🔶 دفاع در دیوان کیفر
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 37
دربارهی گرفتن پتو میگوید حسینقلی در جلسه آن را نگفت ولی من گفتم. نمیدانم این دروغ را با چه جسارت میگوید؟!. همهی این وکلا بودند که حسینقلی تصریح بآن کرد و من اینک خلاصهی بیانات حسینقلی را که روزنامهی اطلاعات نوشته در اینجا میخوانم :
«بطوری که گفتم در زمستان نه بالاپوش دادند ، نه غذا دادند ، ما را بحبس مجرد انداختند».
گذشته از این من بصورت تندنویسیها رجوع کردم در صفحهی 18 تقریرات حسینقلی در دو جا1 تصریح باین موضوع شده : در یک جا در سطر 11 میگوید :
«وقتی که بازجویی تمام شد در ساعت ده شب چون عین حقیقت را عرض کردیم. ما را فرستادند بزندان مجرد. نه زیراندار ، نه روانداز ، حتا از پاسبان یک بادیه خواستم ندادند. درب را قفل کرده رفتند. غذا هم ندادند.»
باز در یک جا در سطر 21 میگوید :
«با این وضع بسر بردم که از شرح آن عاجزم. زمستان بدون زیرانداز ، بدون روانداز ، اتاق بیرختخواب».
ببینید با اینکه حسینقلی دو دفعه این موضوع را تصریح کرده این میگوید نگفت. نمیدانم حواسش کجا بوده؟!..
وآنگاه چنین گمانی را مگر میتوان دربارهی هر کسی برد؟!.. من مگر کسی هستم که چنین گمانی دربارهام رود؟..
من زندگانیم همه بآزمایش گذشته و دور و نزدیک میشناسند که من تا چه اندازه تقید بقانون و حق و عدالت نشان میدهم و تا چه اندازه در این باره اصرار میورزم. در همین پیشامد این پرونده زمانی که روزنامهها با تشویق دادستان برخی قسمتهای کیفرخواست را بچاپ میرسانیدند و این تأثیر بزرگی در فروش روزنامهها داشت من چون آن را برخلاف قانون میشماردم خودداری کرده از سود چشم پوشیدم. سپس که همهی متن کیفرخواست را بروزنامهها دادند باز من نگزاردم بچاپ رسانند.
سپس در جریان محاکمه که دادستان آن نطق بسیار نابجا را در دادگاه کرد و صورت آن را با اضافات بسیاری بروزنامهها فرستاد ما چاپ نکردیم و به همان خلاصهای که مخبر روزنامه تهیه کرده بود اکتفا نمودیم. آقای دادستان راضی نشد و عقب آقای پسیان مخبر روزنامه فرستاده و بایشان گله کرده و درخواست کرده بود که دوباره متن نطق بچاپ رسد و چون آن جوان باشرمیست در مقابل اصرار این مغلوب شده قول داده بود ، من باز راضی نشده گفتم برای ما دادستان با دیگری چه فرق دارد؟!..
چون از دیگران خلاصه نوشتهایم ازو هم خلاصه کافیست. دوباره دادستان بآقای سرهنگ سیف توسل کرده بود و او چون با من گفتگو کرد بایشان هم این پاسخ را دادم. من اگر کسی بودم که از انصاف و حق بگذرم در جاهایی میگذشتم که سود داشته است و از بهرهمندی چشم نمیپوشیدم.
.
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 37
دربارهی گرفتن پتو میگوید حسینقلی در جلسه آن را نگفت ولی من گفتم. نمیدانم این دروغ را با چه جسارت میگوید؟!. همهی این وکلا بودند که حسینقلی تصریح بآن کرد و من اینک خلاصهی بیانات حسینقلی را که روزنامهی اطلاعات نوشته در اینجا میخوانم :
«بطوری که گفتم در زمستان نه بالاپوش دادند ، نه غذا دادند ، ما را بحبس مجرد انداختند».
گذشته از این من بصورت تندنویسیها رجوع کردم در صفحهی 18 تقریرات حسینقلی در دو جا1 تصریح باین موضوع شده : در یک جا در سطر 11 میگوید :
«وقتی که بازجویی تمام شد در ساعت ده شب چون عین حقیقت را عرض کردیم. ما را فرستادند بزندان مجرد. نه زیراندار ، نه روانداز ، حتا از پاسبان یک بادیه خواستم ندادند. درب را قفل کرده رفتند. غذا هم ندادند.»
باز در یک جا در سطر 21 میگوید :
«با این وضع بسر بردم که از شرح آن عاجزم. زمستان بدون زیرانداز ، بدون روانداز ، اتاق بیرختخواب».
ببینید با اینکه حسینقلی دو دفعه این موضوع را تصریح کرده این میگوید نگفت. نمیدانم حواسش کجا بوده؟!..
وآنگاه چنین گمانی را مگر میتوان دربارهی هر کسی برد؟!.. من مگر کسی هستم که چنین گمانی دربارهام رود؟..
من زندگانیم همه بآزمایش گذشته و دور و نزدیک میشناسند که من تا چه اندازه تقید بقانون و حق و عدالت نشان میدهم و تا چه اندازه در این باره اصرار میورزم. در همین پیشامد این پرونده زمانی که روزنامهها با تشویق دادستان برخی قسمتهای کیفرخواست را بچاپ میرسانیدند و این تأثیر بزرگی در فروش روزنامهها داشت من چون آن را برخلاف قانون میشماردم خودداری کرده از سود چشم پوشیدم. سپس که همهی متن کیفرخواست را بروزنامهها دادند باز من نگزاردم بچاپ رسانند.
سپس در جریان محاکمه که دادستان آن نطق بسیار نابجا را در دادگاه کرد و صورت آن را با اضافات بسیاری بروزنامهها فرستاد ما چاپ نکردیم و به همان خلاصهای که مخبر روزنامه تهیه کرده بود اکتفا نمودیم. آقای دادستان راضی نشد و عقب آقای پسیان مخبر روزنامه فرستاده و بایشان گله کرده و درخواست کرده بود که دوباره متن نطق بچاپ رسد و چون آن جوان باشرمیست در مقابل اصرار این مغلوب شده قول داده بود ، من باز راضی نشده گفتم برای ما دادستان با دیگری چه فرق دارد؟!..
چون از دیگران خلاصه نوشتهایم ازو هم خلاصه کافیست. دوباره دادستان بآقای سرهنگ سیف توسل کرده بود و او چون با من گفتگو کرد بایشان هم این پاسخ را دادم. من اگر کسی بودم که از انصاف و حق بگذرم در جاهایی میگذشتم که سود داشته است و از بهرهمندی چشم نمیپوشیدم.
.
✴️ چگونگی ترور یکم کسروی
(تکهی دهم ، پایانی)
در تکههای پیش ، شرح ترور یکم و نیرنگهای شهربانی را نوشتیم. چون تیر دسیسهگران به سنگ خورد ، این بار ملایان به بهانهی «توهین به اسلام» شکایت از نوشتهها و کتابهای کسروی به دولت و مجلس شورا بردند (همان دولتی که ملایان «ظلمه»اش میشمردند ، همان مجلسی که بنیادش را جنبش مشروطه گزارد ـ جنبشی که ملایان تا توانستند به نابودیش کوشیدند). ولی مجلس و دولت چنان دشمنیهایی را نادیده گرفته بیاری وزارتخانههای دادگستری و فرهنگ و به بهانهی شکایت ملایان از کسروی به پروندهسازی ننگینی برخاسته پیش میبردند ـ همان پروندهای که سرانجام به کشتن کسروی و همراه او انجامید ـ کشتنی که در ردهی کشتن سقراط و عیسا جای گرفت. خوانندگان شرح آن پروندهسازی را در دفتر «چرا کسروی را کشتند؟» توانند خواند.
در پایان ، کوتاهشدهای از دشمنیها و بدنهادیهای آن مقامات میآوریم :
نخست ، در آخرهای سال 1322 ، درپی چاپ کتاب «شیعیگری» ، محسن صدر ، وزیر دادگستری وقت ، علیه کسروی در دادسرا اعلام جرم مینماید.
در تاریخ 29/12/1323 ، دکتر صدیق ، وزیر فرهنگ وقت نیز ، باستناد مادّهی 2 قانون مصوب 1301 تقاضای تعقیب کسروی را به علت نشر کتابهای خلاف قانون (؟!) از وزارت دادگستری مینماید.
