پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دفاع در دیوان کیفر (پیوستهای بخش دوم)

🔸 3ـ درباره‌ی رضاشاه پهلوی و کارهای زمان آن شاه (تکه‌ی 1)


یکی از کارهای نیکی که باید در ایران انجام گیرد آنست که کسی یا کسانی با یک نظر پاک و بیغرضی کارهای رضاشاه پهلوی را بگفتگو و جستجو گزارند و نیک و بد همه را روشن گردانند. مردم درباره‌ی او از حقیقت بسیار دورند و نیکیها و بدیهای او را نمی‌دانند. زیرا آنچه در زمان خودش بود هر کاری می‌کرد چه در روزنامه‌ها و چه در مجلس شورا و چه در جاهای دیگر مورد ستایش می‌گردید و کسی زبان بخرده‌گیری نمی‌توانست گشود و آنچه اکنونست بی‌انصافانه از نیکی او نیز چشم‌پوشی می‌نمایند و پیاپی بشکایت و بدگویی می‌پردازند. بخصوص کسانی که در زمان او بزندان افتاده یا آسیب دیگری دیده‌اند که خودداری نمی‌توانند و از شکایت باز‌نمی‌ایستند.

ولی ما آرزومندیم این کسان رنجش و احساسات خود را در موضوع دخالت ندهند و درباره‌ی شاه گذشته چنانکه بدیها را بدیده می‌گیرند از نیکیها هم چشم نپوشند. نویسنده خود از کسانی هستم که از دیکتاتوری رضاشاه آسیب دیده‌ام. آشنایانم داستان بیرون آمدن مرا از عدلیه می‌دانند (1) و جز خدا کسی نمی‌داند که آن داستان چه زیانهایی را بزندگانی من زد. گذشته از آنکه در زمان سرشهربانی بودن آیرُم (2) در نتیجه‌ی یک بدگمانی بیجا ، نُه روز مرا در شهربانی نگه داشتند و همه‌ی کتابها و نوشته‌هایم را باداره‌ی آگاهی آورده و صفحه بصفحه جستجو کردند که بسیاری از آنها از میان رفت. (3)

با اینحال من بخود حق نمی‌دهم در گفتگو از کارهای رضاشاه باین رنجش و آزردگی دخالت دهم. تاکنون چند بار گفته‌ام و در اینجا هم می‌گویم : رضاشاه بایران نیکیهای بسیار کرد. خانخانی را از میان برداشت ، بیست سال کشور را ایمن و آسوده راه برد ، بآبادی تهران و دیگر جاها کوشید ، بانک ملی بنیاد نهاد ، نظام وظیفه اجرا کرد ، بمردم رخت یکسان پوشانید ، زنان را از چادر و پیچه بیرون آورد. اینها هر یکی در حدود خود کارهای بزرگ و سودمندی است که باید بنام آن پادشاه در تاریخ بماند.

اگر کسانی سمتقو و اقبال‌السلطنه و شیخ‌خزعل و جهانشاه‌خان و امیرعشایر و بسیار امثال اینان را که بودند و هر یکی در یک گوشه‌ی مملکت فرمانروایی می‌کردند فراموش ننموده‌اند معنی این گفته‌ها را بهتر خواهند فهمید.

ولی از آنسوی رضاشاه مشروطه را از میان برد ، دارالشورا [=پارلمان] را بی‌آبرو گردانید ، در زمان او احساسات آزادیخواهی و ایراندوستی خفه گردید ، بداخلاقی رو بفزونی رفت ، رضاشاه هنگامی بکار برخاست که می‌توانست احساسات آزادیخواهی و ایراندوستی را در مردم نیرومند گرداند و یک دسته از هوچیان و سودجویان را که درمیان آزادیخواهان پیدا شده و باعث آشفتگی کشور بودند از میان بردارد ، مشروطه را از راه حقیقت بجریان اندازد. خلاصه آنکه توده را بتکان آورد و یک نیرویی از آنها تولید گردانیده پشتیبان خود سازد. آن اختیاری را که بدستش افتاد می‌توانست در این راه بکار برد. ولی رضاشاه چون از هوچیان و آزادیخواهان دروغی رنجیدگی داشت بکینه‌ی آنها کوشید و مشروطه را از پا انداخت ، و اینبود انتخابات را سفارشی گردانید و از دارالشورا اختیار را گرفته قانونها را تابع اراده‌ی خود ساخت. همچنین در همه‌ی ادارات زور و چیرگی را بکار انداخت. اینها نیز زیانهای کوچکی نیست و من نمی‌دانم این بدبینی و دشمنی با مشروطه و توده در دل آن پادشاه از کجا و به چه انگیزه پدید آمده بود.

این یک داوری‌ایست که من به اجمال درباره‌ی آن شاه می‌کنم و پیداست که باین کوتاهی نباید اکتفا کرد و باید به یک داوری بهتر و مفصلتر برخاست. از آنسوی یک رشته جریانهای سیاسی بوده که مردم از آنها آگاه نشده‌اند و تا آنها بیرون نیاید و دانسته نشود داوری صورت درستی نخواهد داشت.

نویسنده به یک رشته‌ی کمی از آنها آگاهم و نیک می‌دانم که چه اهمیتی را داراست و چگونه ‌اندیشه‌ها و نظرها را تغییر تواند داد. اینست بسیار آرزومندم که آن حقایق بیرون آید و مردم آگاه گردند. ایکاش رضاشاه آن حوصله را داشتند که در آن زیستگاه خود که دور از ایران روز می‌گزارند حقایق تاریخی بیست ساله‌ی زمان سررشته‌داری خود را یادداشت کنند و یا کسی را بیادداشت کردن وادارند و این کمک را بتاریخ ایران دریغ ندارند.


پابرگیها ( از ویراینده) :
1ـ نک. «زندگانی من» (بخش داستان بیرون آمدن من از عدلیه)
2ـ سرتیپ محمدحسین آیرم رئیس شهربانی حکومت رضاشاه از سال 1312 تا 1314. رکن‌الدین مختاری همان جایگاه را تا 1320 داشت.
3ـ از جمله نوشته‌هایی که ناپدید شده بخش یکم و دوم (از سه بخش) «دفتر روزگار» یا «تقویم هزاروسیصدوبیست ساله» است.

.
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 بجوانان چه حمایتی باید کرد؟.. (تکه‌ی دو از چهار)


من کمتر می‌خواهم در نوشته‌هایم یادی از خود کنم و کارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد می‌نویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجی اسمعیل‌آقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را می‌پرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را می‌کرد. می‌گفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. کتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» (1)

مقصودش این بود که من بدیدن آن تازه‌وارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیک گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان می‌دهد با توده‌ام دشمنی می‌نماید و بکندن ریشه‌اش می‌کوشد. شما او را «یک ادیب علامه‌ی فاضل» می‌شناسید ولی من نیک می‌دانم که افزاریست برای آنکه کتابهای سراپا پستی و زبونی دوره‌ی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاک گردند. نگزارد این اندیشه‌های پوچ و بیهوده که در آن کتابهاست از میان برخیزد. با چنین کسی مرا چه دوستی تواند بود؟. مرا چه سود دارد که خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی که توده‌ام خوار و بی‌ارج است؟!.

چنانکه گفته بودم آن کس آغاز بکار کرد و با پشتیبانیهایی که می‌دید به نشر کتابهای زمان مغول پرداخت و کسانی که باو نزدیک رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاکنون روی او را ندیده‌ام و امیدمندم که نخواهم دید.

