«فروغی آن دیباچه را بگلستان ـ گلستانی كه برای شاگردان دبیرستان میبوده ـ چرا نوشته؟. آنگاه از عشق سعدی چرا سخن رانده؟!. آیا نمیتوان گمان برد كه خواسته شده جوانان آلودهی آن پستی سعدی گردند؟!.. من با آگاهیهایی كه از رفتار و كردار دستهی بدخواهان میدارم بخود ناسزا نمیشمارم كه چنان گمانی برم. در جایی كه ما میبینیم برای رسوا گردانیدن این توده قمهزنی و زنجیرزنی را پس از رفتن بازمیگردانند[1] ، میبینیم برای رواج گدایی و مفتخواری ، نخستوزیر نوشته بدست نره سید گدا میدهد ، ... با این حال چه جای آنست كه خوشگمان باشیم و خود را از بدگمانی بازداریم؟!».[2]
فروغی در زمان نخستوزیریش به او چنین گفته بود :
«كسی كه میخواهد با سعدی و حافظ مبارزه كند باید قوهی بزرگی داشته باشد».[3]
«ما ریشهی بدبختیهای این توده را بدست آوردیم و یک چیستان[معما] تاریخی را بازنمودیم. سرچشمهی بدبختی ، این کیشها ، این کتابهاست ، این درسهاست ، این روزنامههاست ، این دستگاه فرهنگ نام است.
آری ما این را بدست آورده بآن شدیم که با همهی این چیزها نبرد کنیم و همهی بدآموزیها را براندازیم. چه آنهایی که بنام دین یا کیش رواج یافته ، چه آنهایی که بنام عرفان یا ادبیات پراکنده شده ، چه آنهایی که بنام اندیشههای نوین اروپایی بمیان آمده ـ همه را ریشهکن کنیم».[4]
کسروی دربارهی کسانی که به آنها عنوان «مفاخر ملی» دادهاند چنین میگوید :
«آن كسان چه كردهاند كه بزرگ شدهاند؟! آیا كسی با سخنان پریشان و پراكنده و ضد هم بزرگ میشود؟! آیا كسی كه در زمان مغول زیسته و در آن روزگار اندوه و شیون خاندانها ، كمترین تأثّری از خود نشان نداده بلكه همه دم از خوشی و یارپرستی زده و بالاخره زبان بستایش آباقاخان (ایلخانی) گشاده بزرگ تواند بود؟!.. از اینگونه پرسشها میكنیم درمانده میگوید : اگر اینها بزرگ نیستند پس چرا شرقشناسان اینهمه تجلیل آنها را مینمایند؟! میگویم : شرقشناسان میخواهند شما را اغفال كنند و نگزارند از آلودگیهای زمان مغول بیرون آیید. شما باید خودتان بیندیشید و بفهمید كه سود و زیانتان چیست».[5]
او در کتابهای خود شرح داده که چگونه دولتهای اروپایی ، از خرافات و مذاهب رایج درمیان تودههای شرقی استفاده میکنند و میکوشند شرقیان را سرگرم ساخته و در نادانی و خرافات نگهدارند.
با اشاره به «اوقاف گیب» که یک بنیاد انگلیسی چاپ کتابهای کهن شرقیست ، میپرسد :
«چرا یك انگلیسی پولی از خود بیرون ریزد كه كتابهای شرقی را بچاپ رسانند؟!. اگر خواستش نیكوكاری میبوده چرا نگفته از آن پول بیمارستان بسازند ، یا در راه رواج دانشها درمیان شرقیان بكار برند؟!. دوم آیا پرفسور براون زیان صوفیگری را (بویژه بشرقیان) نمیدانسته؟!. آیا چنین گمانی توان برد؟!.»[6]
[1] : در زمان رضاشاه قمهزنی و زنجیرزنی و نمایشهای بیخردانهی محرم ممنوع بود ولی پس از شهریور 1320 و رفتن او با دست وزیران خائن بازگردانیده شد.