در تاریخ 14/3/1324، سید محمدصادق طباطبایی ، رئیس مجلس وقت ، نامهای به وزارت دادگستری مینویسد و با ادعای اینکه کسروی به دین اسلام اهانت کرده است ، تقاضای تعقیب او را نموده و همچنین ، رئیس دبیرخانهی مجلس نیز باستناد شکایت بازاریان ، با اشاره به کتابهای یکم آذر و یکم دی ، نامهی دیگری به وزارت دادگستری در این زمینه میفرستد. متن نامه مورخ نیمهی دوم خردادماه 1324 مهدی اکباتانی ، رئیس بازرسی مجلس شورای ملی به وزارت دادگستری چنین است :
«وزارت دادگستری ـ چندی است از مرکز و بعضی از نقاط کشور کتباً و تلگرافاً به مجلس رجوع و شکایت دارند که آقای احمد کسروی برخلاف نص صریح قانون اساسی ، مجلات و اوراقی چاپ و منتشر کرده و به مذهب رسمی کشور و بزرگان دین اسلام اهانت نموده است. شکایت مزبور برای اجرای مقررات قانون و جلوگیری از انتشارات مضره به مقام نخستوزیری و وزارت فرهنگ رجوع و انتظار میرود از مجرای قانونی قضیه را جداً تعقیب و دنبالهی شکایات قطع شده باشد ولی به طوری که اخیراً عدهی زیادی از محترمین و بازرگانان و سایر اصناف مرکز نوشته و توضیح دادهاند که نامبرده کماکان به انتشار اوراق و وسایل مبتنی به اهانت صریح به مذهب رسمی مشغول و اضطرابی را در عموم ملت ایجاد کرده است. چون این رفتار از لحاظ تخلف قانونی توهین به بزرگان دین و اهانت به علما و مفاخر علم و ادب کشور ایران کسب اهمیت و جلب توجه نموده لذا مخصوصاً یک جلسه با حضور آقایان معاون نخستوزیری و معاون فرهنگ در کمیسیون عرایض تشکیل و با رجوع به قانون اساسی و مطبوعات در اطراف موضوع مذاکره و از توضیحاتی که دادهاند در حدود وظیفه از این انتشارات مضره جلوگیری و طبق قانون مطبوعات مرتکب را تعقیب نمایند. با این حال جای تعجب است که کسروی توانسته است بدون پروا و بازرسی ، منظور غیرقانونی خود را که آمیخته به مفاسد و منجر به عواقب وخیمه است اجرا نماید و مسبب این شکایات و نگرانیها [و] بالاخره سوءآثار آن گردد. اینک رونوشت نامهی قابل توجه محترمین و بازرگانان که خودشان هم به هیئت اجتماع به مجلس آمده بودند به ضمیمهی رونوشت قانون مطبوعات «که شخص مدعیالعموم را موظف به تعقیب و جلوگیری از انتشارات مضره نموده» ، ارسال میدارد که با توجه به نص صریح قانون مطبوعات که باید آقای مدعیالعموم قضیه را با رجوع به ناظر شرعیات و یا مجتهد مسلم جداً جلوگیری نمایند هرچه زودتر قبل از وقوع حوادث غیرقابل جبرانی که از این عمل مترتب است به علاوه امعان نظر در نامهی بازرگانان و مستندات صریح آن که از لحاظ دخالت کسروی در امور سیاست کشور نیز قابل دقت و تحقیق است کلیهی مجلات و وسایل و اوراقی که احمد کسروی علیه مذهب رسمی و بزرگان علم و ادب چاپ کرده و انتشار داده جمعآوری و نامبرده را هم در حدود مقررات قانون تعقیب و نتیجه را هرچه زودتر اعلام دارید که تعویق امر طبقات مختلفهی ملت را باعث هیجان و انقلاب نشود».(1)
(1) : ناصر پاکدامن ، قتل کسروی ، ص 144-143 به نقل از : جعفر مهدینیا ، زندگی سیاسی عبدالحسین هژیر ، تهران ، 1373 ، ص 71-272 👇
(تکهی دهم ، پایانی)
در تکههای پیش ، شرح ترور یکم و نیرنگهای شهربانی را نوشتیم. چون تیر دسیسهگران به سنگ خورد ، این بار ملایان به بهانهی «توهین به اسلام» شکایت از نوشتهها و کتابهای کسروی به دولت و مجلس شورا بردند (همان دولتی که ملایان «ظلمه»اش میشمردند ، همان مجلسی که بنیادش را جنبش مشروطه گزارد ـ جنبشی که ملایان تا توانستند به نابودیش کوشیدند). ولی مجلس و دولت چنان دشمنیهایی را نادیده گرفته بیاری وزارتخانههای دادگستری و فرهنگ و به بهانهی شکایت ملایان از کسروی به پروندهسازی ننگینی برخاسته پیش میبردند ـ همان پروندهای که سرانجام به کشتن کسروی و همراه او انجامید ـ کشتنی که در ردهی کشتن سقراط و عیسا جای گرفت. خوانندگان شرح آن پروندهسازی را در دفتر «چرا کسروی را کشتند؟» توانند خواند.
در پایان ، کوتاهشدهای از دشمنیها و بدنهادیهای آن مقامات میآوریم :
نخست ، در آخرهای سال 1322 ، درپی چاپ کتاب «شیعیگری» ، محسن صدر ، وزیر دادگستری وقت ، علیه کسروی در دادسرا اعلام جرم مینماید.
در تاریخ 29/12/1323 ، دکتر صدیق ، وزیر فرهنگ وقت نیز ، باستناد مادّهی 2 قانون مصوب 1301 تقاضای تعقیب کسروی را به علت نشر کتابهای خلاف قانون (؟!) از وزارت دادگستری مینماید.
در تاریخ 14/3/1324، سید محمدصادق طباطبایی ، رئیس مجلس وقت ، نامهای به وزارت دادگستری مینویسد و با ادعای اینکه کسروی به دین اسلام اهانت کرده است ، تقاضای تعقیب او را نموده و همچنین ، رئیس دبیرخانهی مجلس نیز باستناد شکایت بازاریان ، با اشاره به کتابهای یکم آذر و یکم دی ، نامهی دیگری به وزارت دادگستری در این زمینه میفرستد. متن نامه مورخ نیمهی دوم خردادماه 1324 مهدی اکباتانی ، رئیس بازرسی مجلس شورای ملی به وزارت دادگستری چنین است :
«وزارت دادگستری ـ چندی است از مرکز و بعضی از نقاط کشور کتباً و تلگرافاً به مجلس رجوع و شکایت دارند که آقای احمد کسروی برخلاف نص صریح قانون اساسی ، مجلات و اوراقی چاپ و منتشر کرده و به مذهب رسمی کشور و بزرگان دین اسلام اهانت نموده است. شکایت مزبور برای اجرای مقررات قانون و جلوگیری از انتشارات مضره به مقام نخستوزیری و وزارت فرهنگ رجوع و انتظار میرود از مجرای قانونی قضیه را جداً تعقیب و دنبالهی شکایات قطع شده باشد ولی به طوری که اخیراً عدهی زیادی از محترمین و بازرگانان و سایر اصناف مرکز نوشته و توضیح دادهاند که نامبرده کماکان به انتشار اوراق و وسایل مبتنی به اهانت صریح به مذهب رسمی مشغول و اضطرابی را در عموم ملت ایجاد کرده است. چون این رفتار از لحاظ تخلف قانونی توهین به بزرگان دین و اهانت به علما و مفاخر علم و ادب کشور ایران کسب اهمیت و جلب توجه نموده لذا مخصوصاً یک جلسه با حضور آقایان معاون نخستوزیری و معاون فرهنگ در کمیسیون عرایض تشکیل و با رجوع به قانون اساسی و مطبوعات در اطراف موضوع مذاکره و از توضیحاتی که دادهاند در حدود وظیفه از این انتشارات مضره جلوگیری و طبق قانون مطبوعات مرتکب را تعقیب نمایند. با این حال جای تعجب است که کسروی توانسته است بدون پروا و بازرسی ، منظور غیرقانونی خود را که آمیخته به مفاسد و منجر به عواقب وخیمه است اجرا نماید و مسبب این شکایات و نگرانیها [و] بالاخره سوءآثار آن گردد. اینک رونوشت نامهی قابل توجه محترمین و بازرگانان که خودشان هم به هیئت اجتماع به مجلس آمده بودند به ضمیمهی رونوشت قانون مطبوعات «که شخص مدعیالعموم را موظف به تعقیب و جلوگیری از انتشارات مضره نموده» ، ارسال میدارد که با توجه به نص صریح قانون مطبوعات که باید آقای مدعیالعموم قضیه را با رجوع به ناظر شرعیات و یا مجتهد مسلم جداً جلوگیری نمایند هرچه زودتر قبل از وقوع حوادث غیرقابل جبرانی که از این عمل مترتب است به علاوه امعان نظر در نامهی بازرگانان و مستندات صریح آن که از لحاظ دخالت کسروی در امور سیاست کشور نیز قابل دقت و تحقیق است کلیهی مجلات و وسایل و اوراقی که احمد کسروی علیه مذهب رسمی و بزرگان علم و ادب چاپ کرده و انتشار داده جمعآوری و نامبرده را هم در حدود مقررات قانون تعقیب و نتیجه را هرچه زودتر اعلام دارید که تعویق امر طبقات مختلفهی ملت را باعث هیجان و انقلاب نشود».(1)
(1) : ناصر پاکدامن ، قتل کسروی ، ص 144-143 به نقل از : جعفر مهدینیا ، زندگی سیاسی عبدالحسین هژیر ، تهران ، 1373 ، ص 71-272 👇
سپس نامهی درازی به عنوان حاجسید نصرالله تقوی ، رئیس دیوان کشور ، میرسد که نویسندگان آن تقاضای تعقیب کسروی را نموده بودند. تقوی هم این نامه را با ضمائم به وزارت دادگستری ارجاع میدهد.
چند روز دیگر ، سید محمدصادق طباطبایی نامهای به خط خود نوشته و به وزارت دادگستری میفرستد که با تعقیب کسروی باید موجبات اسکات شاکیان و احتراز از عواقب وخیمهی (؟!) آن بعمل آید.
