✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود
(تکهی 1 از 5)
جای خشنودیست که رفته رفته در پیرامون اندیشهها و کوششهای احمد کسروی نوشتههایی در این گوشه و آن گوشه پدیدار میگردد که در آنها بجای هایهوی و بدزبانی میکوشند به سخنان خود دلیل آورند. یکی از کوششهای کسروی و باهَماد آزادگان پس از کشته شدن او ، که در پیرامونش بیش از هر زمینهی دیگری هایهوی و رنجیدگی بیجا شنیده شده «جنبش کتابسوزان» است.
در گذشته هرچه در این باره میشنیدیم پیدا بود گوینده رنج خواندن درست یک گفتار را نیز بخود هموار نگردانیده و همینکه نام کتابسوزان را شنیده ، بیآنکه اندیشه بکار برد و در پیرامونش بجستجویی برخیزد تا نیک و بد و راست و درست آن را دریابد به هایهوی و گلهگزاری برخاسته. بویژه که گفته میشد همباوران کسروی دیوانهای شاعران بنامی همچون سعدی و حافظ و مولانا و نیز کتابهای دعا و مانند آنها را میسوزانند.
ولی چندیست میبینیم کسانی نزدیکتر آمده با متانت و اندیشه به گفتگو درمیآیند. این گرایش جای خشنودیست. یک نمونه از آنها که با زبان فرهنگ و ادب نوشته شده ، نوشتهی زیر در پایگاه اینترنتی «تریبون زمانه» میباشد.[1]
نویسندهی خردهگیر دربارهی کتابسوزان چنین مینویسد :
{... کسروى در هواخواهی از کار خود میگفت :
«چنان که بارها گفتهایم ، ما این کار را از روی هوس ، یا از راه تندروی ، یا بنام ستیزه با این و آن نمیکنیم ؛ بلکه از روی فهم و بینش این رفتار را برگزیدهایم و هوده (نتیجه)ی بزرگی از آن میخواهیم. کسانی چون میشنوند ما کتابها را بآتش میاندازیم دهانشان بازمیماند. چه کنند بیچارگان! تاکنون از زیان این کتابها آگاه نشدهاند. در نزد آنان این کتابها سرچشمهى فرهنگ و دانش است.» (۱)
اما کسروی و یارانش از کتابسوزانشان چه خواستی در سر میداشتند؟ کسروی در جای دگر خواست خود و یارانش را اینچنین روشن ساخته است :
«در میانهی نبرد خویش[با بدآموزیهای زهرناک] ، … دیدیم که سرچشمهی گمراهیها و نادانیها کتابهاییست که یادگار دورههای زبونی و بدبختی این کشور است و تا این کتابها در میان است ریشهی نادانیها برنخواهد افتاد : زیرا کسانی آنها را خواهند خواند و بدآموزیها خواه ناخواه در دلها جای خواهد گرفت. از اینرو به خود بایا [= واجب] شمردیم که به نابود گردانیدنِ آنها کوشیم و بهترین راه را سوزانیدن آنها دیدیم ، زیرا در سوزانیدن از یکسو بیارجی و بلکه زیانمندی آنها را نشان دادهایم و از سوی دگر از راه آسانی نابودشان گردانیدهایم.»[2]
در اینکه کتابهایی که کسروی و یاراناش به زبانههای آتش میسپردند ، *در کنارِ بسی اندیشههای نغز *، دربر دارنده و سرچشمهی اندیشههای زهرناکِ یادگارِ دورانِ زبونی ایرانیاناند گفتگویی نیست : این خود نکتهی ارجمندیست که ایرانیان امروز به همّت والای کسروی ، به اندیشهی توانا و تیزبین ، و به سخنانِ روشنگرش وامدارند ؛ اما در این استدلال نکتهای باریک از دیدگانِ تیزبین کسروی گریخته است : داستانِ زایش و مرگ اندیشهها چنان نیست که با از میان برداشتن کتابهای دربردارندهی اندیشههای زیانبار ، آن اندیشهها از میان برخیزند : کسروى ، بسا که چنین مىاندیشید : کتاب مسموم جان را همچنان بیالاید که خوراک مسموم تن را. پس همچنانکه خوراک مسموم را نابود میباید کرد ، کتابِ مسموم را به زبانههاى آتش مى باید سپُرد. اما این «قیاس مَعالفارق» خود به همان پایه زیانبار است که اندیشههایی که آماجِ نبرد گیرَد : آرى ، نابود ساختن خوراکِ زیانبار فضای زیست را پاکیزه گرداند اما سوزاندن کتاب زیانبار ، به جاى جَدل با اندیشههاى زیانبار یا نادرستی که دربر میدارد ، فضای اندیشه را تیرهتر از پیش گردانَد : اندیشههاى زیانبار و نادرست با جدل دور رانده شوند و کماثر ، و نه بیاثر گردند : سمِّ خوراک مسموم را هر چند با خوراک پاکیزه بیاثر نتوان گردانید ، سمّ ِ سخن مسموم را با سخن و تنها با سخن میتوان ستُرد. سوزانیدن کتابها اما با خفه ساختن صداى گویندگان و نویسندگان ، اندیشههاى نادرست یا زیانبارشان را نه تنها نابود نسازد ، که تنها چونان عقدههاى زهرآگین ، در نهانخانهى دلها بر جاى گذارَد تا به ناگاه نیرومندتر از پیش سر برآرَند ، و سایهی شوم سستی و بیچارگی را بر خردها و جانها بیش از پیش بگُسترند ...}
___________________
(۱). سخنرانیِ روز یکم دیماه ۱۳۲۲
(۲). دادگاه، چاپ ۱۳۲۳، گفتار یکم .
👇
(تکهی 1 از 5)
جای خشنودیست که رفته رفته در پیرامون اندیشهها و کوششهای احمد کسروی نوشتههایی در این گوشه و آن گوشه پدیدار میگردد که در آنها بجای هایهوی و بدزبانی میکوشند به سخنان خود دلیل آورند. یکی از کوششهای کسروی و باهَماد آزادگان پس از کشته شدن او ، که در پیرامونش بیش از هر زمینهی دیگری هایهوی و رنجیدگی بیجا شنیده شده «جنبش کتابسوزان» است.
در گذشته هرچه در این باره میشنیدیم پیدا بود گوینده رنج خواندن درست یک گفتار را نیز بخود هموار نگردانیده و همینکه نام کتابسوزان را شنیده ، بیآنکه اندیشه بکار برد و در پیرامونش بجستجویی برخیزد تا نیک و بد و راست و درست آن را دریابد به هایهوی و گلهگزاری برخاسته. بویژه که گفته میشد همباوران کسروی دیوانهای شاعران بنامی همچون سعدی و حافظ و مولانا و نیز کتابهای دعا و مانند آنها را میسوزانند.
ولی چندیست میبینیم کسانی نزدیکتر آمده با متانت و اندیشه به گفتگو درمیآیند. این گرایش جای خشنودیست. یک نمونه از آنها که با زبان فرهنگ و ادب نوشته شده ، نوشتهی زیر در پایگاه اینترنتی «تریبون زمانه» میباشد.[1]
نویسندهی خردهگیر دربارهی کتابسوزان چنین مینویسد :
{... کسروى در هواخواهی از کار خود میگفت :
«چنان که بارها گفتهایم ، ما این کار را از روی هوس ، یا از راه تندروی ، یا بنام ستیزه با این و آن نمیکنیم ؛ بلکه از روی فهم و بینش این رفتار را برگزیدهایم و هوده (نتیجه)ی بزرگی از آن میخواهیم. کسانی چون میشنوند ما کتابها را بآتش میاندازیم دهانشان بازمیماند. چه کنند بیچارگان! تاکنون از زیان این کتابها آگاه نشدهاند. در نزد آنان این کتابها سرچشمهى فرهنگ و دانش است.» (۱)
اما کسروی و یارانش از کتابسوزانشان چه خواستی در سر میداشتند؟ کسروی در جای دگر خواست خود و یارانش را اینچنین روشن ساخته است :
«در میانهی نبرد خویش[با بدآموزیهای زهرناک] ، … دیدیم که سرچشمهی گمراهیها و نادانیها کتابهاییست که یادگار دورههای زبونی و بدبختی این کشور است و تا این کتابها در میان است ریشهی نادانیها برنخواهد افتاد : زیرا کسانی آنها را خواهند خواند و بدآموزیها خواه ناخواه در دلها جای خواهد گرفت. از اینرو به خود بایا [= واجب] شمردیم که به نابود گردانیدنِ آنها کوشیم و بهترین راه را سوزانیدن آنها دیدیم ، زیرا در سوزانیدن از یکسو بیارجی و بلکه زیانمندی آنها را نشان دادهایم و از سوی دگر از راه آسانی نابودشان گردانیدهایم.»[2]
در اینکه کتابهایی که کسروی و یاراناش به زبانههای آتش میسپردند ، *در کنارِ بسی اندیشههای نغز *، دربر دارنده و سرچشمهی اندیشههای زهرناکِ یادگارِ دورانِ زبونی ایرانیاناند گفتگویی نیست : این خود نکتهی ارجمندیست که ایرانیان امروز به همّت والای کسروی ، به اندیشهی توانا و تیزبین ، و به سخنانِ روشنگرش وامدارند ؛ اما در این استدلال نکتهای باریک از دیدگانِ تیزبین کسروی گریخته است : داستانِ زایش و مرگ اندیشهها چنان نیست که با از میان برداشتن کتابهای دربردارندهی اندیشههای زیانبار ، آن اندیشهها از میان برخیزند : کسروى ، بسا که چنین مىاندیشید : کتاب مسموم جان را همچنان بیالاید که خوراک مسموم تن را. پس همچنانکه خوراک مسموم را نابود میباید کرد ، کتابِ مسموم را به زبانههاى آتش مى باید سپُرد. اما این «قیاس مَعالفارق» خود به همان پایه زیانبار است که اندیشههایی که آماجِ نبرد گیرَد : آرى ، نابود ساختن خوراکِ زیانبار فضای زیست را پاکیزه گرداند اما سوزاندن کتاب زیانبار ، به جاى جَدل با اندیشههاى زیانبار یا نادرستی که دربر میدارد ، فضای اندیشه را تیرهتر از پیش گردانَد : اندیشههاى زیانبار و نادرست با جدل دور رانده شوند و کماثر ، و نه بیاثر گردند : سمِّ خوراک مسموم را هر چند با خوراک پاکیزه بیاثر نتوان گردانید ، سمّ ِ سخن مسموم را با سخن و تنها با سخن میتوان ستُرد. سوزانیدن کتابها اما با خفه ساختن صداى گویندگان و نویسندگان ، اندیشههاى نادرست یا زیانبارشان را نه تنها نابود نسازد ، که تنها چونان عقدههاى زهرآگین ، در نهانخانهى دلها بر جاى گذارَد تا به ناگاه نیرومندتر از پیش سر برآرَند ، و سایهی شوم سستی و بیچارگی را بر خردها و جانها بیش از پیش بگُسترند ...}
___________________
(۱). سخنرانیِ روز یکم دیماه ۱۳۲۲
(۲). دادگاه، چاپ ۱۳۲۳، گفتار یکم .
