🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه»
🔸 نامهی آقای آگاه (تکهی یک از یک)
دوست گرامی آقای فرهنگ
میخواهم نامه را بگله از شما بیآغازم ، خواهید گفت چرا چه کردهام که جای گله باز باشد؟ میگویم گلهام اینست که شما از هشت سال باز با نوشتههای آقای کسروی سروکار داشته و مرا بیبهره گزاردهای در صورتی که میتوانستید با فرستادن یک دوره از نوشتههای ایشان از این شاهراه آگاهم نمایی که زودتر ، از این دام پندار و انگارهای شاعری آسوده شده باشم. راستی راستی وقتی که آدم کلاه را قاضی میکند و وضع پیش از دیدن نوشتههای پیمان [را] با وضع پس از دیدن آن مقایسه میکند میبیند که زیر بار خرافات نزدیک بهلاکت بود و اکنون که رها گردیده خود را آسوده و سبکبار میبیند. شاید بفرمایید چرا در وهلهی اول که مهنامه را خواندی این اعتراف را نکردی. میگویم نمیخواستم نسنجیده اعترافی کنم که بعد پشیمان شوم و راهی نداشته باشم. باور بفرمایید که [کتاب] «راه رستگاری» را بیش از سه بار آن هم بدقت و شمارههای پرچم را برخی دو بار و برخی را بیشتر از آغاز تا انجام خواندم و در نوشتههای آن باریک شدم و دیدم راهی جز قبول کردن گفتار این پاکمرد نیست و باید با کمال خوشرویی و با پیشانی باز بگفتههایش گردن گزاریم چنانکه همین کار را کردم و چند روز پیش دفتر اشعار خود را که گمان میکردم بزرگترین سرمایهی دنیوی و اخروی من خواهد بود جلو گزاردم و کلیهی اشعاری که از سبوی پندار و انگار تراویده بود قلم برکشیدم و یکی از آشنایان از این کارم ملامت نمود باو گفتم دلایلی خردپذیر مرا وادار باین کار کرده اگر برهان نیرومندی داری که مرا از این اراده بازدارد بگو تا بدانم. در پاسخ من پرت و پلاهای زیادی گفت که ارزش نوشتن ندارد و برای نمونه یکی از آنها را با جوابی که باو دادم مینویسم و آن این بود که گفت اقلاً یک یادبودی هست که از آدمی میماند گفتم هر یادبودی که خوب نیست از آدمی بازماند یادبودی که باعث گمراهی مردم است نماندنش اولی است و این بآن میماند که کسی برای اینکه یادبودی از او بازماند در رهگذر مردم چاهی حفر کند و یا آثاری که نشانهی زشتی اخلاق و پستی کردارش است بجای گزارد. بسیار بیخردیست افعالی را که اگرهم خدا نکرده از آدمی سر زند باید پنهان ماند و از تکرارش دوری کند و توبه نماید ، بدون اینکه مرتکب شده باشد بخود بندد و بصورت شعر درآورد و بیادگار گزارد. مثل اینست که کسی دزدی نکرده باشد ولی با نظم یا نثر دزدیهایی که در مخیله درست میکند برشتهی نوشتن بیاورد و چون درست نگاه کنیم اعمال و افعالی که بعضی از شعرا بخود نسبت دادهاند عیناً مثل همین است که کسی دزدی نکرده باشد و نسبت دزدی بخود بدهد و اقرار نماید و الا نمیتوان گفت همهی شعرا شاهدباز و بادهخوار بودهاند بلکه برای پیدا کردن مضمون خود را باین خواریها انداختهاند و چون سخنم باینجا رسید از من خواست که «راه رستگاری» را باو بدهم بخواند و من یک جلد «راه رستگاری» که داشتم باو بخشیدم که بخواند.
16/2/21 «آگاه»
.
🔸 نامهی آقای آگاه (تکهی یک از یک)
دوست گرامی آقای فرهنگ
میخواهم نامه را بگله از شما بیآغازم ، خواهید گفت چرا چه کردهام که جای گله باز باشد؟ میگویم گلهام اینست که شما از هشت سال باز با نوشتههای آقای کسروی سروکار داشته و مرا بیبهره گزاردهای در صورتی که میتوانستید با فرستادن یک دوره از نوشتههای ایشان از این شاهراه آگاهم نمایی که زودتر ، از این دام پندار و انگارهای شاعری آسوده شده باشم. راستی راستی وقتی که آدم کلاه را قاضی میکند و وضع پیش از دیدن نوشتههای پیمان [را] با وضع پس از دیدن آن مقایسه میکند میبیند که زیر بار خرافات نزدیک بهلاکت بود و اکنون که رها گردیده خود را آسوده و سبکبار میبیند. شاید بفرمایید چرا در وهلهی اول که مهنامه را خواندی این اعتراف را نکردی. میگویم نمیخواستم نسنجیده اعترافی کنم که بعد پشیمان شوم و راهی نداشته باشم. باور بفرمایید که [کتاب] «راه رستگاری» را بیش از سه بار آن هم بدقت و شمارههای پرچم را برخی دو بار و برخی را بیشتر از آغاز تا انجام خواندم و در نوشتههای آن باریک شدم و دیدم راهی جز قبول کردن گفتار این پاکمرد نیست و باید با کمال خوشرویی و با پیشانی باز بگفتههایش گردن گزاریم چنانکه همین کار را کردم و چند روز پیش دفتر اشعار خود را که گمان میکردم بزرگترین سرمایهی دنیوی و اخروی من خواهد بود جلو گزاردم و کلیهی اشعاری که از سبوی پندار و انگار تراویده بود قلم برکشیدم و یکی از آشنایان از این کارم ملامت نمود باو گفتم دلایلی خردپذیر مرا وادار باین کار کرده اگر برهان نیرومندی داری که مرا از این اراده بازدارد بگو تا بدانم. در پاسخ من پرت و پلاهای زیادی گفت که ارزش نوشتن ندارد و برای نمونه یکی از آنها را با جوابی که باو دادم مینویسم و آن این بود که گفت اقلاً یک یادبودی هست که از آدمی میماند گفتم هر یادبودی که خوب نیست از آدمی بازماند یادبودی که باعث گمراهی مردم است نماندنش اولی است و این بآن میماند که کسی برای اینکه یادبودی از او بازماند در رهگذر مردم چاهی حفر کند و یا آثاری که نشانهی زشتی اخلاق و پستی کردارش است بجای گزارد. بسیار بیخردیست افعالی را که اگرهم خدا نکرده از آدمی سر زند باید پنهان ماند و از تکرارش دوری کند و توبه نماید ، بدون اینکه مرتکب شده باشد بخود بندد و بصورت شعر درآورد و بیادگار گزارد. مثل اینست که کسی دزدی نکرده باشد ولی با نظم یا نثر دزدیهایی که در مخیله درست میکند برشتهی نوشتن بیاورد و چون درست نگاه کنیم اعمال و افعالی که بعضی از شعرا بخود نسبت دادهاند عیناً مثل همین است که کسی دزدی نکرده باشد و نسبت دزدی بخود بدهد و اقرار نماید و الا نمیتوان گفت همهی شعرا شاهدباز و بادهخوار بودهاند بلکه برای پیدا کردن مضمون خود را باین خواریها انداختهاند و چون سخنم باینجا رسید از من خواست که «راه رستگاری» را باو بدهم بخواند و من یک جلد «راه رستگاری» که داشتم باو بخشیدم که بخواند.
16/2/21 «آگاه»
.
🔶 «اکنون و آینده ما راست» (بخش هفتم : پابندهای گران شرقیان)
احمد کسروی
🔸 9ـ حال شرقیان در دهههای اخیر (تکهی یک از یک)
... اگر بخواهیم از دیدهی تاریخ سخن رانیم ، شرقیان در نتیجهی یک رشته اندیشههای پراکندهی گوناگون ، سست و درمانده روز میگزاردند ، و در این میان درهای اروپا برویشان باز گردید ، و نگاهی کردند و آن شهرهای آراسته را دیدند ، بآن کاخهای بلند تماشا کردند ، آن اختراعهای شگفتآور را شناختند ، و آن پیشرفت و نیرومندی دولتها را دریافتند ، و بآن شدند که راه زندگانی را از آنان یاد گیرند ، و با یک تشنگی رو بسوی کتابها و روزنامههای ایشان آوردند و شاگردانی برای آموختن اندیشههای آنان باروپا فرستادند ، و چنین دانستند که همینکه اندیشههای ایشان را یاد گیرند و شیوهی زندگانی آنان را روان گردانند بپای آنان خواهند رسید ، و در همان هنگام به نگهداری کتابها و اندیشههای رنگارنگ کهن خود نیز دلبستگی بسیار نموده و رواج اینها را بیشتر گردانیدند ، و نتیجه آن شد که چند رشته اندیشههای کهن را با چند رشته اندیشههای نوین درهم گردانیدند.
شرقیان در اینجا با دو ناآگاهی بزرگی دچار میبودند : نخست آنکه گمراهی اروپا را درنمییافتند. دوم آنکه نمیدانستند که اگر میخواهند بپای اروپاییان برسند و راه زندگی را از ایشان یاد گیرند باید آموختههای پراکندهی کهن خود را نگه ندارند ، وگرنه بپای آنان هم نخواهند رسید.
اینان نمیدانند که هر سخنی که یک کسی بشنود و بدل سپارد ، چه بنام دین ، و چه بنام فلسفه ، و چه بنام دانش ، و چه بهر نام دیگری که باشد ـ در رفتار و کردار او کارگر خواهد بود.
نمیدانند که اندیشههای ناسازگار ، یکدیگر را سست گرداند و از کار اندازد.
نمیدانند که سرچشمهی همهی کارهای آدمی مغز اوست ، و آن را باید از اندیشههای بیهوده پیراسته داشت.
ببینید با چه فشاری ، آموزاکهای پریشان و بیپای قرنهای گذشته را رواج میدهند.
ببینید با چه شتابی به تباه گردانیدن مغزهای جوانان میکوشند.
ببینید چگونه با دست خود تیشه بریشهی توده میزنند. (1)
همین بودن چند رشته اندیشه و درهم آمیختن آنها دو زیان بس بزرگی را پدید آورده. زیرا از یکسو نیروی فهم و خرد را بیکاره گردانیده است. انبوهی از مردم آنچه میشنوند معنی درست آن را نمیفهمند و از هر کدام بیک معنی تاریکی بس میکنند. نیز بکارهایی که برمیخیزند نتیجهای از آن باندیشه نمیگیرند. ما این سخن را چند بار نوشتهایم و دلیلها برایش آوردهایم (2) و در اینجا میگوییم : انگیزهی آن بیش از همه این اندیشههای گوناگون و درهم میباشد.
