پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
کسروی فرصت دفاع از خود نمی‌یابد و با زخم یک گلوله و بیست‌ و چند زخم چاقو جان می‌سپارد. این هنگام حدادپور که بدفاع ازو وارد اتاق می‌گردد ، با تپانچه‌اش یک گلوله به پای یکی از جانیان و گلوله‌‌ای هم بدست جانی دیگر می‌زند که آنها را زخمی می‌گرداند. ولی او را نیز با ضربات چاقو و گویا یک تیر به پهلویش می‌کشند.
در جریان ترور صدای 4 تیر شنیده شده.

جانیان با خیال آسوده با قمه و چاقو شکم کسروی را می‌درند و ضربات دیگری فرود می‌آورند.

سپس جانیان از اتاق بیرون آمده در حالی كه كاردهای خون‌آلود در دست داشته‌اند عربده‌کشان از پله‌های كاخ پایین می‌آیند و از جلو افسران ارتش و شهربانی و سربازان محافظ زندانیان و چند نفر پاسبانان کاخ که در راهروها بودند می‌گذرند. سپس زخمیها به همراه همدستانشان با آسودگی سوار درشكه شده به بیمارستان سینا رفته و پس از درمانهای اولیه ، خودشان آزادانه به بیمارستان نجمیه می‌روند.
ساعت یک و نیم بعد از ظهر یک ناشناس با تلفن به آگاهی خبر می‌دهد. پس یک کارآگاه همراه مأموران شهربانی به بیمارستان نجمیه رفته دو نفر زخمی یاد شده که دو برادر بنامهای سید علی‌محمد و سید حسین امامی بودند را با همدستشان علی فدایی دستگیر می‌کنند.

در شهربانی دستگیر شدگان بجنایت خود اعتراف می‌كنند.

در معاینه‌ها آشكار گردید كه كسروی دست کم یك گلوله و 28 زخم چاقو و حدادپور چهار پنج زخم چاقو و گویا یک گلوله خورده‌اند كه هر یك از زخمها برای كشتن كافی بوده ‌است.

جنایتکاران دست کم 15 تن بوده‌اند. برخی مانند جواد مظفری (معروف به جواد ساعت ساز) هیچگاه دستگیر نشدند و تنها 7 تن به جرم مباشرت در قتل دستگیر می‌شوند.

هفت تن جانیان دستگیرشده اینها بوده‌اند :
1ـ حسن فرزند نصرالله ، شهرت : صادقی ، شغل : همردیف گروهبان 3 در اداره‌ی تسلیحات ارتش سن : 21 سال ، اهل تهران ، ساکن بخش 6 ، آب انبار حاجی نوروزعلی ، منزل میرزا نصرالله
2ـ علی فرزند اسماعیل ، شهرت : فدایی ، شغل : شاگرد سیگاری ، سن : 26 ، اهل تهران ، ساکن بخش 6 ، کوچه‌ی دادرسی ، منزل انوری
3ـ رضا فرزند احمد ، شهرت : گنج بخش ، شغل : مداح ، سن 24 ، اهل تهران ، ساکن بخش 6 ، بازارچه‌ی عصاری
4ـ رضا فرزند محمد ، شهرت : الماسیان ، شغل : مداح ، سن : 24 ، اهل تهران ساکن بخش 6 ، خیابان مولوی کاشی 823
5ـ حسین فرزند نصرالله ، شهرت : صادقی ، شغل : گروهبان ، سن 24 سال ، اهل تهران ، ساکن بخش 6 ، آب انبار حاج نوروزعلی
6ـ سید حسین فرزند سید حسن ، شهرت : امامی ، شغل : تحصیلدار ، اهل تهران ، بخش 7 ، میدان شاه ، کوچه‌ی شترداران ، منزل آقا سیدحسن امامی ، سن 19
7ـ سید علی‌محمد فرزند سید حسن ، شهرت : امامی ، اهل تهران ، ساکن بخش 7 ، میدان شاه ، کوچه‌ی شترداران

درمیان دستگیر شدگان دو ارتشی بنام صادقی بوده‌اند که گمان می‌رود نخست آنها با اسلحه‌ی گرم کسروی را می‌کشند و آنگاه برادران امامی به قصابی می‌پردازند. جانیان و مباشران قتل از این تیپها بوده‌اند : گروهبان ارتش ، مداح ، شاگرد و دلال بازار ، ساعت‌ساز ، اوباش و چاقوکشهای خیابان اسماعیل بزّاز (مولوی).