[2] : کتاب «در پیرامون ادبیات»
[3] : همان
[4] : کتاب «دادگاه»
[5] : روزنامهی «پرچم» ش 126
[6] : کتاب در پیرامون «ادبیات»
فروغی در زمان نخستوزیریش به او چنین گفته بود :
«كسی كه میخواهد با سعدی و حافظ مبارزه كند باید قوهی بزرگی داشته باشد».[3]
«ما ریشهی بدبختیهای این توده را بدست آوردیم و یک چیستان[معما] تاریخی را بازنمودیم. سرچشمهی بدبختی ، این کیشها ، این کتابهاست ، این درسهاست ، این روزنامههاست ، این دستگاه فرهنگ نام است.
آری ما این را بدست آورده بآن شدیم که با همهی این چیزها نبرد کنیم و همهی بدآموزیها را براندازیم. چه آنهایی که بنام دین یا کیش رواج یافته ، چه آنهایی که بنام عرفان یا ادبیات پراکنده شده ، چه آنهایی که بنام اندیشههای نوین اروپایی بمیان آمده ـ همه را ریشهکن کنیم».[4]
کسروی دربارهی کسانی که به آنها عنوان «مفاخر ملی» دادهاند چنین میگوید :
«آن كسان چه كردهاند كه بزرگ شدهاند؟! آیا كسی با سخنان پریشان و پراكنده و ضد هم بزرگ میشود؟! آیا كسی كه در زمان مغول زیسته و در آن روزگار اندوه و شیون خاندانها ، كمترین تأثّری از خود نشان نداده بلكه همه دم از خوشی و یارپرستی زده و بالاخره زبان بستایش آباقاخان (ایلخانی) گشاده بزرگ تواند بود؟!.. از اینگونه پرسشها میكنیم درمانده میگوید : اگر اینها بزرگ نیستند پس چرا شرقشناسان اینهمه تجلیل آنها را مینمایند؟! میگویم : شرقشناسان میخواهند شما را اغفال كنند و نگزارند از آلودگیهای زمان مغول بیرون آیید. شما باید خودتان بیندیشید و بفهمید كه سود و زیانتان چیست».[5]
او در کتابهای خود شرح داده که چگونه دولتهای اروپایی ، از خرافات و مذاهب رایج درمیان تودههای شرقی استفاده میکنند و میکوشند شرقیان را سرگرم ساخته و در نادانی و خرافات نگهدارند.
با اشاره به «اوقاف گیب» که یک بنیاد انگلیسی چاپ کتابهای کهن شرقیست ، میپرسد :
«چرا یك انگلیسی پولی از خود بیرون ریزد كه كتابهای شرقی را بچاپ رسانند؟!. اگر خواستش نیكوكاری میبوده چرا نگفته از آن پول بیمارستان بسازند ، یا در راه رواج دانشها درمیان شرقیان بكار برند؟!. دوم آیا پرفسور براون زیان صوفیگری را (بویژه بشرقیان) نمیدانسته؟!. آیا چنین گمانی توان برد؟!.»[6]
[1] : در زمان رضاشاه قمهزنی و زنجیرزنی و نمایشهای بیخردانهی محرم ممنوع بود ولی پس از شهریور 1320 و رفتن او با دست وزیران خائن بازگردانیده شد.
[2] : کتاب «در پیرامون ادبیات»
[3] : همان
[4] : کتاب «دادگاه»
[5] : روزنامهی «پرچم» ش 126
[6] : کتاب در پیرامون «ادبیات»
پرفسور ادوارد براون در رخت ایرانی
کتابهایی که «اوقاف گیب» چاپ و به ایرانیان «ارمغان» گردانیده.