در تاریخ 23/3/1324 ، محسن صدر (صدرالاشراف)(1) ، که اکنون نخستوزیر گردیده ، نامهای مبنی بر لزوم تعقیب کسروی به وزارت دادگستری میفرستد.
در 16/4/1324 سرتیپ شعری ، فرماندار نظامی تهران ، نامهای به شهربانی نوشته در این زمینه که چون روزنامهی پرچم مقالاتی بر ضد دین اسلام درج نموده تقاضای توقیف روزنامه را کرده است.
پایان
(1) : این آخوند ، به سبب آنکه پس از کودتای محمدعلی میرزا در باغشاه به محاکمهی آزادیخواهان و مشروطهخواهان و آزار آنها پرداخته بود ، روزنامهها به او لقب «قصاب باغشاه» داده بودند.
چند روز دیگر ، سید محمدصادق طباطبایی نامهای به خط خود نوشته و به وزارت دادگستری میفرستد که با تعقیب کسروی باید موجبات اسکات شاکیان و احتراز از عواقب وخیمهی (؟!) آن بعمل آید.
در تاریخ 23/3/1324 ، محسن صدر (صدرالاشراف)(1) ، که اکنون نخستوزیر گردیده ، نامهای مبنی بر لزوم تعقیب کسروی به وزارت دادگستری میفرستد.
در 16/4/1324 سرتیپ شعری ، فرماندار نظامی تهران ، نامهای به شهربانی نوشته در این زمینه که چون روزنامهی پرچم مقالاتی بر ضد دین اسلام درج نموده تقاضای توقیف روزنامه را کرده است.
پایان
(1) : این آخوند ، به سبب آنکه پس از کودتای محمدعلی میرزا در باغشاه به محاکمهی آزادیخواهان و مشروطهخواهان و آزار آنها پرداخته بود ، روزنامهها به او لقب «قصاب باغشاه» داده بودند.
🔸سرچشمهی گرفتاریها و ناتوانی ایران چیست؟!.. راز درماندگی مردم چنین کشور توانگر و برخورداری چیست؟!..
ما برآنیم که احمد کسروی این چیستان را گشوده و باین پرسشها پاسخ بجا و درخور داده و راه «پاکدینی» که او گشاده به یک شورش یا رستاخیز بزرگ خواهد رسید که سرنوشت ایران و شرق را تغییر خواهد داد.
🔸ما برآنیم که سرچشمهی گرفتاریهای ایران ، ندانستن حقایق زندگیست. مردمی که حقایق زندگی را ندانست و سود و زیان خود را نشناخت ، ناگزیر بکارهای بیهوده و زیانمند پردازد ، بهرهجویی از ثروتهای خداداد کشور نتواند ، بزیر دست بیگانگان افتد و درمانده و گرفتار گردد.
🔸زیان دیگر دانسته نبودن حقایق زندگی ، پراکندگیست. چون حقایق زندگی دانسته نیست ، هر دسته و گروهی راهی جدا (گمراهی) پیش گرفتهاند و اینست برای آسانترین کارها نیروهاشان روی هم نمیآید و کاری نمیتوانند.
🔸ما برآنیم که درماندگی و گرفتاری کشور نتیجهی همین کیشها و مسلکها و نادانیها و اندیشههای پراکندهی مردم است. هیچ بهبودی هم رخ نخواهد داد مگر اینکه اندیشهی مردم و راه زندگی ایشان تغییر یابد.
🔸ما برآنیم که چاره جز این نمیباشد که بکوشیم مردم را از گمراهیها بیرون آوریم و با حقایق زندگی آشنا سازیم.
در نشر حقایق ، کوشندگان را سود مادی نیست. اینست رهایی ایران از بدبختیها و گمراهیها تنها بدست پاکدلان و نیکخواهان انجامپذیرست. ایشان باید در این راه دست یاری به هم دهند و کشور را از بدبختیهایی که دچارش میباشد برهانند.
.
ما برآنیم که احمد کسروی این چیستان را گشوده و باین پرسشها پاسخ بجا و درخور داده و راه «پاکدینی» که او گشاده به یک شورش یا رستاخیز بزرگ خواهد رسید که سرنوشت ایران و شرق را تغییر خواهد داد.
🔸ما برآنیم که سرچشمهی گرفتاریهای ایران ، ندانستن حقایق زندگیست. مردمی که حقایق زندگی را ندانست و سود و زیان خود را نشناخت ، ناگزیر بکارهای بیهوده و زیانمند پردازد ، بهرهجویی از ثروتهای خداداد کشور نتواند ، بزیر دست بیگانگان افتد و درمانده و گرفتار گردد.
🔸زیان دیگر دانسته نبودن حقایق زندگی ، پراکندگیست. چون حقایق زندگی دانسته نیست ، هر دسته و گروهی راهی جدا (گمراهی) پیش گرفتهاند و اینست برای آسانترین کارها نیروهاشان روی هم نمیآید و کاری نمیتوانند.
🔸ما برآنیم که درماندگی و گرفتاری کشور نتیجهی همین کیشها و مسلکها و نادانیها و اندیشههای پراکندهی مردم است. هیچ بهبودی هم رخ نخواهد داد مگر اینکه اندیشهی مردم و راه زندگی ایشان تغییر یابد.
🔸ما برآنیم که چاره جز این نمیباشد که بکوشیم مردم را از گمراهیها بیرون آوریم و با حقایق زندگی آشنا سازیم.
در نشر حقایق ، کوشندگان را سود مادی نیست. اینست رهایی ایران از بدبختیها و گمراهیها تنها بدست پاکدلان و نیکخواهان انجامپذیرست. ایشان باید در این راه دست یاری به هم دهند و کشور را از بدبختیهایی که دچارش میباشد برهانند.
.
👍1
پاکدینی ـ احمد کسروی pinned «🔸سرچشمهی گرفتاریها و ناتوانی ایران چیست؟!.. راز درماندگی مردم چنین کشور توانگر و برخورداری چیست؟!.. ما برآنیم که احمد کسروی این چیستان را گشوده و باین پرسشها پاسخ بجا و درخور داده و راه «پاکدینی» که او گشاده به یک شورش یا رستاخیز بزرگ خواهد رسید که سرنوشت…»
🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار سوم : خدا از این اسلام بیزار است - تکهی چهارم
باشد کسانی چنین پندارند که این مردم چون خداپرست و دیندارند و دلبستگی به دین و نام خدا میدارند از آنروست که این پافشاریها را مینمایند و بنگهداری آن دستگاه اسلام نام میکوشند. ولی این پندار راست نمیباشد و ما آزموده دیدیم که چون با آنها از دین بسیار والاتر و استوارتری که مایهی بلندی نام خداست سخن میرانیم نمیپذیرند. بلکه چنانکه گفتیم از هیچ گونه دشمنی و کارشکنی بازنمیایستند ، بلکه بیفرهنگی و پستی نیز مینمایند.
راستی آنست که دلبستگی بدانستههای خود و پافشاری بروی نادانیها و گمراهیها یکی از خویهای پستیست که در نهاد آدمیان نهاده شده ، و چون روانها بیمار و خردها ناتوان بود این خوی پست نیرو گیرد و کارگر باشد ، این است راز آن دلبستگی و پافشاری که ما از مسلمانان میبینیم.
از آنسوی امروز صد هزارها ، بلکه هزار هزارها ، کسان از این دستگاه نان میخورند. ملاها ، طلبهها ، روضهخوانها ، عَشرخوانها ، سیدها ، پیروان صوفی ، درویشان ویلگرد ، دعانویسها در هر شهری گروهی انبوه میباشند. در نجف و کربلا و سامرا و بغداد و مشهد و قم و مدینه و مکه در هر یکی چند هزار تن گرد گنبدها را گرفته و بنام متولی ، خادم ، زیارتنامهخوان ، مجاور مفتخواری میکنند. اینان بنام دین با خوشی میزیند و برتری نیز بمردم میدارند ، بلکه برخی شکوه و بزرگی پیدا کردهاند.
چنانکه نوشتیم مجتهدان شیعه ، با دروغ و افسانه ، دستگاه فرمانروایی برای خود چیدهاند و بیتاج و تخت فرمان میرانند و از مردم بنام «مال امام» مالیات میگیرند. سران باطنیان (اسماعیلیان) خود را «مظهر خدا» شناسانیده بجان و داراک پیروان فرمان میرانند. همین دستگاه را سران کریمخانیان در کرمان میدارند.
امروز این دستگاه به دو کار بسیار میخورد : یکی بکار مفتخواری که بدینسان ملیونها دکان باز کردهاند. دیگری بکار سیاست که دولتهای آزمند این را افزاری برای چیرگی بتودههای شرقی گرفتهاند.
از این گذشته در این دین (بویژه در کیش شیعی ، در صوفیگری و در مانندهای اینها) راه هوسبازی و خودخواهی بروی هر کسی باز است. هر کسی تواند دلخواه خود را پیدا کند و بنام دین با آن راه رود. یک مرد آزمند تواند از هر راهی که تواند پول گرد آورد و تنها بآن بس کند که کمی بملایان دهد و اندیشهی خود را آسوده گرداند. یک مرد تنبل تواند بیکار زید و نان از دسترنج دیگران خورد و نام آن را پارسایی یا درویشی گزارد. یک مرد دولتی بیآزرم تواند صد دزدی و ناپاکی کند و با هواداری از دین روی خود را سفید گرداند. یک مرد بدنهاد تواند افزار دست بیگانگان باشد و عنوان آن را دینداری گرداند.
