زنان : پیش از 17 دی 1314 ، پس از 1314 تا برافتادن رضاشاه ، در دورهی محمدرضاشاه
🔶 «حزب و گمراهیهای سیاسی»
🔸 ما از مردم چه میخواهیم؟.. (تکهی سه از پنج)
در این میان در سال 1335[1296 خورشیدی] شورش روسیه رخ داد ، و این شورش بزرگ که در همهی جهان تکانی پدید آورد در ایران نتیجهاش این شد که دولت بیکبار ناتوان گردید و در همه جا آزادیخواهان ـ یا بهتر گویم سرجنبانان ـ بتکان آمدند و بیک رشته کارها پرداختند.
چنانکه گفتیم در تهران میدان برای این هوچیان باز مانده بود و اینان از پیشامد استفاده جسته بیک رشته کارهای ناستودهای شروع کردند.
از همان آغاز شورش روسیه تا هنگامی که رضاشاه رشتهی اختیارات کشور را بدست گرفت ، که نزدیک به ده سال است یک دورهی خاصی از تاریخ ایران میباشد و در این یک دوره این هوچیان یک عامل مؤثری در کشور بودند و آسیبهای بزرگی رسانیدند.
من اگر کارهای اینان را بنویسم باید یک کتاب جداگانه پردازم. در اینجا بیآنکه از کسی نامی برم بیاد دو رشته از کارهای ننگین ایشان میپردازم :
نخست اینان دخالت در سیاست (یا بهتر بگویم هوچیگری) را پیشهای برای خود گرفته از آن راه نان میخوردند ، بلکه دارایی میاندوختند. هر نخستوزیری که میخواست کابینه تشکیل دهد میبایست پولی درمیان اینان تقسیم کند و بکسانی از آنان در ادارات کار دهد ، وگرنه بهیاهو پرداخته نمیگزاردند کابینه پا گیرد و بکاری پردازد.
این یک رسمی شده بود و خود وزیران بآن عادت داشتند و دادن پول سختشان نمیآمد. بلکه اگر کسی میخواست کابینه درست کند خود از پی اینان میفرستاد و نوید پول میداد و برای برانداختن کابینهی حاضر بکارشان وامیداشت. این معاملهی رایجی بود.
از اینرو یک کابینه نمیتوانست بیش از دو یا سه ماهی دوام کند. زیرا اینان پولی را که میگرفتند و میخوردند و تمام میکردند بایستی اسبابی فراهم کنند که دوباره پول گیرند. از اینرو بایستی بسراغ یک خریدار تازهای روند و یا او بسراغ اینان بیاید.
اینکه نوشتیم که در بیست و چند سال پیش چون در یک سال چهار کابینه عوض شد آنها را «کابینههای چهار فصلی» نامیدند ، یکی از علل آنها دخالت همین دستهی هوچیان بوده.
از اینان در این زمینهها کارهای بسیار زشتتری هم سر زده که میبینم اگر بنویسم بغیرت ایرانیگریم خواهد برخورد و اینست خامه را نگه میدارم ـ از آنسوی برای آنکه گفتههایم بیکبار بیدلیل نباشد تنها یک داستانی را یاد میکنم :
.
🔸 ما از مردم چه میخواهیم؟.. (تکهی سه از پنج)
در این میان در سال 1335[1296 خورشیدی] شورش روسیه رخ داد ، و این شورش بزرگ که در همهی جهان تکانی پدید آورد در ایران نتیجهاش این شد که دولت بیکبار ناتوان گردید و در همه جا آزادیخواهان ـ یا بهتر گویم سرجنبانان ـ بتکان آمدند و بیک رشته کارها پرداختند.
چنانکه گفتیم در تهران میدان برای این هوچیان باز مانده بود و اینان از پیشامد استفاده جسته بیک رشته کارهای ناستودهای شروع کردند.
از همان آغاز شورش روسیه تا هنگامی که رضاشاه رشتهی اختیارات کشور را بدست گرفت ، که نزدیک به ده سال است یک دورهی خاصی از تاریخ ایران میباشد و در این یک دوره این هوچیان یک عامل مؤثری در کشور بودند و آسیبهای بزرگی رسانیدند.
من اگر کارهای اینان را بنویسم باید یک کتاب جداگانه پردازم. در اینجا بیآنکه از کسی نامی برم بیاد دو رشته از کارهای ننگین ایشان میپردازم :
نخست اینان دخالت در سیاست (یا بهتر بگویم هوچیگری) را پیشهای برای خود گرفته از آن راه نان میخوردند ، بلکه دارایی میاندوختند. هر نخستوزیری که میخواست کابینه تشکیل دهد میبایست پولی درمیان اینان تقسیم کند و بکسانی از آنان در ادارات کار دهد ، وگرنه بهیاهو پرداخته نمیگزاردند کابینه پا گیرد و بکاری پردازد.
این یک رسمی شده بود و خود وزیران بآن عادت داشتند و دادن پول سختشان نمیآمد. بلکه اگر کسی میخواست کابینه درست کند خود از پی اینان میفرستاد و نوید پول میداد و برای برانداختن کابینهی حاضر بکارشان وامیداشت. این معاملهی رایجی بود.
از اینرو یک کابینه نمیتوانست بیش از دو یا سه ماهی دوام کند. زیرا اینان پولی را که میگرفتند و میخوردند و تمام میکردند بایستی اسبابی فراهم کنند که دوباره پول گیرند. از اینرو بایستی بسراغ یک خریدار تازهای روند و یا او بسراغ اینان بیاید.