کتابهایی که «اوقاف گیب» چاپ و به ایرانیان «ارمغان» گردانیده.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 خردهگیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن به چیست؟ (تکهی دو)
شخص بصیر و بینا کسی را میگویند که از هر مسموع و مشهودی پندی گیرد و راهی برای پیشروی خود در حیات اجتماعی پیدا نماید آیا آنچه علما و فقهای ما تا بحال گفتهاند عملاً نیز انجام دادهاند؟ از اینقرار ما نباید بگفتهی هیچکس نه پدر نه معلم نه مربی گوش بدهیم برای اینکه آنچه بما میگویند خودشان انجام نمیدهند این یک اندیشهی غلط و ناروائی است و نباید سد راه تعلیم و تربیت ما گردد خیلی جای تعجب است شما آقای فیضی مدتها زحمت کشیده و ابیات اخلاقی و حکمی صائب را از میان دیوان قطور او بیرون آوردید آنگاه بمجردی که چشمتان به یک مصراع کوچک (مریز آبروی خود مگر برای شراب) میافتد همه را بر طاق نسیان زده و بیفایده و مهمل میانگارید. آیا آنهمه گفتار نغز و شیرین بر اثر این یک مصراع که معلوم نیست شاعر روی چه اصل و خیالی گفته است از پیرایهی صحت و درستی عاری میگردد؟ زهی بیانصافی و حقناشناسی! من نمیگویم این مصراع یک شعر خوبی است ولی حرفم این است که برای استفاده از اشعار خوب دیگر او مانعی بوجود نمیآورد. شما که باعتقاد خود دیوان صائب را زیر و رو کرده و بوسیلهی خطابهها و مقالات اسباب شهرت او شدهاید آیا اشعاری دربارهی مذمت شراب و میخوارگی در آن نیافتهاید؟! اگر راست میگوئید میخواستید آنگونه اشعار را بکار بندید. سخن بیمغز و نارسا را دوام و بقائی در اذهان مردمان نیست. ببینید همان صائب بیآبرو و فرومایه و متملق و شرابخوار (بقول آقای فیضی) دربارهی شراب چه میگوید :
شکر بزهر و نوش به نشتر که داده است
از دل مبر حلاوت ایمان ز آب تلخ
اینجا بآب توبه لب از زنگ می بشوی
در حشر مشنو از لب رضوان جواب تلخ
و در جای دیگر در مذمت شراب و شرابخوارگی میفرماید :
عقل ضعیف خویش نگه دار از شراب
در زیر بال موج منه بیضه چون حباب
سر پنجهی شراب زدن کار عقل نیست
عقل بشر چو برف ، شرابست آفتاب
شیر است عقل ، بادهی گلرنگ آتش است
رسمیست شیر را که کند ز آتش اجتناب
در مغرب زوال شود آفتاب شرم
چون سر کشد ز مشرق مینای می شراب
سیلاب فتنه از دل جم جوش میزند
یونان عقل چون بکشد سر بزیر آب
دل خانهی خداست چو مصحف عزیز دار
زان پیشتر که سیل شرابش کند خراب
در هرحال اینگونه اشعار در مذمت شراب و کارهای نکوهیدهی دیگر بسیار است آیا بجرم اینکه صائب بیچاره روی تأثرات و افکاری بعضی حرفها زده است باید از حرفهای حسابی دیگر او نیز چشم پوشید و همه را پوچ و مهمل انگاشت؟ بدیهی است اینطور نیست و همچنان که سعدی میگوید :
گوهر اگر در خلاب افتد همچنان نفیس است. سخن نغز و رسا نیز در همه حال تأثیر خود را میبخشد و هیچگاه و در تحت هیچ عنوانی از ارزش و قیمت آن کاسته نمیشود کلام نکوهیده و نارسا نیز بخودی خود از بین میرود چنانکه حق تعالی در قرآن مجید میفرماید (أَلَمْ تَرَ کیفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کلِمَةً طَیبَةً کشَجَرَةٍ طَیبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ وَ مَثَلُ کلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ) (1) سخن من در این موضوع بپایان رسید ولی هنوز یک چیز باقی است و آن دفاع مختصری است از صائب تبریزی که آقای فیضی به بیانصافی و ناعدالتی دربارهی او قضاوت کردهاند. صائب تبریزی هیچگاه دارای چنان صفات رذیلهای نبوده است که ایشان با آن آب و تاب نام بردهاند. صائب همچنانکه خود میگوید یک شاعر بلندهمت و آزادهطبع و بزرگمنشی بوده و برخلاف رویهی عمومی شعرا و ادعای آقای فیضی کمتر بمدح و ستایش و تملق و چاپلوسی پرداخته. شما خیلی کم و بندرت در دیوان او با این قبیل اشعار مقابل میشوید از اینها گذشته شعری را که آقای فیضی دلیل بر پست همتی او گرفتهاند هرگز آن معنی را دربر ندارد و اگر هم بر فرض چیزی از ظفرخان هندی خواسته باشد دلیل بر فرومایگی طبع او نیست و خود آن شعر در حد خود دارای یک معنی بزرگ و یک نکتهی مهم اخلاقی میباشد.