یک دینی که گوهر خود را از دست داده و سامانش[نظم] بهم خورده بدینسان افزار دست هوسبازان و خودخواهان و بدکاران گردد. در این باره بسخن درازی نیاز است که در اینجا فرصت نیست.(1)
پس از همهی اینها ، چه این دستگاه اسلام نام و چه مسیحیگری و چه دیگر دینها ، امروز زیان بسیار بزرگی را بجهان میدارند ، و آن اینکه در سایهی آلودگی با افسانهها و ناسازگاری با دانشها ، و در نتیجهی آنکه زمانشان گذشته است ، مایهی رمیدن مردمان از دین میباشد.
این درد بزرگیست که جهان امروز گرفتار است. چنانکه گفتهایم از زمانی که جنبش دانشها رخ داده مردمان دسته دسته از دین رو گردانیدهاند ، و اینان نه تنها از مسیحیگری یا از اسلام یا از جهودیگری ، بلکه از هر گونه دینی گریزان و رَمان میباشند. در اندیشهی آنان دین جز یک چیز بیبنیادی نیست که در برابر دانشها از میان خواهد رفت ، و در این باره کتابهای بسیار نوشتهاند. در حالی که دین یکی از راههای پیشرفت است. در جاهای دیگری(2) ما این را روشن گردانیدهایم که آدمیان از روزی که بروی زمین پیدا شدهاند همیشه رو بسوی بهتری و پیشرفت داشتهاند. چیزی که هست پیشرفت آدمی همیشه باید از دو راه باشد : یکی از راه دانشها ، دیگری از راه دین ، وگرنه سودی در دست نخواهد بود. دین یکی از دو راه پیشرفتست و جهانیان بآن نیاز بسیار میدارند.
این زیان از آن دستگاه و از مانندهایش درخور چشمپوشی نیست. اینها مایهی بیراهی مردمان میگردند. اینها سنگ راه پیشرفت میباشند. اینها باید از میان برخیزد و جهان از اینها سُتُرده گردد.
هیچگاه نباید بود[bud] که برای چند دستگاه بیارج و بیپا جهان از پیشرفت بازماند. هیچگاه نباید بود که آیین خدا دیگر گردد. اینست معنی آنچه میگوییم : «خدا از این اسلام (و همچنین از مانندهایش) بیزار است.»
1ـ در این باره کتاب «داوری» نیز دیده شود.
2 ـ این سخن در «ورجاوندْبنیاد» در بخش دوم رانده شده ، ولی بهتر از آن دفتر «خدا با ماست» میباشد.
🔸 گفتار سوم : خدا از این اسلام بیزار است - تکهی چهارم
باشد کسانی چنین پندارند که این مردم چون خداپرست و دیندارند و دلبستگی به دین و نام خدا میدارند از آنروست که این پافشاریها را مینمایند و بنگهداری آن دستگاه اسلام نام میکوشند. ولی این پندار راست نمیباشد و ما آزموده دیدیم که چون با آنها از دین بسیار والاتر و استوارتری که مایهی بلندی نام خداست سخن میرانیم نمیپذیرند. بلکه چنانکه گفتیم از هیچ گونه دشمنی و کارشکنی بازنمیایستند ، بلکه بیفرهنگی و پستی نیز مینمایند.
راستی آنست که دلبستگی بدانستههای خود و پافشاری بروی نادانیها و گمراهیها یکی از خویهای پستیست که در نهاد آدمیان نهاده شده ، و چون روانها بیمار و خردها ناتوان بود این خوی پست نیرو گیرد و کارگر باشد ، این است راز آن دلبستگی و پافشاری که ما از مسلمانان میبینیم.
از آنسوی امروز صد هزارها ، بلکه هزار هزارها ، کسان از این دستگاه نان میخورند. ملاها ، طلبهها ، روضهخوانها ، عَشرخوانها ، سیدها ، پیروان صوفی ، درویشان ویلگرد ، دعانویسها در هر شهری گروهی انبوه میباشند. در نجف و کربلا و سامرا و بغداد و مشهد و قم و مدینه و مکه در هر یکی چند هزار تن گرد گنبدها را گرفته و بنام متولی ، خادم ، زیارتنامهخوان ، مجاور مفتخواری میکنند. اینان بنام دین با خوشی میزیند و برتری نیز بمردم میدارند ، بلکه برخی شکوه و بزرگی پیدا کردهاند.
چنانکه نوشتیم مجتهدان شیعه ، با دروغ و افسانه ، دستگاه فرمانروایی برای خود چیدهاند و بیتاج و تخت فرمان میرانند و از مردم بنام «مال امام» مالیات میگیرند. سران باطنیان (اسماعیلیان) خود را «مظهر خدا» شناسانیده بجان و داراک پیروان فرمان میرانند. همین دستگاه را سران کریمخانیان در کرمان میدارند.
امروز این دستگاه به دو کار بسیار میخورد : یکی بکار مفتخواری که بدینسان ملیونها دکان باز کردهاند. دیگری بکار سیاست که دولتهای آزمند این را افزاری برای چیرگی بتودههای شرقی گرفتهاند.
از این گذشته در این دین (بویژه در کیش شیعی ، در صوفیگری و در مانندهای اینها) راه هوسبازی و خودخواهی بروی هر کسی باز است. هر کسی تواند دلخواه خود را پیدا کند و بنام دین با آن راه رود. یک مرد آزمند تواند از هر راهی که تواند پول گرد آورد و تنها بآن بس کند که کمی بملایان دهد و اندیشهی خود را آسوده گرداند. یک مرد تنبل تواند بیکار زید و نان از دسترنج دیگران خورد و نام آن را پارسایی یا درویشی گزارد. یک مرد دولتی بیآزرم تواند صد دزدی و ناپاکی کند و با هواداری از دین روی خود را سفید گرداند. یک مرد بدنهاد تواند افزار دست بیگانگان باشد و عنوان آن را دینداری گرداند.
یک دینی که گوهر خود را از دست داده و سامانش[نظم] بهم خورده بدینسان افزار دست هوسبازان و خودخواهان و بدکاران گردد. در این باره بسخن درازی نیاز است که در اینجا فرصت نیست.(1)
پس از همهی اینها ، چه این دستگاه اسلام نام و چه مسیحیگری و چه دیگر دینها ، امروز زیان بسیار بزرگی را بجهان میدارند ، و آن اینکه در سایهی آلودگی با افسانهها و ناسازگاری با دانشها ، و در نتیجهی آنکه زمانشان گذشته است ، مایهی رمیدن مردمان از دین میباشد.
این درد بزرگیست که جهان امروز گرفتار است. چنانکه گفتهایم از زمانی که جنبش دانشها رخ داده مردمان دسته دسته از دین رو گردانیدهاند ، و اینان نه تنها از مسیحیگری یا از اسلام یا از جهودیگری ، بلکه از هر گونه دینی گریزان و رَمان میباشند. در اندیشهی آنان دین جز یک چیز بیبنیادی نیست که در برابر دانشها از میان خواهد رفت ، و در این باره کتابهای بسیار نوشتهاند. در حالی که دین یکی از راههای پیشرفت است. در جاهای دیگری(2) ما این را روشن گردانیدهایم که آدمیان از روزی که بروی زمین پیدا شدهاند همیشه رو بسوی بهتری و پیشرفت داشتهاند. چیزی که هست پیشرفت آدمی همیشه باید از دو راه باشد : یکی از راه دانشها ، دیگری از راه دین ، وگرنه سودی در دست نخواهد بود. دین یکی از دو راه پیشرفتست و جهانیان بآن نیاز بسیار میدارند.
این زیان از آن دستگاه و از مانندهایش درخور چشمپوشی نیست. اینها مایهی بیراهی مردمان میگردند. اینها سنگ راه پیشرفت میباشند. اینها باید از میان برخیزد و جهان از اینها سُتُرده گردد.
هیچگاه نباید بود[bud] که برای چند دستگاه بیارج و بیپا جهان از پیشرفت بازماند. هیچگاه نباید بود که آیین خدا دیگر گردد. اینست معنی آنچه میگوییم : «خدا از این اسلام (و همچنین از مانندهایش) بیزار است.»
1ـ در این باره کتاب «داوری» نیز دیده شود.
2 ـ این سخن در «ورجاوندْبنیاد» در بخش دوم رانده شده ، ولی بهتر از آن دفتر «خدا با ماست» میباشد.
✴️ سهِشهای پاك یك نیكمرد
من به نوبت خود و از سوی همهی یاران آزاده از رهگذر گفتار «خدا با ماست» به شما سپاس میگزارم. تاكنون چند بار آن را خواندهام و در هر بار جرقههایی در مغزم تولید نموده و به یك جهان سعادتی كه از این راه به روی جهانیان گشاده تواند بود عقیده و علاقهی بیاندازه پیدا كرده ارادهام هرچه نیرومندتر شده است.
آیا روزی خواهد رسید كه ما ایرانیان ، دوشادوش دیگر شرقیان ، این آرمان پاك و بزرگ را از پیش برده و در برابر دانشهای غربیان كه راه فیروزی و پیشرفت آن نیز همین پاكدینیست با سری فراز و پیشانی باز بایستیم؟!. ای خدای بزرگ كی خواهد رسید چنین روز فیروزی؟!.