در زمان حکومت سابق ، دست‌اندرکاران قتل کسروی اعم از محرکان و آمران جنایت که آخوندها و سیاستمداران وقت بوده‌اند و مباشران جنایت که 15 ـ 20 تن اشرار بوده‌اند ، مورد تعقیب و مجازات قرار نگرفته و 7 نفر جانی دستگیرشده نیز در دادگاه نظامی به ریاست سرهنگ باستی تبرئه شدند. و سرانجام در تاریخ 26 دی ماه 1325 با حکم دادگاه تجدیدنظر نظامی ، همگی آنها تبرئه و آزاد شدند.
آخرین شماره‌ی مهنامه‌های سال 1324 باهَماد آزادگان که در آن خبر استخوانگداز کشته شدن و سلاخی راهنمای پاکدینان و دستیار او شادروان حدادپور را داده است.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
«خدا را سپاس كه پس از 58 سال زندگاني يك بار راهم بشعبه‌ی بازپرسي افتاد و آن هم گناهم كتاب نوشتن و با خرافات جنگيدن است. اين پرونده مرا براهي مي‌اندازد كه ‌اگر تا پايان پيش رود مرا همپايه‌ی سقراط و مسيح خواهد گردانيد. سقراط و مسيح بهمين گناه محكوم بمرگ گرديدند».
(از واپسین لایحه‌ی دفاعیه‌ی کسروی در دادسرای تهران)
«اگر سرتاسر جهان بدشمنی‌ام برخیزند گامی باز پس نخواهم گزاشت».
(پیمان ، سال دوم ،‌ شماره‌ی دهم ، س 632)
«نیكوكار می‌میرد و تن او خاك می‌شود ولی نام نیكش پایدار می‌ماند و یادگارش از زبانها نمی‌افتد. بویژه نیكوكاری كه در روز سخت دامن بكمر زده به رهایی مردم كوشد و یا در برابر دشمن جان بكف گرفته دلیریها نماید و مایه‌ی سرفرازی و روسفیدی گردد. این كسانند كه باید گرامیشان شمرد و پیاپی یادآوری كرده نگزاشت فراموش شوند.
این را بگویم : آنان كه نیكی می‌كنند و مردانگی می‌نمایند اگر كسانی ارجشان نشناسند و یا از رشك پرده بر روی كارهاشان بكشند نیكی نهان نخواهد ماند و آن پرده دریده خواهد شد. چه‌بسا راستی‌ها كه پس از قرنها پدید آمده. چه‌بسا نیكیها كه پس از هزارها سال شناخته شده».
(پیمان سال سوم ، شماره‌ی 10 س 598)
«مگر زندگی چه ارجی دارد که آدمی‌ از بَهر آن تاب به هر ناروایی بیاورد؟!»

(پیمان ، سال 2 ، شماره‌ی 6 ، سات 361)
آدمی تواند گیاه خورد و زندگی کند. این چه ترسیست که ما را فراگرفته؟!.

«زندگانی من» سات 358
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»

🔸 خرده‌گیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن به چیست؟ (تکه‌ی پنج)


این خود گرفتاری و بدبختی است که در یک توده کسانی سخنبافی را پیشه‌ی خود سازند و هر پندار یا اندیشه‌ای که شنیدند یا اندیشیدند برشته‌ی نظم بکشند و پروای وارونه‌گویی ننموده و در بند سود و زیان نباشند. چنین توده‌ای بدترین گرفتاری را دارد. و چون شما گفتگو را با « تعلیم و تربیت» بستگی داده‌اید من نیز ناگزیرم زیان همین نادانی را از دیده‌ی « فرهیخت» (تربیت) هرچه روشنتر گردانم :

در توده‌ای که چنین کسان بیهوده‌گو و وارونه‌باف پیدا شدند دو آسیب سترگ میانه‌ی ایشان پدید می‌آید. یکی آنکه گفته‌های وارونه و گوناگون را یاد گرفته هرکجا هر سخنی را که بسود خودشان باشد دستاویز می‌نمایند. مثلاً پدری نزد پسران خود یکبار میگوید : خدا خوردنیها را برای ما آفریده تا میتوانیم باید بخوریم. بار دیگر می‌سراید : باید در بند تندرستی بود و تا میتوان کم خورد. پسران ایندو سخن را گرفته اگر روزی خوراکی را می‌پسندند آن یکی را عنوان میکنند و اگر زمانی خوراکی را دوست نمیدارند این یکی را دستاویز میگیرند.