اینکه نوشتیم که در بیست و چند سال پیش چون در یک سال چهار کابینه عوض شد آنها را «کابینههای چهار فصلی» نامیدند ، یکی از علل آنها دخالت همین دستهی هوچیان بوده.
از اینان در این زمینهها کارهای بسیار زشتتری هم سر زده که میبینم اگر بنویسم بغیرت ایرانیگریم خواهد برخورد و اینست خامه را نگه میدارم ـ از آنسوی برای آنکه گفتههایم بیکبار بیدلیل نباشد تنها یک داستانی را یاد میکنم :
.
🔶 «اکنون و آینده ما راست» (بخش چهارم : فلسفه و «ادبیّات»)
🔸 7ـ شعر ، شاعری و شرقشناسی (تکهی یک از سه)
... خوانندگان فراموش نکردهاند که ما چون گفتارهایی در پیرامون شعر نوشتیم و خردهگیریها نمودیم یک دسته خردمندان پاکدل آنها را پذیرفتند و کسانی از ایشان شعرهایی را که خود سروده بودند از میان بردند. لیکن از آنسوی دستهی انبوهی بهیاهوی برخاستند و از دشمنی نیز بازنایستادند. کسان بسیاری گفتار نوشتند و سخن راندند و بگمان خود پیمان را تندرو خواندند و هواداریها از شاعران نمودند. لیکن پس از همه آیا نتیجه چه شد؟.. نه اینست که همان کسان بخاموشی گراییدند و کمکم به پیروی از گفتههای ما پرداخته بیهودهگویی را کنار نهادند یا کمتر کردند و کنون بسیاری از ایشان همان گفتههای ما را برنگهای دیگری گفتار میسازند و یا در اینجا و آنجا سخن میرانند؟!..
آنچه را که ما در پیرامون شعر نوشتیم میتوانیم آن را در چند جملهی کوتاه بگنجانیم. بدینسان : شعر سخنست ـ سخن آراسته. سخن باید از نیاز برخیزد. سخن که از روی نیاز نباشد بیهوده است. خرد از بیهودهگویی بیزار است. اینهاست افشردهی گفتارهای ما. کنون شما بگویید بکدام یکی از این جملهها ایراد توانید گرفت؟!.. کدام یکی را توانید نپذیرفت؟!.. گیرم که شما پشت پا بخِرد زدید و نپذیرفتید مردم بشما چه خواهند گفت؟!..
کسانی که در برابر ما ایستادگی مینمودند و هیاهو میکردند ، یا نگارشهای ما را نیک نمیاندیشیدند و یا گرفتار هوسها و نادانیها میبودند و گردن بداوری خرد نمیتوانستند گزارد. سخنانی که میگفتند اینها بود : «پس اینهمه شاعران بزرگ آمدهاند و رفتهاند همگی بیهودهگو بودهاند؟!.» یا «پس اینهمه شرقشناسان که کتابها دربارهی شعرای ایران نوشته و ستایشها از ایشان کردهاند نفهمیدهاند؟!..» یا «چه شده که هیچ کس نفهمیده و تنها یک تن میفهمد؟!..» یا «پس ما باید از هزارها کتابهای ادبی خود چشم پوشیم؟!..» اینها بود که دستاویز خود میداشتند و کسی که بهره از خرد دارد این داند که بچنین گفتههایی ارج نتوان گزاشت و در پاسخ هر کدام از آنها تنها یک کلمهی «آری!» بس میباشد و در نااستواری آنها این بس که خود گویندگان دربند آنها نیستند و کنون رها کردهاند و چنانکه گفتیم خودشان درپی بدگویی از بیهودهگویی شاعران میباشند. در جهان همیشه گمراهان دستههای انبوه بودهاند و راهنما یک تن بیش نبوده است. این چه شگفتی دارد که شاعران نفهمند و یا شرقشناسان گمراه باشند؟!..
شما چون بجویید خواهید دید که از هزارودویست سال پیش که اینگونه شعرسرایی در ایران رواج پیدا کرده هزاران کسان آلودهی آن بودهاند که شعر را یک چیز جداگانه دانسته و آن را بسته به نیاز نگرفتهاند و اینست هر کدام صدها بیهودهگویی از خود بیادگار گزاردهاند و کسانی همهی عمر را با بیهودهگویی بسر دادهاند. سپس هزاران کسان آن بیهودهگوییها را گرد آورده و دیوان ساختهاند و یا تذکره پدید آوردهاند. امروز نیز هزاران کسان در ایران و اروپا آنها را چیزهای گرانبهایی میشمارند و دستگاه بسیار بزرگی بنام ادبیات درچیدهاند. اینها همه گمراهیست و همه نادانیست. لیکن پشتسر آنها یک راستی بسیار روشنی ایستاده و آن اینکه : «شعر سخن است و سخن باید از نیاز برخیزد» و این راستی چندان نشاندار است که نمیتوان چیزی بآن افزود و یا چیزی از آن کاست ، چندان استوار است که هیچ چیزی نتواند آن را براندازد و یا سست گرداند. آری این تواند بود که کسی پروای آن ننماید و شبها بنشیند و بخیره غزل سراید و یا چکامه سازد. لیکن این بیش از یک کار بیخردانه نخواهد بود و خردمندان ارجی بآن نخواهند گزاشت.
.