من هر زمان كه مطالب آن گفتار گرانمایه را به نظر میآورم دلم روشن و ارادهام نیرومند میگردد ، و در آن جهان روشنی كه به روی اندیشیدهام باز میشود یاران را از دور و نزدیك به یاد میآورم و چنین میخواهم كه آواز برداشته ، به همگی آنان بویژه به یاران اهواز پیام فرستاده بگویم : درود به شما ای یاران ، درود به شما ای نیكمردان ، درود به شما كه در چنین راهی میكوشید ، درود به شما كه آن همه رنجها به خود هموار میگردانید. ای یاران روز فیروزی نزدیكست. ای نیكمردان خدا همیشه با ماست.
(از نامهی آقای مجلد از میاندوآب با اندك كوتاهی و دیگرگونی)
پرچم : این سَهِشهای[احساسات] پاك كه از دلهای جوانان برمیخیزد آتش ورجاوند[=مقدس] است كه زبانهی آن ریشهی گمراهیها و نادانیها را خواهد سوزانید و فروغ آن جهان را روشن خواهد گردانید. اینهاست آن نیروی خدایی كه ما چشم به راه پدید آمدنش بودهایم ، اینهاست آنچه از سالها بیوسیدهایم.(1)
(1) : بیوسیدن (biusidan ، همچون نیوشیدن) = انتظار کشیدن
من به نوبت خود و از سوی همهی یاران آزاده از رهگذر گفتار «خدا با ماست» به شما سپاس میگزارم. تاكنون چند بار آن را خواندهام و در هر بار جرقههایی در مغزم تولید نموده و به یك جهان سعادتی كه از این راه به روی جهانیان گشاده تواند بود عقیده و علاقهی بیاندازه پیدا كرده ارادهام هرچه نیرومندتر شده است.
آیا روزی خواهد رسید كه ما ایرانیان ، دوشادوش دیگر شرقیان ، این آرمان پاك و بزرگ را از پیش برده و در برابر دانشهای غربیان كه راه فیروزی و پیشرفت آن نیز همین پاكدینیست با سری فراز و پیشانی باز بایستیم؟!. ای خدای بزرگ كی خواهد رسید چنین روز فیروزی؟!.
من هر زمان كه مطالب آن گفتار گرانمایه را به نظر میآورم دلم روشن و ارادهام نیرومند میگردد ، و در آن جهان روشنی كه به روی اندیشیدهام باز میشود یاران را از دور و نزدیك به یاد میآورم و چنین میخواهم كه آواز برداشته ، به همگی آنان بویژه به یاران اهواز پیام فرستاده بگویم : درود به شما ای یاران ، درود به شما ای نیكمردان ، درود به شما كه در چنین راهی میكوشید ، درود به شما كه آن همه رنجها به خود هموار میگردانید. ای یاران روز فیروزی نزدیكست. ای نیكمردان خدا همیشه با ماست.
(از نامهی آقای مجلد از میاندوآب با اندك كوتاهی و دیگرگونی)
پرچم : این سَهِشهای[احساسات] پاك كه از دلهای جوانان برمیخیزد آتش ورجاوند[=مقدس] است كه زبانهی آن ریشهی گمراهیها و نادانیها را خواهد سوزانید و فروغ آن جهان را روشن خواهد گردانید. اینهاست آن نیروی خدایی كه ما چشم به راه پدید آمدنش بودهایم ، اینهاست آنچه از سالها بیوسیدهایم.(1)
(1) : بیوسیدن (biusidan ، همچون نیوشیدن) = انتظار کشیدن
شادروان تقی مجلد از پشتیبانان پیمان
پرچم دربارهی او چنین مینویسد :
آقای مجلد نیز از کسانیست که از سالیان پیش با پیمان بهمبستگی پیدا کرده و بآن گراییده و در جای تاریکی همچون میاندوآب ، که از هر گمراهی دستهای در آنجا میباشند بکوششهایی پرداخته است.
خوانندگان پرچم بنام او آشنا میباشند و در همین شماره تکهای از نامهی او آورده شده که نمونهی نیکی از سَهِشهای درونی این جوان میباشد.
پرچم دربارهی او چنین مینویسد :
آقای مجلد نیز از کسانیست که از سالیان پیش با پیمان بهمبستگی پیدا کرده و بآن گراییده و در جای تاریکی همچون میاندوآب ، که از هر گمراهی دستهای در آنجا میباشند بکوششهایی پرداخته است.
خوانندگان پرچم بنام او آشنا میباشند و در همین شماره تکهای از نامهی او آورده شده که نمونهی نیکی از سَهِشهای درونی این جوان میباشد.
🔶 دفاع در دیوان کیفر
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 38
اینها هم هیچ ، این دادستان و پدرش یک یادگار دیگری از من دارند و من در شگفتم که آن را فراموش کردهاند. در سال 1309[خ] که در عدلیه بودم آزمایش کلاس قضایی پیش آمد و من نیز از آزمایندگان بودم. یک جوان پست و پلید یک تقلب شگفتی کرده بود. داستان این بود که یکی از آزمایندگان که با من در یک ژوری بودیم پرسشهای امتحانی را در خانهی خود نوشته و بآن جوان داده بود که پاسخها را از پیش آماده کند و شاید پاسخها را نیز خودش آماده گردانیده و باو داده بود. ولی چون هنگام آزمایش رسید من بآن پرسشها رضایت نداده گفتم بدستور وزارتخانه باید پرسشها را در اینجا تهیه کنیم ، باید با آگاهی من باشد. با اصراری که نشان میداد من پافشاری نمودم و پرسشها عوض گردید.
لیکن آن جوان پست و پلید از بس کودن و نافهم بود این را درنیافت و بیخردانه همان ورقهای را که از پیش آماده داشت بجای نوشتهی امتحانی خود به هیئت سپرد و در روز رسیدگی من چون دیدم پرسش و پاسخ پرتست در شگفت شدم ولی سرّ تقلب را درنیافتم و به هر حال پستترین نمره را دادم ولی سپس از بس سمج و خیرهرو بود واسطهها برانگیخت.
این دادستان از آن قضیه کاملاً آگاهست. یکی از واسطهها پدرش شیخ محمد عبدُه ، دیگری حاج شیخ اسدالله مَمَقانی ، دیگری آقای تقوی [حاج سید نصرالله تقوی] ، دیگری آقای احمد امامی بود.
من بهمگی یک پاسخ دادم و آن اینکه یک دسته از جوانان بافهم و غیرت که از شهرستانها آمده و ششماه در اینجا با سختی گذرانیدهاند و امروز امتحان فهم و دانش خود را دادهاند من نمیتوانم حق آنها را لگدمال گردانیده یک جوان پست و متقلب را همپایهی آنان گردانم. وآنگاه یک جوانی که از گام نخست با این تقلب و پستی پیش آمده من چگونه راضی شوم که قاضی گردد و رشتهی حقوق مردم بدست او افتد؟!..
شگفتتر آنکه جوان بیشرم از دست من بوزارت عدلیه شکایت کرد و در آنجا هم این پاسخ را دادم و اکنون پروندهاش در وزارتخانه هست. نمیدانم این دادستان چگونه آن را فراموش ساخته در حالی که نزدیکترین کسی بآن جوان بوده.
اکنون میخواهم بپرسم : با اینهمه یادگارها از تقید من بقانون و مقررات چگونه تصور کرده که من به حسینقلی آموخته باشم که دروغهایی بگوید؟!. برای من از دروغهای حسینقلی چه سودی توانستی بود؟!..
دفاع من در اینجا بپایان میرسد و من عذر میخواهم که با هیجان این سخنان را گفتم و این چیزی بود که اختیارش را در دست خود نداشتم.
.
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 38
اینها هم هیچ ، این دادستان و پدرش یک یادگار دیگری از من دارند و من در شگفتم که آن را فراموش کردهاند. در سال 1309[خ] که در عدلیه بودم آزمایش کلاس قضایی پیش آمد و من نیز از آزمایندگان بودم. یک جوان پست و پلید یک تقلب شگفتی کرده بود. داستان این بود که یکی از آزمایندگان که با من در یک ژوری بودیم پرسشهای امتحانی را در خانهی خود نوشته و بآن جوان داده بود که پاسخها را از پیش آماده کند و شاید پاسخها را نیز خودش آماده گردانیده و باو داده بود. ولی چون هنگام آزمایش رسید من بآن پرسشها رضایت نداده گفتم بدستور وزارتخانه باید پرسشها را در اینجا تهیه کنیم ، باید با آگاهی من باشد. با اصراری که نشان میداد من پافشاری نمودم و پرسشها عوض گردید.
لیکن آن جوان پست و پلید از بس کودن و نافهم بود این را درنیافت و بیخردانه همان ورقهای را که از پیش آماده داشت بجای نوشتهی امتحانی خود به هیئت سپرد و در روز رسیدگی من چون دیدم پرسش و پاسخ پرتست در شگفت شدم ولی سرّ تقلب را درنیافتم و به هر حال پستترین نمره را دادم ولی سپس از بس سمج و خیرهرو بود واسطهها برانگیخت.