پابرگیها :
1ـ کافیست ما کتابهایی را که پرفسور براون و شاگردش نیکلسن و جانشینان ایشان همچون آربری و دکتر اسمیت و نیز کسانی مانند محمد قزوینی بیاری هم یا هر یک به تنهایی چاپ کردهاند بدیده گیریم تا روشن گردد براستی براون و نیکلسن و همدستانشان از انگلستان و قزوینی و دیگران از فرانسه در مدت سی سال (کمابیش) چه شماری از اینگونه کتابها را چاپ کرده بایرانیان «ارمغان» داشتهاند. گذشته از آنهایی که در ایران بدست دانشوران ایرانی «تصحیح» و بسرمایهی خود یا بدست وزارت فرهنگ چاپ میگردیده. این بدخواهیها از چند سال پیش از مشروطه آغاز یافته و در همان زمانی که این نوشتار نوشته شده شمار چشمگیری از آنها از چاپ بیرون میآمده.
نیاز بیادآوری است کتابهای زیانمند بکنار ، تصحیح و حواشیای که بر کتابهای تاریخی تاکنون کردهاند (نه همهشان) بسیار دور از پیراستنی بوده که در این کتاب شرح داده شده.
2ـ در گفتار «گفتههای پا در هوا» در شمارههای ششم و هفتم امسال[سال ششم] بآن پرداختهایم. (پ)
یا نگاه کنید بکتاب «دردها و درمانها» ، بخش هشتم ، گفتار «گفتههای پا در هوا»
.
احمد کسروی
🔸 9ـ حال شرقیان در دهههای اخیر (تکهی یک از یک)
... اگر بخواهیم از دیدهی تاریخ سخن رانیم ، شرقیان در نتیجهی یک رشته اندیشههای پراکندهی گوناگون ، سست و درمانده روز میگزاردند ، و در این میان درهای اروپا برویشان باز گردید ، و نگاهی کردند و آن شهرهای آراسته را دیدند ، بآن کاخهای بلند تماشا کردند ، آن اختراعهای شگفتآور را شناختند ، و آن پیشرفت و نیرومندی دولتها را دریافتند ، و بآن شدند که راه زندگانی را از آنان یاد گیرند ، و با یک تشنگی رو بسوی کتابها و روزنامههای ایشان آوردند و شاگردانی برای آموختن اندیشههای آنان باروپا فرستادند ، و چنین دانستند که همینکه اندیشههای ایشان را یاد گیرند و شیوهی زندگانی آنان را روان گردانند بپای آنان خواهند رسید ، و در همان هنگام به نگهداری کتابها و اندیشههای رنگارنگ کهن خود نیز دلبستگی بسیار نموده و رواج اینها را بیشتر گردانیدند ، و نتیجه آن شد که چند رشته اندیشههای کهن را با چند رشته اندیشههای نوین درهم گردانیدند.
شرقیان در اینجا با دو ناآگاهی بزرگی دچار میبودند : نخست آنکه گمراهی اروپا را درنمییافتند. دوم آنکه نمیدانستند که اگر میخواهند بپای اروپاییان برسند و راه زندگی را از ایشان یاد گیرند باید آموختههای پراکندهی کهن خود را نگه ندارند ، وگرنه بپای آنان هم نخواهند رسید.
اینان نمیدانند که هر سخنی که یک کسی بشنود و بدل سپارد ، چه بنام دین ، و چه بنام فلسفه ، و چه بنام دانش ، و چه بهر نام دیگری که باشد ـ در رفتار و کردار او کارگر خواهد بود.
نمیدانند که اندیشههای ناسازگار ، یکدیگر را سست گرداند و از کار اندازد.
نمیدانند که سرچشمهی همهی کارهای آدمی مغز اوست ، و آن را باید از اندیشههای بیهوده پیراسته داشت.
ببینید با چه فشاری ، آموزاکهای پریشان و بیپای قرنهای گذشته را رواج میدهند.
ببینید با چه شتابی به تباه گردانیدن مغزهای جوانان میکوشند.
ببینید چگونه با دست خود تیشه بریشهی توده میزنند. (1)
همین بودن چند رشته اندیشه و درهم آمیختن آنها دو زیان بس بزرگی را پدید آورده. زیرا از یکسو نیروی فهم و خرد را بیکاره گردانیده است. انبوهی از مردم آنچه میشنوند معنی درست آن را نمیفهمند و از هر کدام بیک معنی تاریکی بس میکنند. نیز بکارهایی که برمیخیزند نتیجهای از آن باندیشه نمیگیرند. ما این سخن را چند بار نوشتهایم و دلیلها برایش آوردهایم (2) و در اینجا میگوییم : انگیزهی آن بیش از همه این اندیشههای گوناگون و درهم میباشد.
پابرگیها :
1ـ کافیست ما کتابهایی را که پرفسور براون و شاگردش نیکلسن و جانشینان ایشان همچون آربری و دکتر اسمیت و نیز کسانی مانند محمد قزوینی بیاری هم یا هر یک به تنهایی چاپ کردهاند بدیده گیریم تا روشن گردد براستی براون و نیکلسن و همدستانشان از انگلستان و قزوینی و دیگران از فرانسه در مدت سی سال (کمابیش) چه شماری از اینگونه کتابها را چاپ کرده بایرانیان «ارمغان» داشتهاند. گذشته از آنهایی که در ایران بدست دانشوران ایرانی «تصحیح» و بسرمایهی خود یا بدست وزارت فرهنگ چاپ میگردیده. این بدخواهیها از چند سال پیش از مشروطه آغاز یافته و در همان زمانی که این نوشتار نوشته شده شمار چشمگیری از آنها از چاپ بیرون میآمده.
نیاز بیادآوری است کتابهای زیانمند بکنار ، تصحیح و حواشیای که بر کتابهای تاریخی تاکنون کردهاند (نه همهشان) بسیار دور از پیراستنی بوده که در این کتاب شرح داده شده.
2ـ در گفتار «گفتههای پا در هوا» در شمارههای ششم و هفتم امسال[سال ششم] بآن پرداختهایم. (پ)
یا نگاه کنید بکتاب «دردها و درمانها» ، بخش هشتم ، گفتار «گفتههای پا در هوا»
.
✴️ به یك یاوهگوی چندین ارج نباید نهاد
چنانكه خوانندگان آگاه گردیدهاند یك مرد پست یاوهگویی بنام هواداری از شاعران كه همچون خود او یاوهگویند در روزنامهی خود كه چند ماه یكبار یك شماره بیرون میآید بسخنان زشتی كه نمونهی پستی اوست پرداخته است و چون میداند كسی روزنامهی او را نمیخواند نسخههایی از آنها برای كسانی از یاران ما كه نامهاشان را از پرچم یاد گرفته فرستاده است. در پاسخ او نخست تلگرافی از آقای ضیاء مقدم از مراغه رسید كه بچاپ رسانیدیم و سپس شرحی آقای حاذقی نوشته بودند كه آن را نیز چاپ كردیم ، سپس نوشتهای از آقای مهران آمد كه خوانندگان در شمارهی دیروزی خواندهاند و خود شرح پرمغز و استواری بود.
جز از آنها نوشتههایی از آقایان برهانی و مفتخر و دشتی از بندر شاپور و نوشتهای از آقای مهدی ع از یزد رسیده كه هر یكی پاسخهایی با دلیل بآن مرد پست دادهاند اینست میگویم «به یك یاوهگو چندین ارج نباید نهاد» آقایان دورند و این مرد را نمیشناسند یك مرد بیسوادیست كه بایستی نوكری یا باربری كند و نان بخورد ، نكرده با هوچیگری زندگی مینماید. چنین كسی چه ارجی دارد كه یاران اینهمه دلتنگی از گفتههای او نمایند؟!..
از آنسوی این تنها نیست و اینان یك دستهای هستند كه سرمایهشان این زشتگوییهاست و اگر شما بخواهید پاسخ دهید باید از كار بازمانید در حالی كه هیچ نتیجهای نخواهد بود زیرا آنان نه كسانیند كه بدلیل گوش دهند و یا دربند منطق باشند. شما در برابر آنان استناد بخرد میكنید در جایی كه آنان از چنان نیرویی بیبهرهاند. چنان در نادانیها غرقند كه خردهاشان بیكبار بیكار گردیده است.
به هرحال در پستی این نادانان همان بس كه ما مینویسیم شاعران مردم را بجبریگری دعوت كردهاند ، به میخواری برانگیختهاند ، از نافهمی جهان را هیچ و پوچ پنداشتهاند ، بیشرمانه دم از امرد بازی زدهاند ، از این و از آن گدایی كردهاند ما این زشتكاریهای آنان را میشماریم این بیخردان در پاسخ بآن یاوهگوییها میپردازند و این نمیفهمند كه در برابر این ایرادها از آن یاوهگوییها كمترین نتیجه نتواند بود و دیگر پرده دریده شده این نمونهای از پستی اندیشههای آنانست. اینان نمیفهمند كه مردان گردنفرازی كه مرا نادیده یاری و پشتیبانی مینمایند و از دور و نزدیك دست همراهی دراز میكنند در سایهی آن حقایقی است كه نشر میشود و این از نافهمیست كه چنین پندارند با سخنان زشت خود جلوگیری خواهند توانست.
كوتاهسخن آنكه امروز از این یاوهگویان بیفرهنگ پروایی نباید داشت ولی نزدیك است روزی كه سزای بیفرهنگی خود را دریابند.
در پاسخ این یاوهگو نوشتههایی نیز از آقایان مفتخر دشتی و برهانی از بندر شاپور رسیده. نیز آقای باوفا پاسخهایی به دو روزنامهی بیفرهنگ دیگری كه باز زباندرازی كرده بودند داده و نسخههای آنها را بنزد من فرستاده. بآقایان سپاس میگزارم ولی بهتر است از چاپ نوشتهها درگذریم. زیرا موضوع كوچكتر از اینهاست.
ما آن روزی كه باین راه برخاستیم اینها را نیز میدانستیم ولی نبایستی از بهر اینها از راه خود رو گردانیم.
از آنسوی این بیفرهنگیها جز نشاندادن پستی خود آن كسان معنای دیگری ندارد و ما را هیچ زیانی نتواند بود. ما باید درپی این باشیم كه هر روزی یك گامی بسوی جلو پیش رویم و اینها مانع ما نتواند بود.