همین آسیب درمیان شرقیان هر زمان در کار است. اگر در حال مردم باریک‌بین شوید خواهید دید گفته‌های رنگارنگ شاعران و مؤلفان را یاد گرفته‌اند و هریک را در جای دیگری بکار می‌برند. کسی اگر در کاری تنبلی میکند این شعر را میخواند : «گر زمین را بآسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی» در جایی که آز بَرو چیره گردیده شعر دیگری بر زبان میراند : «ای نور چشم من بجز از کشته ندروی» از اینگونه مثالها فراوانست.

آسیب دیگر آنکه چون دیدند کسانی پند میدهند ولی خودشان هیچیگاه بکار نمی‌بندند چنین می‌انگارند که پند تنها برای گفتن است و یکایک آنان نیز همان رفتار را پیش میگیرند. بعبارت دیگر هر یکی زبانش به گفتن دراز و دستش از کردن کوتاه می‌باشد : بدا حال چنین توده‌ای!

همه‌ی اینها در جاییست که پندآموزان بدکردار بوده گفته‌های خود را بکار نبندند. چه رسد باینکه پندآموزانی همان کارهای بد خود را مایه‌ی سرفرازی دانسته پهلو بپهلوی اندرز‌های خویش برشته‌ی گفتار بکشند؟! وای از چنین پندآموزانی!

شما خودتان ببینید از آنهمه اندرزسرایان که در قرنهای گذشته از ایران برخاسته‌اند و از آنهمه سخنانی که سروده‌اند چه اثری در توده نمودار بوده!؟ مگر فراموش شده که تا سی سال پیش حال ایران چه بوده؟! . اگر یک دسته بازرگانان و برزگران و بازاریان دیندار را کنار بگذاریم دیگران (بویژه پندسرایان و پندخوانان) آلوده‌ی چه زشتیها که نبودند؟!

شما سخن را تنها از راه آراستگی و نغزی آن بسنجش میگزارید و پروای سود و زیان توده را ندارید. درست بدان میماند که کسی رختی را تنها از دیده‌ی زیبایی رنگ و قشنگی برش و دوخت بپسندد و پروای آن ننماید که پارچه‌اش پوسیده و اندازه‌اش بسیار تنگ و نارساست و آنگاه پوشیدن آن در زمستان یا در تابستان با آیین تندرستی ناسازگار است.

آن میدانی که کسانی برای سخن‌آرایی باز کرده‌اند و ارجی که بسنجیدگی و آراستگی سخن میگزارند بنیادی از خرد ندارد. نمیگویم : سخن آراسته بد است. میگویم : برای ارجداری سخن تنها آراستگی آن بس نیست و چیزهای دیگری نیز می‌باید. از جمله سخنگو تا خودش از آلودگی پاک نباشد گفته‌های او جز زیان سودی نخواهد داشت.

اینکه مینویسید : « آیا آنچه علماء و فقهای ما تا بحال گفته‌اند عملاً نیز انجام داده‌اند» میگویم : ما را با ایشان چه کار است؟! اگر آنان هم بگفته‌ی خود کار نبسته‌اند بد کرده‌اند. وانگهی گفتگوی ما از کسانیست که نه تنها بگفته‌های خود کار نبسته‌اند و نه تنها بگناههای زشتی برخاسته‌اند بلکه آن گناهها را پهلو به پهلوی پندهای خود برشته‌ی گفتار کشیده‌اند. چنین بیانگارید فقیهی که در کتاب خود گدایی را حرام می‌نویسد در یکجا از همان کتاب داستانها نیز از گداییهای خود بسراید. یا عالمی که کتاب در نکوهش قمار نوشته چانه‌لقیش گرفته داستانهایی از قماربازیهای خود نیز براند آیا بچنین کسانی چه ارجی میگزاریم؟! ما همه‌ی فریادمان این است که کسانی که چاپلوسیها و دشنامگوییها و دیگر زشتکاریهای خود را نیز هنر پنداشته و در کتابها آورده‌اند جز مایه‌ی سرافکندگی ما نمی‌توانند بود.
✴️ نسخه‌ی تازه‌ی کتاب «زندگانی من»

🔸تاریخ آموزنده است ، همچنان سرگذشت بزرگان.
بویژه زندگینامه‌های ایشان همیشه بهترین سرمشق جوانان بوده است.