این دادستان از آن قضیه کاملاً آگاهست. یکی از واسطهها پدرش شیخ محمد عبدُه ، دیگری حاج شیخ اسدالله مَمَقانی ، دیگری آقای تقوی [حاج سید نصرالله تقوی] ، دیگری آقای احمد امامی بود.
من بهمگی یک پاسخ دادم و آن اینکه یک دسته از جوانان بافهم و غیرت که از شهرستانها آمده و ششماه در اینجا با سختی گذرانیدهاند و امروز امتحان فهم و دانش خود را دادهاند من نمیتوانم حق آنها را لگدمال گردانیده یک جوان پست و متقلب را همپایهی آنان گردانم. وآنگاه یک جوانی که از گام نخست با این تقلب و پستی پیش آمده من چگونه راضی شوم که قاضی گردد و رشتهی حقوق مردم بدست او افتد؟!..
شگفتتر آنکه جوان بیشرم از دست من بوزارت عدلیه شکایت کرد و در آنجا هم این پاسخ را دادم و اکنون پروندهاش در وزارتخانه هست. نمیدانم این دادستان چگونه آن را فراموش ساخته در حالی که نزدیکترین کسی بآن جوان بوده.
اکنون میخواهم بپرسم : با اینهمه یادگارها از تقید من بقانون و مقررات چگونه تصور کرده که من به حسینقلی آموخته باشم که دروغهایی بگوید؟!. برای من از دروغهای حسینقلی چه سودی توانستی بود؟!..
دفاع من در اینجا بپایان میرسد و من عذر میخواهم که با هیجان این سخنان را گفتم و این چیزی بود که اختیارش را در دست خود نداشتم.
.
🔶 «بدبختیهای توده و ریشهی آن»
🔸 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیكی نبینند ـ 1
کوشاد تلگرام : در تاریخ هندوستان چنین میخوانیم :
در آغاز سدهی هفدهم دو كشور فرانسه و انگلیس نمایندگیهای شركتهای بازرگانی خود را در هندوستان برپا كردند. این شركتها حق انحصاری بازرگانی و پدید آوردن نیروی پلیس در هندوستان را از دولت خود دریافت كرده در آنجا نیز با دادن پیشكش و یا مالیات به پادشاه یا فرمانروای محلی حق ساختن ساختمانهای بازرگانی یا بندرگاه را بدست آوردند. ساختمانهای بازرگانی همان مغازهها ، انبارهای كالا و خانههای مأموران بود كه برج و باروی استواری آن را دربر میگرفت تا در هنگام جنگ با دشمنان بتواند پایداری كند.
پس از مرگ پادشاه هندوستان بنامِ اورنگ زیب (1707) ، كاركنان دولت و پادشاه كه با عنوانهای نوّاب و راجه شناخته میشدند سر به خودسری برداشته و بجنگ میان خود پرداختند.
كمپانی فرانسوی لشگری از بومیان آراسته با یاری دادن به این فرماندار و جنگ با آن دیگری از یكسو آتش جنگ را میان ایشان افروختهتر میداشت و از سوی دیگر در این گیرودار به زمینها و داراك ایشان دست میانداخت چنانكه كاریكال و كلكته را ازآنِ خود ساخت و پاینامِ نوّابی گرفت. از سوی دیگر بازرگانی داخلی هند را زیر دیدهبانی خود درآورده و بردن كالا از یك بندر به بندری دیگر را خود بدست گرفت.
از آنسو كمپانی (انگلیسی) هند شرقی از امپراتور گوركانی هند اجازه یافت تا در شهر «سورات» كارخانهای برپا سازد. چند سال بعد در جنوب هند قطعه زمینی خرید و شهر مَدْرس را بنیاد گزاشت. همو در 1690 شهر كلكته را بنیاد گزاشت.
هر دو كشور گام بگام با شركتهای بازرگانی خود بر بخشهایی از كشور هند و اقتصاد آن دست یافتند و در كارهای آن چیرگی نمودند.
سپس درمیانهی سدهی هجدهم ، میان انگلیسیها و فرانسویها جنگهایی درگرفت و در 1763 با پیماننامهی پاریس انگلیسیها دست فرانسویان را در هندوستان برتافته سلطان بیرقیب آن سرزمین گردیدند. این پیماننامه را سرچشمهی نیرومندی بیشتر انگلستان و فاصله گرفتن او از دیگر كشورهای اروپایی دانستهاند.
چون انگلیسیها از همچشمی با فرانسویان آسوده گردیدند «عین همان روش و دستوری را كه دوپلكس [سردار فرانسوی] پیش گرفته بود سرمشق قرار داده و آن عبارت بود از تهیهی قشون محلی مطابق نظام اروپایی ، دخالت در منازعات امراء هندوستان و امداد بطرفی كه بیشتر اراضی بكمپانی وامیگذارد یا بیشتر پول میدهد. پس كمپانی در كمتر از پنجاه سال بوسیلهی خود هندوها هندوستان را مسخر كرد ...»(آلبر ماله ـ ژول ایزاك ، انقلاب كبیر فرانسه ، بخش هفتم)
تنها هشتهزار تن انگلیسی از سرزمینی بسیار دور آمده بر سیصد و پنجاه ملیون هندی فرمانروایی میكردند. جای پرسشست كه این شمار اندك چگونه بر آن سرزمین چیره گشتند؟.
گاندی بزرگ پاسخ این پرسش و آن سرگذشت اندوهبار را چنین شرح میدهد :
«انگلیسیان در آغاز برای بازرگانی به هند وارد شدند. شركت «بهادر» [همان كمپانی هند شرقی] را درست بیاد آوریم. چه كسی آن شركت را فیروز گردانید؟ شركت بهادر در آن زمان نمیخواست بر هند چیره گردد. چه كسی كارمندان آن را رهبری كرد؟ چه كسی آنان را با دادن پول فریفت؟ تاریخ نشان میدهد كه همهی این كارها را ما كردیم. بامید اینكه زودتر پولدار شویم ، كاركنان شركت را با آغوش باز پیشواز كرده بآنان كمك دادیم. ... پزشك راستین كسی است كه علتهای بیماری را پیدا كند. اگر بخواهیم هند را براستی از بیماری برهانیم باید ریشهی آن را بیابیم. ... هنگامی كه میان راجههای ما كشمكش آغاز گردید آنها از شركت بهادر سود جستند و از آنجا كه شركت تنها در اندیشهی افزودن به دارایی خود بود این درخواست كمك راجهها را پذیرفت و پایگاه نوینی پدید آورد. ... آیا بیهوده نیست بخاطر كاری كه ما خودمان بسر خودمان آوردیم با انگلیسیان بجنگیم؟ ... ما بودیم كه زمینهی گسترش و چیرگی كمپانی را آماده ساختیم. درست آنست كه بگوییم ما بودیم كه هندوستان را بانگلیسیان دادیم ، بجای اینكه بگوییم انگلیسیان بودند كه هندوستان را اشغال كردند.
بعضی از انگلیسیان میگویند : با نیروی اسلحه و زور بر هند چیره شدهاند و با نیروی آن ، آن را نگاه داشتند. هر دوی اینها نادرست است. ... دشمنیها و دوستیهایی كه میان ما هست چیرگی آنان را استواری بخشیده بود. ... «(اینست مذهب من ، به نقل از حسین یزدانیان ، گاندی و استقلال هند ، ص 17 و 18)
كسروی دربارهی ایرانیان گفتههایی همانند سخن گاندی دارد :
این توده افتادهی بدیهای خود است و باید چارهاش را هم از آن راه كرد.
یك تودهی خردمند باید از گذشته پند آموزد.
همو یك اصل اجتماعی ارجمندی را بدینسان بازمینماید :
یك مردمی تا خود نیك نباشند از جهان نیكی نبینند.
همچنین میگوید :
👇
🔸 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیكی نبینند ـ 1
کوشاد تلگرام : در تاریخ هندوستان چنین میخوانیم :
در آغاز سدهی هفدهم دو كشور فرانسه و انگلیس نمایندگیهای شركتهای بازرگانی خود را در هندوستان برپا كردند. این شركتها حق انحصاری بازرگانی و پدید آوردن نیروی پلیس در هندوستان را از دولت خود دریافت كرده در آنجا نیز با دادن پیشكش و یا مالیات به پادشاه یا فرمانروای محلی حق ساختن ساختمانهای بازرگانی یا بندرگاه را بدست آوردند. ساختمانهای بازرگانی همان مغازهها ، انبارهای كالا و خانههای مأموران بود كه برج و باروی استواری آن را دربر میگرفت تا در هنگام جنگ با دشمنان بتواند پایداری كند.
پس از مرگ پادشاه هندوستان بنامِ اورنگ زیب (1707) ، كاركنان دولت و پادشاه كه با عنوانهای نوّاب و راجه شناخته میشدند سر به خودسری برداشته و بجنگ میان خود پرداختند.
كمپانی فرانسوی لشگری از بومیان آراسته با یاری دادن به این فرماندار و جنگ با آن دیگری از یكسو آتش جنگ را میان ایشان افروختهتر میداشت و از سوی دیگر در این گیرودار به زمینها و داراك ایشان دست میانداخت چنانكه كاریكال و كلكته را ازآنِ خود ساخت و پاینامِ نوّابی گرفت. از سوی دیگر بازرگانی داخلی هند را زیر دیدهبانی خود درآورده و بردن كالا از یك بندر به بندری دیگر را خود بدست گرفت.