👇
تا اینجا بود سخن نویسندهی خردهگیر. در این سخن نکتهی ارجداری هست که از هر باره که بنگریم جای اندیشیدن و پرداختن دارد. آن نکته اینست که از میان بردن یک بدآموزی تنها از راه «جدل» با آن اندیشه انجام پذیرست ـ با نابودی نوشتهها یا بستن آموزشگاههایی که آن بدآموزی را یاد میدهد شدنی نیست. لیکن بهترست بجای جدل «بازنمودن حقایق و پیش کشیدن داوری خرد» بگوییم. زیرا جدل (یا چَخیدن) بیشتر بمعنی ستیز بکار رود.
(دومین تکه از این گفتار را فردا خواهیم آورد)
[1] : https://www.tribunezamaneh.com/archives/231204
(دومین تکه از این گفتار را فردا خواهیم آورد)
[1] : https://www.tribunezamaneh.com/archives/231204
تریبون زمانه
درباره ى کتابسوزانِ باهماد آزادگان | تریبون زمانه
در جشن کتاسوزانِ احمد کسروى و یارانش که هر سال یک بار در خانه ى کسروى برپاى مى گردید، هرکس هر چه از کتاب هایی چون کلیات سعدى، دیوان حافظ، رباعیات خیام و دیوانهاى ایرج […]
🔶 دفتر خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟
🔸 در «ادبیات» ایران دست بدخواهان در کارست
من کمتر میخواهم در نوشتههایم یادی از خود کنم و کارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد مینویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجی اسمعیلآقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را میپرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را میکرد. میگفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. کتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» (1)
مقصودش این بود که من بدیدن آن تازهوارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیک گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان میدهد با تودهام دشمنی مینماید و بکندن ریشهاش میکوشد. شما او را «یک ادیب علامهی فاضل» میشناسید ولی من نیک میدانم که افزاریست برای آنکه کتابهای سراپا پستی و زبونی دورهی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاک گردند. نگزارد این اندیشههای پوچ و بیهوده که در آن کتابهاست از میان برخیزد. با چنین کسی مرا چه دوستی تواند بود؟. مرا چه سود دارد که خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی که تودهام خوار و بیارج است؟!.
چنانکه گفته بودم آن کس آغاز بکار کرد و با پشتیبانیهایی که میدید به نشر کتابهای زمان مغول پرداخت و کسانی که باو نزدیک رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاکنون روی او را ندیدهام و امیدمندم که نخواهم دید.
پابرگی : (از ویراینده) :
1ـ کسی که ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علیاصغر حکمت و کسانی دیگر) به زنده گردانیدن کتابهای دورهی پستی ایران ـ دورهی مغول ـ که میرفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوهگو و کتابهایی که سراسر پستی و بیغیرتی را میآموزد) آغاز کردند ، کسی که از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود. این همانست که به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت. خودش بیرون داستان را میگوید که یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانهها میرفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار میبایست به پاریس روم و از کتابخانههای آنجا سود جویم.
لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهمرفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.
قزوینی و دیگران دربارهی فراهم آمدن هزینهی زندگانی او در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی نوشتهاند. از جمله کمکهای محمدعلی فروغی ، سید حسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان. قزوینی در این باره چنین مینویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائدهی نوالی آن بزرگوار (براون) میباشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفهالحال ، مراحالعله و مکفیالمؤونه داشتهاند و مانند آفتاب جهانتاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشتهاند».
قزوینی دربارهی کتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشتهی کسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چهبسا آرزو داشته که کسروی هم بدستهی ایشان پیوندد. لیکن چنانکه کسروی یادآوری مینماید سود توده ارجمندترین چیزیست که میباید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمیتوانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.
.
🔸 در «ادبیات» ایران دست بدخواهان در کارست
من کمتر میخواهم در نوشتههایم یادی از خود کنم و کارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد مینویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجی اسمعیلآقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را میپرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را میکرد. میگفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. کتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» (1)
مقصودش این بود که من بدیدن آن تازهوارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیک گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان میدهد با تودهام دشمنی مینماید و بکندن ریشهاش میکوشد. شما او را «یک ادیب علامهی فاضل» میشناسید ولی من نیک میدانم که افزاریست برای آنکه کتابهای سراپا پستی و زبونی دورهی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاک گردند. نگزارد این اندیشههای پوچ و بیهوده که در آن کتابهاست از میان برخیزد. با چنین کسی مرا چه دوستی تواند بود؟. مرا چه سود دارد که خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی که تودهام خوار و بیارج است؟!.
چنانکه گفته بودم آن کس آغاز بکار کرد و با پشتیبانیهایی که میدید به نشر کتابهای زمان مغول پرداخت و کسانی که باو نزدیک رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاکنون روی او را ندیدهام و امیدمندم که نخواهم دید.
پابرگی : (از ویراینده) :
1ـ کسی که ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علیاصغر حکمت و کسانی دیگر) به زنده گردانیدن کتابهای دورهی پستی ایران ـ دورهی مغول ـ که میرفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوهگو و کتابهایی که سراسر پستی و بیغیرتی را میآموزد) آغاز کردند ، کسی که از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود. این همانست که به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت. خودش بیرون داستان را میگوید که یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانهها میرفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار میبایست به پاریس روم و از کتابخانههای آنجا سود جویم.
لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهمرفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.
قزوینی و دیگران دربارهی فراهم آمدن هزینهی زندگانی او در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی نوشتهاند. از جمله کمکهای محمدعلی فروغی ، سید حسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان. قزوینی در این باره چنین مینویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائدهی نوالی آن بزرگوار (براون) میباشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفهالحال ، مراحالعله و مکفیالمؤونه داشتهاند و مانند آفتاب جهانتاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشتهاند».
قزوینی دربارهی کتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشتهی کسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چهبسا آرزو داشته که کسروی هم بدستهی ایشان پیوندد. لیکن چنانکه کسروی یادآوری مینماید سود توده ارجمندترین چیزیست که میباید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمیتوانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.
.
🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکهی یکم
سخن از اسلام امروزی است. این اسلام نام ، این دستگاهی که با دست ملایان میگردد ، نه تنها سودی نمیدارد زیانهای بزرگی نیز میرساند و مایهی بدبختی میباشد. شرقیان که بدینسان گرفتار و درماندهاند ، ما اگر مایه و سرچشمهی این گرفتاری را سه چیز شماریم یکی از آنها همین دستگاه است. من اگر بخواهم زیانهای این دستگاه را بشمارم بسخنی بس دراز نیاز خواهم داشت و اینست بچند زیان بزرگی بس کرده آنها را یکایک بازمینمایم :
1ـ این اسلام مایهی گمراهی و نادانیست
مسلمانان در هر کجا که هستند و هر کیش که میدارند در توی نادانیها و گمراهیها فرورفتهاند. من اگر بخواهم نادانیهای مسلمانان را بشمارم باید کتاب بزرگی پردازم. در اینجا فهرستوار یک رشته از آنها را یاد میکنم :
الف ـ نخست گمراهیشان همینست که معنی دین را نمیدانند و از آن بیگانه میباشند. آری ، با آن دلبستگی که به دین نشان میدهند معنی راست آن را نمیدانند. دین «شناختن معنی جهان و پی بردن بآمیغهای[حقایق] زندگانی و زیستن بآیین خرد است» ولی آنان این را نشناخته ، دین را یک رشته پندارهای بیپا و کارهای بیهودهای میشناسند. در نزد آنان دین یک چیزی در کنارهی زندگانی است.
مثلاً چنانکه گفتیم امروز مسلمانان در بیشتر جاها زندگانی نژادی پیش گرفتهاند و با قانونها و عادتهای اروپایی زندگی میکنند ، و دانشهای اروپایی را که با کیشهای ایشان سازش نمیدارد درس میخوانند و با این حال کیشهای خود را نیز نگاه داشتهاند و پابستگی[=تقید] بآنها نشان میدهند. زیرا چنین میپندارند که دین یک چیز جداگانهای در کنارهی زندگانی ، و نتیجهی آن خوشی و روسفیدی در آنجهان میباشد.
شنیدنیتر آنکه هنوز ملایانی در نجف و کربلا و جامع اَزهَر و دیگر جاها درس فقه میخوانند و کتابهای فقهی مینویسند و هیچ نمیگویند برای چیست. آیا این گمراهی و نادانی نیست؟!.
ب ـ شناختن آفریدگار پایهای از دین است. ولی اینان او را نمیشناسند. خدایی از پندار[=خیال] خود ساختهاند که در بالای هفت آسمان مینشیند و جهان را با دست فرشتگان راه میبرد. خدایی که همچون پادشاه خودکامهی خودخواهی ، چون از مردم اندک نافرمانی دید به خشم آید و بیماری و گرسنگی و زمینلرزه فرستد ، ولی سپس که مردم رو بسویش آوردند و بلابه و زاری پرداختند خشمش فرونشیند و پتیاره[=بلا] بازگرداند ، اینست خدایی که میپندارند.