از سخن خود دور نیفتیم : از جوانان جای هیچ ستایشی نیست ، تا توده چنین آلوده و گرفتار است به نیکی یک تن یا یک دسته قیمتی نباید گزاشت. از آنسوی امروز جوانان دارای نقیصه‌های بسیاریند و باید بجای ستایش کوشید و این نقیصه‌ها را رفع نمود.

این جوانان درسهایی را که در دبیرستانها و دانشکده‌ها خوانده و آگاهیهای پراکنده‌ای را که از روزنامه‌ها و کتابها یاد گرفته‌اند یک سرمایه‌ی مهمی می‌شمارند و بغرور آن در کارهای توده دخالت می‌کنند و اظهار عقیده می‌نمایند ، و چون خود را از حیث دانش و آگاهی در حد کمال می‌شناسند بسخن دیگران گوش نمی‌دهند و سر بیاد گرفتن چیزی فرونمی‌آورند.

در حالی که آن آموخته‌های اینان جز چیزهای ناقصی نیست و هرگز سرمایه‌ی زندگی نتواند بود. آنان خود از این حقیقت غفلت دارند و بآسانی نخواهند پذیرفت.

در بیست سال گذشته ، یکی از سیاستها این بوده که جوانان را در دبیرستانها و دانشکده‌ها گیج گردانند و مغزهای آنان را با تاریخچه‌ی فلان شاعر ، و یا یاد گرفتن فلان قصیده ، و با خواندن فلان فلسفه و مانند اینها فرسوده ساخته از کار اندازند. این را بقصد کرده و از روی یک نقشه‌ای پیش برده‌اند.

در اینجا از آن زمینه گفتگو نخواهم کرد. در اینجا می‌خواهم بگویم : جوانان بی‌آنکه خود بدانند و بی‌آنکه مقصر باشند گرفتار این نقیصه‌اند و ما باید بجای ستایش از آنها برفع این نقیصه پردازیم.

👇
پابرگی از ویراینده :
1ـ كسی كه ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علی‌اصغر حكمت و كسانی دیگر) به زنده گردانیدن كتابهای دوره‌ی پستی ایران ـ دوره‌ی مغول ـ كه می‌رفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوه‌گو و كتابهایی كه سراسر پستی و بیغیرتی را می‌آموزد) آغاز كردند ، كسی كه از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود. این همانست كه به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت. خودش بیرون داستان را می‌گوید که یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانه‌ها می‌رفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار می‌بایست به پاریس روم و از کتابخانه‌های آنجا سود جویم.
لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهم‌رفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.
قزوینی و دیگران درباره‌ی فراهم آمدن هزینه‌ی زندگانی او در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی نوشته‌اند. از جمله کمکهای محمدعلی‌ فروغی ، سیدحسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان. قزوینی در این باره چنین می‌نویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائده‌ی نوالی آن بزرگوار (براون) می‌باشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفه‌الحال ، مراح‌العله و مکفی‌المؤونه داشته‏‌اند و مانند آفتاب جهان‌تاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشته‌اند».
قزوینی درباره‌ی كتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشته‌ی كسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چه‌بسا آرزو داشته كه كسروی هم به دسته‌ی ایشان پیوندد. لیكن چنانكه كسروی یادآوری می‌نماید سود توده ارجمندترین چیزیست كه می‌باید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمی‌توانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.
دسته‌ی اینان كیها بودند و چه‌ها می‌كردند؟ و چرا كسروی با چنان مایه‌ی دانشی از آنان دوری می‌جسته؟ پاسخ به این پرسش در همین گفتار به كوتاهی آمده. برای آگاهی بیشتر كتاب «در پیرامون ادبیات» دیده شود.


.
محمد قزوینی
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 18


ب ـ من می‌خواستم بگویم اینها عقیده‌ی عوامست و بشما پاسخ دهم. مسئله‌ی تلقین جلوم را گرفت. تلقین را علما در کتابهاشان نوشته‌اند. نقل جنازه هم عادت عمومی است. من نمی‌دانم علما باین مطالب شما چه پاسخ می‌دهند؟!. اینها که تمامش راستست.

د ـ این عادتی شده که ما چون موضوعی را عنوان کرده ایراد می‌گیریم پاسخ داده می‌گویند : «این عقیده‌ی عوام است». این پاسخ از ریشه غلطست. این معنایش آنست که عوام هر عقیده‌ای داشت داشته است و بآنان ایراد نباید گرفت. بسیار نیک این عقیده‌ی عوام است. ما نیز از عوام گفتگو می‌کنیم ، بعقیده‌ی آنهاست که ایراد می‌گیریم. درباره‌ی آنهاست که می‌گوییم گمراهند ، نافهمند ، معنی زندگانی را نمی‌دانند ، باید براهشان آورد ، حقایق زندگانی را یادشان داد.

اگر مقصودشان آنست که اینها در اساس مذهب نیست باز جای ایراد است. زیرا مذهب یک مردم همانست که دارند و بآن کار می‌بندند. دین یا مذهب رخت نیست که دو دست باشد : یکی را در بقچه نگه دارند و دیگری را به تن کنند. مذهب ایرانیها همین پندارها و باورهاست که توده‌ی انبوه یا بگفته‌ی شما عوام در مغزهای خود جا داده‌اند و بآنها دلبستگی دارند و رفتارشان از روی آنهاست.

بارها دیده‌ام کسانی می‌آیند و چنین می‌گویند : فلان ایراد را که شما گرفته‌اید راست نیست. کتاب ما قرآنست. آیا در قرآن چنان اعمالی هست؟. می‌گویم : این سخن شما ماننده‌ی آنست که ما چون براهزنی و تاراجگریِ شاهسون یا کرد ایراد بگیریم بگویند : «اینها در قانون اساسی نیست. کتاب کشور ما قانون اساسیست. آیا در آن اجازه‌ی دزدی یا راهزنی داده شده است؟!..»

جای حیرتست که رسوایی باین بزرگی را راه انداخته‌اند : گورها را می‌کنند و استخوانهای مرده را بیرون می‌آورند و بار اسب یا استر کرده یا در اتومبیل گزارده صدها فرسنگ راه می‌برند و از مرز گذرانیده بکشورهای بیگانه می‌رسانند و بیست‌ملیون توده را سرافکنده‌ی جهان می‌گردانند و چون پرسیده می‌شود عذر بدتر از گناه آورده می‌گویند : «آخر خواستیم از فشار قبر و سئوال نکیر و منکر در امان باشد». چنین کار زشت و نادانی پستی را صدها سالست کرده‌اند و می‌کنند و چون ما ایراد می‌گیریم و پاسخی نمی‌توانند داد چنین می‌گویند : «اینها که در قرآن نیست». تو گویی ما بقرآن ایراد گرفته بودیم.

یکی نمی‌گوید : «اگر در قرآن نیست پس چرا می‌کنید؟!.» نمی‌گوید : «در قرآن نیست. ولی در احادیث شما هست ، در کتابهای فقهی‌تان هست ، در کشف‌الغطاء شیخ جعفر کبیرتان هست که می‌گوید : «اگر اجماع مانع نبود من آن را واجب می‌گردانیدم.»

شما می‌گویید : «من نمی‌دانم علما باین مطالب شما چه پاسخ می‌دهند.» می‌گویم : پاسخی ندارند که بدهند ، چون پاسخی ندارند برای شورانیدن مردم هایهوی راه می‌اندازند که این دعوای پیغمبری کرده ، تهمت می‌بندند که اینها قرآن می‌سوزانند. گاهی یکی برخاسته چند جمله‌ی پوچی را بهم می‌بافد و هیاهو برپا می‌گرداند که پاسخش را دادم ، او را شکستم ، خدا را شکر که این فیروزی نصیب شیراز گردید (1). برای چند سخنی که راه بهیچ جا نتواند برد اینهمه ارزش قائل می‌شوند.


