرد آوردن کتب شعرا کوشش کرده بودند ، و دیگری آنکه بخشی از دروس دورهی تحصیلی من اشعار شعرا و وظیفهام حفظ کردن آنها بوده است و غالباً آموزگاران و دبیران نام خیام و مانند او را با تکریم و تقدیس میبردند و این دسته از شعرا را بنام مفاخر ملی بمن و دیگر دانشآموزان معرفی میکردند و از این رو یگانه هدف خود را این قرار داده بودم که یک روزی مانند خیام یا حافظ بتوانم شعر بگویم و یا در زمرهی شاگردان آنان باشم و هیچ نمیاندیشیدم که هر کاری باید برای سودی باشد.
از اینرو همیشه با صرف وقت و رنج فراوان مضامینی در مخیله پرورش میدادم و آنگاه برشتهی نظم میکشیدم و بنزد یکی از خویشانم که در شیوهی شاعری پیشگام من بود میبردم تا آن را بپیراید و بیاراید و شبی خواب را بر خود حرام کردم و غزلی را سرودم و بامداد بنزد او بردم که برحسب معمول آن را آراسته و پیراسته نماید. دیدم برخلاف همیشه مرا از پیروی شعر و شاعری منع کرد و چنین گفت که من شعر ساختن را ترک کردهام و دفتر اشعار خود را سوزانیدهام.
من از گفتهی او متحیر و باور نمیکردم کسی که همیشه با کتب شعرا مصاحب بوده و غزلهای شیوا ساخته بیکبار دست از شاعری بشوید و دل از اشعار شیوای خود بردارد و آن را بآتش بیفکند. ناچار با او بگفتگو برخاستم و انگیزهی کارش را پرسش کردم. در پاسخم چنین گفت :
هَنایش[= تأثیر] راستیها مرا وادار باین کار کرده. اگر باور نداری از شمارهی 69 تا 75 روزنامهی پرچم و راه رستگاری و مهنامههای پیمان را بخوان تا خَستُوان[= معترف] گردی که پیروی از شعر و شاعری نه تنها کار بیهودهای است بلکه کاری است که برای توده بسیار زیانمند میباشد و برای اینکه بانگیزهی کار او آگاهی پیدا کنم نوشتههای نامبرده را گرفتم و هر کدام از نظر دقت گذرانیدم و هرچند بر من بسیار دشوار بود از راهی که مدتها پیمودهام بازگردم و باشتباه خود خستوان شوم اما هر قدر اندیشیدم راه فرار بر خود مسدود دیدم و ناچار از خرد خود پیروی نموده دفترچهی اشعار خود را نابود کردم و من گمان میکنم که اگر خود خیام و حافظ و مانند آنان زنده بودند و این سخنان سراپا برهان را میشنیدند از کردار خود پشیمان میشدند و با اینحال جای بسی تعجب است که یک عده مردمان بیکاره و مفتخوار بنام طرفداری از خیام و حافظ با حقایقی که بخامهی نویسندهی پرچم نشر میشود نبرد میکنند. گویا میخواهند برای همیشه تودهی ایرانی بیچاره و درمانده باشد ، گویا میخواهند در تودهی ایرانی حس اعتماد بنفس پیدا نشود وگرنه در پیرامون یک مشت اشعار غیرتکش که یکی از ارکان بیچارگی توده است اینقدر هیاهو نمیکردند.
راستی جا دارد از این آقایانی که سنگ بزرگواری خیام و حافظ را بسینه میزنند پرسش شود که حافظ کدام یک از دردهای تودهی ایرانی را مداوا کرده است ، چه کمکی بما کرده که تا او را بزرگ بدانیم؟.. چرا ما آن خیام خراباتی را که جز درپی بادهگساری نبوده یکی از مفاخر ملی خود بشماریم؟
شما کتاب خیام را بخوانید و بنام غیرت و مردانگی داوری کنید که این خیام را که اینقدر او را بزرگ و محبوب میدانید چه کسی بوده و چه سخنان بیارجی از مخیله بیرون ریخته است؟..
کسی که شب و روز در کنج خرابات مست و لایعقل باشد محصول افکارش بهتر از این نخواهد بود و میتوان گفت که این سخنان استفراغ میخوارگی او بوده است و الاّ مرد باخرد بآفرینش و آیین زندگانی طعنه نمیزند.
لار ـ اسفندیار کاویان
(پرچم روزانه شمارهی 197)
من که نویسندهی این گفتارم پس از آنکه بخواندن و نوشتن آشنا شدم بدو انگیزه آرزو میکردم که بشاعری معروف و بشعر ساختن مشغول باشم. یکی آنکه بیشتر از کسان نزدیکم شاعر و در زمینهی شعر و شاعری بگرد آوردن کتب شعرا کوشش کرده بودند ، و دیگری آنکه بخشی از دروس دورهی تحصیلی من اشعار شعرا و وظیفهام حفظ کردن آنها بوده است و غالباً آموزگاران و دبیران نام خیام و مانند او را با تکریم و تقدیس میبردند و این دسته از شعرا را بنام مفاخر ملی بمن و دیگر دانشآموزان معرفی میکردند و از این رو یگانه هدف خود را این قرار داده بودم که یک روزی مانند خیام یا حافظ بتوانم شعر بگویم و یا در زمرهی شاگردان آنان باشم و هیچ نمیاندیشیدم که هر کاری باید برای سودی باشد.
از اینرو همیشه با صرف وقت و رنج فراوان مضامینی در مخیله پرورش میدادم و آنگاه برشتهی نظم میکشیدم و بنزد یکی از خویشانم که در شیوهی شاعری پیشگام من بود میبردم تا آن را بپیراید و بیاراید و شبی خواب را بر خود حرام کردم و غزلی را سرودم و بامداد بنزد او بردم که برحسب معمول آن را آراسته و پیراسته نماید. دیدم برخلاف همیشه مرا از پیروی شعر و شاعری منع کرد و چنین گفت که من شعر ساختن را ترک کردهام و دفتر اشعار خود را سوزانیدهام.
من از گفتهی او متحیر و باور نمیکردم کسی که همیشه با کتب شعرا مصاحب بوده و غزلهای شیوا ساخته بیکبار دست از شاعری بشوید و دل از اشعار شیوای خود بردارد و آن را بآتش بیفکند. ناچار با او بگفتگو برخاستم و انگیزهی کارش را پرسش کردم. در پاسخم چنین گفت :
هَنایش[= تأثیر] راستیها مرا وادار باین کار کرده. اگر باور نداری از شمارهی 69 تا 75 روزنامهی پرچم و راه رستگاری و مهنامههای پیمان را بخوان تا خَستُوان[= معترف] گردی که پیروی از شعر و شاعری نه تنها کار بیهودهای است بلکه کاری است که برای توده بسیار زیانمند میباشد و برای اینکه بانگیزهی کار او آگاهی پیدا کنم نوشتههای نامبرده را گرفتم و هر کدام از نظر دقت گذرانیدم و هرچند بر من بسیار دشوار بود از راهی که مدتها پیمودهام بازگردم و باشتباه خود خستوان شوم اما هر قدر اندیشیدم راه فرار بر خود مسدود دیدم و ناچار از خرد خود پیروی نموده دفترچهی اشعار خود را نابود کردم و من گمان میکنم که اگر خود خیام و حافظ و مانند آنان زنده بودند و این سخنان سراپا برهان را میشنیدند از کردار خود پشیمان میشدند و با اینحال جای بسی تعجب است که یک عده مردمان بیکاره و مفتخوار بنام طرفداری از خیام و حافظ با حقایقی که بخامهی نویسندهی پرچم نشر میشود نبرد میکنند. گویا میخواهند برای همیشه تودهی ایرانی بیچاره و درمانده باشد ، گویا میخواهند در تودهی ایرانی حس اعتماد بنفس پیدا نشود وگرنه در پیرامون یک مشت اشعار غیرتکش که یکی از ارکان بیچارگی توده است اینقدر هیاهو نمیکردند.
راستی جا دارد از این آقایانی که سنگ بزرگواری خیام و حافظ را بسینه میزنند پرسش شود که حافظ کدام یک از دردهای تودهی ایرانی را مداوا کرده است ، چه کمکی بما کرده که تا او را بزرگ بدانیم؟.. چرا ما آن خیام خراباتی را که جز درپی بادهگساری نبوده یکی از مفاخر ملی خود بشماریم؟
شما کتاب خیام را بخوانید و بنام غیرت و مردانگی داوری کنید که این خیام را که اینقدر او را بزرگ و محبوب میدانید چه کسی بوده و چه سخنان بیارجی از مخیله بیرون ریخته است؟..
کسی که شب و روز در کنج خرابات مست و لایعقل باشد محصول افکارش بهتر از این نخواهد بود و میتوان گفت که این سخنان استفراغ میخوارگی او بوده است و الاّ مرد باخرد بآفرینش و آیین زندگانی طعنه نمیزند.