خدایی که جهان را به پاس[=احترام] هستی چند تن آفریده. خدایی که مهر ورزد ، میانجی پذیرد ، با زبان دانههای تسبیح و آیههای قرآن با مردم سخن گوید (استخاره).
.
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکهی یکم
سخن از اسلام امروزی است. این اسلام نام ، این دستگاهی که با دست ملایان میگردد ، نه تنها سودی نمیدارد زیانهای بزرگی نیز میرساند و مایهی بدبختی میباشد. شرقیان که بدینسان گرفتار و درماندهاند ، ما اگر مایه و سرچشمهی این گرفتاری را سه چیز شماریم یکی از آنها همین دستگاه است. من اگر بخواهم زیانهای این دستگاه را بشمارم بسخنی بس دراز نیاز خواهم داشت و اینست بچند زیان بزرگی بس کرده آنها را یکایک بازمینمایم :
1ـ این اسلام مایهی گمراهی و نادانیست
مسلمانان در هر کجا که هستند و هر کیش که میدارند در توی نادانیها و گمراهیها فرورفتهاند. من اگر بخواهم نادانیهای مسلمانان را بشمارم باید کتاب بزرگی پردازم. در اینجا فهرستوار یک رشته از آنها را یاد میکنم :
الف ـ نخست گمراهیشان همینست که معنی دین را نمیدانند و از آن بیگانه میباشند. آری ، با آن دلبستگی که به دین نشان میدهند معنی راست آن را نمیدانند. دین «شناختن معنی جهان و پی بردن بآمیغهای[حقایق] زندگانی و زیستن بآیین خرد است» ولی آنان این را نشناخته ، دین را یک رشته پندارهای بیپا و کارهای بیهودهای میشناسند. در نزد آنان دین یک چیزی در کنارهی زندگانی است.
مثلاً چنانکه گفتیم امروز مسلمانان در بیشتر جاها زندگانی نژادی پیش گرفتهاند و با قانونها و عادتهای اروپایی زندگی میکنند ، و دانشهای اروپایی را که با کیشهای ایشان سازش نمیدارد درس میخوانند و با این حال کیشهای خود را نیز نگاه داشتهاند و پابستگی[=تقید] بآنها نشان میدهند. زیرا چنین میپندارند که دین یک چیز جداگانهای در کنارهی زندگانی ، و نتیجهی آن خوشی و روسفیدی در آنجهان میباشد.
شنیدنیتر آنکه هنوز ملایانی در نجف و کربلا و جامع اَزهَر و دیگر جاها درس فقه میخوانند و کتابهای فقهی مینویسند و هیچ نمیگویند برای چیست. آیا این گمراهی و نادانی نیست؟!.
ب ـ شناختن آفریدگار پایهای از دین است. ولی اینان او را نمیشناسند. خدایی از پندار[=خیال] خود ساختهاند که در بالای هفت آسمان مینشیند و جهان را با دست فرشتگان راه میبرد. خدایی که همچون پادشاه خودکامهی خودخواهی ، چون از مردم اندک نافرمانی دید به خشم آید و بیماری و گرسنگی و زمینلرزه فرستد ، ولی سپس که مردم رو بسویش آوردند و بلابه و زاری پرداختند خشمش فرونشیند و پتیاره[=بلا] بازگرداند ، اینست خدایی که میپندارند.
خدایی که جهان را به پاس[=احترام] هستی چند تن آفریده. خدایی که مهر ورزد ، میانجی پذیرد ، با زبان دانههای تسبیح و آیههای قرآن با مردم سخن گوید (استخاره).
.
🔶 دفاع در دیوان کیفر
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 13
در اینجا نیز یک رشته قرینههایی هست که این اتهام را بسیار دور و باورنکردنی میگرداند و من اینک آنها را یکایک میشمارم :
1ـ بحکایت پرونده همینکه شاهزاده مشرف بمرگ گردیده دنبال پزشک فرستادهاند و او آمده و او را معاینه کرده و چیزی دربارهی کشتن نگفته و ننوشته و این شگفتآور است که شاهزاده را خفه کرده باشند و پزشک آن را درک نکند ، وآنگاه خود این کار اتهام کشتن را رد میکند. مأموران اگر شاهزاده را کشته بودند بآن زودی پزشک بالاسرش نمیآوردند.
2ـ جنازهی شاهزاده را بخود کسانش واگزارده و آنها به تهران آوردهاند و در اینجا کسانی آن جنازه را دیده که از جمله دکتر مصدق (پسر جناب دکتر مصدق) که خود پزشک است دیده و هیچ یکی از آنان در نزد بازپرس سخنی دایر بآنکه استنباطی دربارهی کشته شدن کرده باشند نگفتهاند. وآنگاه خود همین کار (دادن جنازه بدست کسانش) اتهام را رد میکند. اگر او را کشته بودند جهت نداشت خودشان در سمنان بخاک نسپارند و بکسانش خبر دهند که بروند و آن را بیاورند.
3ـ محمد ، آشپز شاهزاده در نزد بازپرس چنین گفته که چون او را از گرمابه بازخواستهاند و آمده و به بالاسر شاهزاده رسیده دیده که او چشمش را باز کرد و دوباره بست و مرد. از این بیان پیداست که تا آمدن محمد از گرمابه شاهزاده تسلیم جان نکرده بوده و این دلیل آشکاری به ردّ اتهام میباشد و من در شگفتم که چرا در کیفرخواست این جمله را بکلی فراموش ساختهاند.
4ـ شاهزاده فیروز را چرا کشتهاند؟!.. اگر رضاشاه میخواست او را بکشد چرا در سالهای پیش که اندکنفوذی او را بازمانده بود نکشت و نگه داشت و در این هنگام که هیچ نفوذی نداشت کشت؟!. از آنسوی اگر بنا بود او را بکشند چرا هنگامی که علیمالدوله را فرستاده بودند با دست او کارش نساختند؟!.
خلاصه آنکه در دو پرونده موضوع کشتن بسیار موهونست و از نظر قضایی باین دلایل قیمتی نتوان پنداشت.(1) اینها دفاعات من از حسینقلی فرشچیست. اما از آقای مختار که وکیل او نیز هستم نخست دربارهی چهار پروندهی قتل دفاع میکنم. حال دو پروندهی شیخ خزعل و شاهزاده فیروز را من خود شرح دادم. پروندهی مدرس و دیبا را نیز وکلای دیگر شرح دادهاند. در آنها نیز دلیلها موهونست. اینست دربارهی این 4 پرونده من اتهام را بکلی مردود میدانم. از طرف دیگر ما اگر فرض کنیم که دیبا و مدرس و نصرتالدوله و خزعل را کشتهاند بیگمان چنین کاری جز با دستور خود شاه گذشته نبوده و نتوانستی بود و در آن صورت چه گناهی بآقای مختار متوجه است؟!. آمر دیگری و مباشر دیگری ، بآقای مختار چه ربط دارد؟!..
پابرگی (از ویراینده) :
۱ـ برای شرح بیشتر ابهامات این پروندهها بنگرید به پیوستهای بخش یکم ، گفتار یکم : ۱ـ یک نامهی سرگشاده
.
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 13
در اینجا نیز یک رشته قرینههایی هست که این اتهام را بسیار دور و باورنکردنی میگرداند و من اینک آنها را یکایک میشمارم :
1ـ بحکایت پرونده همینکه شاهزاده مشرف بمرگ گردیده دنبال پزشک فرستادهاند و او آمده و او را معاینه کرده و چیزی دربارهی کشتن نگفته و ننوشته و این شگفتآور است که شاهزاده را خفه کرده باشند و پزشک آن را درک نکند ، وآنگاه خود این کار اتهام کشتن را رد میکند. مأموران اگر شاهزاده را کشته بودند بآن زودی پزشک بالاسرش نمیآوردند.
2ـ جنازهی شاهزاده را بخود کسانش واگزارده و آنها به تهران آوردهاند و در اینجا کسانی آن جنازه را دیده که از جمله دکتر مصدق (پسر جناب دکتر مصدق) که خود پزشک است دیده و هیچ یکی از آنان در نزد بازپرس سخنی دایر بآنکه استنباطی دربارهی کشته شدن کرده باشند نگفتهاند. وآنگاه خود همین کار (دادن جنازه بدست کسانش) اتهام را رد میکند. اگر او را کشته بودند جهت نداشت خودشان در سمنان بخاک نسپارند و بکسانش خبر دهند که بروند و آن را بیاورند.
3ـ محمد ، آشپز شاهزاده در نزد بازپرس چنین گفته که چون او را از گرمابه بازخواستهاند و آمده و به بالاسر شاهزاده رسیده دیده که او چشمش را باز کرد و دوباره بست و مرد. از این بیان پیداست که تا آمدن محمد از گرمابه شاهزاده تسلیم جان نکرده بوده و این دلیل آشکاری به ردّ اتهام میباشد و من در شگفتم که چرا در کیفرخواست این جمله را بکلی فراموش ساختهاند.
4ـ شاهزاده فیروز را چرا کشتهاند؟!.. اگر رضاشاه میخواست او را بکشد چرا در سالهای پیش که اندکنفوذی او را بازمانده بود نکشت و نگه داشت و در این هنگام که هیچ نفوذی نداشت کشت؟!. از آنسوی اگر بنا بود او را بکشند چرا هنگامی که علیمالدوله را فرستاده بودند با دست او کارش نساختند؟!.
خلاصه آنکه در دو پرونده موضوع کشتن بسیار موهونست و از نظر قضایی باین دلایل قیمتی نتوان پنداشت.(1) اینها دفاعات من از حسینقلی فرشچیست. اما از آقای مختار که وکیل او نیز هستم نخست دربارهی چهار پروندهی قتل دفاع میکنم. حال دو پروندهی شیخ خزعل و شاهزاده فیروز را من خود شرح دادم. پروندهی مدرس و دیبا را نیز وکلای دیگر شرح دادهاند. در آنها نیز دلیلها موهونست. اینست دربارهی این 4 پرونده من اتهام را بکلی مردود میدانم. از طرف دیگر ما اگر فرض کنیم که دیبا و مدرس و نصرتالدوله و خزعل را کشتهاند بیگمان چنین کاری جز با دستور خود شاه گذشته نبوده و نتوانستی بود و در آن صورت چه گناهی بآقای مختار متوجه است؟!. آمر دیگری و مباشر دیگری ، بآقای مختار چه ربط دارد؟!..