پابرگی از ویراینده :
1ـ اشاره به ملایی شیرازیست که به پندار خود به کتاب «شیعیگری» (داوری) پاسخ داده است.


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر (پیوستهای بخش دوم)

🔸 3ـ درباره‌ی رضاشاه پهلوی و کارهای زمان آن شاه (تکه‌ی 2)


در زمان شاه گذشته تنها چیرگی و سختگیری او نبوده که مایه‌ی زیان مردم گردیده. یک دسته از سران اداره‌ها و کارکنان دولتی نیز از زور و نیروی او استفاده نموده بمردم آزار و زیان بسیار رسانیده‌اند. امروز تنها مختاری را دنبال می‌کنند. باید گفت دیگران نیز بسیارند.

من می‌خواهم در اینجا برای مثل دیوان حرب و کارهای آن را یادآوری نمایم. این دیوان حرب چه بود؟. چه رفتاری با مردم می‌کرد؟. چند تن از افسران ستمگر خونخوار پیدا شده بنام «اجرای اوامر اعلیحضرت» بیرحمی و پستی بی‌اندازه از خود نشان می‌دادند. میرزاآقاخان خلعتبری که یک افسر جوانی او را با تپانچه درغلتانیده خود را نیز کشت یک نمونه‌ی درستی از بیرحمی و خونخواری بود. برای آنکه دانسته شود چگونه ‌اینها کاسه‌ی گرمتر از آش گردیده بسیار بیشتر از آنچه مقصود رضاشاه بود بمردم ستم و بیرحمی می‌نمودند داستان پایین را یاد می‌کنم :

آقای حسن مشار (مشارالملک) را که اکنون نمی‌دانم در کجای اروپاست بسیاری از خوانندگان خواهند شناخت. زیرا از کسانی بود که چند بار وزارت کرده است. این مرد در کارهای رضاشاه دخالت داشت و از نزدیکان او شمرده می‌شد ولی یک روز شنیده شد او را گرفته و بزندان انداخته‌اند. سپس نیز شنیده شد در دیوان حرب محکوم بمرگ گردیده. لیکن پس از چندی رها شده بیرون آمد و چون با نویسنده آشنایی داشت بدیدنش رفتم و چگونگی را پرسیدم.

داستان این بوده که پسر یکی از بستگان آقای مشار که جوان درسخوانده‌ای بوده باروپا می‌رفته. آقای مشار برای شناسانیدن او نامه‌ای بشهربانی نوشته تا تذکره[=گذرنامه] باو داده‌اند. سپس در آلمان روزنامه‌ای بنام «پیکان» بزبان فارسی انتشار یافته که از رضاشاه بد گفته و کسی از تهران راپورتی[گزارش] بشهربانی فرستاده که نویسنده‌ی آن روزنامه فلان جوانست و او را مشارالملک فرستاده تا برود در اروپا از شاه بد نویسد.

بهمین دستاویز مشارالملک را با چند تنی بزندان کشانیدند و [سرهنگ] میرزاآقاخان خلعتبری و همدستان او در دیوان حرب بعنوان آنکه بشاه یا بکشور سوء قصد داشته حکم مرگ برای او دادند. اینست نمونه‌ای از تشنگی آنها بخونریزی. از آنسو چون حکم را بنزد شاه بردند سخت برآشفته گفت : مردکه مگر من میرغضبم که هر روز آدم بکشم (1) ، و مشارالملک را آزاد گردانید ، و سپس دانسته شد که چون مختاری (2) آن راپورت را بنزد شاه برده بوده در حاشیه‌اش نوشته است : «تحقیقی بکنید» با همین یک دستور بچنان رفتاری برخاسته بودند.

کسانی که در زمان آن شاه کشته شده‌اند بیشترش چنین است که کارکنان شهربانی یا دیوان حرب دوسیه[=پرونده] برای ایشان ساخته و یک کار کوچکی را در نظر آن شاه بزرگ گردانیده‌اند. ولی اگر اکنون از هر یکی از ایشان بپرسید خواهد گفت : شاه می‌خواست چند نفر دیگر را هم با آنان بکشد ولی من کوشیدم و نگزاردم.

گواه این سخن رفتاریست که آقای سرتیپ قریب می‌کند. این مرد که در زمان رضاشاه آزار و ستم بسیار بمردم رسانیده اکنون که آن شاه رفته و فرصت بدست آمده آقای سرتیپ برگشته و از آن شاه بد می‌نویسد و از بیچارگی و فراموشکاریِ مردم ایران استفاده کرده و می‌خواهد پس از آن ستمگریها جا در دلها برای خود باز کند.

آقای سرتیپ در محاکمه‌ی محسن جهانسوز و همراهانش که همگی جوانان بیگناهی بودند دادستان دیوان حرب بوده و آنچه توانسته بیرحمی و پافشاری نشان داده و باعث ریخته شده خون یک جوان دانشمند بیگناه گردیده ، چنین کسی اکنون می‌خواهد «وجهه‌ی ملی» پیدا کند و در روزنامه‌ها گفتار می‌نویسد که برضاشاه چنان گفتم ، و چنین شنیدم ، و چون درباره‌ی کشتن محسن جهانسوز ایراد می‌گیرند با یک پیشانی باز چنین پاسخ می‌دهد : «حکم را دادگاه می‌دهد نه دادستان».

آری آقای سرتیپ حکم را دادگاه می‌دهد ولی ما وظیفه‌ی دادستان را هم می‌دانیم. دادستان هم پافشاری نموده حکم را از دادگاه می‌طلبد. این چیزی نیست که امروز مردم ندانند. شما آقای سرتیپ قریب در دادگاه سرپا ایستاده‌اید و با صد بیرحمی و بی‌وجدانی یک دسته از جوانان بیگناه را گناهکار قلم داده‌اید و برای آنان از دادگاه کیفر خواسته‌اید و پیاپی ستایش از شاه کرده و دادگاه را در زیر تهدید گزارده‌اید.

پابرگیها از ویراینده :
1ـ دنباله‌ی سخن شاه چنین بوده : «من گفتم تحقیق کنید نگفتم حکم اعدام دهید» ـ چنانکه در این دفتر آمده است.
2ـ رکن‌الدین مختاری پس از سرتیپ محمدحسین آیرم تا سال 1320 رئیس شهربانی بود.


.
سرتیپ عبدالجواد قریب
سرپاس رکن‌الدین مختاری
کتابهای زبانشناسی

📘 آذری یا زبان باستان آذربایجان
📘 زبان پاک
📘 کافنامه
📘 گفتار : گامهایی در راه الفبا خواهیم برداشت
📘 نوشته‌های احمد کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی
📘 واژه‌نامه‌ی زبان پاک


👇👇👇👇👇👇
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 بجوانان چه حمایتی باید کرد؟.. (تکه‌ی سه از چهار)


این یک نمونه‌ای از نقص جوانانست که می‌آیند و بایرادهایی می‌پردازند و همینکه چند پرسشی می‌کنیم درمی‌مانند. چندی پیش بارها می‌شنیدم جوانان حزبی درست کرده‌اند و سه‌هزار نفر جمعیتند. می‌گویند : ما بکسی اعتماد نداریم باید مملکت را خودمان اداره کنیم.

این سخنان را می‌شنیدم. روزی هم یک مرد دلسوزی گفتگو از آنان کرده چنین گفت : «اینان راه را گم کرده‌اند و بسیار پرت می‌روند. باید بآنان یک پندهایی دهیم».