لار ـ اسفندیار کاویان
(پرچم روزانه شمارهی 197)
🔸 شادروان جلال فرزانه
نوشتهی پرچم دربارهی این یار دیرین ما (1322) :
آقای جلال فرزانه که از سالهای نخست پیمان با آن آشنا گردیده در این چند سال از این نیکمرد کوششهای فراوان دیده شده و با آنکه در جای دور و تاریکی همچون شهر کرد میزیند و در چنان جایی هواداری از پیمان مایهی هر گونه گزند و آسیب توانستی بود ترسی بخود راه نداده همیشه برواج مهنامه در آنجا کوشیدهاند و کنون نیز میکوشند.
این نمونهای از پاکدلی هر کسی تواند بود که بیهیچ سودی برای خود بآنهمه رنجها شکیبایی نماید.
نوشتهی پرچم دربارهی این یار دیرین ما (1322) :
آقای جلال فرزانه که از سالهای نخست پیمان با آن آشنا گردیده در این چند سال از این نیکمرد کوششهای فراوان دیده شده و با آنکه در جای دور و تاریکی همچون شهر کرد میزیند و در چنان جایی هواداری از پیمان مایهی هر گونه گزند و آسیب توانستی بود ترسی بخود راه نداده همیشه برواج مهنامه در آنجا کوشیدهاند و کنون نیز میکوشند.
این نمونهای از پاکدلی هر کسی تواند بود که بیهیچ سودی برای خود بآنهمه رنجها شکیبایی نماید.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 12)
همان صوفیگری (صوفیگری بمعنی شناختهاش) که خود دکتر یاد کرده مثل نیک دیگری باین سخن میباشد. چنانکه گفتم صوفیگری پدید آمده از پندار است. پلوتینوس و دیگران چون دربارهی روان راه بآمیغها نیافتهاند دنبال پندار را گرفتهاند. ولی بیگمان در رواج این پندار و در پیشرفت آن درمیان مردم چیزهایی از بیرون کارگر بوده.
صوفیگری خود با هوسبازی و خودخواهی و تنبلی آدمی سازگار است. چنانکه گفتم این بکسانی خوشایند است که خود را با خدا یکی پندارند و آنگاه بدستاویز پاک گردانیدن روان (تزکیهی نفس) خود را بخانقاه کشانند و دستگاه مفتخوری درچینند. با یک رشته سخنان پوچی ، هم بمردم برتری فروشند و هم پولهاشان از دستشان ربایند.
از آنسوی در صدههای دوم و سوم هجری که صوفیگری در بغداد ، تختگاه عباسیان ، پدیدار گردیده رو برواج نهاد ، گروهی بدستاویز آنکه عباسیند و از خاندان خلافت میباشند ، و دستهای بنام اینکه علویند و بازماندگان پیغمبر شمرده میشوند ، و کسانی بعنوان اینکه فقیه یا خطیب یا واعظند ، درمیان توده جایگاه برتری برای خود باز کرده بودند و در برابر ایشان صوفیگری دستاویز نیکی برای شِبلیها و بایزیدها و معروفها و حلاجها میبود که اینان نیز برتری پیدا کنند و درمیان توده دستهی برگزیدهای باشند.
اینها مایهی پیشرفت صوفیگری درمیان مسلمانان میگردید و زمان بزمان برواج آن میافزود تا داستان دلگداز تاخت مغول رخ داد ، و این داستان زمینهی گشادهتر دیگری برای پیشرفت و رواج آن (بویژه در ایران که آسیب بیشتر یافته بود) آماده گردانید. زیرا پس از آن داستان ایرانیان و مسلمانان بحالی افتادند که یا بایستی دست بهم دهند و به یک رشته کوششها و جانفشانیهای بزرگ تاریخی برخیزند و مردانه بمغولان درآویخته بکشند و کشته شوند و آنان را از کشور خود بیرون رانند و کینهی ملیونها کشتگان را از ایشان بازجویند و ملیونها زنان و دختران را که مغولان ببردگی برده بودند بازرهانند و یا یکبار چشم از مردانگی و جانفشانی پوشیده و یوغ زیردستی مغولان را بگردن کشیده با پنداربافیها و بهانهسازیهایی ـ از صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و مانند اینها ـ بخود دلداری دهند و اندوههای خود را فراموش گردانند و زندگی بسر برند. بایستی یا آن باشند یا این. چون پیشوایان جانباز و غیرتمندی که آنان را بمردانگی برانگیزند ، نمیداشتند و از اینسو صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری زمینههای آماده میداشت ، خواه و ناخواه این یکی را پذیرفتند و خود را بدامن این اندیشههای پوچ و پست انداختند.
از اینگونه مثالها فراوانست. ولی سخن ما در این نشست بدرازی انجامید. بهتر است بهمین دو مثال بس کنیم و سخن را بپایان رسانیم.
🔸 نشست سوم (تکهی 12)
همان صوفیگری (صوفیگری بمعنی شناختهاش) که خود دکتر یاد کرده مثل نیک دیگری باین سخن میباشد. چنانکه گفتم صوفیگری پدید آمده از پندار است. پلوتینوس و دیگران چون دربارهی روان راه بآمیغها نیافتهاند دنبال پندار را گرفتهاند. ولی بیگمان در رواج این پندار و در پیشرفت آن درمیان مردم چیزهایی از بیرون کارگر بوده.
صوفیگری خود با هوسبازی و خودخواهی و تنبلی آدمی سازگار است. چنانکه گفتم این بکسانی خوشایند است که خود را با خدا یکی پندارند و آنگاه بدستاویز پاک گردانیدن روان (تزکیهی نفس) خود را بخانقاه کشانند و دستگاه مفتخوری درچینند. با یک رشته سخنان پوچی ، هم بمردم برتری فروشند و هم پولهاشان از دستشان ربایند.
از آنسوی در صدههای دوم و سوم هجری که صوفیگری در بغداد ، تختگاه عباسیان ، پدیدار گردیده رو برواج نهاد ، گروهی بدستاویز آنکه عباسیند و از خاندان خلافت میباشند ، و دستهای بنام اینکه علویند و بازماندگان پیغمبر شمرده میشوند ، و کسانی بعنوان اینکه فقیه یا خطیب یا واعظند ، درمیان توده جایگاه برتری برای خود باز کرده بودند و در برابر ایشان صوفیگری دستاویز نیکی برای شِبلیها و بایزیدها و معروفها و حلاجها میبود که اینان نیز برتری پیدا کنند و درمیان توده دستهی برگزیدهای باشند.
اینها مایهی پیشرفت صوفیگری درمیان مسلمانان میگردید و زمان بزمان برواج آن میافزود تا داستان دلگداز تاخت مغول رخ داد ، و این داستان زمینهی گشادهتر دیگری برای پیشرفت و رواج آن (بویژه در ایران که آسیب بیشتر یافته بود) آماده گردانید. زیرا پس از آن داستان ایرانیان و مسلمانان بحالی افتادند که یا بایستی دست بهم دهند و به یک رشته کوششها و جانفشانیهای بزرگ تاریخی برخیزند و مردانه بمغولان درآویخته بکشند و کشته شوند و آنان را از کشور خود بیرون رانند و کینهی ملیونها کشتگان را از ایشان بازجویند و ملیونها زنان و دختران را که مغولان ببردگی برده بودند بازرهانند و یا یکبار چشم از مردانگی و جانفشانی پوشیده و یوغ زیردستی مغولان را بگردن کشیده با پنداربافیها و بهانهسازیهایی ـ از صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و مانند اینها ـ بخود دلداری دهند و اندوههای خود را فراموش گردانند و زندگی بسر برند. بایستی یا آن باشند یا این. چون پیشوایان جانباز و غیرتمندی که آنان را بمردانگی برانگیزند ، نمیداشتند و از اینسو صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری زمینههای آماده میداشت ، خواه و ناخواه این یکی را پذیرفتند و خود را بدامن این اندیشههای پوچ و پست انداختند.
از اینگونه مثالها فراوانست. ولی سخن ما در این نشست بدرازی انجامید. بهتر است بهمین دو مثال بس کنیم و سخن را بپایان رسانیم.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
چرا کسروی را کشتند؟.pdf
3.3 MB
🔶 چرا کسروی را کشتند؟
🖌 نویساد
🔍 چگونگی و انگیزههای کشتن کسروی و دستاندرکاران این جنایت
📊 شمار ساتها : ۷۵
بازپسین پراکنش : اردیبهشت ۱۳۹۹
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🖌 نویساد
🔍 چگونگی و انگیزههای کشتن کسروی و دستاندرکاران این جنایت
📊 شمار ساتها : ۷۵
بازپسین پراکنش : اردیبهشت ۱۳۹۹
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 پشیمانیها و شکوهها
چون بسیاری از چامهبافان سخنفروشی را سرمایهی زندگی خود قرار داده بودند ، هروقت بواسطهی نبودن خریدار (ممدوح خام!) بازارشان از رونق میافتاد زبان بنکوهش «دوران دونپرور» و «روزگار ناسازگار» میگشادند و ای بسا که از کردهی خود پشیمان شده برگذشتهی خویش افسوسها میخوردند و شکوهها و ندبهها میکردند.