پابرگی (از ویراینده) :
۱ـ برای شرح بیشتر ابهامات این پروندهها بنگرید به پیوستهای بخش یکم ، گفتار یکم : ۱ـ یک نامهی سرگشاده
.
دفاع_در_دیوان_کیفر_محاکمه_مختاری_ب2.pdf
539.3 KB
🔸 دفاع در دیوان کیفر
🔸 محاکمهی مختاری
🔹 بخش دوم
⭐️ همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
🔸 محاکمهی مختاری
🔹 بخش دوم
⭐️ همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود
(تکهی 2 از 5)
سخن نویسندهی گرامی را میتوان بدینسان درستتر گردانید : باید گمراه بودن و زیانمندی بدآموزیها و اندیشههای زهرآلود یا هر گونه اندیشهی ناراستی را با پیش کشیدن حقایق ، یاوری گرفتن از دلیل و داوری خرد ، نشان داد و از نیرو انداخت. اگر چنین نشود ، ریشخند ، بدزبانی و تحقیر ، زور یا هر شیوهی دیگری نتیجهی نیکی نخواهد داد و اگرهم اندیشهای با چنان شیوههایی خاموشی گیرد جز چندگاهی نبوده سپس در فرصتی دیگر همچون آتش زیر خاکستر سر برآورده راه خود را پیش خواهد گرفت.
پندار (اندیشهی بیدلیل) و اندیشههای گمراه در جهان فراوان پدید آمده و فراوان نیز نابود شده. یک رشته از آنها با پیشرفت دانشها نابود گردیده. مثلاً پاستور دانشمندِ بنام با آزمایشهای خود نشان داد که از «نازنده» زنده پدید نمیآید (نظریهی «خلقالساعه» را پوچ گردانید). من خود در کودکی این را شنیده بودم که اگر آجری را نمناک نگاه داریم پس از چندی از زیر آن کژدم پدید آید.
امروز حقیقتی که پاستور آن را بازنمود آن اندازه شناخته شده است که جزو «بدیهیات» بحساب میآید به این معنی که اگر همان گفته دربارهی پدید آمدن کژدم از آجر نمناک را بگویید ، پاسخ خواهید شنید که نه از آجر بلکه از تخم کژدم است که کژدم پدید آید.
گردش خورشید بدور زمین را با آنکه دیداریست که هر روز به چشم میبینیم امروز جز بیسوادان که حقیقتش را نخواندهاند کسی باور ندارد. این هم جز با نشر گستردهی حقایق ستارهشناسی انجام نگرفته است.
یک رشتهی دیگری از پندارها یا اندیشههای پوچ بکوشش خردمندان از میان رفته. مثلاً این حقیقت که آدمی آزاد زاییده شده و باید آزاد زندگانی کند و نمیتوان مالک او شد و بردهاش گردانید. آزادیخواهان جهان با این اندیشهی ستمگرانه دههها بلکه سدهها نبرد کرده تا آن را برانداختهاند.
دربارهی نابودی اندیشههای غلط ، کسروی آن را نیک بازنموده. از جمله در کتاب «دین و جهان» چنین آورده :
«در جهان تاکنون این دو چیز در نبرد بودهاند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو آمیغهایی[حقایق] رو نموده و آنها را از میان برده. این نبرد همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است».[1]
«سرچشمهی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند».[2]
«کاری که ما میکنیم بیرون گردانیدن گمراهیها و نادانیها از مغزها و جا دادن آمیغها و داناکها [=آنچه دانند ، آگاهیها] در آنهاست ، و این دو کار باهم توأمست ، بلکه خود یک کار است. باین معنی که ما آمیغها را در دلها میگنجانیم تا بتوانیم بدستیاری آنها گمراهیها را بیرون رانیم.
... مغز آدمی کاسهی مسی نیست که ما بگیریم و با شستن و خاک مالیدن از گمراهیها پاک گردانیم ... نادانیها و گمراهیها از مغزها هنگامی بیرون رود که آمیغها بجای آنها بیاید ، وگرنه بیرون نخواهد رفت و اگرهم رفت نادانیهای دیگری جای آنها را خواهد گرفت.
شما چنین انگارید که یک دسته مردم دربارهی گیتی پندار کهن پدران خود را میدارند و چنین میدانند که زمینیست پهن و هموار و آسمانهایی بروی آن ، یکی بالا دیگری ، و چنین انگارید که ما میخواهیم آنان را از آن گمراهی و نادانی بیرون آوریم ، آیا از چه راه توانیم؟ آیا با گفتن اینکه «نفهمیدهاید» یا «اینها راست نیست» آن پندار از مغزهای آنان بیرون خواهد رفت؟.. بیگمان نخواهد رفت و هودهای[نتیجه] از سخن ما جز سستی باورهاشان نخواهد بود. اگرهم یکی آن پندار را از دل بیرون کرد ، پندار غلط دیگری از پیش خود بجای آن خواهد گزاشت. پس بیرون راندن نادانیها از مغزها جز با یاد دادن آمیغها نتواند بود.
در همان زمینهی کوششهای خودمان ، ما که با ده و چند کیش نبرد میکنیم و میخواهیم آنها را یکایک براندازیم ، اگر تنها بآن بس کنیم که بگوییم : «این کیشها بیپاست» و بریشخند و نکوهش پردازیم ، نتیجه آن باشد که باورها سست گردد ولی به همان حال بازماند (چنانکه روزنامهها تاکنون این کار را کردهاند و این نتیجه اکنون درمیانست و خود یکی از گرفتاریهای توده ، همان میباشد) ، و ما هنگامی توانیم آن کیشها را براندازیم که چنانکه از آنها نکوهش میکنیم و بیپایی هر یکی را بازمینماییم ، معنی راست دین را نیز روشن گردانیم و در آن زمینه آنچه آمیغهاست با دلیلهای استوار نشان دهیم که اینها را در دلها جا دهیم و آنها را دور رانیم. تنها از این راهست که به نتیجهی درستی توانیم رسید».[3]
[1] : دین و جهان ، سات 63
[2] : همان ، سات 71
[3] : همان ، سات 3 .
(تکهی 2 از 5)
سخن نویسندهی گرامی را میتوان بدینسان درستتر گردانید : باید گمراه بودن و زیانمندی بدآموزیها و اندیشههای زهرآلود یا هر گونه اندیشهی ناراستی را با پیش کشیدن حقایق ، یاوری گرفتن از دلیل و داوری خرد ، نشان داد و از نیرو انداخت. اگر چنین نشود ، ریشخند ، بدزبانی و تحقیر ، زور یا هر شیوهی دیگری نتیجهی نیکی نخواهد داد و اگرهم اندیشهای با چنان شیوههایی خاموشی گیرد جز چندگاهی نبوده سپس در فرصتی دیگر همچون آتش زیر خاکستر سر برآورده راه خود را پیش خواهد گرفت.
پندار (اندیشهی بیدلیل) و اندیشههای گمراه در جهان فراوان پدید آمده و فراوان نیز نابود شده. یک رشته از آنها با پیشرفت دانشها نابود گردیده. مثلاً پاستور دانشمندِ بنام با آزمایشهای خود نشان داد که از «نازنده» زنده پدید نمیآید (نظریهی «خلقالساعه» را پوچ گردانید). من خود در کودکی این را شنیده بودم که اگر آجری را نمناک نگاه داریم پس از چندی از زیر آن کژدم پدید آید.
امروز حقیقتی که پاستور آن را بازنمود آن اندازه شناخته شده است که جزو «بدیهیات» بحساب میآید به این معنی که اگر همان گفته دربارهی پدید آمدن کژدم از آجر نمناک را بگویید ، پاسخ خواهید شنید که نه از آجر بلکه از تخم کژدم است که کژدم پدید آید.
گردش خورشید بدور زمین را با آنکه دیداریست که هر روز به چشم میبینیم امروز جز بیسوادان که حقیقتش را نخواندهاند کسی باور ندارد. این هم جز با نشر گستردهی حقایق ستارهشناسی انجام نگرفته است.
یک رشتهی دیگری از پندارها یا اندیشههای پوچ بکوشش خردمندان از میان رفته. مثلاً این حقیقت که آدمی آزاد زاییده شده و باید آزاد زندگانی کند و نمیتوان مالک او شد و بردهاش گردانید. آزادیخواهان جهان با این اندیشهی ستمگرانه دههها بلکه سدهها نبرد کرده تا آن را برانداختهاند.
دربارهی نابودی اندیشههای غلط ، کسروی آن را نیک بازنموده. از جمله در کتاب «دین و جهان» چنین آورده :
«در جهان تاکنون این دو چیز در نبرد بودهاند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو آمیغهایی[حقایق] رو نموده و آنها را از میان برده. این نبرد همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است».[1]
«سرچشمهی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند».[2]
«کاری که ما میکنیم بیرون گردانیدن گمراهیها و نادانیها از مغزها و جا دادن آمیغها و داناکها [=آنچه دانند ، آگاهیها] در آنهاست ، و این دو کار باهم توأمست ، بلکه خود یک کار است. باین معنی که ما آمیغها را در دلها میگنجانیم تا بتوانیم بدستیاری آنها گمراهیها را بیرون رانیم.
... مغز آدمی کاسهی مسی نیست که ما بگیریم و با شستن و خاک مالیدن از گمراهیها پاک گردانیم ... نادانیها و گمراهیها از مغزها هنگامی بیرون رود که آمیغها بجای آنها بیاید ، وگرنه بیرون نخواهد رفت و اگرهم رفت نادانیهای دیگری جای آنها را خواهد گرفت.