گفتم : من نمی‌شناسم. گفت : من چند تن را می‌شناسم. وعده بخانه‌ی خود می‌گیرم. شما نیز بیایید.

دو بار با آنان دیدار کردیم. بجای سه‌هزار نفر بیش از پنج و شش تن ندیدیم. من پرسیدم : شما که حزبی برپا کرده‌اید از چه راه آغاز بکار خواهید کرد؟!.. دردهایی که تشخیص داده‌اید چیست و چه چاره‌ای برای آنها در اندیشه دارید؟!.

بپرسش من پاسخ نداده چنین گفتند : «مملکت بجوانان بیشتر از دیگران تعلق دارد و اینست جوانان باید بکوشند ...». از این گونه بسیار سرودند.

گفتم : گرفتم که سخنتان راست است و کشور بشما بیشتر تعلق دارد تا بدیگران ، من می‌پرسم : چه کار خواهید کرد؟!..

باز پاسخی نداده چنین گفتند : «ما میخواهیم هسته‌ی این جمعیت از جوانان باشند و اساسش را اینان بگزارند ...»

گفتم باز می‌گویم : آن کارهایی که خواهید کرد چیست؟!.. دیدم درمانده‌اند و بروی هم نگاه می‌کنند و پاسخی نمی‌توانند. پس از زمانی یکی گفت : «باید بکوشیم و بکشور ترقی دهیم و جامعه را اصلاح کنیم».

گفتم : چگونه خواهید کوشید؟!.. چه کارهایی خواهید کرد؟!... دیدم باز پاسخی نمی‌توانند. لحن سخن را تغییر داده گفتم : برای پیدایش یک جمعیتی باید نخست یک مقصودی درمیان باشد که همگی آن را بخواهند و برای رسیدن بآن بکوشند. دوم باید اندیشه‌ها یکی باشد و همگی از یک راه بکوشند. اینهاست که می‌خواستم شما روشن گردانید و نظر حزب خود را بگویید.

با اینهمه تکرار پاسخی نتوانستند و ما ناگزیر شدیم که سخن را بپایان رسانیده برخیزیم. این نمونه‌ی رفتار جوانانست : آن غرور ایشان که خود را برتر از دیگران می‌دانند و با آنها درآمیختن را کسر شأن خود می‌شمارند ، و این نارسایی اندیشه‌شان که در پاسخ پرسشها درمی‌مانند و راستی اینست که هیچگاه باین چیزها توجهی نداشته و هیچگاه در این باره‌ها نیندیشیده‌اند.

یک سخنانی شنیده‌اند و بی‌آنکه معنایش را بفهمند به دل سپارده‌اند. بسیاری از اینان جمعیت یا اتحاد را همان گرد آمدن در یکجا می‌شمارند و اینست همینکه ده یا بیست تن در یکجا گرد آمدند آن را حزب یا جمعیت می‌نامند و آن را در بیرون انتشار می‌دهند.


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 19


اگر می‌خواهید بدانید چه پاسخی می‌دهند شما دو تن بنزدشان روید و همین داستان تلقین را بپرسید ببینید چه خواهید شنید.

بپرسید : داستان منکر و نکیر چیست؟!. مگر خدا از دینداری و بیدینی مردم آگاه نیست تا دو تن بازپرس فرستد؟!.

بپرسید : مگر دین با زبانست که یکی همانکه بپرسشها پاسخ داد دیندار شناخته گردد؟! بپرسید : مگر کرد و لر و مازندرانی و لاری همانکه مُردند عرب گردند؟!. بگویید : کسی اگر در زندگی دین داشته و باورهایی با خود بآنجهان برده دیگر چه نیازی باین یادآوری یا تلقین شماست؟!. اگر دین نداشته و باورهایی با خود نبرده چه سودی از این یادآوری یا تلقین شماست؟!. (1) اینها را بپرسید تا بدانید چه رفتاری می‌کنند.

اینهمه هایهوی و بدرفتاری از آنجاست که بگفته‌های ما پاسخ ندارند. چون پاسخ ندارند و از آنسو نمی‌خواهند بپذیرند و دست از سودهای ناروا بردارند ناچار شده با صد زشتی هوچیگری راه می‌اندازند. ببینید تا چه اندازه زشتست که درمیان مردم نافهم تهران و تبریز و قزوین انتشار دهند که اینان قرآن می‌سوزانند ، عطار و بقال و یخ‌فروش و دلاک گرمابه را بشورانند. آن شنیده‌اید که معاویه در صفین چون در کار خود درماند دست بدامن قرآن زد و برای پیشرفت آرزوهای بسیار شوم خود قرآن را بجلو امام علی‌بن‌ابیطالب کشید. اینها از معاویه بیشرمترند. برای آنکه دکانهای مفتخواری را نبندند احترام قرآن را منظور نداشته چنین دروغی را انتشار می‌دهند. اینها همه از درماندگی و ناچاریست.

این بتازگی رخ داده که یکی رفته و از یک ملای بزرگی پرسیده : «این جنازه بردن به قم و نجف برای چیست؟!.» آقا حدیث خوانده که یکی از درهای بهشت از قم و دیگری از نجف است. گفته : «آقا مگر بهشت در زیر زمین است که درش از قم یا از نجف باشد؟!. آنگاه مگر دیگران که در قم یا نجف بزیر خاک نروند به بهشت نخواهند رفت؟!. پس از همه‌ی اینها مگر در دستگاه خدا حساب نیست و نیکوکاری و بدکاری منشاء اثری نیست که هر که بدر بهشت نزدیکتر بوده زودتر جنبد خود را به بهشت اندازد و دیگران بمانند؟!. آقا از این سخنان برآشفته و چون درمانده بوده با پرخاش چنین گفته : «اینها سخنهای کسرویست شما از کجا یاد گرفتید؟!.» این بود پاسخ آن عالم بزرگ!.

اینهمه سخنها از آنجا برخاست که گفتم خداشناسی آن نیست که خدایی تصور کنند و هرچه خواستند باو نسبت دهند. اینگونه خداشناسی با بت‌پرستی یکیست ، بلکه همان بت‌پرستیست. خداشناسی هنگامی درستست که خدای راستین را شناسند و هر کاری بیهوده یا ناسزایی را باو نسبت ندهند. اینست ما بخداشناسی این مردم ارج نمی‌توانیم گزاشت. بلکه جز بت‌پرستشان نمی‌توانیم شناخت.

آنان گردن می‌فرازند و بخود می‌بالند که خداپرستند ، ولی در پستی اندیشه از بت‌پرستان کمترند. «خانمها دیدید روهاتان باز کردید خدا بغضب آمد و بلا فرستاد». اینست نمونه‌ای از خداشناسی آنان.


پابرگی تاز ویراینده :
1ـ شیعیان دستگاهی از امامان و امامزادگان ساخته و پرداخته می‌دارند که آنان را گرامی‌داشتگان خدا شناخته و در حساب پاداش و کیفر چنین وامی‌نمایند که ایشان در دستگاه خدا برای پیروانشان «پارتی‌بازی» توانند کرد. دلیل این گفته پاک شدن گناهان با گریستن بر امام‌حسین و دیگر پندارهاییست که در کتاب «داوری» گوشه‌هایی از آن شرح داده شده. از سوی دیگر اینها خدا را آگاه از دلها نمی‌شناسند ، آگاه از آنچه می‌گذرد نمی‌دانند و اینست می‌پندارند می‌توان هر گناهی کرد و سپس با ظاهرسازیهایی او را فریفت. همین داستان تلقین ، استخوانهای مردگان بکربلا بردن ، با دلهای پر از گناه بزیارت گنبدها رفتن و انتظار شفاعت از ایشان در روز قیامت داشتن ، همه نشان می‌دهد که ایشان به چگونه خدایی باور دارند.