دربارهی این نالهها و دریغها شرح زیرین را در صفحهی 116 و 117 ترجمهی کتاب موضوع یادداشت مییابیم «... چنانکه دیوان ظهیر ، انوری ، سلمان پر است از اینگونه شکایات و بالاخره از این صدمات و ناملایمات ، در شعرا از پیشه و شغلشان یک حس تنفری پیدا شده دیدند اگر نتیجهی شعر و شاعری گفتن مدیحه و گرفتن صله است باید آن را جزء رذلترین و سستترین پیشههای دنیا شمرد. اثیرالدین اومانی در یک قصیدهای چنین گفته :
یا رب این قاعدهی شعر بگیتی که نهاد
که چو جمع شعرا خیر دو گیتیش مباد
ای برادر بجهان بدتر از این کاری نیست
هان و هان تا نکنی تکیه بر این بیبنیاد
خود از آن کس چه بکاهد که تو گوئیش بخیل
یا بر آنکس چه فزاید که تواش گوئی راد
کاغذی پر کنی از حشو فرستی بکسی
پس برنجی که مرا کاغذ زر نفرستاد
آن نه خود حجت شرعی نه خط دیوانی است
پس از آن خط بتو چیزیش چرا باید داد
وین چه ژاژ است دگر باره که ابیات مدیح
گر بود هفت فرستی به تقاضا هفتاد
پس بدین هم نشوی قانع و از پی تازی
بسوی خانهی ممدوح چو تیری ز گشاد
همچو آئینه نهی بر در او پیشانی
از تو او شرم کند همچو عروس از داماد
آنچه مقصود ز شعر است چو در گیتی نیست
شاعران را همه زین کار ، خدا توبه دهاد!
ظهیر فاریابی در قدرناشناسی از شعر و شاعری مرثیهای با سوز و گدازی که گفته ، دل سنگ را آب میکند :
گهی لقب نهم آشفته زنگیی را حور
گهی خطاب کنم مست سفلهی را راد
مرا از آنچه که شیرین بسی است در کشمیر
مرا از آنچه که نوشین لبی است در نوشاد
گلی که بشکفد از شعر حاصلش این است
که بنده خوانم خود را و سرو را آزاد
در این زمانه چو فریادرس نمییابم
مرا رسد که رسانم بر آسمان فریاد
انوری در مذمت از شعر و شاعری اشعاری که گفته ما در شرح حال او آن را ذکر نمودیم. در این جا از تذکار این مطلب ناچاریم که تمام این شعرا در مذمت و نکوهش از شعر و شاعری علتی که ذکر کردهاند این است که آن وسیلهی تحصیل مال و ثروت نیست و از آن نمیشود استفادهی مادی نمود و زر بدست آورد ولی افسوس که این نکته بر آنها مخفی بود و نمیدانستند لطیفهای که اطلاق شعر و شاعری بر آن میشود هیچ مربوط بصله و انعام نیست بلکه آن یک آتشی است بخودی خود مشتعل میشود ... ابداً بتحسین و آفرین و بصله و انعام علاقه و ارتباطی ندارد.
البته بر این آقایان بعد از این شکست و ناکامی لازم بود از مدیحهسرائی بکلی صرف نظر کرده خط بطلان روی آن بکشند. لیکن معالتأسف به اثر پستی همت یک طریقهی بدتری بجای آن اختیار نمودند و آن اینست که وقتی که صله و انعام نمییافتند بوسیلهی شعر آن را تقاضا میکردند چنانچه تیرشان از این راه هم بسنگ میخورد شروع بهجو مینمودند. شما انوری را ذیلاً ملاحظه کنید بممدوح خود چه میگوید :
سه بیت رسم بود شاعران طامع را
یکی مدیح دوم قطعهی تقاضائی
اگر بداد ، سوم شکر ور نداد هجا
من آن دو بیت بگفتم دگر چه فرمائی
کمال اسماعیل هجا را وسیلهی کامیابی قرار داده است :
هر آن شاعری کو نباشد هجاگو
چو شیری است چنگال و دندان ندارد
این هجوگوئی در ابتدای امر بهمان شوخی و ظرافت و بذلهگوئی محدود بوده است. مثلاً یک شاعر در هجو طبیبی میگوید :
ملک الموت بشکایت نزد خدا رفت که من یکی را قبض روح میکنم و آقای دکتر جان ده نفر را میگیرد علیهذا :
یا مرا عزل کن از این خدمت
یا ورا خدمتی دگر فرما
لیکن همین ظرافت و بذلهگوئی رفته رفته بالفاظ رکیک و فحش و ناسزا رسید و جای بسی تأسف است که بسیاری از مشاهیر شعرای ایران شهرتشان از همین راه بوده است! ...»
پیمان : بارها میگفتند شبلی نعمانی دربارهی شعر و شاعری بنگارشهای پیمان نزدیک آمده و خواهش میکردند ستایش از آن کتاب در پیمان کرده شود و چون آقای فیضی این یک رشته گفتار را فرستادند بسیار خرسند شدیم و بچاپ آن آغاز کردیم تا در پایان اگر سخنی باشد بنگاریم.
👇
🔸 پشیمانیها و شکوهها
چون بسیاری از چامهبافان سخنفروشی را سرمایهی زندگی خود قرار داده بودند ، هروقت بواسطهی نبودن خریدار (ممدوح خام!) بازارشان از رونق میافتاد زبان بنکوهش «دوران دونپرور» و «روزگار ناسازگار» میگشادند و ای بسا که از کردهی خود پشیمان شده برگذشتهی خویش افسوسها میخوردند و شکوهها و ندبهها میکردند.
دربارهی این نالهها و دریغها شرح زیرین را در صفحهی 116 و 117 ترجمهی کتاب موضوع یادداشت مییابیم «... چنانکه دیوان ظهیر ، انوری ، سلمان پر است از اینگونه شکایات و بالاخره از این صدمات و ناملایمات ، در شعرا از پیشه و شغلشان یک حس تنفری پیدا شده دیدند اگر نتیجهی شعر و شاعری گفتن مدیحه و گرفتن صله است باید آن را جزء رذلترین و سستترین پیشههای دنیا شمرد. اثیرالدین اومانی در یک قصیدهای چنین گفته :
یا رب این قاعدهی شعر بگیتی که نهاد
که چو جمع شعرا خیر دو گیتیش مباد
ای برادر بجهان بدتر از این کاری نیست
هان و هان تا نکنی تکیه بر این بیبنیاد
خود از آن کس چه بکاهد که تو گوئیش بخیل
یا بر آنکس چه فزاید که تواش گوئی راد
کاغذی پر کنی از حشو فرستی بکسی
پس برنجی که مرا کاغذ زر نفرستاد
آن نه خود حجت شرعی نه خط دیوانی است
پس از آن خط بتو چیزیش چرا باید داد
وین چه ژاژ است دگر باره که ابیات مدیح
گر بود هفت فرستی به تقاضا هفتاد
پس بدین هم نشوی قانع و از پی تازی
بسوی خانهی ممدوح چو تیری ز گشاد
همچو آئینه نهی بر در او پیشانی
از تو او شرم کند همچو عروس از داماد
آنچه مقصود ز شعر است چو در گیتی نیست
شاعران را همه زین کار ، خدا توبه دهاد!
ظهیر فاریابی در قدرناشناسی از شعر و شاعری مرثیهای با سوز و گدازی که گفته ، دل سنگ را آب میکند :
گهی لقب نهم آشفته زنگیی را حور
گهی خطاب کنم مست سفلهی را راد
مرا از آنچه که شیرین بسی است در کشمیر
مرا از آنچه که نوشین لبی است در نوشاد
گلی که بشکفد از شعر حاصلش این است
که بنده خوانم خود را و سرو را آزاد
در این زمانه چو فریادرس نمییابم
مرا رسد که رسانم بر آسمان فریاد
انوری در مذمت از شعر و شاعری اشعاری که گفته ما در شرح حال او آن را ذکر نمودیم. در این جا از تذکار این مطلب ناچاریم که تمام این شعرا در مذمت و نکوهش از شعر و شاعری علتی که ذکر کردهاند این است که آن وسیلهی تحصیل مال و ثروت نیست و از آن نمیشود استفادهی مادی نمود و زر بدست آورد ولی افسوس که این نکته بر آنها مخفی بود و نمیدانستند لطیفهای که اطلاق شعر و شاعری بر آن میشود هیچ مربوط بصله و انعام نیست بلکه آن یک آتشی است بخودی خود مشتعل میشود ... ابداً بتحسین و آفرین و بصله و انعام علاقه و ارتباطی ندارد.