دوردستان را باحسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی بپای خود ثمر میافکند
پابرگی :
1ـ معنی آنکه : آیا ندیدی خدا چگونه مثل زد گفته پاکیزه همچون درختِ پاکیزه است ریشهاش در زمین پایدار و شاخهاش بر آسمان بلند میباشد و گفته پلید همچون درختِ پلید است که از روی زمین کنده میشود و پایداری نمیتواند ـ سورهی ابراهیم آیههای 24 و 26
🔸 خردهگیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن به چیست؟ (تکهی دو)
شخص بصیر و بینا کسی را میگویند که از هر مسموع و مشهودی پندی گیرد و راهی برای پیشروی خود در حیات اجتماعی پیدا نماید آیا آنچه علما و فقهای ما تا بحال گفتهاند عملاً نیز انجام دادهاند؟ از اینقرار ما نباید بگفتهی هیچکس نه پدر نه معلم نه مربی گوش بدهیم برای اینکه آنچه بما میگویند خودشان انجام نمیدهند این یک اندیشهی غلط و ناروائی است و نباید سد راه تعلیم و تربیت ما گردد خیلی جای تعجب است شما آقای فیضی مدتها زحمت کشیده و ابیات اخلاقی و حکمی صائب را از میان دیوان قطور او بیرون آوردید آنگاه بمجردی که چشمتان به یک مصراع کوچک (مریز آبروی خود مگر برای شراب) میافتد همه را بر طاق نسیان زده و بیفایده و مهمل میانگارید. آیا آنهمه گفتار نغز و شیرین بر اثر این یک مصراع که معلوم نیست شاعر روی چه اصل و خیالی گفته است از پیرایهی صحت و درستی عاری میگردد؟ زهی بیانصافی و حقناشناسی! من نمیگویم این مصراع یک شعر خوبی است ولی حرفم این است که برای استفاده از اشعار خوب دیگر او مانعی بوجود نمیآورد. شما که باعتقاد خود دیوان صائب را زیر و رو کرده و بوسیلهی خطابهها و مقالات اسباب شهرت او شدهاید آیا اشعاری دربارهی مذمت شراب و میخوارگی در آن نیافتهاید؟! اگر راست میگوئید میخواستید آنگونه اشعار را بکار بندید. سخن بیمغز و نارسا را دوام و بقائی در اذهان مردمان نیست. ببینید همان صائب بیآبرو و فرومایه و متملق و شرابخوار (بقول آقای فیضی) دربارهی شراب چه میگوید :
شکر بزهر و نوش به نشتر که داده است
از دل مبر حلاوت ایمان ز آب تلخ
اینجا بآب توبه لب از زنگ می بشوی
در حشر مشنو از لب رضوان جواب تلخ
و در جای دیگر در مذمت شراب و شرابخوارگی میفرماید :
عقل ضعیف خویش نگه دار از شراب
در زیر بال موج منه بیضه چون حباب
سر پنجهی شراب زدن کار عقل نیست
عقل بشر چو برف ، شرابست آفتاب
شیر است عقل ، بادهی گلرنگ آتش است
رسمیست شیر را که کند ز آتش اجتناب
در مغرب زوال شود آفتاب شرم
چون سر کشد ز مشرق مینای می شراب
سیلاب فتنه از دل جم جوش میزند
یونان عقل چون بکشد سر بزیر آب
دل خانهی خداست چو مصحف عزیز دار
زان پیشتر که سیل شرابش کند خراب