🔸 7ـ شعر ، شاعری و شرقشناسی (تکهی یک از سه)
... خوانندگان فراموش نکردهاند که ما چون گفتارهایی در پیرامون شعر نوشتیم و خردهگیریها نمودیم یک دسته خردمندان پاکدل آنها را پذیرفتند و کسانی از ایشان شعرهایی را که خود سروده بودند از میان بردند. لیکن از آنسوی دستهی انبوهی بهیاهوی برخاستند و از دشمنی نیز بازنایستادند. کسان بسیاری گفتار نوشتند و سخن راندند و بگمان خود پیمان را تندرو خواندند و هواداریها از شاعران نمودند. لیکن پس از همه آیا نتیجه چه شد؟.. نه اینست که همان کسان بخاموشی گراییدند و کمکم به پیروی از گفتههای ما پرداخته بیهودهگویی را کنار نهادند یا کمتر کردند و کنون بسیاری از ایشان همان گفتههای ما را برنگهای دیگری گفتار میسازند و یا در اینجا و آنجا سخن میرانند؟!..
آنچه را که ما در پیرامون شعر نوشتیم میتوانیم آن را در چند جملهی کوتاه بگنجانیم. بدینسان : شعر سخنست ـ سخن آراسته. سخن باید از نیاز برخیزد. سخن که از روی نیاز نباشد بیهوده است. خرد از بیهودهگویی بیزار است. اینهاست افشردهی گفتارهای ما. کنون شما بگویید بکدام یکی از این جملهها ایراد توانید گرفت؟!.. کدام یکی را توانید نپذیرفت؟!.. گیرم که شما پشت پا بخِرد زدید و نپذیرفتید مردم بشما چه خواهند گفت؟!..
کسانی که در برابر ما ایستادگی مینمودند و هیاهو میکردند ، یا نگارشهای ما را نیک نمیاندیشیدند و یا گرفتار هوسها و نادانیها میبودند و گردن بداوری خرد نمیتوانستند گزارد. سخنانی که میگفتند اینها بود : «پس اینهمه شاعران بزرگ آمدهاند و رفتهاند همگی بیهودهگو بودهاند؟!.» یا «پس اینهمه شرقشناسان که کتابها دربارهی شعرای ایران نوشته و ستایشها از ایشان کردهاند نفهمیدهاند؟!..» یا «چه شده که هیچ کس نفهمیده و تنها یک تن میفهمد؟!..» یا «پس ما باید از هزارها کتابهای ادبی خود چشم پوشیم؟!..» اینها بود که دستاویز خود میداشتند و کسی که بهره از خرد دارد این داند که بچنین گفتههایی ارج نتوان گزاشت و در پاسخ هر کدام از آنها تنها یک کلمهی «آری!» بس میباشد و در نااستواری آنها این بس که خود گویندگان دربند آنها نیستند و کنون رها کردهاند و چنانکه گفتیم خودشان درپی بدگویی از بیهودهگویی شاعران میباشند. در جهان همیشه گمراهان دستههای انبوه بودهاند و راهنما یک تن بیش نبوده است. این چه شگفتی دارد که شاعران نفهمند و یا شرقشناسان گمراه باشند؟!..
شما چون بجویید خواهید دید که از هزارودویست سال پیش که اینگونه شعرسرایی در ایران رواج پیدا کرده هزاران کسان آلودهی آن بودهاند که شعر را یک چیز جداگانه دانسته و آن را بسته به نیاز نگرفتهاند و اینست هر کدام صدها بیهودهگویی از خود بیادگار گزاردهاند و کسانی همهی عمر را با بیهودهگویی بسر دادهاند. سپس هزاران کسان آن بیهودهگوییها را گرد آورده و دیوان ساختهاند و یا تذکره پدید آوردهاند. امروز نیز هزاران کسان در ایران و اروپا آنها را چیزهای گرانبهایی میشمارند و دستگاه بسیار بزرگی بنام ادبیات درچیدهاند. اینها همه گمراهیست و همه نادانیست. لیکن پشتسر آنها یک راستی بسیار روشنی ایستاده و آن اینکه : «شعر سخن است و سخن باید از نیاز برخیزد» و این راستی چندان نشاندار است که نمیتوان چیزی بآن افزود و یا چیزی از آن کاست ، چندان استوار است که هیچ چیزی نتواند آن را براندازد و یا سست گرداند. آری این تواند بود که کسی پروای آن ننماید و شبها بنشیند و بخیره غزل سراید و یا چکامه سازد. لیکن این بیش از یک کار بیخردانه نخواهد بود و خردمندان ارجی بآن نخواهند گزاشت.
.
🔶 جناب آقا از میدان دررفت
🔸 تکهی یک از نه
بنام پاکآفرندهی جهان
دربارهی افکار و عقاید آقای کسروی درمیان یک خانواده اختلاف نظر موجود بوده ، بعضی مخالف و بعضی موافق بودهاند. رئیس خانواده آخوندی را که باو ارادت داشته بخانهی خود دعوت کرده تا در آن باب قضاوت کند و گمراهان را بهدایت رساند. در این دفترچه جریان گفتگوهای آن شب و نتیجه را نقل میکنیم. کسانی که در آن گفتگو شرکت کردهاند عبارت بودهاند از رئیس خانواده که در اینجا «حاجیآقا» نامیده میشود ، فریدون داماد حاجیآقا ، ماهرخ دختر حاجیآقا ، جمشید پسر حاجیآقا ، آخوند که از قول حاجیآقا «جناب آقا» نامیده میشود.