البته بر این آقایان بعد از این شکست و ناکامی لازم بود از مدیحهسرائی بکلی صرف نظر کرده خط بطلان روی آن بکشند. لیکن معالتأسف به اثر پستی همت یک طریقهی بدتری بجای آن اختیار نمودند و آن اینست که وقتی که صله و انعام نمییافتند بوسیلهی شعر آن را تقاضا میکردند چنانچه تیرشان از این راه هم بسنگ میخورد شروع بهجو مینمودند. شما انوری را ذیلاً ملاحظه کنید بممدوح خود چه میگوید :
سه بیت رسم بود شاعران طامع را
یکی مدیح دوم قطعهی تقاضائی
اگر بداد ، سوم شکر ور نداد هجا
من آن دو بیت بگفتم دگر چه فرمائی
کمال اسماعیل هجا را وسیلهی کامیابی قرار داده است :
هر آن شاعری کو نباشد هجاگو
چو شیری است چنگال و دندان ندارد
این هجوگوئی در ابتدای امر بهمان شوخی و ظرافت و بذلهگوئی محدود بوده است. مثلاً یک شاعر در هجو طبیبی میگوید :
ملک الموت بشکایت نزد خدا رفت که من یکی را قبض روح میکنم و آقای دکتر جان ده نفر را میگیرد علیهذا :
یا مرا عزل کن از این خدمت
یا ورا خدمتی دگر فرما
لیکن همین ظرافت و بذلهگوئی رفته رفته بالفاظ رکیک و فحش و ناسزا رسید و جای بسی تأسف است که بسیاری از مشاهیر شعرای ایران شهرتشان از همین راه بوده است! ...»
پیمان : بارها میگفتند شبلی نعمانی دربارهی شعر و شاعری بنگارشهای پیمان نزدیک آمده و خواهش میکردند ستایش از آن کتاب در پیمان کرده شود و چون آقای فیضی این یک رشته گفتار را فرستادند بسیار خرسند شدیم و بچاپ آن آغاز کردیم تا در پایان اگر سخنی باشد بنگاریم.
👇
در اینجا همین اندازه مینویسیم که گفتههای ما دربارهی شعر بر سر جای خود هست و هرگز جملهای را ناسنجیده نراندهایم و از آن نخواهیم برگشت برادر ما فیضی که خود شاعر و یکی از فرزندان پاکدل ایرانست نیز همیشه با ما هماندیشه بودهاند و چنین نیست که ما یا ایشان از هر باره با گفتههای شبلی همداستان باشیم.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 4)
به پندارهایی که ستارهشماران پدید آوردهاند باور مردم بیشتر میباشد. چون بنام دانش میباشد و از روی کتاب گفته میشود گمان دیگر کمتر میبرند. ولی میباید گفت : اینها بیپا اندر بیپاست.
در آسمان نه کژدمی هست و نه ماه در آن باشد. دوازده برجی که مینامند داستانش آنست که این فضای بیپایان که بدیدهها همچون تاق کبودی مینماید و ستارگان در آن میخکوب پنداشته میشوند ، چون ماه و خورشید و ستارگان گردنده میگردند ، و هر زمان جای خود را درمیان ستارگان عوض میکنند ، ستارهشناسان باستان برای نشان دادن جایگاه اینان ، کمربندمانندی را از میان آن تاق کبود (یا بگفتهی مردم : آسمان) بدیده گرفته و آن را بدوازده بخش کرده ، و به هر کدام نامی از بره و گاو و شیر و کژدم و دَلو و مانند اینها دادهاند.
اینکه گفته میشود : «قمر در عقرب است» برای نشان دادن جایگاه ماه میباشد ، وگرنه چنانکه گفتیم در آسمان کژدمی نیست ، و آن برج جز انگاری[=فرضی] نمیباشد. ماه نیز هزارها فرسنگ از آن دور است. پس از همهی اینها بودن ماه در فلان برج چه هنایش در کارهای اینجهانی تواند داشت؟!.. چرا باید در آن هنگام بکارهایی نپرداخت؟!.. آیا جز زورگویی و بیشرمی چه دلیلی باینها تواند بود؟!..
در این زمینه بیشرمی شگفتی از نصیرالدین طوسی سر زده که باید همچون دیگر بدنهادیهای [بدذاتی] او بیادها آورده شود. این مرد خود بستارهشماری باوری نمیداشته و بهمین عنوان بهنگامی که هلاکو از همدان آهنگ رفتن بشهر بغداد کرده بود و منجمی با بهانههایی میکوشید او را از رفتن بازدارد ، این مرد با او در پیش هلاکو بسخن پرداخته و دلیلها به بیپایی ستارهشماری یاد کرد و هلاکو را برفتن واداشت. با اینحال خود او کتاب در ستارهشماری نوشته و شعرهایی سروده :
گر کنی میل رفتن حمام
ماه بایست بود در بهرام
بچیزی که باور نمیداشته برای خودنمایی و یا بهر گمراه گردانیدن مردم کتاب دربارهی آن نوشته.
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 4)
به پندارهایی که ستارهشماران پدید آوردهاند باور مردم بیشتر میباشد. چون بنام دانش میباشد و از روی کتاب گفته میشود گمان دیگر کمتر میبرند. ولی میباید گفت : اینها بیپا اندر بیپاست.
در آسمان نه کژدمی هست و نه ماه در آن باشد. دوازده برجی که مینامند داستانش آنست که این فضای بیپایان که بدیدهها همچون تاق کبودی مینماید و ستارگان در آن میخکوب پنداشته میشوند ، چون ماه و خورشید و ستارگان گردنده میگردند ، و هر زمان جای خود را درمیان ستارگان عوض میکنند ، ستارهشناسان باستان برای نشان دادن جایگاه اینان ، کمربندمانندی را از میان آن تاق کبود (یا بگفتهی مردم : آسمان) بدیده گرفته و آن را بدوازده بخش کرده ، و به هر کدام نامی از بره و گاو و شیر و کژدم و دَلو و مانند اینها دادهاند.
اینکه گفته میشود : «قمر در عقرب است» برای نشان دادن جایگاه ماه میباشد ، وگرنه چنانکه گفتیم در آسمان کژدمی نیست ، و آن برج جز انگاری[=فرضی] نمیباشد. ماه نیز هزارها فرسنگ از آن دور است. پس از همهی اینها بودن ماه در فلان برج چه هنایش در کارهای اینجهانی تواند داشت؟!.. چرا باید در آن هنگام بکارهایی نپرداخت؟!.. آیا جز زورگویی و بیشرمی چه دلیلی باینها تواند بود؟!..
در این زمینه بیشرمی شگفتی از نصیرالدین طوسی سر زده که باید همچون دیگر بدنهادیهای [بدذاتی] او بیادها آورده شود. این مرد خود بستارهشماری باوری نمیداشته و بهمین عنوان بهنگامی که هلاکو از همدان آهنگ رفتن بشهر بغداد کرده بود و منجمی با بهانههایی میکوشید او را از رفتن بازدارد ، این مرد با او در پیش هلاکو بسخن پرداخته و دلیلها به بیپایی ستارهشماری یاد کرد و هلاکو را برفتن واداشت. با اینحال خود او کتاب در ستارهشماری نوشته و شعرهایی سروده :
گر کنی میل رفتن حمام
ماه بایست بود در بهرام
بچیزی که باور نمیداشته برای خودنمایی و یا بهر گمراه گردانیدن مردم کتاب دربارهی آن نوشته.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست چهارم (تکهی 1)
در نشست گذشته از کتاب دکتر ارانی ، از رویهی دانشی آن ، سخن راندیم. ولی آن کتاب رویهی دیگری نیز میدارد.
اینکه چیزهای بیرونی در باورهای آدمیان هنایش دارد ، از فلسفهی مادی برخاسته ، و همانا تاریخچهاش آنست که چون در اروپا دانشها پیش رفته و دربارهی زمین و خورشید و ماه و ابر و باران و برف و تگرگ و سرما و گرما و زایش آدمی و رویش کشت و بسیار مانند اینها آگاهیهای روشنی بدست آمده ، دانشمندان دیدهاند اینجهان دستگاهیست همه چیزش از خودش ، و هر کاری در اینجهان پدید آمده از کارهای دیگری میباشد. دیدهاند کارهایی که مردم از خدا میشمارند و بنام او میخوانند (از بارانیدن برف و باران و تگرگ و زایانیدن بچه و بسیار مانند اینها) از خود اینجهان است و سرچشمهی آنها جز در این دستگاه مادی نمیباشد.
از اینجا تکانی در اندیشهها پدید آمده و دیگرگونیهای سختی رخ داده. چیزی که هست کسانی اندکی هم تندتر رفته چنین گفتهاند : «باورها و اندیشههای آدمی نیز چنینست. سرچشمهی آنها نیز از بیرونست». آنگاه رویهی دانشی باین سخن دادهاند و چنانکه دکتر ارانی هم نوشته است بدینسان دلیل آوردهاند :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست».