🔸این آزموده شده : رفتار درست از پند آموزنده‌ترست.

🔸از بزرگان بزرگی آموخته می‌گردد ،‌ از پاکدامنان پاکی ، از مهربانان مهرورزی ، از شیردلان دلیری ، از خستگی‌ناپذیران کوشش و پشتکار ،‌ از دانشمندان دانش‌پژوهی ،‌ از کاردانان کاردانی ...
اینست اهمیت زندگینامه‌های بزرگان.

🔸کتاب «زندگانی منِ» احمد کسروی یکی از ارجدارترین زندگینامه‌هاست.

🔸چنانکه نوید داده بودیم نسخه‌ی تازه‌ی آن آماده گردیده و اکنون آن را ارمغان خوانندگان می‌نماییم.
خوشا آنکه شما نیز به دوستان و آشنایانتان ارمغان کنید.

کتاب «زندگانی من»
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار ششم : آیا رشته‌ی کارها در دست خود آدمیان نیست؟.. (تکه‌ی 4)


گاهی نیز کسانی «دانش خدا» را دستاویز گرفته چنین می‌گویند : «هرآنچه خواستی بود و خواهد بود خدا از پیش دانسته. پس ما در کارهای خود آزاد نتوانیم بود. زیرا ما باید آن کنیم که خدا دانسته است». می‌گویم : بسیار شگفت است که شما بآنچه با دیده می‌بینید پروا نمی‌کنید و بچیزی که بسیار دور از شماست و راه بدانستن آن نمی‌دارید می‌پردازید. شما آشکاره می‌بینید که در کارها آزادید. می‌بینید که به کردن هر کاری توانا می‌باشید. چیزی باین آشکاری را بدیده نگرفته سخن از دانش خدا بمیان می‌آورید. من نمی‌دانم شما را با دانش خدا چه کار است؟!.. چه راهی می‌دارید که درین باره آگاهی بدست آورید؟!. شما از خدا چه دانسته‌اید که از دانشش چه دارید؟!.. اگر می‌پندارید که گفتگو از دانش خدا از دین است باید گفت معنی دین را ندانسته‌اید. این نه تنها دین نیست ، خود بیدینی است. بیدینی است که شما بزمینه‌هایی که راه روشن نمی‌دارد پردازید. بیدینی است که در اندیشه‌ی نیکی زندگانی نبوده و دستور خرد را در آن باره بکار نبندید و چنین بهانه‌هایی آورید.

خیام که سردسته‌ی خراباتیان می‌بوده و همیشه برای دشمنی با دینها دستاویز می‌جسته در این باره چنین سروده :

مِی خوردن من حق ز ازل می‌دانست
گر مِی نخورم علم خدا جهل بود

بایستی باو بگویند : «چون مِی خوردن زیان‌آور است تو مِی نخور و با دانستن و ندانستن خدا هم کاری ندار. از تو آنچه بازخواست خواهد شد خوردن مِی زیان‌آور است و هیچگاه درباره‌ی دانش خدا بازپرسی یا بازخواستی نخواهد شد. آنگاه آیا تو آماده‌ای که بهمین دستاویز زهر بنوشی؟!.. آیا آماده‌ای که اگر زهری را بجلوت گزاردند بنام اینکه خدا آن را از نخست دانسته است بخوری؟!.. بیگمانست که آماده نیستی. بیگمانست که خواستت جز ایراد گرفتن و اندیشه‌ها را پریشان گردانیدن نیست؟!..

ماننده‌ی این پاسخ آنکه روزی کسی با من می‌گفت : «بسفر که رفته بودید نامه ننوشتم برای آنکه نامه از شما برسد. پشت سر مسافر نامه نباید نوشت». گفتم : «اگر از مسافری طلبکار باشی چه‌سان؟!.. آیا نامه ننوشته خواهی بیوسید که نخست او نویسد؟!.. آیا نه آنست که این پابندی بپندارها تنها در جاهاییست که بسود خودتان باشد یا با تنبلی و سستی‌تان بسازد؟!..». خندید و پاسخی نداد.