از آنسوی دوباره میگویم اینان بزودی سزای خود را خواهند دید.
(پرچم روزانه ش 216)
چنانكه خوانندگان آگاه گردیدهاند یك مرد پست یاوهگویی بنام هواداری از شاعران كه همچون خود او یاوهگویند در روزنامهی خود كه چند ماه یكبار یك شماره بیرون میآید بسخنان زشتی كه نمونهی پستی اوست پرداخته است و چون میداند كسی روزنامهی او را نمیخواند نسخههایی از آنها برای كسانی از یاران ما كه نامهاشان را از پرچم یاد گرفته فرستاده است. در پاسخ او نخست تلگرافی از آقای ضیاء مقدم از مراغه رسید كه بچاپ رسانیدیم و سپس شرحی آقای حاذقی نوشته بودند كه آن را نیز چاپ كردیم ، سپس نوشتهای از آقای مهران آمد كه خوانندگان در شمارهی دیروزی خواندهاند و خود شرح پرمغز و استواری بود.
جز از آنها نوشتههایی از آقایان برهانی و مفتخر و دشتی از بندر شاپور و نوشتهای از آقای مهدی ع از یزد رسیده كه هر یكی پاسخهایی با دلیل بآن مرد پست دادهاند اینست میگویم «به یك یاوهگو چندین ارج نباید نهاد» آقایان دورند و این مرد را نمیشناسند یك مرد بیسوادیست كه بایستی نوكری یا باربری كند و نان بخورد ، نكرده با هوچیگری زندگی مینماید. چنین كسی چه ارجی دارد كه یاران اینهمه دلتنگی از گفتههای او نمایند؟!..
از آنسوی این تنها نیست و اینان یك دستهای هستند كه سرمایهشان این زشتگوییهاست و اگر شما بخواهید پاسخ دهید باید از كار بازمانید در حالی كه هیچ نتیجهای نخواهد بود زیرا آنان نه كسانیند كه بدلیل گوش دهند و یا دربند منطق باشند. شما در برابر آنان استناد بخرد میكنید در جایی كه آنان از چنان نیرویی بیبهرهاند. چنان در نادانیها غرقند كه خردهاشان بیكبار بیكار گردیده است.
به هرحال در پستی این نادانان همان بس كه ما مینویسیم شاعران مردم را بجبریگری دعوت كردهاند ، به میخواری برانگیختهاند ، از نافهمی جهان را هیچ و پوچ پنداشتهاند ، بیشرمانه دم از امرد بازی زدهاند ، از این و از آن گدایی كردهاند ما این زشتكاریهای آنان را میشماریم این بیخردان در پاسخ بآن یاوهگوییها میپردازند و این نمیفهمند كه در برابر این ایرادها از آن یاوهگوییها كمترین نتیجه نتواند بود و دیگر پرده دریده شده این نمونهای از پستی اندیشههای آنانست. اینان نمیفهمند كه مردان گردنفرازی كه مرا نادیده یاری و پشتیبانی مینمایند و از دور و نزدیك دست همراهی دراز میكنند در سایهی آن حقایقی است كه نشر میشود و این از نافهمیست كه چنین پندارند با سخنان زشت خود جلوگیری خواهند توانست.
كوتاهسخن آنكه امروز از این یاوهگویان بیفرهنگ پروایی نباید داشت ولی نزدیك است روزی كه سزای بیفرهنگی خود را دریابند.
در پاسخ این یاوهگو نوشتههایی نیز از آقایان مفتخر دشتی و برهانی از بندر شاپور رسیده. نیز آقای باوفا پاسخهایی به دو روزنامهی بیفرهنگ دیگری كه باز زباندرازی كرده بودند داده و نسخههای آنها را بنزد من فرستاده. بآقایان سپاس میگزارم ولی بهتر است از چاپ نوشتهها درگذریم. زیرا موضوع كوچكتر از اینهاست.
ما آن روزی كه باین راه برخاستیم اینها را نیز میدانستیم ولی نبایستی از بهر اینها از راه خود رو گردانیم.
از آنسوی این بیفرهنگیها جز نشاندادن پستی خود آن كسان معنای دیگری ندارد و ما را هیچ زیانی نتواند بود. ما باید درپی این باشیم كه هر روزی یك گامی بسوی جلو پیش رویم و اینها مانع ما نتواند بود.
از آنسوی دوباره میگویم اینان بزودی سزای خود را خواهند دید.
(پرچم روزانه ش 216)
گفتگو از شعر در پرچم روزانه 3.pdf
330.2 KB
🔸 گفتگو از شعر در پرچم روزانه
🖌 احمد کسروی
🔹 یک رشته زشتیهایی نیز با شعرسرایی توأم است
🔹 ما را با موسیقی دشمنی نیست
🖌 احمد کسروی
🔹 یک رشته زشتیهایی نیز با شعرسرایی توأم است
🔹 ما را با موسیقی دشمنی نیست
🔶 چیزی که یک شبه بیاید یک شبه هم میرود!
🔸 (تکهی سه از سه)
ب ـ مگر بدون از خودگذشتگی می توان کاری کرد؟! مثلاً همین میهنپرستی ، بدون از خودگذشتگی فقط در شعر امکانپذیر است!
در ایتالیا دسته هایی بنام مافیا هست. اینها بلای جان مردمند. همیشه کسانی درپی آن بوده و هستند که ریشهشان را بکنند و ایتالیا را از نکبت ایشان پاک کنند. در این بگیر و ببندها ، از قاضی و پلیس گرفته تا مردم عادی کشته می شوند ولی نبرد با آنها همچنان ادامه دارد.
در ایران خودمان مدرسه ها بدون از خودگذشتگی برپا نشدند چونکه ملاها همه جا با مدرسه دشمنی کردند. اگر کسان از خودگذشتهای مدرسه نمی ساختند هنوز هم بچه های ما می بایست مانند مکتبهای مذهبی افغانستان و پاکستان روی تشکچه بنشینند و از ملای ترکه بدست درس قرآن یاد بگیرند. یا اگر کسانی در جنبش مشروطه از خود نمی گذشتند ما این فهم و دانشی که امروز در مردممان پیدا شده را داشتیم؟!.
آنهایی که از ایران رفته اند از مشروطه و جنبش مدرسه سازی و مانند اینگونه پیشرفتها بهره برده و از فداکاریهای پدرانمان استفاده کردهاند پس به کشور وامدارند.
مثال دیگر از خود گذشتگی غزه است. تا فلسطینیان امیدشان به سوریه و اردن و مصر بود کاری از پیش نبردند. بعد هم که به اجلاس سران عرب و سازمان ملل و این قبیل جاها چشم دوختند باز کاری پیش نرفت. ولی امروز که از جان گذشته اند و می بینی با همهی کشته هایی که میدهند باز دست از کوشش و جنگ برنمی دارند این نشانهی آنست که موفقیتهایی خواهند داشت.
همان داستان بلدرچین و برزگر که در دبستان خوانده اید.
حتماً بیاد دارید؟
الف ـ نه. ما نخوانده ایم.
ب ـ داستان بسیار معروفی بود و سالها در کتابهای دبستانها جا خوش کرده بود. برایتان تعریف می کنم. ...
کمی پس از بازگویی داستان به مقصد رسیده بودیم. با خشنودی از هم جدا شدیم. فکرهای زیادی به مغزم راه مییافت. یکی از آنها این بود : براستی با اتحاد چه کارها که نمیتوان کرد و براستی که ایجاد اتحاد چه کوششها که نمی خواهد!
پایان
.
🔸 (تکهی سه از سه)
ب ـ مگر بدون از خودگذشتگی می توان کاری کرد؟! مثلاً همین میهنپرستی ، بدون از خودگذشتگی فقط در شعر امکانپذیر است!
در ایتالیا دسته هایی بنام مافیا هست. اینها بلای جان مردمند. همیشه کسانی درپی آن بوده و هستند که ریشهشان را بکنند و ایتالیا را از نکبت ایشان پاک کنند. در این بگیر و ببندها ، از قاضی و پلیس گرفته تا مردم عادی کشته می شوند ولی نبرد با آنها همچنان ادامه دارد.
در ایران خودمان مدرسه ها بدون از خودگذشتگی برپا نشدند چونکه ملاها همه جا با مدرسه دشمنی کردند. اگر کسان از خودگذشتهای مدرسه نمی ساختند هنوز هم بچه های ما می بایست مانند مکتبهای مذهبی افغانستان و پاکستان روی تشکچه بنشینند و از ملای ترکه بدست درس قرآن یاد بگیرند. یا اگر کسانی در جنبش مشروطه از خود نمی گذشتند ما این فهم و دانشی که امروز در مردممان پیدا شده را داشتیم؟!.
آنهایی که از ایران رفته اند از مشروطه و جنبش مدرسه سازی و مانند اینگونه پیشرفتها بهره برده و از فداکاریهای پدرانمان استفاده کردهاند پس به کشور وامدارند.
مثال دیگر از خود گذشتگی غزه است. تا فلسطینیان امیدشان به سوریه و اردن و مصر بود کاری از پیش نبردند. بعد هم که به اجلاس سران عرب و سازمان ملل و این قبیل جاها چشم دوختند باز کاری پیش نرفت. ولی امروز که از جان گذشته اند و می بینی با همهی کشته هایی که میدهند باز دست از کوشش و جنگ برنمی دارند این نشانهی آنست که موفقیتهایی خواهند داشت.
همان داستان بلدرچین و برزگر که در دبستان خوانده اید.
حتماً بیاد دارید؟
الف ـ نه. ما نخوانده ایم.
ب ـ داستان بسیار معروفی بود و سالها در کتابهای دبستانها جا خوش کرده بود. برایتان تعریف می کنم. ...
کمی پس از بازگویی داستان به مقصد رسیده بودیم. با خشنودی از هم جدا شدیم. فکرهای زیادی به مغزم راه مییافت. یکی از آنها این بود : براستی با اتحاد چه کارها که نمیتوان کرد و براستی که ایجاد اتحاد چه کوششها که نمی خواهد!
پایان
.
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)
🔸 در پاسخ روزنامهی آزاد (تکهی یک از یک)
دیروز یکی از کارکنان دفتر پرچم چنین گفت : یک روزنامهای با سخنان رذیلانه بشما تعرض کرده نمیخواهید بآن پاسخ دهیم؟!.. گفتم چه جای پاسخ دادنست؟!.. کسی که بسخنان رذیلانه برخاسته همان معرف اوست. شما میخواهید پاسخ دهید و چه کار کنید؟!.. آیا میخواهید او را بشناسانید؟.. همان سخنان رذیلانهی خودش او را بمردم خواهد شناسانید. خواهد نشان داد یک مرد الواطی بیش نیست و سرمایهاش جز زشتگویی نمیباشد.