شما چنین انگارید که یک دسته مردم دربارهی گیتی پندار کهن پدران خود را میدارند و چنین میدانند که زمینیست پهن و هموار و آسمانهایی بروی آن ، یکی بالا دیگری ، و چنین انگارید که ما میخواهیم آنان را از آن گمراهی و نادانی بیرون آوریم ، آیا از چه راه توانیم؟ آیا با گفتن اینکه «نفهمیدهاید» یا «اینها راست نیست» آن پندار از مغزهای آنان بیرون خواهد رفت؟.. بیگمان نخواهد رفت و هودهای[نتیجه] از سخن ما جز سستی باورهاشان نخواهد بود. اگرهم یکی آن پندار را از دل بیرون کرد ، پندار غلط دیگری از پیش خود بجای آن خواهد گزاشت. پس بیرون راندن نادانیها از مغزها جز با یاد دادن آمیغها نتواند بود.
در همان زمینهی کوششهای خودمان ، ما که با ده و چند کیش نبرد میکنیم و میخواهیم آنها را یکایک براندازیم ، اگر تنها بآن بس کنیم که بگوییم : «این کیشها بیپاست» و بریشخند و نکوهش پردازیم ، نتیجه آن باشد که باورها سست گردد ولی به همان حال بازماند (چنانکه روزنامهها تاکنون این کار را کردهاند و این نتیجه اکنون درمیانست و خود یکی از گرفتاریهای توده ، همان میباشد) ، و ما هنگامی توانیم آن کیشها را براندازیم که چنانکه از آنها نکوهش میکنیم و بیپایی هر یکی را بازمینماییم ، معنی راست دین را نیز روشن گردانیم و در آن زمینه آنچه آمیغهاست با دلیلهای استوار نشان دهیم که اینها را در دلها جا دهیم و آنها را دور رانیم. تنها از این راهست که به نتیجهی درستی توانیم رسید».[3]
[1] : دین و جهان ، سات 63
[2] : همان ، سات 71
[3] : همان ، سات 3 .
🔶 دفتر «خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟»
🔸 ما بکار از راهش درآمدهایم
... یک روزی بود جناب آقای فروغی نخستوزیر و جناب آقای حکمت وزیر فرهنگ بودند و این دو وزیر هواداری بسیار از شعرای گذشتهی ایران مینمودند و در راه رواج آنها کوشش بیاندازه نشان میدادند. در همان روزها «کنگرهی فردوسی» تازه بپایان رسیده و در نتیجهی آن جشن و تجلیل باشکوه ، در سرتاسر ایران هواداری از شعر و شاعران رواج بیاندازه یافته بود. در بیشتر شهرها انجمن ادبی که خود انجمن شاعران بود برپا میکردند. روزنامهها پیاپی شعر و غزل بچاپ میرسانیدند.
در همان هنگام ما در سال دوم پیمان بنوشتن گفتارهایی در نکوهش از بیهودهگویی شاعران آغاز کردیم و زیانهای کتابهای بازمانده از زمان مغول و قرنهای گذشته را یکایک شمردن گرفتیم.
ما با هر شعری مخالف نیستیم. من مقصود خود را دربارهی شعر بارها نوشتهام و در پرچم نیز خواهیم نوشت. ما از یکسو با بیهودهگویی شاعران دشمنی مینمودیم و از یکسو شعرها و کتابهای زمان مغول و قرنهای گذشته را (که دورهی زبونی ایران بوده) زیانآور میدانستیم. اینها را باید در جای خود شرح دهیم.
به هر حال نوشتههای ما در چنان هنگامی با یک هیاهوی سختی مصادف گردید. انجمن ادبی و شاعران همگی بدشمنی برخاستند. برخی روزنامهها ستونهای خود را بروی گفتارهای پست و بیادبانه که کسانی در برابر دلیلهای ما مینوشتند باز کردند.
از آنسوی آقایان نخستوزیر و وزیر فرهنگ با پیمان دشمنی سختی نمودند و از فشار بازنایستادند. همان جناب آقای حکمت چون گواه این داستانست در اینجا مینویسم (1) : در آن روزها من در دانشکدهی معقول و منقول درس مختصری [تاریخ] داشتم و چون همان هنگام قانون دانشگاه گذشت من نیز مشمول بودم که بایستی یک رسالهای بنویسم و از شمار استادان باشم و ماهانه سههزار ریال بیشتر حقوق گیرم. لیکن روزی بدیدن جناب آقای حکمت رفتم و ایشان بیمقدمه بپرخاشهایی برخاستند که چرا در پیمان از خیام و دیگر شاعران بدگویی رفته ، و در پایان چنین گفتند : «ما شما را باستادی در دانشگاه با این شرط خواهیم پذیرفت که آن نوشتههای خود را جبران کنید». من پاسخ داده گفتم : «در آن صورت باید از استادی دانشگاه چشم پوشم». چنان هم کردم. برای آنکه از راه خود برنگردم از حقوق استادی و از دیگر بهرههای آن چشم پوشیدم.
کسانی بمن ایراد میگیرند که کیف وکالت بزیر بغل گرفته و هر روز در دادگاهها در جلو این میز و آن میز میایستم. ولی من خود از این کار بسیار خرسندم. زیرا همین کیف به بغل زدن و در جلو میزهای دفتر و دادگاه ایستادنست که مرا توانا گردانیده از چنین آزمایشهایی با پیشانی باز بیرون آیم.
در اینجا جای آن نیست که بگوییم چرا آقای فروغی و آقای حکمت بکتابهای زمان مغول و بشعرای گذشته آن علاقه را نشان میدادند و چرا من آن مخالفت را میکردم. ظاهر مطلب آنست که آقایان چون خود شاعرند هواداری از شعرا مینمودند و من چون شاعر نیستم از آن بدم میآمد. ولی چنین نیست و داستان از هر دو سو بسیار عمیقتر از اینست که در بیرون دیده میشود. نه آنان کسی هستند که بنام شاعری یا شعردوستی بآن سختگیریها و فشارها پردازند و نه من کسی هستم که بعلت شاعر نبودن ، آن دشمنی را با شاعران نمایم و آن سختیها را بخود هموار گردانم. اینها علتهای دیگری دارد که باید یک روزی با خود آقایان روبرو شویم (اگر خدا خواهد) و این سخنان را بمیان آوریم و در آن هنگام در روزنامه هم خواهیم نوشت و بسیاری از رازها را آشکار خواهیم گردانید. (2)
👇
🔸 ما بکار از راهش درآمدهایم
... یک روزی بود جناب آقای فروغی نخستوزیر و جناب آقای حکمت وزیر فرهنگ بودند و این دو وزیر هواداری بسیار از شعرای گذشتهی ایران مینمودند و در راه رواج آنها کوشش بیاندازه نشان میدادند. در همان روزها «کنگرهی فردوسی» تازه بپایان رسیده و در نتیجهی آن جشن و تجلیل باشکوه ، در سرتاسر ایران هواداری از شعر و شاعران رواج بیاندازه یافته بود. در بیشتر شهرها انجمن ادبی که خود انجمن شاعران بود برپا میکردند. روزنامهها پیاپی شعر و غزل بچاپ میرسانیدند.
در همان هنگام ما در سال دوم پیمان بنوشتن گفتارهایی در نکوهش از بیهودهگویی شاعران آغاز کردیم و زیانهای کتابهای بازمانده از زمان مغول و قرنهای گذشته را یکایک شمردن گرفتیم.
ما با هر شعری مخالف نیستیم. من مقصود خود را دربارهی شعر بارها نوشتهام و در پرچم نیز خواهیم نوشت. ما از یکسو با بیهودهگویی شاعران دشمنی مینمودیم و از یکسو شعرها و کتابهای زمان مغول و قرنهای گذشته را (که دورهی زبونی ایران بوده) زیانآور میدانستیم. اینها را باید در جای خود شرح دهیم.
به هر حال نوشتههای ما در چنان هنگامی با یک هیاهوی سختی مصادف گردید. انجمن ادبی و شاعران همگی بدشمنی برخاستند. برخی روزنامهها ستونهای خود را بروی گفتارهای پست و بیادبانه که کسانی در برابر دلیلهای ما مینوشتند باز کردند.
از آنسوی آقایان نخستوزیر و وزیر فرهنگ با پیمان دشمنی سختی نمودند و از فشار بازنایستادند. همان جناب آقای حکمت چون گواه این داستانست در اینجا مینویسم (1) : در آن روزها من در دانشکدهی معقول و منقول درس مختصری [تاریخ] داشتم و چون همان هنگام قانون دانشگاه گذشت من نیز مشمول بودم که بایستی یک رسالهای بنویسم و از شمار استادان باشم و ماهانه سههزار ریال بیشتر حقوق گیرم. لیکن روزی بدیدن جناب آقای حکمت رفتم و ایشان بیمقدمه بپرخاشهایی برخاستند که چرا در پیمان از خیام و دیگر شاعران بدگویی رفته ، و در پایان چنین گفتند : «ما شما را باستادی در دانشگاه با این شرط خواهیم پذیرفت که آن نوشتههای خود را جبران کنید». من پاسخ داده گفتم : «در آن صورت باید از استادی دانشگاه چشم پوشم». چنان هم کردم. برای آنکه از راه خود برنگردم از حقوق استادی و از دیگر بهرههای آن چشم پوشیدم.
کسانی بمن ایراد میگیرند که کیف وکالت بزیر بغل گرفته و هر روز در دادگاهها در جلو این میز و آن میز میایستم. ولی من خود از این کار بسیار خرسندم. زیرا همین کیف به بغل زدن و در جلو میزهای دفتر و دادگاه ایستادنست که مرا توانا گردانیده از چنین آزمایشهایی با پیشانی باز بیرون آیم.