فریدون که بکتابهای آقای کسروی آشنا گردیده و پیمان بسته بود در راه پیشرفت حقایق و مبارزه با خرافات باندازهی توانایی خود بکوشد ، در ظرف دو ماه موفق شد که همسر خود ماهرخ را که دختر یکی از بازرگانان ثروتمند تبریز بود با خود همعقیده گرداند. برای اولین بار برای شرکت در جشن کتابسوزان ، هرچه کتابهای زیانمند (از رُمانهای سراسر بیعفتی ، دیوانهای شاعران یاوهگو ، کتابهای فال و جادو و طلسم و مانند اینها) در خانه داشت حتا شعرهایی که چند سال پیش خودش سروده و بشکل جزوه برای چاپ آماده گردانیده بود ، همه را در چمدانی گزاشته میخواست از خانه بیرون رود. ماهرخ که در نتیجهی مطالعهی کتاب «در پیرامون رُمان» مضرات رمانها را خوب فهمیده است چند جلد کتاب رمان که از سابق در خانه داشت و بخواندن آنها علاقهمند بود به فریدون داده خواهش کرد که آنها را نیز ببرد و بنام او بخورد آتش بدهد.
فریدون رفت. اندکی بعد حاجیآقا پدر ماهرخ که مدتی بود بآن خانه پا نگزاشته ولی امروز مهر پدری او را بیاختیار بسوی این خانه کشانیده بود برای سرکشی و اطلاع از حال ماهرخ از در وارد شد و در روی نیمکتی که در گوشهی حیاط گزاشته بودند نشسته پس از احوالپرسی از ماهرخ گفتگوی پایین درمیان آنها رفت :
حاجیآقا : پس فریدون کجاست؟..
ماهرخ : (با سادگی و صراحت لهجه) برای شرکت در جشن کتابسوزان بنزد همراهان خود رفته است.
حاجیآقا : کتابسوزان یعنی چه ، نفهمیدم. واضحتر بگو تا ببینم چه میگویی؟
ماهرخ : اینها جمعیتی هستند. سالی یک بار دور هم جمع میشوند ، هرچه کتاب زیانآور در دسترس داشته باشند یکجا میسوزانند.
حاجیآقا : (با تعجب) کتاب میسوزانند؟ جشن میگیرند؟ سوزانیدن کتاب هم جشن دارد؟ چه حرفهایی میشنوم! یک کتاب اگر بد است نخوانند دیگر سوزانیدن چرا؟. معلوم میشود چیزهایی که مردم میگویند همه راست است.
ماهرخ : حاجیآقا بهتر است این موضوع را از خود فریدون بپرسید تا توضیحات کافی بخود شما بدهد.
حاجیآقا : من میروم منزل هر وقت فریدون آمد بگو فوری بیاید منزل ما تا ببینم این قضیه چیست.
.
🔸 تکهی یک از نه
بنام پاکآفرندهی جهان
دربارهی افکار و عقاید آقای کسروی درمیان یک خانواده اختلاف نظر موجود بوده ، بعضی مخالف و بعضی موافق بودهاند. رئیس خانواده آخوندی را که باو ارادت داشته بخانهی خود دعوت کرده تا در آن باب قضاوت کند و گمراهان را بهدایت رساند. در این دفترچه جریان گفتگوهای آن شب و نتیجه را نقل میکنیم. کسانی که در آن گفتگو شرکت کردهاند عبارت بودهاند از رئیس خانواده که در اینجا «حاجیآقا» نامیده میشود ، فریدون داماد حاجیآقا ، ماهرخ دختر حاجیآقا ، جمشید پسر حاجیآقا ، آخوند که از قول حاجیآقا «جناب آقا» نامیده میشود.
فریدون که بکتابهای آقای کسروی آشنا گردیده و پیمان بسته بود در راه پیشرفت حقایق و مبارزه با خرافات باندازهی توانایی خود بکوشد ، در ظرف دو ماه موفق شد که همسر خود ماهرخ را که دختر یکی از بازرگانان ثروتمند تبریز بود با خود همعقیده گرداند. برای اولین بار برای شرکت در جشن کتابسوزان ، هرچه کتابهای زیانمند (از رُمانهای سراسر بیعفتی ، دیوانهای شاعران یاوهگو ، کتابهای فال و جادو و طلسم و مانند اینها) در خانه داشت حتا شعرهایی که چند سال پیش خودش سروده و بشکل جزوه برای چاپ آماده گردانیده بود ، همه را در چمدانی گزاشته میخواست از خانه بیرون رود. ماهرخ که در نتیجهی مطالعهی کتاب «در پیرامون رُمان» مضرات رمانها را خوب فهمیده است چند جلد کتاب رمان که از سابق در خانه داشت و بخواندن آنها علاقهمند بود به فریدون داده خواهش کرد که آنها را نیز ببرد و بنام او بخورد آتش بدهد.
فریدون رفت. اندکی بعد حاجیآقا پدر ماهرخ که مدتی بود بآن خانه پا نگزاشته ولی امروز مهر پدری او را بیاختیار بسوی این خانه کشانیده بود برای سرکشی و اطلاع از حال ماهرخ از در وارد شد و در روی نیمکتی که در گوشهی حیاط گزاشته بودند نشسته پس از احوالپرسی از ماهرخ گفتگوی پایین درمیان آنها رفت :
حاجیآقا : پس فریدون کجاست؟..
ماهرخ : (با سادگی و صراحت لهجه) برای شرکت در جشن کتابسوزان بنزد همراهان خود رفته است.