چون اینان دربارهی دینها بدبین میبودند و آن ناسازگاری آشکار که درمیانهی دینها با دانشهاست ، از ارج دین در نزد اینان بیکبار کاسته بوده ، از اینجا دربارهی دین بسخن درآمده و از روی قاعده خود آنها را نیز پدیدآمده از پیشامدها و سودجوییها و مانند اینها شمردهاند.
سپس چون جنبش کمونیستی نیرو گرفته و دانشمندان و نویسندگان از این گروه پدید آمدهاند ، چون در نزد اینان همهی کوششها و کشاکشهای جهان در راه بسیج دربایستهای زندگانی ، یا بهتر گوییم : در راه خوردن و نوشیدن و پوشیدن و خوابیدن و بهره از خوشیهای زندگی یافتنست و همهی پیشامدهای جهان را جز از این راه نمیشمارند ، در این زمینه نیز همان اندیشه را دنبال کرده دین و فلسفه و صوفیگری و هرچه از اینگونه است بیآنکه جدایی درمیانشان گزارند ، پدیدآمده از نیازمندیهای مادی دانستهاند.
دکتر ارانی نیز در این کتاب پیروی از آن اندیشه کرده و مثلاً باور داشتن بجاویدانی روان و زندگی در جهان دیگر را که درمیان یونانیان پدید آمده بوده ، نتیجهی بینوایی و سختی زندگانی گروه بردگان یونانی شمارده که چون در اینجهان از خوشیها بیبهره میبودهاند ، با این پندارها دلهای خود را خوش گردانیده ، از اندوه خود میکاستهاند. باینمعنی که وادارندهی آنان بچنین باوری همان بینوایی و سختی زندگانیشان میبوده. همچنان پیدایش زردشت و موسا و عیسا و پیغمبر اسلام و هرچه از اینگونه است ، در نزد دکتر پدیدآمده از نیازمندیهای مادی بوده.
🔸 نشست چهارم (تکهی 1)
در نشست گذشته از کتاب دکتر ارانی ، از رویهی دانشی آن ، سخن راندیم. ولی آن کتاب رویهی دیگری نیز میدارد.
اینکه چیزهای بیرونی در باورهای آدمیان هنایش دارد ، از فلسفهی مادی برخاسته ، و همانا تاریخچهاش آنست که چون در اروپا دانشها پیش رفته و دربارهی زمین و خورشید و ماه و ابر و باران و برف و تگرگ و سرما و گرما و زایش آدمی و رویش کشت و بسیار مانند اینها آگاهیهای روشنی بدست آمده ، دانشمندان دیدهاند اینجهان دستگاهیست همه چیزش از خودش ، و هر کاری در اینجهان پدید آمده از کارهای دیگری میباشد. دیدهاند کارهایی که مردم از خدا میشمارند و بنام او میخوانند (از بارانیدن برف و باران و تگرگ و زایانیدن بچه و بسیار مانند اینها) از خود اینجهان است و سرچشمهی آنها جز در این دستگاه مادی نمیباشد.
از اینجا تکانی در اندیشهها پدید آمده و دیگرگونیهای سختی رخ داده. چیزی که هست کسانی اندکی هم تندتر رفته چنین گفتهاند : «باورها و اندیشههای آدمی نیز چنینست. سرچشمهی آنها نیز از بیرونست». آنگاه رویهی دانشی باین سخن دادهاند و چنانکه دکتر ارانی هم نوشته است بدینسان دلیل آوردهاند :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست».
چون اینان دربارهی دینها بدبین میبودند و آن ناسازگاری آشکار که درمیانهی دینها با دانشهاست ، از ارج دین در نزد اینان بیکبار کاسته بوده ، از اینجا دربارهی دین بسخن درآمده و از روی قاعده خود آنها را نیز پدیدآمده از پیشامدها و سودجوییها و مانند اینها شمردهاند.
سپس چون جنبش کمونیستی نیرو گرفته و دانشمندان و نویسندگان از این گروه پدید آمدهاند ، چون در نزد اینان همهی کوششها و کشاکشهای جهان در راه بسیج دربایستهای زندگانی ، یا بهتر گوییم : در راه خوردن و نوشیدن و پوشیدن و خوابیدن و بهره از خوشیهای زندگی یافتنست و همهی پیشامدهای جهان را جز از این راه نمیشمارند ، در این زمینه نیز همان اندیشه را دنبال کرده دین و فلسفه و صوفیگری و هرچه از اینگونه است بیآنکه جدایی درمیانشان گزارند ، پدیدآمده از نیازمندیهای مادی دانستهاند.
دکتر ارانی نیز در این کتاب پیروی از آن اندیشه کرده و مثلاً باور داشتن بجاویدانی روان و زندگی در جهان دیگر را که درمیان یونانیان پدید آمده بوده ، نتیجهی بینوایی و سختی زندگانی گروه بردگان یونانی شمارده که چون در اینجهان از خوشیها بیبهره میبودهاند ، با این پندارها دلهای خود را خوش گردانیده ، از اندوه خود میکاستهاند. باینمعنی که وادارندهی آنان بچنین باوری همان بینوایی و سختی زندگانیشان میبوده. همچنان پیدایش زردشت و موسا و عیسا و پیغمبر اسلام و هرچه از اینگونه است ، در نزد دکتر پدیدآمده از نیازمندیهای مادی بوده.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی یک از چهار)
ناگفته پیداست که مردم کوتاهخرد همیشه با حرف از میدان درمیروند و بیآنکه دست بکنه مطلبی ببرند همینکه چند بار آن را شنیدند خواه ناخواه میپذیرند و اینست که اینگونه کسان در معرض خطر از گفتههای شعرا هستند و از اینکه خردِ توانا ندارند سخنی را که از شاعر میشنوند
«وحی منزل» و «اصل مسلم» میشمارند و ای بسا بیراهیهایی که از این رهگذر بتودهی ما راه یافته و هرکس هرگفته را از یک شاعری که موافق اندیشهی کج خویش یافته ورد زبان خود ساخته است. انکار نکردنی است که جسته جسته شعرهای خوب و سودآور درمیان دیوانهای چامهسرایان ما پیدا میشود ولی دریغ که از یکسو شمارهی این قبیل شعرها خیلی کم و نسبت بچامههای زیانآور غیرقابل اعتناست و از سوی دیگر چون غالب گویندگان با پستی همت و سستی خلق درمیان مردم شهرت یافتهاند از این رو گفتههای ایشان ولو بگفتهی خودشان در شاهوار هم باشد هیچگونه فایدهی نخواهد داشت. مثلاً این شعر :
چون گدائی چیز دیگر نیست جز خواهندگی
هرکه خواهد گر سلیمان است و گر قارون گداست
انصاف را یکی از بهترین و برگزیدهترین ابیات دیوانهای فارسی است ولی افسوس که خود گوینده یک عمر با بیهمتی و سستی و پستی بسر داده و یک دیوان در تملق و چاپلوسی و خواهندگی و گدائی و فحش و ناسزا و دروغ و افترا پرداخته با این حال آیا وقعی بگفتهی او میتوان گزاشت؟!...
همشهریان گرامی من میدانند که نویسنده سالها ستایشگر «صائب تبریزی» بوده و از ایراد خطابه و نوشتن مقاله و حتا ترتیب مسابقههای شعری بنام صائب خودداری نکردهام و در سایهی این کوششها بوده که غالب گوشها بکلمهی صائب آشنا شد و امروزه چندین دبستان و کوچه و مؤسسه و کتابخانه در شهرهای مختلف آذربایجان بنام این شاعر نامیده شده.
چرا این کوششها را میکردم؟ برای اینکه در دیوان او بهترین شعرها را ـ بگمان خودم ـ یافته بودم :
لب سئوال سزاوار بخیه بیشتر است
عبث بخرقهی خود بخیه میزند درویش
دست طمع که پیش کسان باز[دراز؟] میکنی
پل بسته[ای] که بگذری از آبروی خویش
سر زلف تو نباشد سر زلف دگری
از برای دل ما قحط پریشانی نیست
فغان که کاسهی زرین بینیازی را
گرسنهچشمی ما کاسهی گدائی کرد
کنون را قضاوت با خوانندگان ارجمند است که چگونه از این شاعر سلب عقیده کردم و از گفته و کردهی خویش نادم آمدم هنگامی که دیدم «شاعر بلند همت ما» که از محبوب خود نیز ناز کشیدن را عار میپنداشت اجازه داده مرد برای شراب آبروی خود را بریزد.
مریز آبروی خود را مگر برای شراب!