گفتم این موضوعها که ما در پرچم عنوان میکنیم بسیار شریفتر از آنست که بیک دشنامگوی رذلی نیز دخالت دهیم. شما اگر در یک مجلسی بیک موضوع علمی پردازید و خواستتان این باشد که یک رشته دانستنیهای مهم را بحاضران یاد دهید ، و در این میان یک مرد عامیِ بیادبی بهایهوی پردازد و سخنان زشتی از دهانش بیرون بریزد و بخواهد با این ترتیب در گفتگو دخالت کند آیا شما باو دخالت میدهید؟!.. بیگمانست که نمیدهید. بیگمانست که بپاسخ نمیپردازید.
شما باید پاسخ بکسی بدهید که از راه ادب پیش آید و اگر سخنی دارد بگوید و اگر ایراد دارد بگیرد و شما با دلیل پاسخش گویید.
گفت روزنامهی آزاد نیز «محاکمهی ملی» خواسته که شما را بگناه توهین بسعدی و حافظ محاکمه کنند. گفتم : ایکاش این مردم آن شایستگی را پیدا کنند که نیک و بد را محاکمه توانند. ما چنان چیزی را بسیار آرزومندیم. بهتر است خود روزنامهی آزاد پیش بیفتد و این محاکمه را آغاز کند. نخست بگوید ما در کجا و در کدام گفتار نام سعدی یا حافظ را بردهایم؟!. چه سخنی دربارهی آنها نوشتهایم؟!.. آن سخن ما را در روزنامهاش نقل کند.
من نمیدانم اینها اگر گفتارهای پرچم را نمیخوانند پس این گلهها از کجاست؟!.. اگر میخوانند پس چرا تا این اندازه پرتند؟!..
ما در پرچم گفتگو از بیچارگی ایرانیها کرده گفتهایم : این تودهی بیست ملیونی چرا بدینسان خوار و زبونست؟!.. چرا همیشه لگدمالست؟!.. چرا همواره از حوادث شکست خورده بیرون میآید؟!.. این رشته را دنبال کرده و گفتهایم : مایهی بدبختی ایرانیان اندیشههای پراکندهایست که در مغزها جا دارد. این اندیشههای پریشان و گمراهست که ارادهها را سست و خردها را بیکاره میگرداند و مردم را بدینسان درمانده و بدبخت میسازد. سپس دلیل آورده گفتهایم : سرچشمهی همهی کارهای آدمی مغز اوست. مغز است که بدیگر عضوها فرمان میدهد و آنها را بکار میاندازد. از آنسوی مغز نیز تابع اندیشههاییست که در آن جا میگیرد. این اندیشههاست که مغز را اداره میکند.
پس از این مقدمه گفتهایم باعث اینکه ایرانیها بدینسان سستاراده و بیچارهاند سخنان پراکندهی ضد هم میباشد و مثل آورده گفتهایم : در این توده از یکسو سروده میشود : «بجز از کشته ندروی» ، و از یکسو گفته میشود : «که بر من و تو در اختیار نگشاده» یا گفته میشود : «گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی». امروز از یکسو ما میخواهیم مردم را بکوشش واداریم و از یکسو کتابها پر است از تعلیمات جبریگری. از یکسو ما میگوییم : باید کوشید و کشور خود را نگه داشت و از یکسو کتابها پر است از اینکه با کوشش بجایی نتوان رسید : «بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست». از یکسو ما میگوییم : باید در اندیشهی نگهداری خاندانهای خود باشیم و باید خطرهای احتمالی آینده را بدیده گرفته درپی وسایل دفاع باشیم. از سوی دیگر گوشها پراست با این شعر و مانند آن : «اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبُّرد رگی تا نخواهد خدای».
میگوییم : آیا باور کردنیست که اینهمه سخنان که بنام جبریگری و اختیار نداری گفته شده بیاثر بماند؟!.. آیا باور کردنیست که سخنانی که ما بنام میهنپرستی و کوشش مینویسیم اثر خود را بکند ولی اینها نکند؟!..
این کوتاهشدهی مطالبی است که ما در پرچم در این زمینه نوشتهایم و این یک موضوع بسیار بزرگیست و ما بسیار آرزومندیم که روزنامهی آزاد و روزنامههای دیگر در این زمینه وارد شوند و اگر ایرادی دارند بنویسند. این یک بحث علمی است و ما دوست داریم هر کس در آن شرکت کند و هرچه میفهمد بگوید. ولی از این راه که بگوید بفلان جمله ایراد دارم. یا فلان مقدمه را نمیپذیرم. محاکمه راهش اینست.
در این گفتههای ما هیچگاه نام سعدی و حافظ برده نشده. آن شعرها که بعنوان مثل آوردهایم من هیچ نمیدانم از کیست و تفاوتی ندارد که از سعدی یا از هر کس دیگری باشد. اگر کسانی توقع دارند که فلان دستور جبریگری یا بَهمان تعلیم غلط چون از سعدی یا حافظ سر زده باید ایراد نگرفت و باید یک تودهی بیست ملیونی را فدای فلان شاعر کرد ، چنین توقعی بسیار بیجاست و ما هم نخواهیم پذیرفت.
👇
🔸 در پاسخ روزنامهی آزاد (تکهی یک از یک)
دیروز یکی از کارکنان دفتر پرچم چنین گفت : یک روزنامهای با سخنان رذیلانه بشما تعرض کرده نمیخواهید بآن پاسخ دهیم؟!.. گفتم چه جای پاسخ دادنست؟!.. کسی که بسخنان رذیلانه برخاسته همان معرف اوست. شما میخواهید پاسخ دهید و چه کار کنید؟!.. آیا میخواهید او را بشناسانید؟.. همان سخنان رذیلانهی خودش او را بمردم خواهد شناسانید. خواهد نشان داد یک مرد الواطی بیش نیست و سرمایهاش جز زشتگویی نمیباشد.
گفتم این موضوعها که ما در پرچم عنوان میکنیم بسیار شریفتر از آنست که بیک دشنامگوی رذلی نیز دخالت دهیم. شما اگر در یک مجلسی بیک موضوع علمی پردازید و خواستتان این باشد که یک رشته دانستنیهای مهم را بحاضران یاد دهید ، و در این میان یک مرد عامیِ بیادبی بهایهوی پردازد و سخنان زشتی از دهانش بیرون بریزد و بخواهد با این ترتیب در گفتگو دخالت کند آیا شما باو دخالت میدهید؟!.. بیگمانست که نمیدهید. بیگمانست که بپاسخ نمیپردازید.
شما باید پاسخ بکسی بدهید که از راه ادب پیش آید و اگر سخنی دارد بگوید و اگر ایراد دارد بگیرد و شما با دلیل پاسخش گویید.
گفت روزنامهی آزاد نیز «محاکمهی ملی» خواسته که شما را بگناه توهین بسعدی و حافظ محاکمه کنند. گفتم : ایکاش این مردم آن شایستگی را پیدا کنند که نیک و بد را محاکمه توانند. ما چنان چیزی را بسیار آرزومندیم. بهتر است خود روزنامهی آزاد پیش بیفتد و این محاکمه را آغاز کند. نخست بگوید ما در کجا و در کدام گفتار نام سعدی یا حافظ را بردهایم؟!. چه سخنی دربارهی آنها نوشتهایم؟!.. آن سخن ما را در روزنامهاش نقل کند.
من نمیدانم اینها اگر گفتارهای پرچم را نمیخوانند پس این گلهها از کجاست؟!.. اگر میخوانند پس چرا تا این اندازه پرتند؟!..
ما در پرچم گفتگو از بیچارگی ایرانیها کرده گفتهایم : این تودهی بیست ملیونی چرا بدینسان خوار و زبونست؟!.. چرا همیشه لگدمالست؟!.. چرا همواره از حوادث شکست خورده بیرون میآید؟!.. این رشته را دنبال کرده و گفتهایم : مایهی بدبختی ایرانیان اندیشههای پراکندهایست که در مغزها جا دارد. این اندیشههای پریشان و گمراهست که ارادهها را سست و خردها را بیکاره میگرداند و مردم را بدینسان درمانده و بدبخت میسازد. سپس دلیل آورده گفتهایم : سرچشمهی همهی کارهای آدمی مغز اوست. مغز است که بدیگر عضوها فرمان میدهد و آنها را بکار میاندازد. از آنسوی مغز نیز تابع اندیشههاییست که در آن جا میگیرد. این اندیشههاست که مغز را اداره میکند.
پس از این مقدمه گفتهایم باعث اینکه ایرانیها بدینسان سستاراده و بیچارهاند سخنان پراکندهی ضد هم میباشد و مثل آورده گفتهایم : در این توده از یکسو سروده میشود : «بجز از کشته ندروی» ، و از یکسو گفته میشود : «که بر من و تو در اختیار نگشاده» یا گفته میشود : «گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی». امروز از یکسو ما میخواهیم مردم را بکوشش واداریم و از یکسو کتابها پر است از تعلیمات جبریگری. از یکسو ما میگوییم : باید کوشید و کشور خود را نگه داشت و از یکسو کتابها پر است از اینکه با کوشش بجایی نتوان رسید : «بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست». از یکسو ما میگوییم : باید در اندیشهی نگهداری خاندانهای خود باشیم و باید خطرهای احتمالی آینده را بدیده گرفته درپی وسایل دفاع باشیم. از سوی دیگر گوشها پراست با این شعر و مانند آن : «اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبُّرد رگی تا نخواهد خدای».
میگوییم : آیا باور کردنیست که اینهمه سخنان که بنام جبریگری و اختیار نداری گفته شده بیاثر بماند؟!.. آیا باور کردنیست که سخنانی که ما بنام میهنپرستی و کوشش مینویسیم اثر خود را بکند ولی اینها نکند؟!..
این کوتاهشدهی مطالبی است که ما در پرچم در این زمینه نوشتهایم و این یک موضوع بسیار بزرگیست و ما بسیار آرزومندیم که روزنامهی آزاد و روزنامههای دیگر در این زمینه وارد شوند و اگر ایرادی دارند بنویسند. این یک بحث علمی است و ما دوست داریم هر کس در آن شرکت کند و هرچه میفهمد بگوید. ولی از این راه که بگوید بفلان جمله ایراد دارم. یا فلان مقدمه را نمیپذیرم. محاکمه راهش اینست.