سخن در اینجا بپایان می‌رسد. ولی این را می‌باید گفت ما هرآنچه در این کتاب نوشتیم دلیلها برایش یاد کردیم ، ما بآن بس نکردیم که بگوییم این پندارها دلیلی براست بودنشان نیست. خودْ دلیلها بدروغ بودن هر یکی از آنها آوردیم. رویهم‌رفته زمینه را ، چه از دیده‌ی دانشها ، و چه از راه دین و خداشناسی ، و چه از روی سود و زیان زندگانی روشن گردانیدیم. با اینحال نیک می‌دانیم که کسانی پس از خواندن این کتاب چنین خواهند گفت : «نه خیر ، همه‌اش دروغ نیست ، یک چیزهایی هست» ، و راز این داستان آنست که پابستگی به پندارها در بیشتر کسان رویه‌ی بیماری پیدا کرده که باین آسانی از آن دست نخواهند برداشت و نتوانند برداشت. از آنسوی همه‌ی این گفته‌های ما دلیلهاییست که باید خردها پذیرد. این کسان که خردهاشان از کار افتاده جای شگفتی نیست که دلیلهای ما در آنان نهَناید[=اثر نکند]. هرچه هست ما را باینگونه کسان هیچ پاسخی نیست و بهتر می‌دانیم که آنان دست از پندارها برندارند و بدانسان که می‌بودند بمانند.
چرا کسروی را کشتند؟.pdf
3.3 MB
🔶 چرا کسروی را کشتند؟

🖌 نویساد

🔍 چگونگی و انگیزه‌های کشتن کسروی و دست‌اندرکاران این جنایت

📊 شمار ساتها : ۷۵

بازپسین پراکنش : اردی‌بهشت ۱۳۹۹

🔷 کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»

🔸 خرده‌گیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن به چیست؟ (تکه‌ی شش)


اینکه می‌نویسید : « کلام نکوهیده و نارسا نیز بخودی خود از بین میرود» در شگفتم آنهمه گفته‌های پست و نکوهیده که از زمان مغول و تیمور و قره‌قوینلو و آق‌قوینلو و قاجار برف انبار شده و اینهمه مایه‌ی آسیب مردم گردیده چرا از میان نمیرود؟!

وانگاه چنانکه در جای دیگری گفته‌ام این سخن بدان میماند که ما هر کس را در پرداختن به پزشکی آزاد گزارده بگوییم : چه عیب دارد کسان نادانی به پزشکی برخیزند؟! آنچه درمان سودمند است مردم میپذیرند و آنچه زیان‌آور است دور می‌اندازند. باری این نیندیشیم که توده اگر یارای شناختن درمان سودمند از درمان ناسودمند داشت دیگر چه نیازی به پزشک پیدا میکرد؟!

کسانیکه نیک و بد و زشت و زیبا هرچه بدهانشان آمده گفته‌اند و این بر مردم است که امروز گفته‌های نیک و زیبای ایشان را از سخنهای بد و نازیبا جدا گردانند باز ما ایشان را بزرگان و پیشوایان می‌شماریم این درست بدان می‌ماند که کاروانی در راه کوری را پیشوای خویش سازند و خودشان نگهبان او باشند که هر زمان راه را کج کرد او را برگردانند. آیا چنین کاری با خرد چه سازش دارد؟!

بدی اینجاست که از سالها یک دسته از بیگانگان (شرقشناسان اروپا) بجهتهایی که شاید خودشان نیز درست نمیدانند ستایشگر این یادگارهای زمان مغول و تیمور گردیده‌اند کسانی نیز از خود شرقیان آواز بآواز ایشان برانداخته‌اند و چون کسی تاکنون بپاسخ نپرداخته گفته‌های اینان در دلها جایگیر گردیده و اکنون که ما باین نگارشها برخاسته‌ایم و زشتی آن گفته‌ها و نوشته‌ها را باز می‌نماییم از یکسو می‌بینند گفته‌های ما از هر باره استوار است و از سوی دیگر نمی‌توانند بیکبار دل از آنها کنده بما پیوندند این است که این عذرتراشیها پیش می‌آید اینست ما همیشه می‌گوییم : هر توده‌ای باید سود و زیان خود را خودشان بشناسند و هرگز نباید گوش بگفته‌های بیگانگان بدهند. خدا میداند که آن هیاهوی شرقشناسان درباره‌ی ادبیات و فلسفه و عرفان شرق از کجا آب میخورد!