از آنسو كمپانی (انگلیسی) هند شرقی از امپراتور گوركانی هند اجازه یافت تا در شهر «سورات» كارخانهای برپا سازد. چند سال بعد در جنوب هند قطعه زمینی خرید و شهر مَدْرس را بنیاد گزاشت. همو در 1690 شهر كلكته را بنیاد گزاشت.
هر دو كشور گام بگام با شركتهای بازرگانی خود بر بخشهایی از كشور هند و اقتصاد آن دست یافتند و در كارهای آن چیرگی نمودند.
سپس درمیانهی سدهی هجدهم ، میان انگلیسیها و فرانسویها جنگهایی درگرفت و در 1763 با پیماننامهی پاریس انگلیسیها دست فرانسویان را در هندوستان برتافته سلطان بیرقیب آن سرزمین گردیدند. این پیماننامه را سرچشمهی نیرومندی بیشتر انگلستان و فاصله گرفتن او از دیگر كشورهای اروپایی دانستهاند.
چون انگلیسیها از همچشمی با فرانسویان آسوده گردیدند «عین همان روش و دستوری را كه دوپلكس [سردار فرانسوی] پیش گرفته بود سرمشق قرار داده و آن عبارت بود از تهیهی قشون محلی مطابق نظام اروپایی ، دخالت در منازعات امراء هندوستان و امداد بطرفی كه بیشتر اراضی بكمپانی وامیگذارد یا بیشتر پول میدهد. پس كمپانی در كمتر از پنجاه سال بوسیلهی خود هندوها هندوستان را مسخر كرد ...»(آلبر ماله ـ ژول ایزاك ، انقلاب كبیر فرانسه ، بخش هفتم)
تنها هشتهزار تن انگلیسی از سرزمینی بسیار دور آمده بر سیصد و پنجاه ملیون هندی فرمانروایی میكردند. جای پرسشست كه این شمار اندك چگونه بر آن سرزمین چیره گشتند؟.
گاندی بزرگ پاسخ این پرسش و آن سرگذشت اندوهبار را چنین شرح میدهد :
«انگلیسیان در آغاز برای بازرگانی به هند وارد شدند. شركت «بهادر» [همان كمپانی هند شرقی] را درست بیاد آوریم. چه كسی آن شركت را فیروز گردانید؟ شركت بهادر در آن زمان نمیخواست بر هند چیره گردد. چه كسی كارمندان آن را رهبری كرد؟ چه كسی آنان را با دادن پول فریفت؟ تاریخ نشان میدهد كه همهی این كارها را ما كردیم. بامید اینكه زودتر پولدار شویم ، كاركنان شركت را با آغوش باز پیشواز كرده بآنان كمك دادیم. ... پزشك راستین كسی است كه علتهای بیماری را پیدا كند. اگر بخواهیم هند را براستی از بیماری برهانیم باید ریشهی آن را بیابیم. ... هنگامی كه میان راجههای ما كشمكش آغاز گردید آنها از شركت بهادر سود جستند و از آنجا كه شركت تنها در اندیشهی افزودن به دارایی خود بود این درخواست كمك راجهها را پذیرفت و پایگاه نوینی پدید آورد. ... آیا بیهوده نیست بخاطر كاری كه ما خودمان بسر خودمان آوردیم با انگلیسیان بجنگیم؟ ... ما بودیم كه زمینهی گسترش و چیرگی كمپانی را آماده ساختیم. درست آنست كه بگوییم ما بودیم كه هندوستان را بانگلیسیان دادیم ، بجای اینكه بگوییم انگلیسیان بودند كه هندوستان را اشغال كردند.
بعضی از انگلیسیان میگویند : با نیروی اسلحه و زور بر هند چیره شدهاند و با نیروی آن ، آن را نگاه داشتند. هر دوی اینها نادرست است. ... دشمنیها و دوستیهایی كه میان ما هست چیرگی آنان را استواری بخشیده بود. ... «(اینست مذهب من ، به نقل از حسین یزدانیان ، گاندی و استقلال هند ، ص 17 و 18)
كسروی دربارهی ایرانیان گفتههایی همانند سخن گاندی دارد :
این توده افتادهی بدیهای خود است و باید چارهاش را هم از آن راه كرد.
یك تودهی خردمند باید از گذشته پند آموزد.
همو یك اصل اجتماعی ارجمندی را بدینسان بازمینماید :
یك مردمی تا خود نیك نباشند از جهان نیكی نبینند.
همچنین میگوید :
👇
ما خود بدیم كه از جهان بدی میبینیم. قضا و قدر را با ما هیچ كاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمیخواهد.
شما نیك باشید و از پیشامدها نترسید. یك تودهی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.
یك تودهی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند ، جز چندگاهه [=موقتی] نتواند بود و سرانجام هودهای [=نتیجهای] از آن در دست نتوانند داشت.
در این باره او سخنان باریكبینانه و مشروحی دارد. آنها سخن از لایههای زیرین و پنهانِ اخلاق و خصلتهای شرقیان بویژه ایرانیان دارند. این رشته گفتارها كه ما آن را «دردها و درمانها» نامیدهایم از ماهنامهی پیمان گردآوری شده و بیجا نیست اگر آن را «روانشناسی عقبماندگی» بنامیم. این گفتارها بیهمتاست و پس از هشتاد سال تو گویی برای امروز نوشته شده.
هیچ چیزی در جهان بیعلت نیست و عقبماندگی و دردهای شرقیان نیز علتهای خود را دارد. در این گفتارها علتهای مختلف بدبختی و درماندگی شرقیان روشن شده.
.
شما نیك باشید و از پیشامدها نترسید. یك تودهی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.
یك تودهی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند ، جز چندگاهه [=موقتی] نتواند بود و سرانجام هودهای [=نتیجهای] از آن در دست نتوانند داشت.
در این باره او سخنان باریكبینانه و مشروحی دارد. آنها سخن از لایههای زیرین و پنهانِ اخلاق و خصلتهای شرقیان بویژه ایرانیان دارند. این رشته گفتارها كه ما آن را «دردها و درمانها» نامیدهایم از ماهنامهی پیمان گردآوری شده و بیجا نیست اگر آن را «روانشناسی عقبماندگی» بنامیم. این گفتارها بیهمتاست و پس از هشتاد سال تو گویی برای امروز نوشته شده.
هیچ چیزی در جهان بیعلت نیست و عقبماندگی و دردهای شرقیان نیز علتهای خود را دارد. در این گفتارها علتهای مختلف بدبختی و درماندگی شرقیان روشن شده.
.
🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار چهارم : بنیاد همهی دینها یکیست - تکهی یکم
دربارهی دین گفتنیها بسیار است. دین دستگاه ارجداریست و رازهای بسیار میدارد. داستان دین آنست که از زمانی که آدمیان بروی زمین پیدا شده و رو به بهتری داشتهاند ، در هر زمان یک بار کسی برخاسته و بگمراهیهایی که درمیان میبوده پرداخته بدور گردانیدن آنها کوشیده ، و آمیغهایی را دربارهی زندگانی بازنموده ، و دستورهایی بمردمان دربارهی باهم زیستن داده ، و تکانی در خردها پدید آورده و آدمیان را چند گامی پیش برده.
اینست داستان دین ، و یکی از رازهای دانستنی آنست که این خیزندگان خواستهاشان یکی میبوده و بنیاد همهی دینها یکیست ، و این دلیلست که این برخاستنها بهوس و خودسری نبوده سرچشمهای برای خود داشته است.
دین برای چند خواستست که ما اینک آنها را فهرستوار میشماریم :
1) جهان را آفرنده و دارندهای هست و جز او کسی را در کارهای اینجهان دستی نیست. این یکی از لغزشگاههای آدمیان میباشد و از نخست در این زمینه گمراهیهایی میبوده. آدمیان جستجوی خدا کرده چیزهایی از پندار خود پدید آورده و بتهایی ساخته خود را گرفتار آنها میگردانیدهاند. برانگیختگان در این زمینه چند چیز را دنبال کرده بازنمودهاند :
یکی آنکه سراسر جهان یک دستگاهست و آفرنده و دارندهی آن بیش از یکی نیست.
دوم آنکه آن آفرنده و دارنده بیرون از اینجهان سَتَرسای مادّی میباشد.
سوم آنکه جز او کسی را در کارهای جهان دستی نیست و نتواند بود و جز او بکسی پرستش نباید داشت.
2) اینجهان دستگاهی درچیده و بسامانست و گردش آن از روی آیینی میباشد ، و این میرساند که اینجهان بیهوده نیست و خواستی از آن درمیانست.
3) آدمی برگزیدهی آفریدگانست. آدمیان اگرهم از جنس جانورانند با آنان نه یکسانند. در اینان گوهری بنام روان میباشد که خود دستگاه جداییست.
4) در جهان و همچنین در کالبد آدمی نیک و بد توأم است و آدمیان باید هر کسی خواهای نیکیها باشد و همیشه با بدیها درنبردد.