در این گفتههای ما هیچگاه نام سعدی و حافظ برده نشده. آن شعرها که بعنوان مثل آوردهایم من هیچ نمیدانم از کیست و تفاوتی ندارد که از سعدی یا از هر کس دیگری باشد. اگر کسانی توقع دارند که فلان دستور جبریگری یا بَهمان تعلیم غلط چون از سعدی یا حافظ سر زده باید ایراد نگرفت و باید یک تودهی بیست ملیونی را فدای فلان شاعر کرد ، چنین توقعی بسیار بیجاست و ما هم نخواهیم پذیرفت.
👇
این پاسخی است که بروزنامهی آزاد میدهم و آن نیز اگر پاسخی دارد با زبان ساده بنویسد که باز من خواهم توانست دوباره باین زمینه پردازم. اما سخنان بیادبانهی دیگران پاسخی از ما ندارد و نبایستی داشته باشد.
.
.
🔶 «اکنون و آینده ما راست» (بخش هفتم : پابندهای گران شرقیان)
احمد کسروی
🔸 10ـ دین برای آنست که مردم گذشته را رها کرده رو بآینده گردانند (تکهی یک از یک)
یکی از نوشتههای پیمان اینست که در دین کسی را جایگاه نیست ، اینست که دین برای مردم است و مردم برای دین نیستند ، اینست که گذشته را باید رها کرد و رو بسوی آینده گردانید ، اینست که دین شناختن معنی جهان و زندگانیست نه پرداختن بداستان این و آن ، اینست که گفتگو از داستان علی و ابوبکر جز یک هوس پستی نیست و دین برای جلوگیری از چنین هوسها میباشد. (1)
پابرگی :
1ـ برای دانستن معنی راستِ دین کتاب «ورجاوندبنیاد» خوانده شود.
.
احمد کسروی
🔸 10ـ دین برای آنست که مردم گذشته را رها کرده رو بآینده گردانند (تکهی یک از یک)
یکی از نوشتههای پیمان اینست که در دین کسی را جایگاه نیست ، اینست که دین برای مردم است و مردم برای دین نیستند ، اینست که گذشته را باید رها کرد و رو بسوی آینده گردانید ، اینست که دین شناختن معنی جهان و زندگانیست نه پرداختن بداستان این و آن ، اینست که گفتگو از داستان علی و ابوبکر جز یک هوس پستی نیست و دین برای جلوگیری از چنین هوسها میباشد. (1)
پابرگی :
1ـ برای دانستن معنی راستِ دین کتاب «ورجاوندبنیاد» خوانده شود.
.
اکنون و آینده ما راست 7.pdf
620 KB
اکنون و آینده ما راست (بخش هفتم : پابندهای گران شرقیان)
احمد کسروی
1ـ این نه دینست که پروای آینده نکرده سرگرم گذشتههاست
2ـ شیعیگری خود سرگرم گذشتهها بودنست
3ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمیماند
4ـ آسیب کیشها
5ـ امروز این کیشها افزار دست سیاستند
6ـ آیا دانشها بما آیین زندگی تواند آموخت؟!..
7ـ یادگارهای دورهی آلودگی
8ـ سرچشمهی بدآموزیها کجاست؟!..
9ـ حال شرقیان در دهههای اخیر
10ـ دین برای آنست که مردم گذشته را رها کرده رو بآینده گردانند
احمد کسروی
1ـ این نه دینست که پروای آینده نکرده سرگرم گذشتههاست
2ـ شیعیگری خود سرگرم گذشتهها بودنست
3ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمیماند
4ـ آسیب کیشها
5ـ امروز این کیشها افزار دست سیاستند
6ـ آیا دانشها بما آیین زندگی تواند آموخت؟!..
7ـ یادگارهای دورهی آلودگی
8ـ سرچشمهی بدآموزیها کجاست؟!..
9ـ حال شرقیان در دهههای اخیر
10ـ دین برای آنست که مردم گذشته را رها کرده رو بآینده گردانند
چیزی_که_یکشبه_بیاید_یکشبه_هم_میرود!.pdf
314.6 KB
چیزی که یکشبه بیاید یکشبه هم میرود
✴️ ریشهی بدبختیها را باید نخست در خود جستجو کنیم
🔸 ما خود بدیم كه از جهان بدی میبینیم. قضا و قدر را با ما هیچ كاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمیخواهد.
🔸 شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید. یک تودهی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.
🔸 یک تودهی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند ، جز چندگاهه [=موقتی] نتواند بود و سرانجام هودهای [=نتیجهای] از آن در دست نتوانند داشت.
🔸 ما خود بدیم كه از جهان بدی میبینیم. قضا و قدر را با ما هیچ كاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمیخواهد.
🔸 شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید. یک تودهی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.
🔸 یک تودهی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند ، جز چندگاهه [=موقتی] نتواند بود و سرانجام هودهای [=نتیجهای] از آن در دست نتوانند داشت.
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)
🔸خراباتیان كه بودند و چه میگفتند؟.. (تکهی 1 از 3)
چون در شمارههای اخیر پرچم بارها نام «خراباتیان» و «خراباتیگری» برده شده ، میخواهیم روشن گردانیم كه خراباتیان كه بودند و چه میگفتند. بیشتر مردم اینها را نمیدانند.
نخست معنی «خرابات» را روشن گردانم : باید دانست خرابات بمعنی میخانه و قمارخانه است و در فرهنگها نیز آن را بهمین معنی نوشتهاند. همانا در زمانهای پیش در شهرهای اسلامی میفروشی و قماربازی ممنوع بوده و كسی نمیتوانسته در درون شهر میخانه یا قمارخانه برپا كند.
اینست كسانی از زردشتیان و مسیحیان و جهودان میرفتهاند و در بیرون شهر و درمیانهی خرابههای آخر شهر جایی را برمیگزیدهاند و در آنجا نهانی میفروشی میكردهاند. همچنین كسانی در آنجا قمارخانه برپا مینمودهاند. اینست «خرابات» نام میخانه و قمارخانه گردیده.
اما خراباتیان ، اینان كسانی بودند كه جهان را یك دستگاه هیچ و پوچ بیهودهای میشماردند و بآفرینش و آفریدگار ایرادهای بسیار میگرفتند :
ای بیخبر این شكل مجسّم هیچست
این طارم و نُه سپهر ارقم هیچست
خوش باش كزین نشیمن كون و فساد
وابستهی یك دمیم و آن دم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچ است
هزار بار من این نكته كردهام تحقیق
میگفتند : كسی از جستجو راه بجایی نمیبرد و راز اینجهان بدست نمیآورد و خِرد گرهی از كار نمیگشاید :
در پردهی اسرار كسی را ره نیست
زین تعبیه جانِ هیچ كس آگه نیست
میگفتند : هرچه در این باره گفته شده جز دروغ و افسانه نیست :
آنان كه محیط فضل و آداب شدند
در كشف دقیقه شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریك نبردند هرگز گفتند فسانهای و در خواب شدند
میگفتند : زندگی جز یك خوابی و خیالی نیست كه میآید و میگذرد :
احوال جهان و اصل این عمر كه هست
خوابی و خیالی و فریبی و دمیست
بآفریدگار ایراد گرفته میگفتند : برای چه اینهمه مردم را میآفریند و پس از زمانی نابود میكند؟!.. میگفتند : یك كاسهگری این نمیكند كه پیاپی كاسه سازد و آن را بشكند :
اجزای پیاله كه درهم پیوست
بشكستن او روا نمیدارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست
با مهر كه پیوست و بكین كه شكست؟!..
میگفتند : اینجهان نه آغازش پیداست و نه انجامش دانسته میباشد. ما هیچ نمیدانیم از كجا آمدهایم و بكجا میرویم ، و چرا آمدهایم و چرا میرویم؟!..
دوری كه دَرو آمدن و رفتن ماست
آن را نه بدایت و نهایت پیداست
كس مینزند دمی در این معنی راست
كین آمدن از كجا و رفتن بكجاست
از این سخنان خود نتیجه گرفته میگفتند : در اینجهان اندیشیدن و خرد بكار بردن و در بند گذشته و آینده بودن بیجهت است و از كوشش نیز نتیجهای بدست نخواهد آمد. پس یگانه راه آنست كه آدمی آن دمی را كه در آنست غنیمت شمارد و با خوشی بسر دهد و اگر خوشی طبیعی آماده نبود با باده بچارهی اندوه كوشد و خود را مست و بیخود گرداند كه غمهای جهان را درنیابد. میگفتند : اینجهان قرنهای بیشمار همچنان گردیده است و آدمیان دسته دسته آمدهاند و رفتهاند. ما هم پس از چندی نیستیم. اینست باید دمی را كه هستیم بخوشی كوشیم :
چون عهده نمیكند كسی فردا را حالی خوش دار این دل پرسودا را
می نوش بنور ماه ای ماه كه ماه بسیار بیاید و نیابد ما را
امروز ترا دسترس فردا نیست اندیشهی فردات بجز سودا نیست
ضایع مكن این دم ار دلت شیدا نیست
كین باقی عمر را بها پیدا نیست
با باده نشین كه مُلكِ محمود اینست
وز چنگ شنو كه لحن داوود اینست
از نامده و رفته دگر یاد مكن
خوش باش كه از وجود مقصود اینست
بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ
در معرضی كه مُلكِ سلیمان رود بباد
دی پیر میفروش كه ذكرش بخیر باد
گفتا شراب نوش و غم دل ببر ز یاد
👇
🔸خراباتیان كه بودند و چه میگفتند؟.. (تکهی 1 از 3)
چون در شمارههای اخیر پرچم بارها نام «خراباتیان» و «خراباتیگری» برده شده ، میخواهیم روشن گردانیم كه خراباتیان كه بودند و چه میگفتند. بیشتر مردم اینها را نمیدانند.
نخست معنی «خرابات» را روشن گردانم : باید دانست خرابات بمعنی میخانه و قمارخانه است و در فرهنگها نیز آن را بهمین معنی نوشتهاند. همانا در زمانهای پیش در شهرهای اسلامی میفروشی و قماربازی ممنوع بوده و كسی نمیتوانسته در درون شهر میخانه یا قمارخانه برپا كند.
اینست كسانی از زردشتیان و مسیحیان و جهودان میرفتهاند و در بیرون شهر و درمیانهی خرابههای آخر شهر جایی را برمیگزیدهاند و در آنجا نهانی میفروشی میكردهاند. همچنین كسانی در آنجا قمارخانه برپا مینمودهاند. اینست «خرابات» نام میخانه و قمارخانه گردیده.