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی یک از چهار)
ناگفته پیداست که مردم کوتاهخرد همیشه با حرف از میدان درمیروند و بیآنکه دست بکنه مطلبی ببرند همینکه چند بار آن را شنیدند خواه ناخواه میپذیرند و اینست که اینگونه کسان در معرض خطر از گفتههای شعرا هستند و از اینکه خردِ توانا ندارند سخنی را که از شاعر میشنوند
«وحی منزل» و «اصل مسلم» میشمارند و ای بسا بیراهیهایی که از این رهگذر بتودهی ما راه یافته و هرکس هرگفته را از یک شاعری که موافق اندیشهی کج خویش یافته ورد زبان خود ساخته است. انکار نکردنی است که جسته جسته شعرهای خوب و سودآور درمیان دیوانهای چامهسرایان ما پیدا میشود ولی دریغ که از یکسو شمارهی این قبیل شعرها خیلی کم و نسبت بچامههای زیانآور غیرقابل اعتناست و از سوی دیگر چون غالب گویندگان با پستی همت و سستی خلق درمیان مردم شهرت یافتهاند از این رو گفتههای ایشان ولو بگفتهی خودشان در شاهوار هم باشد هیچگونه فایدهی نخواهد داشت. مثلاً این شعر :
چون گدائی چیز دیگر نیست جز خواهندگی
هرکه خواهد گر سلیمان است و گر قارون گداست
انصاف را یکی از بهترین و برگزیدهترین ابیات دیوانهای فارسی است ولی افسوس که خود گوینده یک عمر با بیهمتی و سستی و پستی بسر داده و یک دیوان در تملق و چاپلوسی و خواهندگی و گدائی و فحش و ناسزا و دروغ و افترا پرداخته با این حال آیا وقعی بگفتهی او میتوان گزاشت؟!...
همشهریان گرامی من میدانند که نویسنده سالها ستایشگر «صائب تبریزی» بوده و از ایراد خطابه و نوشتن مقاله و حتا ترتیب مسابقههای شعری بنام صائب خودداری نکردهام و در سایهی این کوششها بوده که غالب گوشها بکلمهی صائب آشنا شد و امروزه چندین دبستان و کوچه و مؤسسه و کتابخانه در شهرهای مختلف آذربایجان بنام این شاعر نامیده شده.
چرا این کوششها را میکردم؟ برای اینکه در دیوان او بهترین شعرها را ـ بگمان خودم ـ یافته بودم :
لب سئوال سزاوار بخیه بیشتر است
عبث بخرقهی خود بخیه میزند درویش
دست طمع که پیش کسان باز[دراز؟] میکنی
پل بسته[ای] که بگذری از آبروی خویش
سر زلف تو نباشد سر زلف دگری
از برای دل ما قحط پریشانی نیست
فغان که کاسهی زرین بینیازی را
گرسنهچشمی ما کاسهی گدائی کرد
کنون را قضاوت با خوانندگان ارجمند است که چگونه از این شاعر سلب عقیده کردم و از گفته و کردهی خویش نادم آمدم هنگامی که دیدم «شاعر بلند همت ما» که از محبوب خود نیز ناز کشیدن را عار میپنداشت اجازه داده مرد برای شراب آبروی خود را بریزد.
مریز آبروی خود را مگر برای شراب!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار چهارم : آیا در خواب آینده را توان دید؟.. (تکهی 1)
یکی دیگر از گرفتاریهای مردمان خواب دیدنست. انبوه مردم چنین میدانند که چیزهایی که در خواب میبینند نشان کارهاییست که در بیداری رخ خواهد داد. مثلاً اگر کسی در خواب میبیند که دندانش کنده شد نشان آنست که یکی از خویشانش خواهد مرد. اگر یکی در خواب دید میپرد نشان آنست که بسفر خواهد رفت یا بجایگاه بلندی خواهد رسید.
چنین پیداست که آدمیان از روزی که بودهاند این باور را دربارهی خواب میداشتهاند. و اینست ما داستانهای بسیاری در توریت و کتابهای باستان دیگر در این زمینه مییابیم.
ولی باید دانست خواب یا نمودهایی که پس از خوابیدن ، آدمی را پیدا شود بیشتر دنبالهی اندیشههاییست که پیش از خواب در سر میداشته. بارها رخ دهد که کسی داستانی را که سر شب شنیده و یا دربارهی آن اندیشیده در خواب همان را بیند. کسی که یک جُستار[=مبحث] دشواری را باندیشه سپارده و در دل آن را دنبال میکند ، اگر در همان حال خوابش گیرد چهبسا که در خواب هم آن را دنبال کند ، و چهبسا که به نتیجههای درستی رسد. این را من خود بارها آزمودهام.
گاهی نیز خواب چیزهاییست که آدمی دیده و یا شنیده و چنانست که در بیداری آن را بیاد نمیآورد ، ولی در خواب بخود پدیدار میگردد. چهبسا چند چیز جداگانه بهم آمیخته ، نمود بس شگفتی پیدا کند. بویژه اگر کسی را ترس یا اندوه سختی رو داده که خوابهایش هرچه پریشانتر خواهد گردید.
یک رشته خوابهایی نیز نتیجهی خواهشها و سَهِشهای[=احساساتِ] تنی آدمیست. مردانی که خواهای زنانند بارها در خواب زن بینند. کسی که به یکی خشمناکست بارها در خواب با او به پیکار پردازد.
بیشتر خوابها از اینگونه است. با اینحال (اگر دانشها بپذیرد) ما دور نمیدانیم که کسانی خواب راستی هم ببینند. دور نمیدانیم که در آدمیان (یا در برخی از آنان) یک نیروی نهانی برای دریافت پیشامدهای نزدیک باشد ، و این نیرو گاهی در خواب بکار افتد.
چیزی که هست اینگونه خواب (اگر باشد) از صد ، بلکه از هزار یکیست. آنگاه خواب که راست و ناراست ، هر دو تواند درآمد چه دلگرمی بآن توان داشت؟!.. چنین انگارید [=فرض کنید] کسی در خواب دیده فلان خویشاوند او از سفر آمده ، آیا توان بیگمان بود که خواب راستست و آن خویشاوند از سفر خواهد آمد؟!.. نه آنست که باید بیوسید (1) و دید که آیا او میآید و یا نه ، وآنگاه راست یا ناراست بودن خواب را دانست؟!.. چنین چیزی چه ارجی تواند داشت؟!.. یک مرد خردمند چه دل باین تواند بست؟!..
اینهاست آنچه ما دربارهی خواب میدانیم. ما نمیدانیم خواب چگونه پدید میآید؟!.. نمیدانیم آنچه میخوابد جان یا روان آدمیست. باید این رازها را دانشها روشن گردانند. ما این میدانیم که بخواب ارجی نتوان گزاشت و باوری بآن نتوان داشت.
پابرگی :
1ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن = منتظر بودن ـ ویراینده
🔸 گفتار چهارم : آیا در خواب آینده را توان دید؟.. (تکهی 1)
یکی دیگر از گرفتاریهای مردمان خواب دیدنست. انبوه مردم چنین میدانند که چیزهایی که در خواب میبینند نشان کارهاییست که در بیداری رخ خواهد داد. مثلاً اگر کسی در خواب میبیند که دندانش کنده شد نشان آنست که یکی از خویشانش خواهد مرد. اگر یکی در خواب دید میپرد نشان آنست که بسفر خواهد رفت یا بجایگاه بلندی خواهد رسید.
چنین پیداست که آدمیان از روزی که بودهاند این باور را دربارهی خواب میداشتهاند. و اینست ما داستانهای بسیاری در توریت و کتابهای باستان دیگر در این زمینه مییابیم.
ولی باید دانست خواب یا نمودهایی که پس از خوابیدن ، آدمی را پیدا شود بیشتر دنبالهی اندیشههاییست که پیش از خواب در سر میداشته. بارها رخ دهد که کسی داستانی را که سر شب شنیده و یا دربارهی آن اندیشیده در خواب همان را بیند. کسی که یک جُستار[=مبحث] دشواری را باندیشه سپارده و در دل آن را دنبال میکند ، اگر در همان حال خوابش گیرد چهبسا که در خواب هم آن را دنبال کند ، و چهبسا که به نتیجههای درستی رسد. این را من خود بارها آزمودهام.
گاهی نیز خواب چیزهاییست که آدمی دیده و یا شنیده و چنانست که در بیداری آن را بیاد نمیآورد ، ولی در خواب بخود پدیدار میگردد. چهبسا چند چیز جداگانه بهم آمیخته ، نمود بس شگفتی پیدا کند. بویژه اگر کسی را ترس یا اندوه سختی رو داده که خوابهایش هرچه پریشانتر خواهد گردید.
یک رشته خوابهایی نیز نتیجهی خواهشها و سَهِشهای[=احساساتِ] تنی آدمیست. مردانی که خواهای زنانند بارها در خواب زن بینند. کسی که به یکی خشمناکست بارها در خواب با او به پیکار پردازد.
بیشتر خوابها از اینگونه است. با اینحال (اگر دانشها بپذیرد) ما دور نمیدانیم که کسانی خواب راستی هم ببینند. دور نمیدانیم که در آدمیان (یا در برخی از آنان) یک نیروی نهانی برای دریافت پیشامدهای نزدیک باشد ، و این نیرو گاهی در خواب بکار افتد.