حاجیآقا : کتابسوزان یعنی چه ، نفهمیدم. واضحتر بگو تا ببینم چه میگویی؟
ماهرخ : اینها جمعیتی هستند. سالی یک بار دور هم جمع میشوند ، هرچه کتاب زیانآور در دسترس داشته باشند یکجا میسوزانند.
حاجیآقا : (با تعجب) کتاب میسوزانند؟ جشن میگیرند؟ سوزانیدن کتاب هم جشن دارد؟ چه حرفهایی میشنوم! یک کتاب اگر بد است نخوانند دیگر سوزانیدن چرا؟. معلوم میشود چیزهایی که مردم میگویند همه راست است.
ماهرخ : حاجیآقا بهتر است این موضوع را از خود فریدون بپرسید تا توضیحات کافی بخود شما بدهد.
حاجیآقا : من میروم منزل هر وقت فریدون آمد بگو فوری بیاید منزل ما تا ببینم این قضیه چیست.
.
🔶 «حزب و گمراهیهای سیاسی»
🔸 ما از مردم چه میخواهیم؟.. (تکهی چهار از پنج)
از رضاشاه پهلوی یادداشتهایی در دست است که خود اسناد گرانبهاییست.
در آن یادداشتها از بسیاری از این هوچیان نام برده و خیانتهایی را که از هر یکی سر زده ذکر کرده از جمله دربارهی یکی از آنان چنین مینویسد :
این مرد طماع در داستان جمهوریت بنزد من آمد و پول خواست. من چون ندادم رفت پیش محمدحسنمیرزا و از او پولی گرفت و با من بمخالفت پرداخت.
در همان یادداشتها یک تلگراف رمزی را که محمدحسنمیرزا ببرادرش احمدشاه فرستاده و کلیدش بدست افتاده و کشف گردیده نقل میکند.
احمدشاه در پاریس بوده محمدحسنمیرزا باو تلگراف میکند : «سیهزار تومان که فرستادید و باطرافیان ... دادیم کمست. اینها بطمع پول برای ما کار میکنند. زود حوالهی دیگری بفرستید».
این یک نمونهای از کارهای آن ناکسانست. نیک بیندیشید که یک مردی در کشور پیدا گردیده و میخواهد رئیسجمهوری باشد. و یک جنبشی در توده بنام این موضوع پدید آمده. آیا یک ایرانی چه باید کند؟... نه آنست که اگر آن را بسود توده میداند باید یاری کند ، و اگر نمیداند باید بجلوگیری پردازد؟!..
ببینید تا چه اندازه بیشرمیست که در چنان پیشامدی کسانی تنها در اندیشهی پول گرفتن باشند و رو باینسو و آنسو آورده آشکاره پول بخواهند.
آیا میتوان پنداشت که رضاشاه تهمت زده؟!.. آیا میتوان گفت که دروغ باو بسته؟!. من از رضاشاه هواداری نمیکنم. ولی بآن جایگاه باور نکردنیست که بیک هوچی پست تهمت بندد. رضاشاه را اگرهم بد بدانیم چنین گمانی باو نخواهیم برد.
از این گذشته ما خود آن کسان را میشناسیم. ما خود میدانیم که کارشان این بوده و برای پول گرفتن بوسیلههای بسیار زشتتر از این دست میزدهاند.
همان کسی را که رضاشاه مینویسد ، او خود گفتاری در یکی از روزنامههای آن زمان نوشته و بمناسبتی چنین میگوید :
«بعضی بمن میگویند از سیاست برکنار باش. ولی من این را صلاح نمیدانم. زیرا ادیبالممالک چون از سیاست دست برداشت از گرسنگی مرد».
همین دو جمله کافیست که او را بشناسید. نخست ببینید سیاست چه چیز را میگوید. ادیبالممالک یک شاعری بود این را ستایش میکرد و پول میگرفت و آن را هجو میکرد و پول میگرفت. این رفتار زشت یا هوچیگری او را دخالت در سیاست میشمارد. دوم دخالت در سیاست را یک کسبی میداند و آشکاره میگوید : اگر دست بردارم گرسنه خواهم ماند.
دوم : اینان حزب یا جمعیت درست کردن را یک بازیچهای گردانیدند. نخست در ایران یک حزب بزرگی بود (حزب دمکرات) ، و چون آنان را تندرو میشماردند یک دسته در برابر آنان خود را «اعتدالی» مینامیدند. ولی در زمان این هوچیان آن ترتیب هم بهم خورد و بسیاری از آنان نظیرهسازی کرده خود حزبهایی پدید آوردند و کمکم این کار رواج گرفته تا بآنجا رسید که حزبسازی از آسانترین کارها شمرده شد که هر کسی همینکه میخواست ، با چند تن از آشنایان فراهم نشسته یک چند جملهای را بهم بافته و آن را «مرامنامه» مینامیدند و یک نامی بروی خود گزارده یک مُهری نیز میکندند و با این چند مقدمهای حزبی پدید میآوردند.
کمکم کار برسوایی کشید و نامهای موهون بسیاری از «کمیتهی آهن» و «تجدد ایران» و «جامعهی تبلیغ» و «دمکرات نصرت» و «دمکرات مستقل» و «کمیتهی اتحاد شرق» و «اتحاد بشر» و «اصلاحطلبان» و بسیار مانند اینها بیرون ریخت.