اینکه آیه قرآن را یاد کرده‌اید (آیا ندیدی خدا چگونه مثل زد گفته پاکیزه همچون درختِ پاکیزه است ریشه‌اش در زمین پایدار و شاخه‌اش بر آسمان بلند می‌باشد و گفته پلید همچون درختِ پلید است که از روی زمین کنده می‌شود و پایداری نمی‌تواند) سخن درست و بجاست. آری گفته‌ی ناپاک پایدار نمی‌ماند و از میان برمیخیزد. ولی از چه راه؟!.. از این راه که پاکدلانی همچون برادر ما فیضی و مانند او از این و از [آن] پروا ننموده زبان بنکوهش آن گفته باز میکند و جوانانی همچون شما اگرچه سخت میرنجید ولی پس از اندیشه و بازرسی راستی را درمی‌یابید ـ درمی‌یابید که این گفته‌ها از زمان مغول و تیمور و قاجار بازمانده و همه‌گونه زبونی و پستی را با خود دارد هرگز زیبنده‌ی زمان فیروز ما نیست که آنها را نگهداریم پاکدلانه شما نیز با آنان همدست میشوید و ریشه‌ی آن گفته‌های ناپاک را میکنید. اگر شما نکنید دیگران میکنند. بدینسان وعده‌ی خدا جای خود را میگیرد. همان حال را دارد فلسفه و عرفان و دیگر چیزهایی که باید از میان برخیزد. هیچگاه مقصود این نیست که سخنان درهمی که این و آن می‌سرایند نیکها و بدها جدا شوند و بدها خود بخود از میان بروند.
هر توده‌ای باید سود و زیان خود را خودشان بشناسند و هرگز نباید گوش بگفته‌های بیگانگان بدهند.

دفتر «ادبیات منظوم ایران»

کانال پاکدینی
✴️ گفت و شنید (2)
تکه‌ی یکم

کانال : این گفت و شنید در مهنامه‌ی پیمان ، سال ششم ، شماره‌ی نهم آمده. ما آن را در چند تکه در اینجا خواهیم آورد.

یکی از آشنایانم نزد من آمد و نشست و چنین گفت :

🔹«میخواهم چند پرسش از شما کنم آیا توانم یا نه؟..»

گفتم : چرا نتوانید؟.

🔹گفت : «شما خواست خود را آشکار نمیگویید».

🔸گفتم : از این آشکارتر چه گویم؟! ما میگوییم : آنچه شرق را زبون ساخته و زیردست گردانیده پستی اندیشه‌ها ، و دانسته نبودن معنی زندگانی ، و پراکندگیهاست. اینها را مایه‌ی درماندگی و زبونی شرقیان شناخته و بچاره میکوشیم. این کجایش ناآشکار است؟!. کجایش درخور ایراد است؟!.

من از شما می‌پرسم : برای چه شرقیان بدینسان درمانده‌اند؟ چه چیزِ اینان از اروپاییان کمتر است؟.. یک روزی گفته می‌شد آنان در دانش پیش افتاده‌اند و افزار جنگ و زندگانی نوین در دست میدارند. امروز که شرقیان همه چیز آنان را گرفته‌اند ، پس چرا بآنان نمی‌توانند رسید؟!. چرا از درماندگی بیرون نمی‌توانند آمد؟!. آیا جز پستی اندیشه‌ها ، و پراکندگیها و آلودگیها انگیزه‌ای دیگر میدارد؟!.