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر (پیوستهای بخش دوم)

🔸 3ـ درباره‌ی رضاشاه پهلوی و کارهای زمان آن شاه (تکه‌ی 3)


بالاخره اگر شما بگویید در آن محاکمه دخالت نداشته‌اید این انکار محسوسات است. و اگر بگویید مجبور بودید یک دروغ بیشرمانه‌ایست. کسان بسیاری شما را می‌شناسند که یک مرد ستمگری هستید و در زمان آن شاه از فرصت استفاده جسته خوی ستمگرانه‌ی خود را بکار می‌بردید و کسی هم شما را ناگزیر نمی‌گردانید. اساساً دعوای ناگزیری در این هنگام از کسی پذیرفته نیست و نباید بود. شما اگر از آن کار کناره می‌جستید مانعی در جلو نداشتید. من که نویسنده‌ی این گفتارم یک روزی برای گفتگو درباره‌ی یک بدبختی که بچنگال شما افتاده بود بدیوان حرب آمدم و هنوز فراموش نکرده‌ام که یک افسر ریشداری (که سپس دانسته‌ام شما آقای سرتیپ قریب بوده‌اید) با یک تشر و تحکمی بمن پاسخ داد : «حکم مدعی‌العمومِ دیوان حرب حکم اعلیحضرتست باید اجرا شود». (1) هنوز تلخی آن پاسخ بی‌ادبانه و سیاهدلانه‌ی شما از یاد من نرفته. با اینحال هیچگاه درپی کینه‌جویی از شما نبودم و آنچه مرا بنوشتن این سخن واداشته گفتارنویسی شماست. من درشگفتم که شما با چه رویی اینها را می‌نویسید؟! نمی‌دانم مردم را تا چه ‌اندازه بیچاره و نافهم پنداشته‌اید که می‌خواهید پس از آنهمه سیاهکاریها از در فریبکاری درآیید و خود را محبوب گردانید؟!..


پابرگی از ویراینده :
1ـ بیگمان درخت شوم دیکتاتوری یک‌روزه نمی‌روید. آن هم پس از جنبش ریشه‌داری همچون مشروطه. این نمونه‌ایست از رفتارهایی که نشان می‌دهد دیکتاتوری چگونه پدید می‌آید. در زمان رضاشاه «خرده‌دیکتاتور»‌هایی همچون همین سرتیپ قریب با عنوانهایی مانند «حکم اعلیحضرت» یا «حسب‌الامر همایونی» با قانونشکنیها و زورورزیها خواستهای ناپاک خود را پیش می‌برده و هر جا که از آنها نیز کاری برنمی‌آمد از دروغ بستن و «بلشویک» خواندن طرف باکی نداشتند. بدینسان از یکسو سنگ براه آزادی و آزادگی می‌غلتاندند و از سویی با چاپلوسیهای خود (چه فرمان شاه ، چه فرمان یزدان و ...) امر را بر «شخص اول مملکت» مشتبه کرده رفته رفته ازو یک دیکتاتور بزرگ می‌پروردند.
در دوره‌ی محمدرضاشاه نیز پس از زمان کوتاهی از آغاز پادشاهیش باز همین مسیر پیموده شد. کسانی پیرامون او را گرفتند که به «نوکری» و «دستبوسی» او افتخار می‌کردند (برای مثال : دو نخست‌وزیر کشور ، اقبال و علم). این «بله قربان گویان» با ساختن و بکار بردن عنوانهایی همچون «آریامهر» و «بزرگ‌ارتشداران» و مانندهای آن میدان خودکامگی به پادشاه «دمکرات‌مآب» گشادند و امر را بر او مشتبه ساخته از پلکان دیکتاتوری گام بگام بالا بردند. ... روزگار پادشاهان گذشت و ملایان سر کار آمدند ولی رفتارها دیگر نشد و این بار «پیروی از خط امام» ، «ذوب شدن در ولایت فقیه» ، «به فرموده‌ی مقام معظم رهبری» و مانندهای آنها ، حکم همان «حسب‌الامر»‌ها و «بله قربان»‌ها را یافت و خرده‌دیکتاتورها برای آنکه مانعی بر سر راهشان بازنماند ، هر که را سخنی جز آنها می‌راند با چماق «ضد ولایت فقیه» و «ضد انقلاب» و «لیبرال» و با فریادهای «مرگ بر ...» از میدان بیرون راندند. این نامردیها هنوز هم ادامه دارد و بدینسان راه خفه کردن آزادی و پروردن دیکتاتور را بار دیگر از نو پیموده و می‌پیماییم.
آیا ریشه‌ی دیکتاتوری در دلهای توده نیست؟!..



پایان کتاب
.
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 بجوانان چه حمایتی باید کرد؟.. (تکه‌ی چهار از چهار)


در جای دیگر نیز نوشته‌ایم کسانی از اینان می‌آیند و با من گفتگو کرده ایراد می‌گیرند که چرا هواداری از مشروطه می‌نمایم. می‌پرسم : ایرادتان چیست؟. می‌گویند : «مشروطه دیگر کهنه شده» یا می‌گویند : «دیگر هواداری ندارد» یا می‌گویند : «در این مدت آزموده شد این مردم لایق مشروطه نیستند» و چون می‌گویم : «حقایق کهنه نمی‌شود» ، یا می‌گویم : «ما را با دیگران چه کار است. اگر آنان هواداری نمی‌کنند نکنند ، ‌ما یک چیزی را که به سود کشور خود می‌شناسیم باید هوادارش باشیم» ، یا می‌پرسم : «این آزمایش را که کرد؟. در این مدت در ایران مشروطه اجرا نگردیده تا دانسته شود مردم شایسته یا ناشایسته‌اند»ـ این پاسخها را که می‌دهم بخاموشی می‌گرایند و دیگر سخنی نمی‌توانند.

اینها همه نقیصه‌ی جوانانست. اینها دلیل است که از حقایق بسیار دورند ـ دلیل است که سرمایه‌شان بسیار کمست. کنون باید این نقص را دریابند و بگردن گیرند و تکانی بخود داده بفراگرفتن حقایق پردازند. می‌دانم این به بسیاری از آنان گران خواهد افتاد. ولی چه باید کرد؟!. راستی اگرهم تلخ است باید گفته شود. اگرهم سخت است باید پذیرفته گردد.

اگر می‌خواهند بارزش خود بیفزایند باید این را بپذیرند. اگر می‌خواهند بکشور و توده‌ی خود نیکی توانند باید از این گردن نپیچند وگرنه با حال کنونی ، خود تباه گردیده و بتوده نیز جز زیان نتوانند رسانید.

شما ببینید : این نمونه‌ی کردار ایشانست که خود را از پیران و سالمندان جدا می‌گیرند و با یک گستاخی می‌گویند : «ما بدیگران اعتماد نداریم». این در کجای جهانست که جوانان خود را بدینسان جدا گیرند؟!. در کجای جهانست که بدینسان از بزرگتران بی‌نیازی نمایند؟!. آیا این سخن جز نتیجه‌ی نارسایی اندیشه‌هاست؟!

دوباره می‌گویم : اینها گناه آنان نیست. گناه آن کسانیست که در بیست و چند سال گذشته به گیج گردانیدن جوانان کوشیده‌اند ، گناه آن کسانیست که روانهای اینان را فرسوده گردانیده ، و از آنسوی با یاد دادن یک رشته تعلیمات پراکنده و بیهوده مغرورشان ساخته با این حال بمیان توده فرستاده‌اند.