در اینجا جای آن نیست که بگوییم چرا آقای فروغی و آقای حکمت بکتابهای زمان مغول و بشعرای گذشته آن علاقه را نشان میدادند و چرا من آن مخالفت را میکردم. ظاهر مطلب آنست که آقایان چون خود شاعرند هواداری از شعرا مینمودند و من چون شاعر نیستم از آن بدم میآمد. ولی چنین نیست و داستان از هر دو سو بسیار عمیقتر از اینست که در بیرون دیده میشود. نه آنان کسی هستند که بنام شاعری یا شعردوستی بآن سختگیریها و فشارها پردازند و نه من کسی هستم که بعلت شاعر نبودن ، آن دشمنی را با شاعران نمایم و آن سختیها را بخود هموار گردانم. اینها علتهای دیگری دارد که باید یک روزی با خود آقایان روبرو شویم (اگر خدا خواهد) و این سخنان را بمیان آوریم و در آن هنگام در روزنامه هم خواهیم نوشت و بسیاری از رازها را آشکار خواهیم گردانید. (2)
👇
پابرگیها (از ویراینده):
1ـ فروغی و حکمت هر دو دشمنیها نشان دادند. فروغی همان سال (21) درگذشت ولی حکمت تا سال 59 زنده بود و بارها جایگاههای بلندی گرفت.
2ـ این سخن جای اندیشهی فراوان دارد و به آسانی نمیتوان از رویش گذشت. زمانی که این گفتار نوشته شده اینان (فروغی و حکمت) هر دو زنده بودند. فروغی که سالها در حکومت رضاشاه وزیر و نخستوزیر بود ، تا یک ماه و نیم پیش از این گفتار نیز نخستوزیر محمدرضاشاه میبود. از یک ماه پیش از این گفتار نیز وزیر دربار گردیده بود. حکمت نیز پس از این بارها وزارت و جایگاههای بالایی داشت تا در سال 59 درگذشت. اکنون باید اندیشید : اینان هر دو کسروی را نیک میشناختند و کسروی نیز آنها را. در یک گفتاری در یکی از روزنامههای پرتیراژ آن زمان ، کسروی هر دو را در پرده «خائن» و با چنین سخنانی ایشان را به دفاع از خود و رفع آن اتهام میخواند. ولی آنها چه میکنند؟ آیا از اینکه کسروی به ایشان «اتهام» بسته شکایت میکنند؟! آیا خواهان تشکیل دادگاهی در این باره میشوند؟! آیا در روزنامهها و یا در کتابی از خود دفاع میکنند؟!. نه! هیچ یک نبوده است. پس نتیجه چیست؟! چگونه وزیر بانفوذی همچون حکمت و کسی مانند فروغی که در دو حکومت پهلوی و پیش از آن رویهمرفته نزدیک به بیست مقام از ریاست مجلس تا نخستوزیری را داشته و در زمان این گفتار نیز بتازگی از نخستوزیری خود دست کشیده و وزیر دربار شده بود درپی دفاع از خود برنیامده؟!
باید دانست این نخستین حملهی مستقیم کسروی به اعضای «کمپانی خیانت» است. کمابیش دو سال و نیم پس از این کسروی در کتاب «دادگاه» نیمی از دانستههای خود را به آشکار درآورده و از «کمپانی خیانت» آشکاره سخن میراند و خیانتهای ایشان را تا آنجا که در بررسیهای تاریخی دانسته و در پیشامدهای شهریور 1320 نیز برایش روشنتر گردیده بود برشتهی نوشتن میکشد.
1ـ فروغی و حکمت هر دو دشمنیها نشان دادند. فروغی همان سال (21) درگذشت ولی حکمت تا سال 59 زنده بود و بارها جایگاههای بلندی گرفت.
2ـ این سخن جای اندیشهی فراوان دارد و به آسانی نمیتوان از رویش گذشت. زمانی که این گفتار نوشته شده اینان (فروغی و حکمت) هر دو زنده بودند. فروغی که سالها در حکومت رضاشاه وزیر و نخستوزیر بود ، تا یک ماه و نیم پیش از این گفتار نیز نخستوزیر محمدرضاشاه میبود. از یک ماه پیش از این گفتار نیز وزیر دربار گردیده بود. حکمت نیز پس از این بارها وزارت و جایگاههای بالایی داشت تا در سال 59 درگذشت. اکنون باید اندیشید : اینان هر دو کسروی را نیک میشناختند و کسروی نیز آنها را. در یک گفتاری در یکی از روزنامههای پرتیراژ آن زمان ، کسروی هر دو را در پرده «خائن» و با چنین سخنانی ایشان را به دفاع از خود و رفع آن اتهام میخواند. ولی آنها چه میکنند؟ آیا از اینکه کسروی به ایشان «اتهام» بسته شکایت میکنند؟! آیا خواهان تشکیل دادگاهی در این باره میشوند؟! آیا در روزنامهها و یا در کتابی از خود دفاع میکنند؟!. نه! هیچ یک نبوده است. پس نتیجه چیست؟! چگونه وزیر بانفوذی همچون حکمت و کسی مانند فروغی که در دو حکومت پهلوی و پیش از آن رویهمرفته نزدیک به بیست مقام از ریاست مجلس تا نخستوزیری را داشته و در زمان این گفتار نیز بتازگی از نخستوزیری خود دست کشیده و وزیر دربار شده بود درپی دفاع از خود برنیامده؟!
باید دانست این نخستین حملهی مستقیم کسروی به اعضای «کمپانی خیانت» است. کمابیش دو سال و نیم پس از این کسروی در کتاب «دادگاه» نیمی از دانستههای خود را به آشکار درآورده و از «کمپانی خیانت» آشکاره سخن میراند و خیانتهای ایشان را تا آنجا که در بررسیهای تاریخی دانسته و در پیشامدهای شهریور 1320 نیز برایش روشنتر گردیده بود برشتهی نوشتن میکشد.
🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکهی دوم
ج ـ خرد که گرانمایهترین دادهی خداست باید هر کسی آن را نیک شناسد و پیروی کند و راستی آنست که دین برای نیرومند گردانیدن خردهاست ، ولی مسلمانان این را نمیشناسند و ارجی نمیگزارند. بلکه چون باورها و کارهاشان بیخردانه است با خرد دشمنی مینمایند و از ارج آن میکاهند. بارها دیدهایم میآیند و با ما بکشاکش میپردازند که بهر چه اینهمه به خرد ارج میگزاریم. یا دیدهایم میگویند : «عقلها نیز با هم اختلاف دارد».
د ـ برانگیختگی (یا بگفتهی آنان پیغمبری) یک پایه از دین و خود یکی از رازهای سپهر میباشد. اینان معنی راست آن را نمیشناسند ، و یک رشته پندارهای بیپایی را در آن زمینه دنبال میکنند. بگمان آنان کسی را که خدا برگزید جبرائیل باو نمودار گردد ، و با وی سخن راند ، و از میانهی او و خدا پرده برخیزد ، و پیاپی فرشتهها بنزد او در آمد و رفت باشند و آن برانگیخته باید در نزد مردم «دعوی» کند ، و آنان برای آزمایش ، «نتوانستنی» (معجزه) از او طلبند ، و چون توانست «ایمان» آورند. و پس از آن هرچه گفت بپذیرند. اینهاست دانستههای آنان دربارهی برانگیخته که میباید گفت : سراپا پوچست.
کتابهای مسلمانان پر است از داستانهای نتوانستنی که بنام پاکمرد اسلام نوشتهاند : ماه را دو نیم گردانیده ، بآسمان برای دیدار خدا رفته ، آفتاب را پس از فرورفتن بازگردانیده ، از میان انگشتان چشمه روان گردانیده ، با سوسمار سخن گفته.
اگر از یک مسلمانی بپرسید : دلیل راستگویی پیغمبر اسلام چه بوده؟ بیدرنگ خواهد گفت : «معجزه نشان داد ، شقالقمر کرد ، از غیب خبر داد ...» اگر بگویید که در قرآن دیده میشود که از پیغمبر هر زمان معجزه خواستهاند ناتوانی نموده و آشکاره گفته من نمیتوانم پس چگونه شما میگویید معجزه نشان داد؟!. چگونه آنهمه داستانها را در کتابها مینویسید؟!. در اینجاست که درماند و هیچ پاسخ نتواند.
ﻫ ـ دربارهی آنجهان پندارهای بسیار پوچی را در مغزهای خود جا دادهاند. کسی که مرد در گور دوباره زنده گردد ، و دو فرشته یکی «نکیر» و دیگری «منکر» با گرزهای آتشینی بدست بسر او آیند و پرسشهایی با زبان عربی کنند : «من ربک؟. من نبیک؟.» که باید به هر پرسش پاسخ دهد ، وگرنه گرزهای آتشین بسرش فرود خواهد آمد. کسی که گناهکار است گور او را خواهد فشرد. روز رستاخیز همگی از گور خواهند برخاست و در یک بیابانی گرد خواهند آمد ، خدا بروی کرسی خواهد نشست ، پیغمبران از اینسو و آنسو صف خواهند کشید. گناه و صواب هر کس در ترازو کشیده خواهد شد ، پیغمبران هر یکی به «امت» خود میانجی خواهد بود ، سپس از روی پل باریک و برندهی «صراط» گذشته یک دسته به بهشت خواهند رفت و یک دسته بدوزخ خواهند افتاد.
.
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکهی دوم
ج ـ خرد که گرانمایهترین دادهی خداست باید هر کسی آن را نیک شناسد و پیروی کند و راستی آنست که دین برای نیرومند گردانیدن خردهاست ، ولی مسلمانان این را نمیشناسند و ارجی نمیگزارند. بلکه چون باورها و کارهاشان بیخردانه است با خرد دشمنی مینمایند و از ارج آن میکاهند. بارها دیدهایم میآیند و با ما بکشاکش میپردازند که بهر چه اینهمه به خرد ارج میگزاریم. یا دیدهایم میگویند : «عقلها نیز با هم اختلاف دارد».
د ـ برانگیختگی (یا بگفتهی آنان پیغمبری) یک پایه از دین و خود یکی از رازهای سپهر میباشد. اینان معنی راست آن را نمیشناسند ، و یک رشته پندارهای بیپایی را در آن زمینه دنبال میکنند. بگمان آنان کسی را که خدا برگزید جبرائیل باو نمودار گردد ، و با وی سخن راند ، و از میانهی او و خدا پرده برخیزد ، و پیاپی فرشتهها بنزد او در آمد و رفت باشند و آن برانگیخته باید در نزد مردم «دعوی» کند ، و آنان برای آزمایش ، «نتوانستنی» (معجزه) از او طلبند ، و چون توانست «ایمان» آورند. و پس از آن هرچه گفت بپذیرند. اینهاست دانستههای آنان دربارهی برانگیخته که میباید گفت : سراپا پوچست.