در هرحال اینگونه اشعار در مذمت شراب و کارهای نکوهیدهی دیگر بسیار است آیا بجرم اینکه صائب بیچاره روی تأثرات و افکاری بعضی حرفها زده است باید از حرفهای حسابی دیگر او نیز چشم پوشید و همه را پوچ و مهمل انگاشت؟ بدیهی است اینطور نیست و همچنان که سعدی میگوید :
گوهر اگر در خلاب افتد همچنان نفیس است. سخن نغز و رسا نیز در همه حال تأثیر خود را میبخشد و هیچگاه و در تحت هیچ عنوانی از ارزش و قیمت آن کاسته نمیشود کلام نکوهیده و نارسا نیز بخودی خود از بین میرود چنانکه حق تعالی در قرآن مجید میفرماید (أَلَمْ تَرَ کیفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کلِمَةً طَیبَةً کشَجَرَةٍ طَیبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ وَ مَثَلُ کلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ) (1) سخن من در این موضوع بپایان رسید ولی هنوز یک چیز باقی است و آن دفاع مختصری است از صائب تبریزی که آقای فیضی به بیانصافی و ناعدالتی دربارهی او قضاوت کردهاند. صائب تبریزی هیچگاه دارای چنان صفات رذیلهای نبوده است که ایشان با آن آب و تاب نام بردهاند. صائب همچنانکه خود میگوید یک شاعر بلندهمت و آزادهطبع و بزرگمنشی بوده و برخلاف رویهی عمومی شعرا و ادعای آقای فیضی کمتر بمدح و ستایش و تملق و چاپلوسی پرداخته. شما خیلی کم و بندرت در دیوان او با این قبیل اشعار مقابل میشوید از اینها گذشته شعری را که آقای فیضی دلیل بر پست همتی او گرفتهاند هرگز آن معنی را دربر ندارد و اگر هم بر فرض چیزی از ظفرخان هندی خواسته باشد دلیل بر فرومایگی طبع او نیست و خود آن شعر در حد خود دارای یک معنی بزرگ و یک نکتهی مهم اخلاقی میباشد.
دوردستان را باحسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی بپای خود ثمر میافکند
پابرگی :
1ـ معنی آنکه : آیا ندیدی خدا چگونه مثل زد گفته پاکیزه همچون درختِ پاکیزه است ریشهاش در زمین پایدار و شاخهاش بر آسمان بلند میباشد و گفته پلید همچون درختِ پلید است که از روی زمین کنده میشود و پایداری نمیتواند ـ سورهی ابراهیم آیههای 24 و 26
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار ششم : آیا رشتهی کارها در دست خود آدمیان نیست؟.. (تکهی 1)
یکی دیگر از پندارها که میباید آن را بزرگتر و بدتر شماریم پندار بخت و سرنوشت و مانند اینهاست. از باستانزمان مردمان چون یکی را در زندگانی فیروز و دیگری را نافیروز یافته و شُوندهای کارها را نمیدانستهاند باین پندار شدهاند که آدمیان برخی خوشبخت و برخی بدبخت باشند. این پندار از باستانترین زمانها پیدا شده و درمیان همهی تودهها رواج میدارد.