پیشامد رضاییه را در زمان جنگ جهانگیر در تاریخ [1] می‌نویسیم ، آن را بخوانید. یک مشت مسیحی بانگیزش بیگانگان دست بکشتار و تاراج شهر گشاده‌اند ، و مردم باهمه‌ی ناآزمودگی بنگهداری خانه و خاندان خود میکوشند ، و در این میان یک مجتهد و گروهی از ملایان و سران دموکرات در اداره‌ی حکمرانی گرد آمده‌اند ، و بجای آنکه بمردم دلگرمی دهند و سر و سامانی در کارها پدید آورند و مردانه بنگهداری شهر کوشند ، بیرق سفید پیش انداخته روانه‌ی کنسولگری آمریکا می‌شوند ، چرا؟.. برای اینکه بروند و از مستر شت زینهار خواهند ، و با این کار نابجای نامردانه‌ی خود صدهزار تن زنان و مردان و بچگان بیگناه را بکشتن میدهند.

این گناه آمرزیدنی نیست. کشنده‌ی آن بیگناهان اینان بوده‌اند. این چه کاریست که کسانی با جنگ و مردانگی بنگهداری خاندانهای خود نکوشند و از دشمن بی‌زینهار چشم بخشایش و زینهار دارند؟!. ولی شما بیندیشید که آن مجتهد ، و آن ملایان ، و آن سران دموکرات و آن آقای حکمران در کجا بزرگ شده ، و با چه اندیشه‌هایی بار آمده ، و بجهان و زندگانی به چه دیده می‌نگریسته‌اند؟!. این را بیندیشید تا انگیزه‌ی آن ننگین‌کاری را بدانید.

معتمدالوزاره مینویسد : در یکی از روزهای کشتار که زنان و مردانی خود را باداره‌ی حکمرانی رسانیده و پناهگاه جسته بودند و برخی از زنان از ترس بچه انداختند و از هر سوی شهر فریاد و ناله بلند بود ، اجلال‌الملک پی روضه‌خوانی فرستاد که بیاید و «ذکر مصائب سیدالشهدا کند» و مردم را بگریاند.

کسانی که پای منبر واعظان و روضه‌خوانان بزرگ شده و با این اندیشه‌ها بار آمده بودند چه شگفت که بچنین زشتکاری برخیزند؟!.

از دویست سال باز که غربیان در شرق پا استوار گردانیده‌اند همیشه کوشیده‌اند که شرقیان را در این حال پستی اندیشه‌ها و پراکندگی کیشها نگه دارند ، و شرقشناسان برای این کار بوده‌اند.

امروز شرقیان بدو دسته‌اند : یک دسته آنان که بکیشها پابندی می‌نمایند. من ناآگاهی اینان را از معنی زندگانی نیک نشان داده‌ام. آن روستایی بیچاره ، آن عامی نافهم ، آن ملای فریبکار بماند. تنها از این دسته‌ی چیزفهم که از روی باور کیشها را دنبال میکنند سخن میرانم. نمونه‌ی کوتاه‌اندیشی اینان همینست که در اینجهان پرغوغا ، و بهنگامی که توده‌ها با یکدیگر سخت‌ترین نبرد را میکنند اینان زندگی را خوار داشته و باندیشه‌ی آینده‌ی خود و خاندان خود نپرداخته و بکارهای بیهوده از روضه‌خوانی و زیارت و یاد مردگان هزار سال پیش می‌پردازند.

یک دسته‌ی دیگری آنانند که از دین رو برگردانیده و باروپا و اندیشه‌های اروپایی گراییده‌اند ، اینان خود را بالاتر می‌شمارند ولی در کوتاهی اندیشه همچون دیگرانند. اینان باهمه‌ی پیروی به اروپاییان باری راه زندگی را از آنان نمی‌آموزند ، و چون هیچ راهی زیر پا نمی‌دارند هر هیاهویی که شرقشناسان برانگیزند پی آن را میگیرند.

اروپاییان آن دسته را با کیشها ، و اینان را با ادبیات و شعر و فلسفه و سعدی و خیام و زردشت فریب میدهند. شما بپرسید سود اینها چیست؟!.. خواهید دید پاسخی نمیتوانند و همینکه دیده‌اند شرقشناسان از آنها ستایش میکنند پذیرفته و دنبال کرده‌اند بی‌آنکه معنایش را دانند.

[1] : خواست بخش «تاریخ هیجده ساله‌ی آذربایجان» است که بپیوست مهنامه درمی‌آمد. در آن ماهها تاریخ هجده ساله‌ی آذربایجان که در مهنامه‌ی پیمان نوشته می‌شد به داستان دلگداز ارومی (ارومیه یا رضاییه) در جنگ جهانی یکم رسیده بود. ـ و