ما کنون باید بچاره پردازیم. کنون باید بجبران گذشته کوشیم. نویسنده‌ی گفتار از تبریز می‌گوید : «بتوده‌ی جوان حمایت کنید». می‌گویم : بهترین حمایت ما اینست که نقیصه‌های آنان را رفع کنیم و اینک به همان می‌کوشیم.

یکی از مقاصد ما همانست که جوانان را با حقایق آشنا گردانیم و از معنی درست زندگانی آگاهشان سازیم. این گفتارهای پیاپی برای همینست. ما از یکسوی این حقایق را برای ایشان روشن می‌گردانیم و از یکسو یک راهی برای کوشش و همدستی ـ چه در تهران و چه در تبریز ـ بروی ایشان باز کرده‌ایم.



.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 20


درباره‌ی آخرت نیز همانست. یک آخرت پنداشتن و هزارها افسانه بآن بستن جز گمراهی و نادانی نیست. چند روز پیش در کتابی می‌خواندم که پل صراط هزارساله راه است. ببینید چه رسوایی‌ایست. کسی که چهل سال و پنجاه سال در اینجهان زیسته برای پس دادن حساب آن باید از روی پلی بگذرد که باریکتر از موست ، برنده‌تر از تیغ است ، هزار سال هم راه است. افسوس! افسوس!

شنیدنیست که پل صراط یک افسانه‌ی ایرانیست. در زبان عربی «صراط» بمعنی راه است ، بمعنی پل نیست. این یکی از افسانه‌های ایرانیان بوده که روان مرده برای رسیدن به بهشت باید از پل «چنرت» گذرد. واژه‌ی «چنرت» را معرب گردانیده «صراط» ساخته‌اند و افسانه را درمیان عقاید اسلامی جا داده‌اند.

نکیر و منکر از پرسشهایی که خواهند کرد یکی هم درباره‌ی آنست : «هل الصراط حق؟.» آیا پل چنرت راستست؟! باید پاسخ دهد و بگوید : «و الصراط حق» (پل چنرت راستست).

برای خنده می‌گویم : در آغاز جوانی یکی از خویشانم مرده بود به تشییع جنازه‌اش رفتیم. چون بخاک سپرده شد ملایی آغاز تلقین کرد و برای آنکه هنرنمایی کند چیزهایی هم از خود می‌افزود. از جمله گفت : «و فشار القبر حق و سئوال المنکر و النکیر حق؟.». یکی از حاضران بشوخی گفت : «و گرزهما الآتشین حق؟». با آنکه جای خنده نبود همه خندیدند.

ج ـ میزان که در قرآن آمده است ، بآن که ایراد نیست.

د ـ آنچه من بیاد می‌دارم در قرآن میزان باین معنی که جزو عقاید مردم است نیامده. در قرآن در یک جا می‌گوید : «و مَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ» و البته مقصود فزونی ثواب است نه آنکه راستی را ترازو بیاویزند و اعمال نیک و بد را بکشند. گذشته از آنکه اعمال نیک و بد کشیدنی نیست و اندازه‌ی عمل را با کشیدن در ترازو معین نمی‌کنند. این کار بخدا توهین است. مگر خدا اندازه‌ی کارهای نیک یا بد بندگان خود را نمی‌داند که نیاز بکشیدن باشد؟!. به هر حال ترازو یا میزان نیز بآن معنی که فهمیده‌ی مردمست جز پندار نتواند بود.


.
✴️ «ادبیات» و «مفاخر ملی» عنوانهایی برای تباه گردانیدن عمر جوانان

(بخش 1 از 2)

آقای کسروی ، من هم از اشخاصی بودم که بشعر دلبستگی زیادی داشته و برای شاعران جایگاه و احترامی قائل بوده و باندازه‌ای بگفته‌های منظوم آنها شیفته بودم که از هر شاعری مختصر یادگاری در سینه‌ام نهفته و از نخبه گفته‌های آنها دفتری ترتیب داده بودم که در هنگام بیکاری از مطالعه‌ی آنها دلخوش بودم و حتا هر کس شعری می‌خواند پس از خوب گوش دادن باصرار تمام آن را گرفته و در دفتر خود یادداشت می‌نمودم و علت اینهمه دلبستگی را از آن دانستم که در ضمن آموزش اولیه‌ام بیشتر مرا بحفظ نمودن شعر تشویق می‌کردند و بطور کلی هنوز هم این روش از دبستانها تا ببالا معمول است که از کوچکی هرچه بنوآموزان تدریس می‌شود بیشترش شعر و پنداربافی است که ریشه‌اش در دل نوباوگان دوانده می‌شود و این را از آنرو شروع می‌نمایند که خود دارای همان مسلک می‌باشند و خلاصه من هم همچون هزاران دیگر ندانسته بافکار دور و دراز شاعران دل داده و فکر می‌کردم که یک مرد فیلسوف دانشمندی که پس از چندین سال کسبِ کمالات عقیده‌اش این باشد که دستگاه آفریده شده بهیچ دردی نمی‌خورد و بآفریدگارِ ِآن ایراد گرفته حتماً حقیقت چنین است که او دریافته و عقیده‌ی خود را با نظمی بس شیوا بیان نموده و دلیل درستی آن را هم از انتشار و ترویج آن بدست یک عده مردمان فیلسوف که اغلب آنها را می‌شناسم که در این دوره‌ها دارای مشاغل مهم و در رأس کارهای حساس این کشور بوده‌اند می‌دانستم [1] و نزدیک بود با عقیده‌ی آنها همراه شده در کوچه‌های پندار و گمان سرگردان شوم که خوشبختانه یکی از دوستانم که جزو پیمانیان بود مرا بخواندن کتاب «راه رستگاری» نگارش شما دعوت نمود.

راستی پس از قرائت آن کتاب باندازه‌ای حقایق در نظرم آشکار شد و خود را غرق خرافات و موهومات و سرگردانی دیدم که بر عمر تلف شده‌ام تأسف خوردم و با خود گفتم دریغا که مربیان ما تا باین اندازه در حق ما ستم روا می‌دارند که بجای نشان دادن راستی و حقایق ما را با برنامه‌های غلط و خالی از راستی هزارها فرسنگ گمراه کرده و در بیابان آلودگی رها می‌کنند و مخصوصاً برای مسموم کردن افکار توده‌ی جوان همت گمارده و نصف بیشتر از خواندنیهای ما را بنام ادبیات از هزلیات شاعران خراباتی و درویش‌مسلکان ترتیب داده و ابداً در فکر اصلاح حال و افکار فرزندان آتیه‌ی کشور نیستند و بلکه اغلب استادان بی‌حقیقت خود ناشر افکار زهرآلود شاعران بی‌سر و پا که برای امرار معاش بمدح و ثنای پادشاهان متجری[؟] پرداخته گردیده و شعرهای بی‌مغز آنها را بنام ادبیات و شاعران را بنام مفاخر ملی ایران بجامعه معرفی و در مقدمه‌ی کتابهای خود ستایشها از آن کوته‌فکرها نموده‌ا‌ند و می‌نمایند.

تصدیق فرمایید مردمی که بدلیل گردن نمی‌گزارند و بگفتارهای سراسر راستی و حقیقتگویی شما ایراد می‌گیرند جز اینکه آنها را غرق آلودگی و بیچارگی بدانیم چاره‌ای نیست و باز چاره‌ی درد این گمراهان جز این نیست که بگفتارهای بی‌غرض شما گردن گزارند و براستیهای دانسته‌ی شما ایمان آورند تا روی خوشبختی بینند.