سپس چون دین و خداشناسی رواج گرفته دینداران همهی کارها را از خدا شمارده دربارهی فیروزی و نافیروزی آدمی پندار سرنوشت را پدید آوردهاند : «خدا هر که را باینجهان میفرستد هر آنچه بسرش خواهد گذشت در پیشانی او نوشته شده».
سپس که ستارهشماری رواج یافته ستارهشماران به پندار رنگ دیگری دادهاند. در پندار آنان کارهای اینجهان همه از گردش ستارگان گردنده و از دوری و نزدیکی آنان بیکدیگر برمیخیزد ، و فیروزی و نافیروزی هر کسی در زندگانی ، نتیجهی «طالع» او (حال ستارگان در هنگام زاییدن او) میباشد.
سپس در اسلام گفتگوی «لوح محفوظ» بمیان آمده و جملههایی از قرآن که درست فهمیده نشده عنوانی گردیده و انبوهی از مسلمانان همهی کارها را از خدا دانسته مردمان را در زندگانی دارای هیچ اختیاری نشماردهاند.
رویهمرفته چند گونه گمراهی از کهنه و نو بهم آمیخته و یک پندار بسیار زیانآوری درمیان مردمان ـ بویژه ایرانیان و مسلمانان ـ رواج داده شده.
از اینرو این پندار بسیار ریشهدار است. زیرا از یکسو با زبانهای گوناگونی گفته شده و با نامهای گوناگونی ـ از بخت و سرنوشت و قضا و قدر و قسمت و طالع و مانند اینها ـ خوانده گردیده. از یکسو رنگ خداشناسی و دینداری بآن داده شده و انبوهی چنین دانستهاند که اگر نپذیرند خدا را نشناختهاند. در کتابها صدها حدیث و جمله در این باره نوشته شده : «عَبْدِی تُرِیدُ وَ اُرِیدُ وَ لَا یَکُونُ إلَّا مَا اُرِیدُ» ، «عرفتالله بِفَسْخِ العَزائم» ، «السعید سعید فی بطن امه الشقی شقی فی بطن امه» ، «الرزق مقسوم»
از اینسو نیز شاعران که با پستی و تنبلی زیسته با تنگدستی میگذرانیدهاند این پندار دستاویز نیکی در دست آنان میبوده ، و خود زمینهی پهناوری برای یاوهگویی و سخنبافی بروی آنان میگشاده. اینست در این زمینه بیش از هر زمینهی دیگری بسخنبافی پرداخته در بیهودهگویی اندازه نشناختهاند.
بلی قضاست بهر نیک و بد عنانکش خلق
بدین دلیل که تدبیرها جمله خطاست
کسی ز چون و چرا دم نمیتواند زد
که نقشبند حوادث و رای چون و چراست
شاعرکی که با تهیدستی و گدایی با پادشاهان و توانگران دعوای همسری[=همشأنی] میداشته افسانهی «الرزق مقسوم» برای او دستاویز نیکی میبوده :
ما آبروی فقر و قناعت نمیبریم
با پادشه بگوی که روزی مقرر است
مردک پی کاری نرفته و روز با یاوهبافی میگذرانیده و آنگاه بهانه آورده و چنین میگفته :
گر زمین را بآسمان دوزی
ندهندت زیاده از روزی
گاهی چنین وانمودهاند که باور نداشتن بقضا و قدر و بخت و قسمت ، خدا را نشناختن و بدستگاه او گردن نگزاردنست. یکی از آنان گفته :
خدا را ندانست و طاعت نکرد
که بر بخت و روزی قناعت نکرد
🔸 گفتار ششم : آیا رشتهی کارها در دست خود آدمیان نیست؟.. (تکهی 1)
یکی دیگر از پندارها که میباید آن را بزرگتر و بدتر شماریم پندار بخت و سرنوشت و مانند اینهاست. از باستانزمان مردمان چون یکی را در زندگانی فیروز و دیگری را نافیروز یافته و شُوندهای کارها را نمیدانستهاند باین پندار شدهاند که آدمیان برخی خوشبخت و برخی بدبخت باشند. این پندار از باستانترین زمانها پیدا شده و درمیان همهی تودهها رواج میدارد.