5) در پشت سر گمراهیها و کجرویها که مردمان در زمینهی همزیستن میدارند و کشاکشها و نبردها که با هم میکنند ، یک رشته آمیغهای بسیار ارجداری هست و شاهراهی برای زیستن با خوشی و آسودگی گشاده میباشد ، و از اینسو در کالبد آدمی نیرویی بنام خرد ، برای شناختن آن آمیغها و یافتن آن شاهراه نهاده شده. آدمیان برای خوش زیستن و بهره از آسایش و خرسندی یافتن آفریده شده و هیچگاه نیازی به نبرد و کشاکش نمیدارند.
6) روان با مرگ تن نابود نگردد و درپی آن زندگانی دیگری تواند بود و باید بود ، زندگانیای که بهتر و ارجدارتر از این زندگانی میباشد.
اینهاست آنچه هر دینی باید (کم یا بیش) بخواهد و پی کند ، اینهاست که باید بنیاد هر دینی باشد. از اینرو در بسیار جاها که دین گفته میشود همینها خواسته میشود. هنگامی که ما میگوییم : «دین نه چیزیست که کهن و نو گردد» همینها را میخواهیم. این آمیغیست که انبوه مردمان بویژه مسلمانان نمیدانند. ولی درخور هیچ چون و چرا نیست.
.
🔸 گفتار چهارم : بنیاد همهی دینها یکیست - تکهی یکم
دربارهی دین گفتنیها بسیار است. دین دستگاه ارجداریست و رازهای بسیار میدارد. داستان دین آنست که از زمانی که آدمیان بروی زمین پیدا شده و رو به بهتری داشتهاند ، در هر زمان یک بار کسی برخاسته و بگمراهیهایی که درمیان میبوده پرداخته بدور گردانیدن آنها کوشیده ، و آمیغهایی را دربارهی زندگانی بازنموده ، و دستورهایی بمردمان دربارهی باهم زیستن داده ، و تکانی در خردها پدید آورده و آدمیان را چند گامی پیش برده.
اینست داستان دین ، و یکی از رازهای دانستنی آنست که این خیزندگان خواستهاشان یکی میبوده و بنیاد همهی دینها یکیست ، و این دلیلست که این برخاستنها بهوس و خودسری نبوده سرچشمهای برای خود داشته است.
دین برای چند خواستست که ما اینک آنها را فهرستوار میشماریم :
1) جهان را آفرنده و دارندهای هست و جز او کسی را در کارهای اینجهان دستی نیست. این یکی از لغزشگاههای آدمیان میباشد و از نخست در این زمینه گمراهیهایی میبوده. آدمیان جستجوی خدا کرده چیزهایی از پندار خود پدید آورده و بتهایی ساخته خود را گرفتار آنها میگردانیدهاند. برانگیختگان در این زمینه چند چیز را دنبال کرده بازنمودهاند :
یکی آنکه سراسر جهان یک دستگاهست و آفرنده و دارندهی آن بیش از یکی نیست.
دوم آنکه آن آفرنده و دارنده بیرون از اینجهان سَتَرسای مادّی میباشد.
سوم آنکه جز او کسی را در کارهای جهان دستی نیست و نتواند بود و جز او بکسی پرستش نباید داشت.
2) اینجهان دستگاهی درچیده و بسامانست و گردش آن از روی آیینی میباشد ، و این میرساند که اینجهان بیهوده نیست و خواستی از آن درمیانست.
3) آدمی برگزیدهی آفریدگانست. آدمیان اگرهم از جنس جانورانند با آنان نه یکسانند. در اینان گوهری بنام روان میباشد که خود دستگاه جداییست.
4) در جهان و همچنین در کالبد آدمی نیک و بد توأم است و آدمیان باید هر کسی خواهای نیکیها باشد و همیشه با بدیها درنبردد.
5) در پشت سر گمراهیها و کجرویها که مردمان در زمینهی همزیستن میدارند و کشاکشها و نبردها که با هم میکنند ، یک رشته آمیغهای بسیار ارجداری هست و شاهراهی برای زیستن با خوشی و آسودگی گشاده میباشد ، و از اینسو در کالبد آدمی نیرویی بنام خرد ، برای شناختن آن آمیغها و یافتن آن شاهراه نهاده شده. آدمیان برای خوش زیستن و بهره از آسایش و خرسندی یافتن آفریده شده و هیچگاه نیازی به نبرد و کشاکش نمیدارند.
6) روان با مرگ تن نابود نگردد و درپی آن زندگانی دیگری تواند بود و باید بود ، زندگانیای که بهتر و ارجدارتر از این زندگانی میباشد.
اینهاست آنچه هر دینی باید (کم یا بیش) بخواهد و پی کند ، اینهاست که باید بنیاد هر دینی باشد. از اینرو در بسیار جاها که دین گفته میشود همینها خواسته میشود. هنگامی که ما میگوییم : «دین نه چیزیست که کهن و نو گردد» همینها را میخواهیم. این آمیغیست که انبوه مردمان بویژه مسلمانان نمیدانند. ولی درخور هیچ چون و چرا نیست.
.
🔶 دفاع در دیوان کیفر
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 39
پریروز اندکسخنانی گفتم و اینک دنبالهی آن را میگیرم. چنانکه گفتم احمدی اگر آدم کشته است باید بالای دار رود و مرا ازو دفاعی نیست.
سردار اسعد یکی از گُردان جنبش آزادی بود و جایی در تاریخ برای خود باز کرده و این خطاست که ما از کشندهی او چشم پوشیم و کیفر ندهیم.
لیکن باید دید آیا قضیه مسلمست؟!. آیا با دلایلی که در این پرونده است گناه احمدی ثابت میباشد؟ در این زمینه است که من تردید دارم و نمیتوانم بدلایل پرونده اطمینان پیدا کنم و برای آنکه مقصودم روشن گردد باید مقدمهای یاد کنم :
ما در زمانهای پیشتر گفتگو میکردیم که آیا «بازگشت» یا بعبارت اروپایی «رِآکسیون» از عوامل اجتماعی است؟.. آیا میتوان آن را یکی از عوامل اجتماعی شمرد و ترتیب اثر کرد؟ میگفتیم : رآکسیون از نظر عقل عامل مؤثری نیست. چیزی که نیکست همیشه نیک است. چیزی که بد است همیشه بد است. مثلاً مشروطه بهترین شکل حکومت است. اگر ایران هزار سال با حکومت مشروطه بسر برَد نباید گفت کهنه است. نباید بآرزوی استبداد افتاد. ولی از نظر هوس و تفنن رآکسیون عامل مؤثری میباشد. ما رختی را با فلان رنگ که مدتی پوشیدهایم دلمان خواهد خواست که آن را درآورده مدتی هم رنگ دیگری بپوشیم. بازیچهای که برای بچه خریده شده و آن را دوست میدارد پس از چند ساعتی خواهیم دید که بگوشهی اتاقش انداخته است.
خلاصه آنکه رآکسیون تنها در کارهای تفننی و در هوسبازیها دخالت تواند داشت. در کارهای جدی بآن دخالتی نباید داد. این بحثی بود که در سالهای گذشته درمیان داشتیم.
اکنون جای افسوس است که در کشور ما جدیترین کارها دچار رآکسیون گردیده. احساسات و تمایلات هر زمان رنگ دیگری بخود میگیرد.
.
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 39
پریروز اندکسخنانی گفتم و اینک دنبالهی آن را میگیرم. چنانکه گفتم احمدی اگر آدم کشته است باید بالای دار رود و مرا ازو دفاعی نیست.
سردار اسعد یکی از گُردان جنبش آزادی بود و جایی در تاریخ برای خود باز کرده و این خطاست که ما از کشندهی او چشم پوشیم و کیفر ندهیم.
لیکن باید دید آیا قضیه مسلمست؟!. آیا با دلایلی که در این پرونده است گناه احمدی ثابت میباشد؟ در این زمینه است که من تردید دارم و نمیتوانم بدلایل پرونده اطمینان پیدا کنم و برای آنکه مقصودم روشن گردد باید مقدمهای یاد کنم :
ما در زمانهای پیشتر گفتگو میکردیم که آیا «بازگشت» یا بعبارت اروپایی «رِآکسیون» از عوامل اجتماعی است؟.. آیا میتوان آن را یکی از عوامل اجتماعی شمرد و ترتیب اثر کرد؟ میگفتیم : رآکسیون از نظر عقل عامل مؤثری نیست. چیزی که نیکست همیشه نیک است. چیزی که بد است همیشه بد است. مثلاً مشروطه بهترین شکل حکومت است. اگر ایران هزار سال با حکومت مشروطه بسر برَد نباید گفت کهنه است. نباید بآرزوی استبداد افتاد. ولی از نظر هوس و تفنن رآکسیون عامل مؤثری میباشد. ما رختی را با فلان رنگ که مدتی پوشیدهایم دلمان خواهد خواست که آن را درآورده مدتی هم رنگ دیگری بپوشیم. بازیچهای که برای بچه خریده شده و آن را دوست میدارد پس از چند ساعتی خواهیم دید که بگوشهی اتاقش انداخته است.
خلاصه آنکه رآکسیون تنها در کارهای تفننی و در هوسبازیها دخالت تواند داشت. در کارهای جدی بآن دخالتی نباید داد. این بحثی بود که در سالهای گذشته درمیان داشتیم.
اکنون جای افسوس است که در کشور ما جدیترین کارها دچار رآکسیون گردیده. احساسات و تمایلات هر زمان رنگ دیگری بخود میگیرد.
.