اساساً حزبسازی یک افزاری در دست هوسبازان و طمعکاران گردید. مثلاً فلانالسلطنه یا بهمانالدوله میخواست نخستوزیر گردد و میفرستاد یکی از سردستگان هوچیان را بنزد خود میخواند و با او بشور مینشست که از چه راه وارد شود و آن سردسته پاسخ داده چنین میگفت : «باید یک حزبی درست کنیم». این یکی از کارهای رایج آن زمان بود و بسیاری از وزیران برای خود حزبی میساختند.
یکی از زمانهایی که بازار حزبسازی گرم میگردید هنگامی بود که انتخابات آغاز مییافت. در اینجا بود که رسواییها از اندازه میگذشت و چند نام موهون دیگری بیرون میآمد و هر روز برگهایی برای نشان دادن کاندیدهای این حزب و آن حزب انتشار مییافت.
.
🔸 ما از مردم چه میخواهیم؟.. (تکهی چهار از پنج)
از رضاشاه پهلوی یادداشتهایی در دست است که خود اسناد گرانبهاییست.
در آن یادداشتها از بسیاری از این هوچیان نام برده و خیانتهایی را که از هر یکی سر زده ذکر کرده از جمله دربارهی یکی از آنان چنین مینویسد :
این مرد طماع در داستان جمهوریت بنزد من آمد و پول خواست. من چون ندادم رفت پیش محمدحسنمیرزا و از او پولی گرفت و با من بمخالفت پرداخت.
در همان یادداشتها یک تلگراف رمزی را که محمدحسنمیرزا ببرادرش احمدشاه فرستاده و کلیدش بدست افتاده و کشف گردیده نقل میکند.
احمدشاه در پاریس بوده محمدحسنمیرزا باو تلگراف میکند : «سیهزار تومان که فرستادید و باطرافیان ... دادیم کمست. اینها بطمع پول برای ما کار میکنند. زود حوالهی دیگری بفرستید».
این یک نمونهای از کارهای آن ناکسانست. نیک بیندیشید که یک مردی در کشور پیدا گردیده و میخواهد رئیسجمهوری باشد. و یک جنبشی در توده بنام این موضوع پدید آمده. آیا یک ایرانی چه باید کند؟... نه آنست که اگر آن را بسود توده میداند باید یاری کند ، و اگر نمیداند باید بجلوگیری پردازد؟!..
ببینید تا چه اندازه بیشرمیست که در چنان پیشامدی کسانی تنها در اندیشهی پول گرفتن باشند و رو باینسو و آنسو آورده آشکاره پول بخواهند.
آیا میتوان پنداشت که رضاشاه تهمت زده؟!.. آیا میتوان گفت که دروغ باو بسته؟!. من از رضاشاه هواداری نمیکنم. ولی بآن جایگاه باور نکردنیست که بیک هوچی پست تهمت بندد. رضاشاه را اگرهم بد بدانیم چنین گمانی باو نخواهیم برد.
از این گذشته ما خود آن کسان را میشناسیم. ما خود میدانیم که کارشان این بوده و برای پول گرفتن بوسیلههای بسیار زشتتر از این دست میزدهاند.
همان کسی را که رضاشاه مینویسد ، او خود گفتاری در یکی از روزنامههای آن زمان نوشته و بمناسبتی چنین میگوید :
«بعضی بمن میگویند از سیاست برکنار باش. ولی من این را صلاح نمیدانم. زیرا ادیبالممالک چون از سیاست دست برداشت از گرسنگی مرد».
همین دو جمله کافیست که او را بشناسید. نخست ببینید سیاست چه چیز را میگوید. ادیبالممالک یک شاعری بود این را ستایش میکرد و پول میگرفت و آن را هجو میکرد و پول میگرفت. این رفتار زشت یا هوچیگری او را دخالت در سیاست میشمارد. دوم دخالت در سیاست را یک کسبی میداند و آشکاره میگوید : اگر دست بردارم گرسنه خواهم ماند.
دوم : اینان حزب یا جمعیت درست کردن را یک بازیچهای گردانیدند. نخست در ایران یک حزب بزرگی بود (حزب دمکرات) ، و چون آنان را تندرو میشماردند یک دسته در برابر آنان خود را «اعتدالی» مینامیدند. ولی در زمان این هوچیان آن ترتیب هم بهم خورد و بسیاری از آنان نظیرهسازی کرده خود حزبهایی پدید آوردند و کمکم این کار رواج گرفته تا بآنجا رسید که حزبسازی از آسانترین کارها شمرده شد که هر کسی همینکه میخواست ، با چند تن از آشنایان فراهم نشسته یک چند جملهای را بهم بافته و آن را «مرامنامه» مینامیدند و یک نامی بروی خود گزارده یک مُهری نیز میکندند و با این چند مقدمهای حزبی پدید میآوردند.
کمکم کار برسوایی کشید و نامهای موهون بسیاری از «کمیتهی آهن» و «تجدد ایران» و «جامعهی تبلیغ» و «دمکرات نصرت» و «دمکرات مستقل» و «کمیتهی اتحاد شرق» و «اتحاد بشر» و «اصلاحطلبان» و بسیار مانند اینها بیرون ریخت.
اساساً حزبسازی یک افزاری در دست هوسبازان و طمعکاران گردید. مثلاً فلانالسلطنه یا بهمانالدوله میخواست نخستوزیر گردد و میفرستاد یکی از سردستگان هوچیان را بنزد خود میخواند و با او بشور مینشست که از چه راه وارد شود و آن سردسته پاسخ داده چنین میگفت : «باید یک حزبی درست کنیم». این یکی از کارهای رایج آن زمان بود و بسیاری از وزیران برای خود حزبی میساختند.