اما خراباتیان ، اینان كسانی بودند كه جهان را یك دستگاه هیچ و پوچ بیهودهای میشماردند و بآفرینش و آفریدگار ایرادهای بسیار میگرفتند :
ای بیخبر این شكل مجسّم هیچست
این طارم و نُه سپهر ارقم هیچست
خوش باش كزین نشیمن كون و فساد
وابستهی یك دمیم و آن دم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچ است
هزار بار من این نكته كردهام تحقیق
میگفتند : كسی از جستجو راه بجایی نمیبرد و راز اینجهان بدست نمیآورد و خِرد گرهی از كار نمیگشاید :
در پردهی اسرار كسی را ره نیست
زین تعبیه جانِ هیچ كس آگه نیست
میگفتند : هرچه در این باره گفته شده جز دروغ و افسانه نیست :
آنان كه محیط فضل و آداب شدند
در كشف دقیقه شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریك نبردند هرگز گفتند فسانهای و در خواب شدند
میگفتند : زندگی جز یك خوابی و خیالی نیست كه میآید و میگذرد :
احوال جهان و اصل این عمر كه هست
خوابی و خیالی و فریبی و دمیست
بآفریدگار ایراد گرفته میگفتند : برای چه اینهمه مردم را میآفریند و پس از زمانی نابود میكند؟!.. میگفتند : یك كاسهگری این نمیكند كه پیاپی كاسه سازد و آن را بشكند :
اجزای پیاله كه درهم پیوست
بشكستن او روا نمیدارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست
با مهر كه پیوست و بكین كه شكست؟!..
میگفتند : اینجهان نه آغازش پیداست و نه انجامش دانسته میباشد. ما هیچ نمیدانیم از كجا آمدهایم و بكجا میرویم ، و چرا آمدهایم و چرا میرویم؟!..
دوری كه دَرو آمدن و رفتن ماست
آن را نه بدایت و نهایت پیداست
كس مینزند دمی در این معنی راست
كین آمدن از كجا و رفتن بكجاست
از این سخنان خود نتیجه گرفته میگفتند : در اینجهان اندیشیدن و خرد بكار بردن و در بند گذشته و آینده بودن بیجهت است و از كوشش نیز نتیجهای بدست نخواهد آمد. پس یگانه راه آنست كه آدمی آن دمی را كه در آنست غنیمت شمارد و با خوشی بسر دهد و اگر خوشی طبیعی آماده نبود با باده بچارهی اندوه كوشد و خود را مست و بیخود گرداند كه غمهای جهان را درنیابد. میگفتند : اینجهان قرنهای بیشمار همچنان گردیده است و آدمیان دسته دسته آمدهاند و رفتهاند. ما هم پس از چندی نیستیم. اینست باید دمی را كه هستیم بخوشی كوشیم :
چون عهده نمیكند كسی فردا را حالی خوش دار این دل پرسودا را
می نوش بنور ماه ای ماه كه ماه بسیار بیاید و نیابد ما را
امروز ترا دسترس فردا نیست اندیشهی فردات بجز سودا نیست
ضایع مكن این دم ار دلت شیدا نیست
كین باقی عمر را بها پیدا نیست
با باده نشین كه مُلكِ محمود اینست
وز چنگ شنو كه لحن داوود اینست
از نامده و رفته دگر یاد مكن
خوش باش كه از وجود مقصود اینست
بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ
در معرضی كه مُلكِ سلیمان رود بباد
دی پیر میفروش كه ذكرش بخیر باد
گفتا شراب نوش و غم دل ببر ز یاد
👇
رابطهی اینان با شراب از این راه بوده ، ولی كمكم در علاقمندی بآن براه افراط افتاده ستایشهای بسیار از آن نمودهاند و آن را یك چیز بسیار گرانمایه و والایی نشان دادهاند :
چون درگذرم بباده شویید مرا تلقین ز شراب و جام گویید مرا
خواهید بروز حشر یابید مرا از خاكِ در میكده جویید مرا
تاك را سیراب كن ای ابر نیسان در بهار
قطره تا می میتواند شد چرا گوهر شود
اینهمه ستایشگری از باده و بادهخواری كه درمیان شاعران رواج یافته از خراباتیان آغاز گردیده. آنان در این باره راه گزافهگویی پیمودهاند و دیگران نافهمیده بآنان پیروی كردهاند.
چون درگذرم بباده شویید مرا تلقین ز شراب و جام گویید مرا
خواهید بروز حشر یابید مرا از خاكِ در میكده جویید مرا
تاك را سیراب كن ای ابر نیسان در بهار
قطره تا می میتواند شد چرا گوهر شود
اینهمه ستایشگری از باده و بادهخواری كه درمیان شاعران رواج یافته از خراباتیان آغاز گردیده. آنان در این باره راه گزافهگویی پیمودهاند و دیگران نافهمیده بآنان پیروی كردهاند.
🔶 در پیرامون رمان
احمد کسروی
🔸 چند سخن دربارهی اين كتاب (تکهی یک از یک)
در سال 1312 كه ما بچاپ مهنامهی پیمان آغاز كردیم ، در ایران «اروپادوستی و پیروی از اروپاییان در هر كاری و هر چیزی» كه ما آن را «اروپاییگری» نامیدیم ، بسیار بالا گرفته بلكه باندازهی دیوانگی رسیده بود. ایرانیان هرچه از اروپاییان میدیدند و یا میشنیدند آن را نیك شمارده پیروی مینمودند و پیشرفت یا بهتری را جز همان پیروی نمیدانستند.
یكی از چیزهایی كه از اروپا بایران رسیده و رواج بیاندازه گرفته بود رمانخوانی و رماننویسی میبود (كه اندازهی رواج آن و چگونگی دلبستگی مردم بآن در گفتارهای این كتاب نشان داده شده) ، و ما چون بر آن بودیم كه در راهی كه میخواستیم آغاز كنیم ، در گامهای نخست آن با اروپاییگری بجنگیم و براندازیم ، از اینرو گفتار نخست شمارهی نخست مهنامه را زیر نام «رمان» نوشتیم و دنبالهی آن را در شمارهی دوم آوردیم (همان گفتاری كه در این كتاب آورده شده).
این گفتار هیاهویی در میانهی رماننویسان و رمانفروشان و رمانخوانان پدید آورد. زیرا رمان بخشی از «ادبیات» اروپا شمرده میشد ، و مردم نادان این سرزمین چنین میپنداشتند كه با گرفتن آن از اروپاییان گامهایی در راه «شهریگری» (یا تمدن) برداشتهاند. میپنداشتند كه با رماننویسی به «تهذیب اخلاق جامعه» خواهند كوشید و «بدردهای اجتماع» خود چاره خواهند كرد. اینبود از آن گفتار كه در نكوهش رمان بود سخت رنجیدند ، و از اینكه من به آناتول فرانس فرانسهای كه او را یك نویسندهی دانشمند بزرگی میپنداشتند تاخته بودم افسرده گردیدند ، و یك زنی بنام «فاطمه خانم سیاح» كه سالها در اروپا بسر داده بود ، با آه و افسوس بسیار گفتارهایی در روزنامهی ایران نوشت. این حال آن روز میبود.
ولی خدا را سپاس كه اكنون پس از ده سال همان گفتارها ، از سوی یك دسته از جوانان باخرد و ارجمند به رویهی [=صورتِ] كتاب بچاپ رسیده دوباره درمیان مردم پراكنده میشود. خدا را سپاس كه امروز جوانان بجای رماننویسی و رمانخوانی به «رمانسوزانی» میكوشند.
چنانكه خوانندگان میبینند در آخر «گفتگو با خانم سیاح» پیشبینی شده كه یك روز بیاید و كسانی برمانسوزانی برخیزند. خدا را سپاس كه این پیشبینی بجا درآمده است. در دیماه گذشته كه یاران ما در تهران و اهواز و تبریز و مراغه و ارومی و كاشمر جشن كتابسوزان برپا گردانیدند ، بیش از همه كتابهای رمان بآتش انداخته شد ، و بسیاری از آنها رمانهایی بود كه نویسندگان خود میآوردند و بخورد آتش میدادند. در سال گذشته یكی از یاران ما در تبریز چند تن از شاگردان دبیرستان را دید كه رمانهایی از بازار خریده و در دست خود میآورند ، و جلو آنان را گرفته از زیان رمان بسخن پرداخت ، و چون آنان را از كرده پشیمان یافت بهای آنها را از جیب خود پرداخته از دستشان گرفت و در برابر چشمشان پاره پاره گردانیده دور ریخت ، و از آنان پیمان گرفت كه دیگر گرد رمانخوانی نگردند. خدا را سپاس كه این نمونهی روشنی را از هَنایِش[=اثر] آمیغها[=حقایق] نمایان میبینیم.
گاهی كسانی ، در بیرون بنام دلسوزی و همدردی و از درون برای سرزنش و كینهجویی چنین میگویند : «با آن گفتارهایی كه شما نوشتید باز هم كسانی رمان مینویسند. پیاپی رمان چاپ میشود».
ولی باید دانست این سخن جز از روی نافهمی نیست. زیرا روزی كه ما بنوشتن گفتارها برخاستیم رمان یك چیز ستوده و سودمندی شمرده میشد و هر كسی از نیكان و بدان بآن رو میآوردند.
پس از گفتارهای ما ، نیكان از رماننویسی و رمانخوانی روی گردانیدند و اكنون اگر كسانی رمان مینویسند و بچاپ میرسانند جز برخی هوسبازانی یا سودجویانی نیستند ، و ما هیچگاه امید نمیداشتیم كه گفتههای ما در اینان نیز خواهد هنایید.
ما در كار خود بیناییم و بارها نوشتهایم كه مردمان بدو گروهند : یكی آنان كه پاكدل و بخردند و اینان درپی آمیغها میباشند ، و دیگری آنان كه خردها و روانهاشان بسیار ناتوانست و جز درپی هوسبازی و سودجویی نمیباشند. نیز بارها نوشتهایم كه ما در گامهای نخست كارمان با آن پاكدرونان و بخردانست ولی خواهد رسید آن روزی كه به نابخردان و ناپاكان بپردازیم و پیداست كه باید چه رفتاری با آن دلیلنافهمان و سخنناشنوایان پیش گیریم.
دفتر پرچم
.