چیزی که هست اینگونه خواب (اگر باشد) از صد ، بلکه از هزار یکیست. آنگاه خواب که راست و ناراست ، هر دو تواند درآمد چه دلگرمی بآن توان داشت؟!.. چنین انگارید [=فرض کنید] کسی در خواب دیده فلان خویشاوند او از سفر آمده ، آیا توان بیگمان بود که خواب راستست و آن خویشاوند از سفر خواهد آمد؟!.. نه آنست که باید بیوسید (1) و دید که آیا او میآید و یا نه ، وآنگاه راست یا ناراست بودن خواب را دانست؟!.. چنین چیزی چه ارجی تواند داشت؟!.. یک مرد خردمند چه دل باین تواند بست؟!..
اینهاست آنچه ما دربارهی خواب میدانیم. ما نمیدانیم خواب چگونه پدید میآید؟!.. نمیدانیم آنچه میخوابد جان یا روان آدمیست. باید این رازها را دانشها روشن گردانند. ما این میدانیم که بخواب ارجی نتوان گزاشت و باوری بآن نتوان داشت.
پابرگی :
1ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن = منتظر بودن ـ ویراینده
🔶 دین و جهان
🔸 نشست چهارم (تکهی 2)
در نشست گذشته در این زمینه سخن رانده آنچه بایستی گفت ، گفتیم و شما بیاد میدارید. اکنون سخن در آنست که یک دسته این نوشتههای دکتر را به رخ ما کشیده ، میخواهند چنین فهمانند که چون سرچشمهی نادانیها و گمراهیهای آدمیان همان نیازمندیها بوده ، ما اگر بزندگانی سامانی دهیم و نیازمندیها را از میان برداریم ، چارهی نادانیها و گمراهیها نیز خواهد بود و بکوشش دیگری نیاز نمیباشد.
بارها دیده شده که با یکی از یاران ما بگفتگو پرداخته ، چنین میگویند : «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خود بخود اصلاح خواهد شد» .. بدینسان میخواهند کوششهای ما را که با گمراهیها و آلودگیهای توده میکنیم و رنجها که میکشیم ، بیهوده نشان داده ، خودشان را که بهیچ کوششی نپرداختهاند ، والاتر و فهمیدهتر از ما بازنمایند. اینست رویهی دیگر گفتگو در پیرامون آن کتاب که باید در این نشست بآن پردازیم.
چنانکه پیداست کوششهای ما باین کسان خوش نمیافتد و اینست هر زمان بهانهی دیگری برای خردهگیری پیدا میکنند. به هر حال این سخنان نیز راست نیست و از چند راه بآن ایراد توان گرفت.
نخست ، چنانکه گفتیم این نه راستست که سرچشمهی گمراهیها و نادانیهایی که ایرانیان و دیگران گرفتارند ، نیازمندیهای مادی یا نابسامانی زندگانیشان بوده. ما بار دیگر یادآوری میکنیم که سرچشمهی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند.
آن سخن را که دکتر ارانی و دیگران گفتهاند ، ما اگر وارونه گردانیده چنین گوییم : «سرچشمهی نیازمندیهای مادی و بینواییهای مردم و نابسامانی زندگانی ایشان گمراهیها و نادانیها بوده که دچار بودهاند (و یا میباشند)» هرآینه براستی نزدیکتر خواهد بود. زیرا چنانکه بارها گفتهایم سرچشمهی بدبختی مردمان ، بیش از همه ، نشناختن آمیغهای زندگانی و نداشتن یک راه خردمندانه است.
دوم ، اگر چنین انگاریم که گفتههای دکتر ارانی و دیگران راستست و این گمراهیها و نادانیها که مردم گرفتارند از نابسامانی زندگانی و از بینواییها پدید آمده ، باز گفتن اینکه «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خودبخود اصلاح خواهد شد» بیجاست. زیرا نادانیها و گمراهیها ، شُوند پیدایش آنها هرچه بوده باشد ، چون درمیان مردم رواج یافته و در زندگانی ریشه دوانیدهاند ، اینست هیچگاه بسامان یافتن زندگانی و از میان برخاستن بینواییها در آنها نخواهد هنایید.
بلکه اگر راستی را خواهیم این نادانیها جلوگیر سامان یافتن زندگانی و از میان برخاستن بینواییها خواهد بود. این چیزها چندان روشنست که من در شگفتم چگونه کسانی اینها را درنمییابند.
🔸 نشست چهارم (تکهی 2)
در نشست گذشته در این زمینه سخن رانده آنچه بایستی گفت ، گفتیم و شما بیاد میدارید. اکنون سخن در آنست که یک دسته این نوشتههای دکتر را به رخ ما کشیده ، میخواهند چنین فهمانند که چون سرچشمهی نادانیها و گمراهیهای آدمیان همان نیازمندیها بوده ، ما اگر بزندگانی سامانی دهیم و نیازمندیها را از میان برداریم ، چارهی نادانیها و گمراهیها نیز خواهد بود و بکوشش دیگری نیاز نمیباشد.
بارها دیده شده که با یکی از یاران ما بگفتگو پرداخته ، چنین میگویند : «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خود بخود اصلاح خواهد شد» .. بدینسان میخواهند کوششهای ما را که با گمراهیها و آلودگیهای توده میکنیم و رنجها که میکشیم ، بیهوده نشان داده ، خودشان را که بهیچ کوششی نپرداختهاند ، والاتر و فهمیدهتر از ما بازنمایند. اینست رویهی دیگر گفتگو در پیرامون آن کتاب که باید در این نشست بآن پردازیم.
چنانکه پیداست کوششهای ما باین کسان خوش نمیافتد و اینست هر زمان بهانهی دیگری برای خردهگیری پیدا میکنند. به هر حال این سخنان نیز راست نیست و از چند راه بآن ایراد توان گرفت.
نخست ، چنانکه گفتیم این نه راستست که سرچشمهی گمراهیها و نادانیهایی که ایرانیان و دیگران گرفتارند ، نیازمندیهای مادی یا نابسامانی زندگانیشان بوده. ما بار دیگر یادآوری میکنیم که سرچشمهی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند.
آن سخن را که دکتر ارانی و دیگران گفتهاند ، ما اگر وارونه گردانیده چنین گوییم : «سرچشمهی نیازمندیهای مادی و بینواییهای مردم و نابسامانی زندگانی ایشان گمراهیها و نادانیها بوده که دچار بودهاند (و یا میباشند)» هرآینه براستی نزدیکتر خواهد بود. زیرا چنانکه بارها گفتهایم سرچشمهی بدبختی مردمان ، بیش از همه ، نشناختن آمیغهای زندگانی و نداشتن یک راه خردمندانه است.
دوم ، اگر چنین انگاریم که گفتههای دکتر ارانی و دیگران راستست و این گمراهیها و نادانیها که مردم گرفتارند از نابسامانی زندگانی و از بینواییها پدید آمده ، باز گفتن اینکه «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خودبخود اصلاح خواهد شد» بیجاست. زیرا نادانیها و گمراهیها ، شُوند پیدایش آنها هرچه بوده باشد ، چون درمیان مردم رواج یافته و در زندگانی ریشه دوانیدهاند ، اینست هیچگاه بسامان یافتن زندگانی و از میان برخاستن بینواییها در آنها نخواهد هنایید.
بلکه اگر راستی را خواهیم این نادانیها جلوگیر سامان یافتن زندگانی و از میان برخاستن بینواییها خواهد بود. این چیزها چندان روشنست که من در شگفتم چگونه کسانی اینها را درنمییابند.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی دو از چهار)
همچنین بجعفرخان وزیر اعظم هندوستان نوشته که احسان آن است که در حق من کنید که اکنون را دور از شمایم و الا شاعران نزدیک بشما البته که مورد لطف و عنایت خواهند بود :
دوردستان را باحسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی بپای خود ثمر میافکند
شرح بیشتر از این را بهنگام دیگر و فرصت بیشتر میگذارم کنون را نوشتهی مؤلف شعر العجم را دربارهی این بدآموزیها و علل آن با اندک کوتاهی میآورم :
«... سلاطین اکثر مطلقالعنان و فعال مایشاء بودند. قوانین مدونه در کار نبود. گاهی اشخاص مظلوم و بیگناه را حکم اعدام میدادند و زمانی مجرمین سخت را که جزای آنها اعدام بود معاف میکردند. این خودسریها بتدریج جزء صفات شاهانه قرار گرفته تا این حد که شعراء آن را جز صفات کمالیهی خدا هم شمردهاند :
به تهدید اگر برکشد تیغ حکم
بمانند کروبیان صمّ و بکم
وگر دردهد یک صلای کرم
عزازیل گوید نصیبی برم
شیخ بعقیدهی خودش بزرگترین صفات خدا را در اینجا ذکر نموده لیکن شما غور کنید که این صفات صفات یک شخصی عادل و دادگستر است یا صفات چنگیز و هولاکو؟... غرض ، طرز حکومت استبدادی و غیر عادلانهی سلاطین اثر بسیار بدی بشاعری بخشیده لباس زشتی بآن پوشانید. شعرا در مثنویات اخلاقی خود هرجا که از قواعد و رسوم درباری و تحبیب و جلب نظر سلطان و تحصیل قرب و منزلت ذکری میشد کلیةً این را خاطر نشان میکردند که اگر پادشاه روز را گفت شب است شما هم بگوئید آری شب است.