سپس چون دین و خداشناسی رواج گرفته دینداران همهی کارها را از خدا شمارده دربارهی فیروزی و نافیروزی آدمی پندار سرنوشت را پدید آوردهاند : «خدا هر که را باینجهان میفرستد هر آنچه بسرش خواهد گذشت در پیشانی او نوشته شده».
سپس که ستارهشماری رواج یافته ستارهشماران به پندار رنگ دیگری دادهاند. در پندار آنان کارهای اینجهان همه از گردش ستارگان گردنده و از دوری و نزدیکی آنان بیکدیگر برمیخیزد ، و فیروزی و نافیروزی هر کسی در زندگانی ، نتیجهی «طالع» او (حال ستارگان در هنگام زاییدن او) میباشد.
سپس در اسلام گفتگوی «لوح محفوظ» بمیان آمده و جملههایی از قرآن که درست فهمیده نشده عنوانی گردیده و انبوهی از مسلمانان همهی کارها را از خدا دانسته مردمان را در زندگانی دارای هیچ اختیاری نشماردهاند.
رویهمرفته چند گونه گمراهی از کهنه و نو بهم آمیخته و یک پندار بسیار زیانآوری درمیان مردمان ـ بویژه ایرانیان و مسلمانان ـ رواج داده شده.
از اینرو این پندار بسیار ریشهدار است. زیرا از یکسو با زبانهای گوناگونی گفته شده و با نامهای گوناگونی ـ از بخت و سرنوشت و قضا و قدر و قسمت و طالع و مانند اینها ـ خوانده گردیده. از یکسو رنگ خداشناسی و دینداری بآن داده شده و انبوهی چنین دانستهاند که اگر نپذیرند خدا را نشناختهاند. در کتابها صدها حدیث و جمله در این باره نوشته شده : «عَبْدِی تُرِیدُ وَ اُرِیدُ وَ لَا یَکُونُ إلَّا مَا اُرِیدُ» ، «عرفتالله بِفَسْخِ العَزائم» ، «السعید سعید فی بطن امه الشقی شقی فی بطن امه» ، «الرزق مقسوم»
از اینسو نیز شاعران که با پستی و تنبلی زیسته با تنگدستی میگذرانیدهاند این پندار دستاویز نیکی در دست آنان میبوده ، و خود زمینهی پهناوری برای یاوهگویی و سخنبافی بروی آنان میگشاده. اینست در این زمینه بیش از هر زمینهی دیگری بسخنبافی پرداخته در بیهودهگویی اندازه نشناختهاند.
بلی قضاست بهر نیک و بد عنانکش خلق
بدین دلیل که تدبیرها جمله خطاست
کسی ز چون و چرا دم نمیتواند زد
که نقشبند حوادث و رای چون و چراست
شاعرکی که با تهیدستی و گدایی با پادشاهان و توانگران دعوای همسری[=همشأنی] میداشته افسانهی «الرزق مقسوم» برای او دستاویز نیکی میبوده :
ما آبروی فقر و قناعت نمیبریم
با پادشه بگوی که روزی مقرر است
مردک پی کاری نرفته و روز با یاوهبافی میگذرانیده و آنگاه بهانه آورده و چنین میگفته :
گر زمین را بآسمان دوزی
ندهندت زیاده از روزی
گاهی چنین وانمودهاند که باور نداشتن بقضا و قدر و بخت و قسمت ، خدا را نشناختن و بدستگاه او گردن نگزاردنست. یکی از آنان گفته :
خدا را ندانست و طاعت نکرد
که بر بخت و روزی قناعت نکرد