یکی از زمانهایی که بازار حزبسازی گرم میگردید هنگامی بود که انتخابات آغاز مییافت. در اینجا بود که رسواییها از اندازه میگذشت و چند نام موهون دیگری بیرون میآمد و هر روز برگهایی برای نشان دادن کاندیدهای این حزب و آن حزب انتشار مییافت.
.
🔶 «اکنون و آینده ما راست» (بخش چهارم : فلسفه و «ادبیّات»)
🔸 7ـ شعر ، شاعری و شرقشناسی (تکهی دو از سه)
در سال 1313 که ما در پیمان از شعرا بنکوهش پرداختیم در ایران شعرگویی و علاقمندی بشعر تا باندازهی دیوانگی رسیده بود. زیرا گذشته از آنکه داستان شعر و شاعری در ایران ریشه دارد و از زمان سلجوقیان باین طرف از این کشور دهها هزار شاعر برخاسته و چنانکه گفته میشود دیوانهای ششهزار بیشتر از شاعران ، امروز در دست است دخالت شرقشناسان اروپا باین موضوع و کتابهایی که مستر براون و دیگران در این زمینه نوشتند تأثیر بسیار بزرگی را دربر داشته بود. در نتیجهی آنها در دبیرستانها «تاریخالشعرا» از دروس شمرده میشد. وزارت فرهنگ اهتمام بیاندازهای باین کار نشان داده کسان بسیاری را بتألیف کتاب دربارهی شعر و شاعران وامیداشت. روزنامهها ستونهای خود را با شعرهای تازه میآراستند. برخی روزنامهها تنها برای چاپ کردن شعر برپا شده بود. چند مجله برای همین کار چاپ مییافت.
پس از همهی اینها در همان سال چون جشن فردوسی گرفته شد و نمایندگان بسیاری از روس و انگلیس و فرانسه و آلمان و مصر و هندوستان و ترکیه و افغان و دیگر جاها برای یادآوری از یک شاعر هزار سال پیش ایرانی بتهران آمدند و از اینجا با شکوه و پذیرایی بسیار بمشهد رفتند ، خود این محرک سختی گردید و رواج شعر و شاعری را در ایران چند برابر بالا برد. در بیشتری از شهرهای ایران از جمله در خود تهران ـ انجمن ادبی برپا گردید که کسان بسیاری در آنها شرکت میکردند و هفتهای یک شب که گرد میآمدند هر کسی یک غزلی یا قصیدهای یا قطعهای که ساخته بود میخواند و این ، نتیجه آن را میداد که هر کس از اینان در هر هفته یک یا چند غزلی یا قصیدهای بسازد که در شب جلسه تهیدست نباشد. از آنسوی با پولهای وزارت فرهنگ و با تشویقهای آن ، دیوانهای شعرای گذشته را پیاپی بیرون آورده بچاپ میرسانیدند. هر شهری ببزرگ گردانیدن شعرای خود کوشیده بروی قبرهای آنان گنبد و بارگاه میافراشتند. (1)
... ما با هر شعری مخالف نیستیم. ... ما از یکسو با بیهودهگویی شاعران دشمنی مینمودیم و از یکسو شعرها و کتابهای زمان مغول و قرنهای گذشته را (که دورهی زبونی ایران بوده) زیانآور میدانستیم. اینها را باید در جای خود شرح دهیم. (2)
... یک چیزی که بنیاد آن «بیهودهگویی» و عمر تباه کردنست و آنگاه با چند زشتی دیگری توأم میباشد ، تشویقهایی بسیاری از آن میکردند ، و یک جنبشی در سراسر ایران باین نام پدید آمده بود. شعر و شاعری در ایران ریشهی درازی دارد. چنانکه گفتیم از زمان سلجوقیان رواج گرفته ، و قرنها درمیان بوده و در زمان مغولان و همچنین در روزگار صفویان بازار بسیار گرمی داشته است. لیکن پس از جنبش مشروطه و توجه مردم بموضوع کشورداری و میهنپرستی خواه ناخواه بازار شعر از گرمی افتاده توجهی بآن نمیرفت. تا در سالهای آخر از یکسو کوششهای پرفسور براون و برخی شرقشناسان دیگر و از یکسو همدستی کسانی از ایرانیان با آنان ، دوباره بازار آن را گرمتر گردانیده و کمکم کار را بآنجا رسانیده بود که چنانکه گفتیم از حال عادی بیرون رفته و صورت دیوانگی پیدا کرده بود.
نتیجهی آن تشویقها این بود که جوانان دسته دسته رو بشاعری بیاورند و بجای هر کار دیگری ، وقتهای خود با قصیده ساختن و غزل سرودن تلف کنند ، و چون چند زمانی با اینها بسر بردند و یک دیوانی پدید آوردند آن را یک سرمایهای برای خود پندارند و دیگر پی کاری نرفته سربار توده باشند و بدینسان دههزاران و صدهزاران کسان تباه گردند ، و از آنسوی شعرها و دیوانهای آنها دست بدست گردد و در کتابخانهها جا گیرد و خود یک وسیلهی دیگری برای نشر اندیشههای پوچ و پست و رواج خويهای زشت باشد. اين بايستی بود نتيجهی قطعی آن جنبش و هياهو.