کتابهای مسلمانان پر است از داستانهای نتوانستنی که بنام پاکمرد اسلام نوشتهاند : ماه را دو نیم گردانیده ، بآسمان برای دیدار خدا رفته ، آفتاب را پس از فرورفتن بازگردانیده ، از میان انگشتان چشمه روان گردانیده ، با سوسمار سخن گفته.
اگر از یک مسلمانی بپرسید : دلیل راستگویی پیغمبر اسلام چه بوده؟ بیدرنگ خواهد گفت : «معجزه نشان داد ، شقالقمر کرد ، از غیب خبر داد ...» اگر بگویید که در قرآن دیده میشود که از پیغمبر هر زمان معجزه خواستهاند ناتوانی نموده و آشکاره گفته من نمیتوانم پس چگونه شما میگویید معجزه نشان داد؟!. چگونه آنهمه داستانها را در کتابها مینویسید؟!. در اینجاست که درماند و هیچ پاسخ نتواند.
ﻫ ـ دربارهی آنجهان پندارهای بسیار پوچی را در مغزهای خود جا دادهاند. کسی که مرد در گور دوباره زنده گردد ، و دو فرشته یکی «نکیر» و دیگری «منکر» با گرزهای آتشینی بدست بسر او آیند و پرسشهایی با زبان عربی کنند : «من ربک؟. من نبیک؟.» که باید به هر پرسش پاسخ دهد ، وگرنه گرزهای آتشین بسرش فرود خواهد آمد. کسی که گناهکار است گور او را خواهد فشرد. روز رستاخیز همگی از گور خواهند برخاست و در یک بیابانی گرد خواهند آمد ، خدا بروی کرسی خواهد نشست ، پیغمبران از اینسو و آنسو صف خواهند کشید. گناه و صواب هر کس در ترازو کشیده خواهد شد ، پیغمبران هر یکی به «امت» خود میانجی خواهد بود ، سپس از روی پل باریک و برندهی «صراط» گذشته یک دسته به بهشت خواهند رفت و یک دسته بدوزخ خواهند افتاد.
.
🔶 دفاع در دیوان کیفر
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 14
در اینجا یک موضوع هم شخصیت خزعل و دیگرانست. من تأسف میخورم که آقای پوررضا این موضوع را بمیان آوردند و من هم ناگزیرم گفتگویی کنم و بسیار متأسفم که مایهی رنجش کسان آنها خواهد بود. دربارهی شاهزاده فیروز بچند جمله بس میکنم : نخست باید بگویم که من از او هیچ بدی ندیده بودم. آن سالی که وزیر عدلیه شد من از خوزستان برگشته و بیکار بودم و ایشان نتوانستند بمن کاری دهند زیرا با وزارت جنگ محاکمهای داشتم ولی بمن محبت بسیار کرد. من نیز آن سالی که زندانی شد بنام قدردانی بوسیلهی حاجی فطنالدوله که اکنون زنده است کتابهایی برایش فرستادم. اینها را میگویم که پنداشته نشود ازو رنجیدگی دارم. من از او رنجیدگی ندارم ولی همه میدانند که او در سیاست مبغوض بود. چنانکه هنگامی روزنامهی صور اسرافیل او را دنبال کرد که در کرمان دوازده تن آدم کشته است. سپس نیز داستان پیمان 1919 را که وثوقالدوله و این شاهزاده بستند و در واقع شومترین پیمانی بود همگی میدانند.
اما شیخ خزعل ، باید تصریح کنم که من ازو گزند و آسیب دیدهام. زمانی که بدولت نافرمانی نمود من در خوزستان بودم زیان و آزار بسیار کشیدم. چیزی که هست من با او کینه نورزیدم و دلیلش آن است که چون پس از بازگشتن به تهران تاریخ خوزستان و داستان نافرمانی شیخ را نوشتم (که آن کتاب بچاپ رسیده) (1) یادی از سرگذشت خود نکردم و دربارهی شیخ نیز بپردهدری نپرداختم زیرا من کمتر اهمیتی بقضایای خود میدهم. گذشته از آنکه من از سفر خوزستان با همهی زیان و آزاری که دیدم با خوشدلی بازگردیدم. بخصوص که در آن سفر با خانبهادر دوستی یافتم و آن مرد باآنکه همهکارهی شیخ بود با من دوستی و مهربانی بسیار نمود و بیشتر بپاس دوستیهای او بود که من بدرفتاریهای شیخ و کسانش را فراموش ساختم. کنون هم بر من ناگوار است که از شیخ بد گویم. ولی چون پای وکالت درمیان است نمیتوانم چشمپوشی کنم. این بسیار شگفت است که شیخ خزعل را یکی از بزرگان ایران شمارند و یک فرد نیکوکارش نشان دهند و کسانی را بیگناه باتهام کشتن او بزندان اندازند و بدادگاه کشانند. اینها از آن سر زده که تاریخ شیخ را نمیدانند و من هم در اینجا جز باختصار یاد نتوانم کرد (در اینجا بتاریخچهی شیخ پرداخت که چون در پرچم جداگانه نوشته شده و میشود دیگر در اینجا نمیآوریم). (2)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ تاریخ پانصدسالهی خوزستان
2ـ تاریخچهی شیخ خزعل را بنام «شیخ خزعلخان و کارهای او» در بخش دوم کتاب آوردهایم.
.
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 14
در اینجا یک موضوع هم شخصیت خزعل و دیگرانست. من تأسف میخورم که آقای پوررضا این موضوع را بمیان آوردند و من هم ناگزیرم گفتگویی کنم و بسیار متأسفم که مایهی رنجش کسان آنها خواهد بود. دربارهی شاهزاده فیروز بچند جمله بس میکنم : نخست باید بگویم که من از او هیچ بدی ندیده بودم. آن سالی که وزیر عدلیه شد من از خوزستان برگشته و بیکار بودم و ایشان نتوانستند بمن کاری دهند زیرا با وزارت جنگ محاکمهای داشتم ولی بمن محبت بسیار کرد. من نیز آن سالی که زندانی شد بنام قدردانی بوسیلهی حاجی فطنالدوله که اکنون زنده است کتابهایی برایش فرستادم. اینها را میگویم که پنداشته نشود ازو رنجیدگی دارم. من از او رنجیدگی ندارم ولی همه میدانند که او در سیاست مبغوض بود. چنانکه هنگامی روزنامهی صور اسرافیل او را دنبال کرد که در کرمان دوازده تن آدم کشته است. سپس نیز داستان پیمان 1919 را که وثوقالدوله و این شاهزاده بستند و در واقع شومترین پیمانی بود همگی میدانند.
اما شیخ خزعل ، باید تصریح کنم که من ازو گزند و آسیب دیدهام. زمانی که بدولت نافرمانی نمود من در خوزستان بودم زیان و آزار بسیار کشیدم. چیزی که هست من با او کینه نورزیدم و دلیلش آن است که چون پس از بازگشتن به تهران تاریخ خوزستان و داستان نافرمانی شیخ را نوشتم (که آن کتاب بچاپ رسیده) (1) یادی از سرگذشت خود نکردم و دربارهی شیخ نیز بپردهدری نپرداختم زیرا من کمتر اهمیتی بقضایای خود میدهم. گذشته از آنکه من از سفر خوزستان با همهی زیان و آزاری که دیدم با خوشدلی بازگردیدم. بخصوص که در آن سفر با خانبهادر دوستی یافتم و آن مرد باآنکه همهکارهی شیخ بود با من دوستی و مهربانی بسیار نمود و بیشتر بپاس دوستیهای او بود که من بدرفتاریهای شیخ و کسانش را فراموش ساختم. کنون هم بر من ناگوار است که از شیخ بد گویم. ولی چون پای وکالت درمیان است نمیتوانم چشمپوشی کنم. این بسیار شگفت است که شیخ خزعل را یکی از بزرگان ایران شمارند و یک فرد نیکوکارش نشان دهند و کسانی را بیگناه باتهام کشتن او بزندان اندازند و بدادگاه کشانند. اینها از آن سر زده که تاریخ شیخ را نمیدانند و من هم در اینجا جز باختصار یاد نتوانم کرد (در اینجا بتاریخچهی شیخ پرداخت که چون در پرچم جداگانه نوشته شده و میشود دیگر در اینجا نمیآوریم). (2)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ تاریخ پانصدسالهی خوزستان
2ـ تاریخچهی شیخ خزعل را بنام «شیخ خزعلخان و کارهای او» در بخش دوم کتاب آوردهایم.
.
در پیرامون اسلام - دیباچه سخن.pdf
357.1 KB
🔸 در پیرامون اسلام
✍ احمد کسروی
🔹 دیباچهی سخن (همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف)
✍ احمد کسروی
🔹 دیباچهی سخن (همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف)
✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود
(تکهی 3 از 5)
همچنان اگر کسانی بیهیچ توضیح و دلیل آوردنی تنها یک رشته کتابهایی را بدآموز بخوانند و به نابودی آنها بکوشند ، کارشان بنیادی نبوده و از این راه اندیشههای درون آن کتابها ـ هرچند زیانمند ـ نابود نخواهد شد.
این حقیقتی بود درمیان سخنان خردهگیر گرامی که ما نیز آن را براست میداریم و دیدید که کسروی خود به این نکته آگاه بوده و آن را دلیل آورده تا نشان دهد راه نبرد با کیشهای امروزی چیست. خود خردهگیر نیز برای آنکه هواداران کتابسوزان را قانع کند کارشان بیهوده است تنها افزاری که بکار برده یاد نمودن چنان حقیقتی بوده.