احمد کسروی
🔸 چند سخن دربارهی اين كتاب (تکهی یک از یک)
در سال 1312 كه ما بچاپ مهنامهی پیمان آغاز كردیم ، در ایران «اروپادوستی و پیروی از اروپاییان در هر كاری و هر چیزی» كه ما آن را «اروپاییگری» نامیدیم ، بسیار بالا گرفته بلكه باندازهی دیوانگی رسیده بود. ایرانیان هرچه از اروپاییان میدیدند و یا میشنیدند آن را نیك شمارده پیروی مینمودند و پیشرفت یا بهتری را جز همان پیروی نمیدانستند.
یكی از چیزهایی كه از اروپا بایران رسیده و رواج بیاندازه گرفته بود رمانخوانی و رماننویسی میبود (كه اندازهی رواج آن و چگونگی دلبستگی مردم بآن در گفتارهای این كتاب نشان داده شده) ، و ما چون بر آن بودیم كه در راهی كه میخواستیم آغاز كنیم ، در گامهای نخست آن با اروپاییگری بجنگیم و براندازیم ، از اینرو گفتار نخست شمارهی نخست مهنامه را زیر نام «رمان» نوشتیم و دنبالهی آن را در شمارهی دوم آوردیم (همان گفتاری كه در این كتاب آورده شده).
این گفتار هیاهویی در میانهی رماننویسان و رمانفروشان و رمانخوانان پدید آورد. زیرا رمان بخشی از «ادبیات» اروپا شمرده میشد ، و مردم نادان این سرزمین چنین میپنداشتند كه با گرفتن آن از اروپاییان گامهایی در راه «شهریگری» (یا تمدن) برداشتهاند. میپنداشتند كه با رماننویسی به «تهذیب اخلاق جامعه» خواهند كوشید و «بدردهای اجتماع» خود چاره خواهند كرد. اینبود از آن گفتار كه در نكوهش رمان بود سخت رنجیدند ، و از اینكه من به آناتول فرانس فرانسهای كه او را یك نویسندهی دانشمند بزرگی میپنداشتند تاخته بودم افسرده گردیدند ، و یك زنی بنام «فاطمه خانم سیاح» كه سالها در اروپا بسر داده بود ، با آه و افسوس بسیار گفتارهایی در روزنامهی ایران نوشت. این حال آن روز میبود.
ولی خدا را سپاس كه اكنون پس از ده سال همان گفتارها ، از سوی یك دسته از جوانان باخرد و ارجمند به رویهی [=صورتِ] كتاب بچاپ رسیده دوباره درمیان مردم پراكنده میشود. خدا را سپاس كه امروز جوانان بجای رماننویسی و رمانخوانی به «رمانسوزانی» میكوشند.
چنانكه خوانندگان میبینند در آخر «گفتگو با خانم سیاح» پیشبینی شده كه یك روز بیاید و كسانی برمانسوزانی برخیزند. خدا را سپاس كه این پیشبینی بجا درآمده است. در دیماه گذشته كه یاران ما در تهران و اهواز و تبریز و مراغه و ارومی و كاشمر جشن كتابسوزان برپا گردانیدند ، بیش از همه كتابهای رمان بآتش انداخته شد ، و بسیاری از آنها رمانهایی بود كه نویسندگان خود میآوردند و بخورد آتش میدادند. در سال گذشته یكی از یاران ما در تبریز چند تن از شاگردان دبیرستان را دید كه رمانهایی از بازار خریده و در دست خود میآورند ، و جلو آنان را گرفته از زیان رمان بسخن پرداخت ، و چون آنان را از كرده پشیمان یافت بهای آنها را از جیب خود پرداخته از دستشان گرفت و در برابر چشمشان پاره پاره گردانیده دور ریخت ، و از آنان پیمان گرفت كه دیگر گرد رمانخوانی نگردند. خدا را سپاس كه این نمونهی روشنی را از هَنایِش[=اثر] آمیغها[=حقایق] نمایان میبینیم.
گاهی كسانی ، در بیرون بنام دلسوزی و همدردی و از درون برای سرزنش و كینهجویی چنین میگویند : «با آن گفتارهایی كه شما نوشتید باز هم كسانی رمان مینویسند. پیاپی رمان چاپ میشود».
ولی باید دانست این سخن جز از روی نافهمی نیست. زیرا روزی كه ما بنوشتن گفتارها برخاستیم رمان یك چیز ستوده و سودمندی شمرده میشد و هر كسی از نیكان و بدان بآن رو میآوردند.
پس از گفتارهای ما ، نیكان از رماننویسی و رمانخوانی روی گردانیدند و اكنون اگر كسانی رمان مینویسند و بچاپ میرسانند جز برخی هوسبازانی یا سودجویانی نیستند ، و ما هیچگاه امید نمیداشتیم كه گفتههای ما در اینان نیز خواهد هنایید.
ما در كار خود بیناییم و بارها نوشتهایم كه مردمان بدو گروهند : یكی آنان كه پاكدل و بخردند و اینان درپی آمیغها میباشند ، و دیگری آنان كه خردها و روانهاشان بسیار ناتوانست و جز درپی هوسبازی و سودجویی نمیباشند. نیز بارها نوشتهایم كه ما در گامهای نخست كارمان با آن پاكدرونان و بخردانست ولی خواهد رسید آن روزی كه به نابخردان و ناپاكان بپردازیم و پیداست كه باید چه رفتاری با آن دلیلنافهمان و سخنناشنوایان پیش گیریم.
دفتر پرچم
.
✴️ چرا صوفیگری؟
ما بيش از همه با خردها كار داريم و همیكوشيم كه آنها را بتكان آوريم و چون صوفيگری گذشته از آنكه آيين زندگانی و رفتار و كردار شرقيان را آلوده نموده آسيبهايی نيز بر خردها رسانيده و اين آسيبها چون از روبرو (مستقيم) نبوده با از ميان رفتن صوفيگری و صوفيان برداشته نمیشود اينست ناگزيريم از پايه و بنيادِ صوفيگری گفتگو بميان آورده بآن آسيب خردها چاره بينديشيم. بعبارت بهتر بايد همهی بيخرديهای صوفيان را هرچه گشادهتر و روشنتر نشان بدهيم تا خردها بجای خود بازآيد.
🔸🔸🔸
صوفیگری در کتاب زَندیده[شرح] شده و آنچه دربارهی بیپایی و زیانمندی آن گفتنیست گفته شده. آنچه در این دیباچه میباید بازنماییم چند چیز است :
نخست ، کسانی میگویند : «صوفیان گروه اندکی هستند که در اینجا و آنجا پراکندهاند و درخور آن نیستند که کسی بایشان پردازد».
ولی این سخن بسیار خامست. زیرا صوفیان اندک نیستند و بسیارند و اکنون در ایران ، در چند شهر ـ از تهران و مراغه و گُناباد و مشهد و شیراز و دیگر جاها ـ دستگاه میدارند. صوفیان تنها آن درویشان تاجنمدی گیسودار و آن گُلِمولاهای چرکآلود و دریوزهگرد که تبری و کَشکولی بدست میگیرند نیستند. هزارها دیگران هستند که بیتاج و گیسو ، و بیتبر و کشکول درویشند و مغزهاشان آكنده از بدآموزیهای صوفیگریست.
درمیان کارمندان دولت و سران ادارهها ، شما کسان بسیاری را توانید یافت که درویشند و هر یکی خود را از پیروان فلان مستعلیشاه و بَهمان عاشقعلیشاه میشمارد. در پشت میز سررشتهداری توده نشسته و اندیشههایی که در مغزش جا گرفته اینهاست : «ای بابا ، این دنیا چندروزه است. نیک یا بد خواهد گذشت ، بزرگان سر بدنیا فرود نیاوردهاند ...» (این نیز بگذرد یاهو).
آنگاه صوفیگری بدآموزیهایش تنها درمیان صوفیان نبوده ، زیانش تنها بصوفیان نیست. چنانکه در کتاب گفتهایم ، این گمراهی به هر سو ریشه دوانیده و بیشتر مردم آلودهی بدآموزیهای صوفیگریند ، بیآنکه صوفی باشند و بیآنکه خودشان بدانند.
از آنسو کتابها آلودهی این بدآموزیهاست. گذشته از آنکه صوفیان هزارها کتاب ، بشعر یا به نثر ، از خود بیادگار گزاردهاند که در دست مردست و در خانههاست ، شاعران و اندرزسرایان ما همه از صوفیگری سود جستهاند. شاعران که درپی «مضمون» میگشتهاند ، بدآموزیهای صوفیان گنجی بازیافته برای آنان بوده. همین حال را داشتهاند اندرزسرایان و پیشوایان. کتابهایی که در زمینهی «اخلاق» به عربی یا به فارسی نوشته شده ، همه از آن سرچشمه آب خورده. یک جمله بگویم : این گمراهی کهن ، زهر خود را در کالبد تودهها ، به هر سو دوانیده است.
گذشته از همهی اینها ، صوفیگری در جهان سیاست یکی از افزارهاست. از سالهاست دیده میشود که شرقشناسان از اروپا و وزارت فرهنگ از ایران ، دست بهم برواج آن میافزایند. «تذکرةالاولیاء» شیخ عطار از «ثلث مرحوم گیب» [1] در اروپا چاپ شده به ایران فرستاده میشود ، مثنوی مولوی و غزلیات و شعرهای او چاپ یافته پراکنده میگردد. وزارت فرهنگ ایران صوفیگری را درسی در دانشسرا میگرداند و سالانه پولهایی در راه چاپ کتابهای صوفیان بیرون میریزد.
اینها چیزهاییست که نباید نادیده گرفت و آسیب و زیان صوفیگری را کوچک شمرد. خردهگیران از اینها ناآگاهند.
(بخشی از دیباچهی کتاب صوفیگری)
[1] : خواست «اوقاف گيب» (E.J.W. Gibb Memorial Trust) است که گیب نامی از شرقشناسان انگلیس پیش از مرگ وصیت کرده بود که بخشی از(یا همهی) ارثش را بکار چاپ کتابهای عربی و ترکی اندازند. ادوارد براون ، پرفسورِ نامی در زمانی که ریاست آن اوقاف را داشت کتابهای کهن فارسی را نیز بآن فهرست افزود و کتابهای بازمانده از زمان مغول را پیاپی چاپ کرده به ایرانیان ارمغان کردند. براي شرح بيشتر نگاه كنيد به كتاب «در پيرامون ادبيات». (کوشاد تلگرام)
ما بيش از همه با خردها كار داريم و همیكوشيم كه آنها را بتكان آوريم و چون صوفيگری گذشته از آنكه آيين زندگانی و رفتار و كردار شرقيان را آلوده نموده آسيبهايی نيز بر خردها رسانيده و اين آسيبها چون از روبرو (مستقيم) نبوده با از ميان رفتن صوفيگری و صوفيان برداشته نمیشود اينست ناگزيريم از پايه و بنيادِ صوفيگری گفتگو بميان آورده بآن آسيب خردها چاره بينديشيم. بعبارت بهتر بايد همهی بيخرديهای صوفيان را هرچه گشادهتر و روشنتر نشان بدهيم تا خردها بجای خود بازآيد.