پابرگیها :
1ـ پرچم شمارهی 73 گفتار «در پیرامون شعر»
2ـ پرچم شمارهی 69 گفتار «ما بکار از راهش درآمدهایم». کتابهای چندی از کسروی در پیرامون شعر و ادبیات هست که خوانندگان برای آگاهی بیشتر در این باره میتوانند بخوانند. ما ناچار بودیم بکوتاهی کوشیم.
.
🔸 7ـ شعر ، شاعری و شرقشناسی (تکهی دو از سه)
در سال 1313 که ما در پیمان از شعرا بنکوهش پرداختیم در ایران شعرگویی و علاقمندی بشعر تا باندازهی دیوانگی رسیده بود. زیرا گذشته از آنکه داستان شعر و شاعری در ایران ریشه دارد و از زمان سلجوقیان باین طرف از این کشور دهها هزار شاعر برخاسته و چنانکه گفته میشود دیوانهای ششهزار بیشتر از شاعران ، امروز در دست است دخالت شرقشناسان اروپا باین موضوع و کتابهایی که مستر براون و دیگران در این زمینه نوشتند تأثیر بسیار بزرگی را دربر داشته بود. در نتیجهی آنها در دبیرستانها «تاریخالشعرا» از دروس شمرده میشد. وزارت فرهنگ اهتمام بیاندازهای باین کار نشان داده کسان بسیاری را بتألیف کتاب دربارهی شعر و شاعران وامیداشت. روزنامهها ستونهای خود را با شعرهای تازه میآراستند. برخی روزنامهها تنها برای چاپ کردن شعر برپا شده بود. چند مجله برای همین کار چاپ مییافت.
پس از همهی اینها در همان سال چون جشن فردوسی گرفته شد و نمایندگان بسیاری از روس و انگلیس و فرانسه و آلمان و مصر و هندوستان و ترکیه و افغان و دیگر جاها برای یادآوری از یک شاعر هزار سال پیش ایرانی بتهران آمدند و از اینجا با شکوه و پذیرایی بسیار بمشهد رفتند ، خود این محرک سختی گردید و رواج شعر و شاعری را در ایران چند برابر بالا برد. در بیشتری از شهرهای ایران از جمله در خود تهران ـ انجمن ادبی برپا گردید که کسان بسیاری در آنها شرکت میکردند و هفتهای یک شب که گرد میآمدند هر کسی یک غزلی یا قصیدهای یا قطعهای که ساخته بود میخواند و این ، نتیجه آن را میداد که هر کس از اینان در هر هفته یک یا چند غزلی یا قصیدهای بسازد که در شب جلسه تهیدست نباشد. از آنسوی با پولهای وزارت فرهنگ و با تشویقهای آن ، دیوانهای شعرای گذشته را پیاپی بیرون آورده بچاپ میرسانیدند. هر شهری ببزرگ گردانیدن شعرای خود کوشیده بروی قبرهای آنان گنبد و بارگاه میافراشتند. (1)
... ما با هر شعری مخالف نیستیم. ... ما از یکسو با بیهودهگویی شاعران دشمنی مینمودیم و از یکسو شعرها و کتابهای زمان مغول و قرنهای گذشته را (که دورهی زبونی ایران بوده) زیانآور میدانستیم. اینها را باید در جای خود شرح دهیم. (2)
... یک چیزی که بنیاد آن «بیهودهگویی» و عمر تباه کردنست و آنگاه با چند زشتی دیگری توأم میباشد ، تشویقهایی بسیاری از آن میکردند ، و یک جنبشی در سراسر ایران باین نام پدید آمده بود. شعر و شاعری در ایران ریشهی درازی دارد. چنانکه گفتیم از زمان سلجوقیان رواج گرفته ، و قرنها درمیان بوده و در زمان مغولان و همچنین در روزگار صفویان بازار بسیار گرمی داشته است. لیکن پس از جنبش مشروطه و توجه مردم بموضوع کشورداری و میهنپرستی خواه ناخواه بازار شعر از گرمی افتاده توجهی بآن نمیرفت. تا در سالهای آخر از یکسو کوششهای پرفسور براون و برخی شرقشناسان دیگر و از یکسو همدستی کسانی از ایرانیان با آنان ، دوباره بازار آن را گرمتر گردانیده و کمکم کار را بآنجا رسانیده بود که چنانکه گفتیم از حال عادی بیرون رفته و صورت دیوانگی پیدا کرده بود.
نتیجهی آن تشویقها این بود که جوانان دسته دسته رو بشاعری بیاورند و بجای هر کار دیگری ، وقتهای خود با قصیده ساختن و غزل سرودن تلف کنند ، و چون چند زمانی با اینها بسر بردند و یک دیوانی پدید آوردند آن را یک سرمایهای برای خود پندارند و دیگر پی کاری نرفته سربار توده باشند و بدینسان دههزاران و صدهزاران کسان تباه گردند ، و از آنسوی شعرها و دیوانهای آنها دست بدست گردد و در کتابخانهها جا گیرد و خود یک وسیلهی دیگری برای نشر اندیشههای پوچ و پست و رواج خويهای زشت باشد. اين بايستی بود نتيجهی قطعی آن جنبش و هياهو.
پابرگیها :
1ـ پرچم شمارهی 73 گفتار «در پیرامون شعر»
2ـ پرچم شمارهی 69 گفتار «ما بکار از راهش درآمدهایم». کتابهای چندی از کسروی در پیرامون شعر و ادبیات هست که خوانندگان برای آگاهی بیشتر در این باره میتوانند بخوانند. ما ناچار بودیم بکوتاهی کوشیم.
.