سراسر کوششهای کسروی جز از این راه نبوده. برای مثال زمینهی «ادبیات» را بدیده گیرید و کوششی که او بکار برده تا ادبیات به معنی درست خود بازگردد. نخست یک رشته گفتار بنام «شعر در ایران» در سال نخست پیمان نوشت که در آن شعر را از دیدهی زبان و سامان زبان به بررسی گزارد. بمعنی شعر پرداخت و این بازنمود که شعر سخنست ، سخن آراسته. ارج شعر در معنی آنست. آراستگی یک شعر هرچه باشد نمیتواند پاسخگوی ناستودگیهای معنی آن باشد. از شعرهای نیکی که به پیمان فرستاده میشد نمونههایی آورده نشان داد که شعر نیک آنست که معنی نیکی از آن برآید. در آن گفتارها نشان میدهد که یک توده برای رهیدن از بدبختیها و براه پیشرفت افتادن نیازمند خویهای ستودهای مانند آزادگی و گردنفرازی و نیکنامی و پاکزبانی و مانندهای آنست. ایرانیان اگر میخواهند از بدبختیها و درماندگیها برهند باید از پستیهایی که از رهگذر شعر در هزار سال گذشته پدید آمده دور ایستند. شاعران ایران افسوسمندانه بیشتر دربند آرایشهای شعری بودهاند و در این راه به هر ناستودگی تن دادهاند بدانسان که زشتی چاپلوسی و بندگی و گردن به ستم گزاردن ، شاهدبازی و بیدردی ، هجو و بیهودهگویی و گزافهگویی از میان برخاسته.
در همان سال در یک رشته گفتارهای دیگری به صوفیگری در شعرهای ایرانیان پرداخته. از آغاز صوفیگری گفته که جز نیکخواهی نبوده. ولی سپس از آن فرسنگها دور گردیده و خود آسیب بزرگی به ایرانیان گردیده. اینها را با شرح پردامنهای با نمونههای بسیار در شعرها نشان داده. نشان داده یک بخش بزرگی از شعرهای شاعران ایرانی سخن از پندار «وحدت وجود» و دیگر پندارهاییست که بنیاد صوفیگری در ایران میباشد. در سراسر این گفتارها نیز بارها بر این نکته تأکید شده که ادبیات به معنی درست خود جز این نیست که مردمان را به غیرت و دلیری و آزادگی و ستم برنتابیدن و دیگر ستودگیها وادارد. ایرانیان باید از اینگونه شعرها که بزرگترین آرمانی که به مردم ارمغان میدارد گوشهگیری و لقمه نانی بدهان گزاردن و خرقهای بر دوش داشتن میباشد ، دوری جویند. در این رشته گفتارها گفتگوهای بسیاری نیز با خوانندگان پیش آمده که در هر کدام از آنها یک گوشه از این جستار روشنی بیشتر یافته.
پس از اینها چون در آن زمان شعر و شاعری در ایران رویهی دیوانگی بخود گرفته بود و بدخواهان وزارت فرهنگ به همدستی شرقشناسان به دامنگیر شدن آن هرچه بیشتر میکوشیدند ، هیاهویی بدشمنی با کسروی برانگیخته میگردد و انجمن ادبی تهران ازو میخواهد که در یک سخنرانی در آنجا از اندیشههای خود دفاع کند. کسروی به انجمن رفته و سخنرانی بسیار مؤثری میکند و هیاهو میخوابد. این سومین کوششی بود که در این راه بکار برد. کوتاهشدهی آن سخنرانی در دفتری چاپ شده است.
در چهارمین کوشش برای روشن نمودن هرچه بیشتر جستار شعر و ادبیات ، کسروی رشته گفتارهای «چند سخنی از دفتر» و «ادبیات منظوم ایران» و برخی دیگر را در پایان سال دوم مهنامه دنبال میکند و همچون سال پیش به یکایک ایرادهای خوانندگان میپردازد. چون سخنان دیگری نیز در زمینههای اجتماعی در سال نخست و دوم مهنامه رانده اکنون میتواند به جستار ادبیات بهتر درآید و ادبیاتی را که یک مردم آزاده و خواهان سرفرازی نیاز دارند نیک بازنماید. در آن گفتارها بگوشههای تاریکی که پرداخته نشده بود ، از جمله به بدخواهی شرقشناسان که میخواهند ما سرگرم زیانکاریهایی بنام «ادبیات» باشیم (آنچه در ایران بنام ادبیات شناخته شده) نیز میپردازد.
پس از این کوششها کسروی در پیمان به جستارهای دیگر میپردازد تا اینکه چند سال پس از آن هنگامی که روزنامهی پرچم را بنیاد میگزارد در آنجا به جستار شعر اشارههایی میکند. 👇
(تکهی 3 از 5)
همچنان اگر کسانی بیهیچ توضیح و دلیل آوردنی تنها یک رشته کتابهایی را بدآموز بخوانند و به نابودی آنها بکوشند ، کارشان بنیادی نبوده و از این راه اندیشههای درون آن کتابها ـ هرچند زیانمند ـ نابود نخواهد شد.
این حقیقتی بود درمیان سخنان خردهگیر گرامی که ما نیز آن را براست میداریم و دیدید که کسروی خود به این نکته آگاه بوده و آن را دلیل آورده تا نشان دهد راه نبرد با کیشهای امروزی چیست. خود خردهگیر نیز برای آنکه هواداران کتابسوزان را قانع کند کارشان بیهوده است تنها افزاری که بکار برده یاد نمودن چنان حقیقتی بوده.
سراسر کوششهای کسروی جز از این راه نبوده. برای مثال زمینهی «ادبیات» را بدیده گیرید و کوششی که او بکار برده تا ادبیات به معنی درست خود بازگردد. نخست یک رشته گفتار بنام «شعر در ایران» در سال نخست پیمان نوشت که در آن شعر را از دیدهی زبان و سامان زبان به بررسی گزارد. بمعنی شعر پرداخت و این بازنمود که شعر سخنست ، سخن آراسته. ارج شعر در معنی آنست. آراستگی یک شعر هرچه باشد نمیتواند پاسخگوی ناستودگیهای معنی آن باشد. از شعرهای نیکی که به پیمان فرستاده میشد نمونههایی آورده نشان داد که شعر نیک آنست که معنی نیکی از آن برآید. در آن گفتارها نشان میدهد که یک توده برای رهیدن از بدبختیها و براه پیشرفت افتادن نیازمند خویهای ستودهای مانند آزادگی و گردنفرازی و نیکنامی و پاکزبانی و مانندهای آنست. ایرانیان اگر میخواهند از بدبختیها و درماندگیها برهند باید از پستیهایی که از رهگذر شعر در هزار سال گذشته پدید آمده دور ایستند. شاعران ایران افسوسمندانه بیشتر دربند آرایشهای شعری بودهاند و در این راه به هر ناستودگی تن دادهاند بدانسان که زشتی چاپلوسی و بندگی و گردن به ستم گزاردن ، شاهدبازی و بیدردی ، هجو و بیهودهگویی و گزافهگویی از میان برخاسته.
در همان سال در یک رشته گفتارهای دیگری به صوفیگری در شعرهای ایرانیان پرداخته. از آغاز صوفیگری گفته که جز نیکخواهی نبوده. ولی سپس از آن فرسنگها دور گردیده و خود آسیب بزرگی به ایرانیان گردیده. اینها را با شرح پردامنهای با نمونههای بسیار در شعرها نشان داده. نشان داده یک بخش بزرگی از شعرهای شاعران ایرانی سخن از پندار «وحدت وجود» و دیگر پندارهاییست که بنیاد صوفیگری در ایران میباشد. در سراسر این گفتارها نیز بارها بر این نکته تأکید شده که ادبیات به معنی درست خود جز این نیست که مردمان را به غیرت و دلیری و آزادگی و ستم برنتابیدن و دیگر ستودگیها وادارد. ایرانیان باید از اینگونه شعرها که بزرگترین آرمانی که به مردم ارمغان میدارد گوشهگیری و لقمه نانی بدهان گزاردن و خرقهای بر دوش داشتن میباشد ، دوری جویند. در این رشته گفتارها گفتگوهای بسیاری نیز با خوانندگان پیش آمده که در هر کدام از آنها یک گوشه از این جستار روشنی بیشتر یافته.
پس از اینها چون در آن زمان شعر و شاعری در ایران رویهی دیوانگی بخود گرفته بود و بدخواهان وزارت فرهنگ به همدستی شرقشناسان به دامنگیر شدن آن هرچه بیشتر میکوشیدند ، هیاهویی بدشمنی با کسروی برانگیخته میگردد و انجمن ادبی تهران ازو میخواهد که در یک سخنرانی در آنجا از اندیشههای خود دفاع کند. کسروی به انجمن رفته و سخنرانی بسیار مؤثری میکند و هیاهو میخوابد. این سومین کوششی بود که در این راه بکار برد. کوتاهشدهی آن سخنرانی در دفتری چاپ شده است.
در چهارمین کوشش برای روشن نمودن هرچه بیشتر جستار شعر و ادبیات ، کسروی رشته گفتارهای «چند سخنی از دفتر» و «ادبیات منظوم ایران» و برخی دیگر را در پایان سال دوم مهنامه دنبال میکند و همچون سال پیش به یکایک ایرادهای خوانندگان میپردازد. چون سخنان دیگری نیز در زمینههای اجتماعی در سال نخست و دوم مهنامه رانده اکنون میتواند به جستار ادبیات بهتر درآید و ادبیاتی را که یک مردم آزاده و خواهان سرفرازی نیاز دارند نیک بازنماید. در آن گفتارها بگوشههای تاریکی که پرداخته نشده بود ، از جمله به بدخواهی شرقشناسان که میخواهند ما سرگرم زیانکاریهایی بنام «ادبیات» باشیم (آنچه در ایران بنام ادبیات شناخته شده) نیز میپردازد.
پس از این کوششها کسروی در پیمان به جستارهای دیگر میپردازد تا اینکه چند سال پس از آن هنگامی که روزنامهی پرچم را بنیاد میگزارد در آنجا به جستار شعر اشارههایی میکند. 👇