از مطلب خود دور نشوم باری پس از دریافت راستیها از کتاب راه رستگاری کتابهای شاعران و پنداربافی آنان را سویی پرتاب کرده و افکار خود را از شر یاوه‌گویی یک مشت خراباتی و درویش‌مسلکان خلاص نمودم و سایر تألیفات شما را هم بدست آورده و پس از قرائت هر مرتبه دری از حقایق برویم باز و راستی در نظرم آشکار گردید تا اینکه پس از بیرون آمدن پرچم چند گفتاری درباره‌ی بیچارگی و پندارهای شاعران خراباتی همچون (خیام) و سالکان راه مجهول (طریقت) مانند (حافظ) از طرف شما بچاپ رسید و موضوع آن بداوری گزارده شد و عده‌ای نظر دارنده‌ی پرچم را گواهی و دلیلها یاد کرده‌اند که در پرچم بچاپ رسیده ولی باید متذکر شد که بیشتر خوانندگان آن روزنامه‌ی گرامی تا بحال آشنا باینگونه گفتارهای پرمغز و سراسر راستی نبوده‌اند چندان که حقیقت امر در نزد آنها مکتوم بوده و اینک از مطالعه‌ی گفتارهای حقیقت‌آمیز دارنده‌ی پرچم لذت می‌برند و براستیها گردن میگزارند. کتابهای شاعران بیسر و پا و دفترچه‌های اشعار خراباتی را پاره کرده و کتاب رباعیات خیام را بدور انداخته و از حافظ خداحافظی کرده‌اند.
(بخش پایانی این نوشتار فردا خواهد آمد).
[1] : خواست نویسنده کسانی مانند علی‌اصغر حکمت و محمدعلی‌ فروغی است. اینها جایگاه وزیری و نخست‌وزیری و جایگاههای پرارج دیگری را سالهای دراز در دوره‌ی پادشاهی رضاشاه در دست داشته پیرامونیان بسیاری بر سر خود گرد آورده بودند. آن پیرامونیان نیز ایشان را با پاینامهایی مانند «فیلسوف» بزرگ وامی‌نمودند که در نتیجه در دیده‌ی مردم عادی هم بزرگ شمارده می‌شدند. در اینجا چون نویسنده به خیام اشاره دارد ، سخنش بیش از همه به محمدعلی‌ فروغی بازمی‌گردد که از یکسو وزیر و نخست‌وزیر بود و از سوی دیگر دیوان خیام بچاپ ‌رسانیده ارمغان توده‌ی ایران می‌نمود. بدینسان گذشته از آلودن توده به اندیشه‌های زیانمند ، خود و همدستش (دکتر قاسم غنی) از سودهای آن کتاب بهره‌‌های فراوان می‌یافتند.
شادروان آدرُم از پشتیبانان پیمان

پرچم درباره‌ی این یار پرشور چنین می‌نویسد :

آقای آدرم از کسانیست که از خواندن روزنامه‌ی پرچم براه ما آشنا گردیده و با آنکه دو سال بیش نیست در فهم و بینش پیشرفت بسیار کرده‌اند و در کوششها نیز ـ چه در بروجرد بهمدستی آقای چهره‌نگار و چه در آبادان و خرمشهر بهمدستی آقای شیشه‌گر ـ تا توانسته‌اند گامی بازنایستاده‌اند.

این جوان در آن کاری که هست همیشه در رنج و سختیست ولی این رنج و سختی برای همه کسانیست که بخواهند پاکدامنی و گردنفرازی خود را نگهدارند ، و ما بیاری خدا امیدمندیم که بزودی توانیم ریشه‌ی این بدیها را از ایران براندازیم.
🔶 گفت و شنید (4)

🔸 تکه‌ی یک از پنج


یکی از کسانی که مدتها در اروپا درس خوانده بنزد من آمده چنین می‌گوید : «من نوشته‌های شما را خوانده‌ام. از طرفداری[‌ای] که از شرق می‌کنید بسیار خوشوقتم. ولی جهتی برای طرفداری از دین نفهمیدم. دینهایی که امروز هستند چه تأثیری در زندگانی مردم دارند؟!. شما که خواهان پیشرفت شرق هستید باید هوادار دانش و تمدن باشید تا ما از اروپاییها عقب نمانیم. اگر مقصودتان از دین یک گونه ارتباط قلبیست که به یک عالم غیبی باشد این را هر کس خود تواند داشت. آن را باید بخود مردم واگزاشت.»

گفتم : شما نوشته‌های مرا نخوانده‌اید. می‌گویید خوانده‌ام ولی از سخنانتان پیداست نخوانده‌اید. شما یک معنایی برای دین در دل می‌داشتید و همینکه دیده‌اید من نام دین می‌برم همان معنی را بپیش چشم آورده و بایراد برخاسته‌اید. ما اگر نام دین می‌بریم معنی آن را نیز می‌گوییم. دین باین معنی که فهمیده‌ی شماست نه خواست ماست. ما دین این دستگاههای کهنی را که درمیانست نمی‌گوییم. ما دین را به یک معنایی می‌گوییم که بسیار والاتر از اندیشه‌های اروپاییانست ، بسیار والاتر از دانشها و تمدن است ، یک معناییست که هر مرد پاکدل باخردی چون بشنود ناگزیر است بپذیرد.

گفت : خواهش می‌کنم آن معنی را برای من شرح کنید. مقصودم اینست که امروز در این حال جهان شما چه چیزهایی بمردم یاد می‌دهید و چه راهی بروی جهان باز می‌کنید؟

گفتم : ما بارها دین را معنی کرده‌ایم و شما می‌توانید با خواندن چند شماره از پیمان بآن معنی پی برید. با اینحال من بار دیگر خواست خود را بازمی‌نمایم. چیزی که هست ما دین را بآن معنی که می‌گوییم دامنه‌ی درازی دارد و من نخواهم توانست در یک نشست همه‌ی سخنان خود را بشما بگویم. باید به یک بخشی از آنها بس کنم (1).

ما از دین دو چیز می‌خواهیم : یکی آنکه راستیها دانسته گردد. دیگری اینکه آدمیان از روی یک آیین بخردانه زندگی کنند. کوششهای ما در این دو زمینه است و معنی هر یکی را جداگانه برای شما بازمی‌نمایم :

در زمینه‌ی نخست : امروز بسیاری از راستیها در زیر پرده مانده که جهانیان از آن ناآگاهند. شما بدانشها می‌نازید. در جایی که بسیار چیزهاست که دانشها بآن نرسیده و نمی‌توانستی رسید. این بر شما که سالها در اروپا درس خوانده‌اید دشوار است ولی جز راستی نیست. ما از ارج دانشها نمی‌کاهیم و بلکه خود هوادار آنها می‌باشیم ، لیکن می‌گوییم دانشها جهانیان را از هر باره بی‌نیاز نتواند گردانید. می‌گوییم : آن آگاهیها که دانشها بما داده ارجمند است ولی یک رشته داناکهای ارجمندتر از آنها هست که باید دین یاد دهد. من در اینجا تنها بدو مثلی بس می‌کنم :

(1) گوهر آدمیگری ـ هر آدمی نخست باید خود را بشناسد ، باید معنی آدمیگری را بداند : من چیستم؟.. آیا همین تن و جان سَتَرسای[=محسوس] مادی هستم یا یک نیروی دیگری در من هست؟.. دانشها می‌گوید : همان تن و جان سترسا هستی و بس. ولی این خود نه راست است. آدمی تنها تن و جان مادّی نیست و درو یک نیرویی بنام روان هست که بسیار بزرگتر و گرانمایه‌تر از این بخش مادی می‌باشد.