اگر شه روز را گوید شب است این
بباید گفت اینک ماه و پروین
اسدی توسی راجع بدربار سلاطین اصول و مراسم آداب ذیل را بما خاطر نشان میکند.
دم پادشاهان امید است و بیم
یکی را سموم و یکی را نسیم
چو رفتی بر شه پرستنده باش
کمر بسته فرمانش را بنده باش
اگرچه نداری گنه پیش شاه
چنان باش پیشش که مرد گناه
اگر دید گستاخوارت به پیش
چنان ترس از او کز بداندیش خویش
همه خوی و کردار او را ستای
چنان دشمنش را نکوهش فزای
نباید شد از خندهی شه دلیر
نه خنده است دندان نمودن ز شیر
آری تعلیم این نوع رقیت و غلامی نتیجهی طرز حکومتی است که بسر بردن در قلمرو آن بغیر این طریقه صعب و دشوار بوده است.
این نوع خیالات و این سنخ عقاید و افکار در شعر و شاعری از سرچشمهی دیگر نیز آب خورده و آن این است که زمانی که بنیامیه شروع باستبداد و حکومت ظالمانه نمودند طبایع سرکش اعراب نتوانستند تحمل کنند ناچار از هر طرف علم طغیان برافراشته بنای آشوب را گذاشتند برای فرو نشاندن نایرهی انقلاب از طرفی مثل حجاج ظالم و سفاکی را روی کار درآوردند و از طرف دیگر پیشوایان ظاهر الصلاح را تعارف و رشوه دادند که مسئلهی قضا و قدر را درمیان مردم اشاعت و انتشار دهند و بعامه تزریق کنند که آنچه در این عالم واقع میشود طبق مشیت و حکم الهی است و از اینرو شکایت از آن شکایت از خداست و همین سبب گردید که معتزله مسئلهی عقل را پیش کشیده بنای ترویج آن را گذاشتند و گفتند خدا عادل است هیچوقت برخلاف عقل کاری نمیکند ... بالاخره اشاعره غالب آمده تعلیمات آنها در تمام دنیای اسلام انتشار پیدا نمود. اصول تعلیمات فرقهی مزبوره از جمله این بود که : « عدل بر خدا لازم نیست ، خلیفه یا امیر مظهر و نمایندهی خداست. تجلیل از او تجلیل از خدا و توهین وی توهین از خدا میباشد». هیچ محتاج بذکر نیست که این تعلیمات آزادی ، دلاوری ، حقیقت و راستگوئی و بالاخره علو نفس و بلندهمتی را که مرکوز طبایع است خاتمه داده بکلی از بین برد. راست است که کتب و رسایل مهمهی اخلاقی در نظم تألیف یافته لیکن مباحث و موضوعات اخلاقی که در اطراف آنها سخنفرسائی یا طبعآزمائی شده فقط و فقط عبارت است از احسان ، تواضع ، حلم ، عفو ، سخاوت ، توبه ، قناعت ، رضا ، تسلیم ، عزلت و انزوا و مانند آن اما در تمام این رسایل و کتب اخلاقی بابی یا عنوانی از حریت و آزادی فکر و حقگوئی و حقیقتجوئی نمیتوان پیدا کرد. همه میدانند که در بیثباتی دنیا و موعظت صدها هزار شعر گفته شده لیکن در آزادیخواهی و شهامت و جسارت و پردلی اگر معانیای پیدا شود انگشتشمار است.
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی دو از چهار)
همچنین بجعفرخان وزیر اعظم هندوستان نوشته که احسان آن است که در حق من کنید که اکنون را دور از شمایم و الا شاعران نزدیک بشما البته که مورد لطف و عنایت خواهند بود :
دوردستان را باحسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی بپای خود ثمر میافکند
شرح بیشتر از این را بهنگام دیگر و فرصت بیشتر میگذارم کنون را نوشتهی مؤلف شعر العجم را دربارهی این بدآموزیها و علل آن با اندک کوتاهی میآورم :
«... سلاطین اکثر مطلقالعنان و فعال مایشاء بودند. قوانین مدونه در کار نبود. گاهی اشخاص مظلوم و بیگناه را حکم اعدام میدادند و زمانی مجرمین سخت را که جزای آنها اعدام بود معاف میکردند. این خودسریها بتدریج جزء صفات شاهانه قرار گرفته تا این حد که شعراء آن را جز صفات کمالیهی خدا هم شمردهاند :
به تهدید اگر برکشد تیغ حکم
بمانند کروبیان صمّ و بکم
وگر دردهد یک صلای کرم
عزازیل گوید نصیبی برم
شیخ بعقیدهی خودش بزرگترین صفات خدا را در اینجا ذکر نموده لیکن شما غور کنید که این صفات صفات یک شخصی عادل و دادگستر است یا صفات چنگیز و هولاکو؟... غرض ، طرز حکومت استبدادی و غیر عادلانهی سلاطین اثر بسیار بدی بشاعری بخشیده لباس زشتی بآن پوشانید. شعرا در مثنویات اخلاقی خود هرجا که از قواعد و رسوم درباری و تحبیب و جلب نظر سلطان و تحصیل قرب و منزلت ذکری میشد کلیةً این را خاطر نشان میکردند که اگر پادشاه روز را گفت شب است شما هم بگوئید آری شب است.
اگر شه روز را گوید شب است این
بباید گفت اینک ماه و پروین
اسدی توسی راجع بدربار سلاطین اصول و مراسم آداب ذیل را بما خاطر نشان میکند.
دم پادشاهان امید است و بیم
یکی را سموم و یکی را نسیم
چو رفتی بر شه پرستنده باش
کمر بسته فرمانش را بنده باش
اگرچه نداری گنه پیش شاه
چنان باش پیشش که مرد گناه
اگر دید گستاخوارت به پیش
چنان ترس از او کز بداندیش خویش
همه خوی و کردار او را ستای
چنان دشمنش را نکوهش فزای
نباید شد از خندهی شه دلیر
نه خنده است دندان نمودن ز شیر
آری تعلیم این نوع رقیت و غلامی نتیجهی طرز حکومتی است که بسر بردن در قلمرو آن بغیر این طریقه صعب و دشوار بوده است.
این نوع خیالات و این سنخ عقاید و افکار در شعر و شاعری از سرچشمهی دیگر نیز آب خورده و آن این است که زمانی که بنیامیه شروع باستبداد و حکومت ظالمانه نمودند طبایع سرکش اعراب نتوانستند تحمل کنند ناچار از هر طرف علم طغیان برافراشته بنای آشوب را گذاشتند برای فرو نشاندن نایرهی انقلاب از طرفی مثل حجاج ظالم و سفاکی را روی کار درآوردند و از طرف دیگر پیشوایان ظاهر الصلاح را تعارف و رشوه دادند که مسئلهی قضا و قدر را درمیان مردم اشاعت و انتشار دهند و بعامه تزریق کنند که آنچه در این عالم واقع میشود طبق مشیت و حکم الهی است و از اینرو شکایت از آن شکایت از خداست و همین سبب گردید که معتزله مسئلهی عقل را پیش کشیده بنای ترویج آن را گذاشتند و گفتند خدا عادل است هیچوقت برخلاف عقل کاری نمیکند ... بالاخره اشاعره غالب آمده تعلیمات آنها در تمام دنیای اسلام انتشار پیدا نمود. اصول تعلیمات فرقهی مزبوره از جمله این بود که : « عدل بر خدا لازم نیست ، خلیفه یا امیر مظهر و نمایندهی خداست. تجلیل از او تجلیل از خدا و توهین وی توهین از خدا میباشد». هیچ محتاج بذکر نیست که این تعلیمات آزادی ، دلاوری ، حقیقت و راستگوئی و بالاخره علو نفس و بلندهمتی را که مرکوز طبایع است خاتمه داده بکلی از بین برد. راست است که کتب و رسایل مهمهی اخلاقی در نظم تألیف یافته لیکن مباحث و موضوعات اخلاقی که در اطراف آنها سخنفرسائی یا طبعآزمائی شده فقط و فقط عبارت است از احسان ، تواضع ، حلم ، عفو ، سخاوت ، توبه ، قناعت ، رضا ، تسلیم ، عزلت و انزوا و مانند آن اما در تمام این رسایل و کتب اخلاقی بابی یا عنوانی از حریت و آزادی فکر و حقگوئی و حقیقتجوئی نمیتوان پیدا کرد. همه میدانند که در بیثباتی دنیا و موعظت صدها هزار شعر گفته شده لیکن در آزادیخواهی و شهامت و جسارت و پردلی اگر معانیای پیدا شود انگشتشمار است.