ما در این باره گفتارهای بسیاری داریم (2). می‌دهم شما آنها را بخوانید و پس از خواندن و فهمیدن و اندیشیدن ، من از شما چند پرسشی خواهم کرد :

1) آیا این سخنان راست است یا نه؟.. اگر راست نیست ایرادتان چیست؟.. آیا می‌توانید یک ایرادی با دلیل بگیرید؟.. 2) اگر می‌گویید راست است ، آیا روانشناسی یا دیگر دانشهای اروپایی از این آگاه بوده است؟.. اگر بوده است در کجا و در کدام کتاب توان پیدا کرد؟.. 3) اگر می‌گویید که روانشناسی و دیگر دانشها از اینها آگاهی نداشته آیا می‌پذیرید که در پشت سر دانشها یک رشته راستیهای گرانبهایی هست؟.. این پرسشها را از شما خواهم کرد.

تنها در زمینه‌ی روان نیست. درباره‌ی خرد نیز ما یک رشته سخنانی می‌داریم که دانشها از آنها ناآگاهست. خرد که داور نیک و بد و شناسنده‌ی سود و زیان ، و خود گرانمایه‌ترین داده‌ی خداست روانشناسی آن را نمی‌شناسد و کانون همه‌ی دریافتها و فهمها را ساختمان مغزی هر کسی می‌پندارد. لیکن شما اگر نوشته‌های مرا در این باره بخوانید خواهید دید آن سخن بسیار بی‌پاست و خرد خود یک نیروی جداگانه‌ای می‌باشد. (3)


پابرگیها :
1ـ برای دریافتن همه‌ی گوشه‌ و کنار معنی دین ، بنگرید بکتاب «ورجاوندْبنیاد» ـ ویراینده
2ـ این گفتار در بسیار جاها آورده شده و خوانندگان کتاب «راه رستگاری» یا گفتارهای «ما چه می‌خواهیم؟» را در شماره‌های سال ششم بخوانند. [نیز بنگرید بکتاب «در پیرامون روان»]
3ـ در این باره هم کتاب «راه رستگاری» یا گفتار «ما چه می‌خواهیم؟..» دیده شود. [نیز بنگرید بکتاب «در پیرامون خرد»]


.
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 باید از دور و نزدیک دست بهم داد (تکه‌ی یک از دو)


در یک رشته گفتارهای گذشته مقصود خود را روشن گردانیدم و اینک می‌خواهم روشنتر از آن گردانم :

امروز ایران در یک حالیست که اگر کسی نیک اندیشد و حال گرفتاری این توده را بدیده گیرد باید رویش نخندد و همیشه دلتنگ و ناآرام باشد. باید شبها خوابش نبرد و همیشه دل پر از درد دارد.

ببینید کشوریست ما داریم : دارای هوای خوش ، آبهای گوارا ، زمینهای بارده ، کشوری پر از نعمت و برکت. در این کشور زندگی می‌کنیم و درپی نگهداری آن نیستیم ، در اندیشه‌ی آبادیش نمی‌باشیم ، بهره‌ای که از آن توان برداشت برنمی‌داریم.

امروز یک دسته‌ی بزرگی در این کشور ببهانه‌ی مذهب خود را کنار کشیده می‌گویند ما کاری بکشور نداریم. (1) اینان پول دولت را حرام می‌شمارند. کوشش در راه کشور و نگهداری آن را گناه می‌پندارند. تا می‌توانند مالیات نمی‌دهند ، بسربازی نمی‌روند.

اینان تا حدی پافشارند که ماها را که بنگهداری کشور علاقه‌مندیم دشمن می‌دارند و آشکاره بد می‌گویند و ریشخند می‌کنند ، و هر زمان که روز سختی بکشور پیش می‌آید بشماتت می‌پردازند.

دسته‌های کوچک دیگری با این کشور دشمن می‌باشند و نابودی آن را می‌خواهند. چون مذهبشان یا نژادشان جداست دل پر از کینه‌ی ایرانیان دارند و برای کینه‌جویی بدبختی آنان را می‌خواهند. در این کشور زندگی می‌کنند و از خوشیهای آن بهره می‌برند و از درون دل دشمن آن می‌باشند.

یک دسته‌ی دیگر به بیگانگان گراییده به پیشرفت مقاصد آنان می‌کوشند. حزبی ساخته‌اند ، روزنامه می‌نویسند ، خود را از توده می‌خوانند ، ولی برای دیگران کار می‌کنند.

گروه انبوهی از جوانان جز درپی هوسبازیها و خودنماییها نیستند و هر کسی بکارهای هوسمندانه‌ی دیگری می‌کوشند.

اینها شهرنشینانند. از آنسو روستاییان که اکثریت با آنهاست (2) بیکبار از این مطالب ناآگاهند و بیچارگان از زندگی جز ستمکشی و توسری‌خوری نفهمیده‌اند و کمترین علاقه را بکشور و این مطالب ندارند. ایلها که آنها نیز دسته‌ی بزرگی هستند از این زمینه بسیار دورند و زندگی را جز کوچیدن و رفتن و برگشتن ـ و اگر فرصت یافتند ـ چپاول کردن نمی‌شمارند.

اینست اجمالی از حال توده. کنون بگویید چه کار باید کرد؟! آیا باید پیروی از دیگران نماییم و ما نیز بی‌پروایی کنیم؟!. آیا باید چشم براه حوادث دوخته بکاری نکوشیم؟!..

نگهداری از کشور و آزادی توده وظیفه‌ی آدمیگری هر کسی می‌باشد. هر کسی که بهره از آدمیگری دارد ، باید بآزادی خود و کشورش بکوشد و از زیردستی بیگانگان دوری گزیند.

امروز ما اگر بنگهداری کشور خود نکوشیم آیندگان بما نفرینها خواهند فرستاد و نامهای ما را ببدی خواهند برد. فرزندان ما دچار تیره‌روزی گردیده و ما را مسئول آن دانسته از بدگویی بازنخواهند ایستاد.

پس چگونه می‌توان به پیروی از دیگران بی‌پروایی نمود؟!.. چگونه می‌توان چشم براه حوادث دوخت و آسوده نشست؟!. چنین اندیشه‌ای بسیار غلطست و ما نباید بی‌پروایی کنیم. دیگران نمی‌کوشند نکوشند ما باید بکوشیم.


پابرگیها از ویراینده :
1ـ دسته‌ای كه نویسنده اشاره دارد همانهایی‌اند كه امروز برای خود «تاریخ كوششهای سیاسی» پدید ‌آورده مدعی‌اند كه نه تنها پس از شهریور 20 بلكه در زمان رضاشاه هم كوشش سیاسی می‌كرده‌اند. اینها همانهایی‌اند كه بالای منبر سخنانی از اینگونه گفته‌اند : «ما از خارجه می‌ترسیدیم كه می‌آیند و بقبور مسلمین هتك احترام می‌كنند. دولت گذشته (دولت [رضاشاه] پهلوی) قبرستانهای ما را كند و سنگهای آنها را در خیابانها در زیر پا انداخت. ما دیگر چه ترسی از آمدن خارجه داریم ...» اینگونه سخنان جز از رفتارهاشان است. رفتارهایی مانند فرستادن تلگراف خشنودی و سپاسگزاری به امپراتور نكولای تزاری در سال 1290 ، برای بدار کشیدن آزادیخواهان در تبریز. از این دو رشته گفتار و كردار ایشان در زمان خود سخن خواهیم راند.
2ـ در آن زمان نسبت روستایی به شهرنشین 80 به 20 بلکه بیشتر بوده.


.