🔸🔸🔸
صوفیگری در کتاب زَندیده[شرح] شده و آنچه دربارهی بیپایی و زیانمندی آن گفتنیست گفته شده. آنچه در این دیباچه میباید بازنماییم چند چیز است :
نخست ، کسانی میگویند : «صوفیان گروه اندکی هستند که در اینجا و آنجا پراکندهاند و درخور آن نیستند که کسی بایشان پردازد».
ولی این سخن بسیار خامست. زیرا صوفیان اندک نیستند و بسیارند و اکنون در ایران ، در چند شهر ـ از تهران و مراغه و گُناباد و مشهد و شیراز و دیگر جاها ـ دستگاه میدارند. صوفیان تنها آن درویشان تاجنمدی گیسودار و آن گُلِمولاهای چرکآلود و دریوزهگرد که تبری و کَشکولی بدست میگیرند نیستند. هزارها دیگران هستند که بیتاج و گیسو ، و بیتبر و کشکول درویشند و مغزهاشان آكنده از بدآموزیهای صوفیگریست.
درمیان کارمندان دولت و سران ادارهها ، شما کسان بسیاری را توانید یافت که درویشند و هر یکی خود را از پیروان فلان مستعلیشاه و بَهمان عاشقعلیشاه میشمارد. در پشت میز سررشتهداری توده نشسته و اندیشههایی که در مغزش جا گرفته اینهاست : «ای بابا ، این دنیا چندروزه است. نیک یا بد خواهد گذشت ، بزرگان سر بدنیا فرود نیاوردهاند ...» (این نیز بگذرد یاهو).
آنگاه صوفیگری بدآموزیهایش تنها درمیان صوفیان نبوده ، زیانش تنها بصوفیان نیست. چنانکه در کتاب گفتهایم ، این گمراهی به هر سو ریشه دوانیده و بیشتر مردم آلودهی بدآموزیهای صوفیگریند ، بیآنکه صوفی باشند و بیآنکه خودشان بدانند.
از آنسو کتابها آلودهی این بدآموزیهاست. گذشته از آنکه صوفیان هزارها کتاب ، بشعر یا به نثر ، از خود بیادگار گزاردهاند که در دست مردست و در خانههاست ، شاعران و اندرزسرایان ما همه از صوفیگری سود جستهاند. شاعران که درپی «مضمون» میگشتهاند ، بدآموزیهای صوفیان گنجی بازیافته برای آنان بوده. همین حال را داشتهاند اندرزسرایان و پیشوایان. کتابهایی که در زمینهی «اخلاق» به عربی یا به فارسی نوشته شده ، همه از آن سرچشمه آب خورده. یک جمله بگویم : این گمراهی کهن ، زهر خود را در کالبد تودهها ، به هر سو دوانیده است.
گذشته از همهی اینها ، صوفیگری در جهان سیاست یکی از افزارهاست. از سالهاست دیده میشود که شرقشناسان از اروپا و وزارت فرهنگ از ایران ، دست بهم برواج آن میافزایند. «تذکرةالاولیاء» شیخ عطار از «ثلث مرحوم گیب» [1] در اروپا چاپ شده به ایران فرستاده میشود ، مثنوی مولوی و غزلیات و شعرهای او چاپ یافته پراکنده میگردد. وزارت فرهنگ ایران صوفیگری را درسی در دانشسرا میگرداند و سالانه پولهایی در راه چاپ کتابهای صوفیان بیرون میریزد.
اینها چیزهاییست که نباید نادیده گرفت و آسیب و زیان صوفیگری را کوچک شمرد. خردهگیران از اینها ناآگاهند.
(بخشی از دیباچهی کتاب صوفیگری)
[1] : خواست «اوقاف گيب» (E.J.W. Gibb Memorial Trust) است که گیب نامی از شرقشناسان انگلیس پیش از مرگ وصیت کرده بود که بخشی از(یا همهی) ارثش را بکار چاپ کتابهای عربی و ترکی اندازند. ادوارد براون ، پرفسورِ نامی در زمانی که ریاست آن اوقاف را داشت کتابهای کهن فارسی را نیز بآن فهرست افزود و کتابهای بازمانده از زمان مغول را پیاپی چاپ کرده به ایرانیان ارمغان کردند. براي شرح بيشتر نگاه كنيد به كتاب «در پيرامون ادبيات». (کوشاد تلگرام)
🔶 حسن کتاب حافظش را میسوزاند
🔸 تکهی یک از نه
[سال 1324 است] در یکی از راهروهای وزارت فرهنگ عدهای از مستخدمین دور هم نشسته با هم صحبتهای زیادی میکنند که اینک گفتگوشان را در اینجا میآوریم :
حسن : چند روز به آخر برج داریم؟ مثل اینکه این برج دیر میگذرد؟.
علی : چیزی نمانده پانزده روز بیشتر نداریم امروز پانزدهم برج است.
حسن : چه برجی است؟ از بس که زندگی ما را تحت فشار گذاشته دیگر فکرمان هم درست کار نمیکند ، نمیدانیم برج کی میآید ، کی میرود! چند ماه به عید داریم؟!.
علی : به نظرم ماه آذر است چیزی دیگر به عید نداریم ، آذر ، دی ، بهمن ، اسفند (در حالی که با انگشت حساب میکرد) ، امروز که پانزدهم برج است ، بله ، سه ماه و نیم دیگر به عید مانده. راستی حالا که صحبت دیماه شد یک موضوع به خاطرم آمد که حالا هرچه فکر میکنم میبینم عجب کار احمقانهای بوده که میخواستم بکنم ، خدا را شکر که نکردم!
اسماعیل : چه موضوعی؟!.
حسن : بفرمایید
علی : پارسال همین موقع یک شب منزل حاجی ... روضهخوانی بود ، من هم آنجا بودم یکی از روضهخوانها هنگامی که روضهاش تمام شد یک صحبتهایی کرد و گفت « یک نفر پیدا شده است به اسم کسروی که یک حرفهایی میزند و روز اول دیماه هم قرآن و بعضی از کتابها را از جمله کتاب سعدی و حافظ و خیام و مولوی و سایر شعرا را که مفاخر ملی ما میباشند در آتش ریخته میسوزانند حالا کتابها جهنم ، قرآن را هم میسوزانند ، آخر کتاب خدا را دیگر چرا؟ دین از بین رفته است ، و ما بیغیرتها نشستهایم و تماشا میکنیم ، آن وقت عمامهی خود را از سرش بلند کرده بر زمین زده و با حالت عصبانی گفت : تو را به خدا این هم مسلمانیست ، این هم دینداری است ، جلو چشم ما کتاب آسمانی ما را بسوزانند ما ساکت بنشینیم ، ای بیهمتها آن وقت توقع دارید که خداوند شما را به بهشت ببرد و گناهان شما را بیامرزد ، برای شما بلا نازل نکند. در این موقع از منبر پایین آمده و در گوشهای از مجلس قرار گرفت ، بعضی از بازاریها و مردم که من هم جزو آنها بودم در اثر این گفتهها نسبت به کسروی و پیروانش خشمناک شدیم ، دور حاجیآقا را گرفتیم گفتیم از شما گفتن از ما عمل کردن ، آقا هم گفت چون روز اول دیماه در منزل خود کسروی اینها قرآن میسوزانند ما باید آن روز به آنها حمله کرده و آنها را از بین ببریم ، یکی از بازاریها گفت : جواب دولت را چه بدهیم ، آقا گفت : جوابش با من. قبلاً هم من پیغامی به آنها خواهم فرستاد شاید از این عمل خود صرف نظر کرده و از عقیدهشان دست بردارند و الا همان کار را خواهیم کرد. با هم یکدل و یکزبان عهد کردیم که به دستور آن رفتار کنیم ، و بنا شد برای اینکه ما خود را آماده کنیم بعدازظهرها دو روز به دو روز به آقا سر بزنیم و دستور بگیریم ، خلاصه ما سه چهار مرتبه به آقا سر زدیم و او هم دستورهایی داد ، اما یک روز که به منزل او رفتم دیدم که حاجیآقا مثل اینکه منصرف شده ، پس از اینکه از اطرافیانش تحقیق کردم معلوم شد که کسروی و دار و دستهاش هم خود را برای دفاع آماده کرده و در جواب پیغام ما هم گفته بودند : « ما برای پذیرایی حاضریم و خوراکهای سرد و گرم ، ایرانی و فرنگی برایتان آماده گردانیدهایم». خلاصه آن طوری که آقا فکر میکرد تعدادشان یکی دو تا نبود او اشتباه کرده بود ، خدا را شکر که آقا ترسید و الا ما هم بیخودی میرفتیم آنجا چند نفر از ما کشته میشد و چند نفر هم از آنها ، تازه آخر سر هم ، گناهها گردن ما میافتاد و ما را به زندان میبردند برای آنکه ما به آنها حمله کرده بودیم. آن وقت آقا هم در بیرون به ریش ما میخندید ، زن و بچهمان در بیرون و خودمان هم در زندان ، در این سالهای گرانی بایستی گرسنگی بخوریم.
.
🔸 تکهی یک از نه
[سال 1324 است] در یکی از راهروهای وزارت فرهنگ عدهای از مستخدمین دور هم نشسته با هم صحبتهای زیادی میکنند که اینک گفتگوشان را در اینجا میآوریم :
حسن : چند روز به آخر برج داریم؟ مثل اینکه این برج دیر میگذرد؟.
علی : چیزی نمانده پانزده روز بیشتر نداریم امروز پانزدهم برج است.
حسن : چه برجی است؟ از بس که زندگی ما را تحت فشار گذاشته دیگر فکرمان هم درست کار نمیکند ، نمیدانیم برج کی میآید ، کی میرود! چند ماه به عید داریم؟!.
علی : به نظرم ماه آذر است چیزی دیگر به عید نداریم ، آذر ، دی ، بهمن ، اسفند (در حالی که با انگشت حساب میکرد) ، امروز که پانزدهم برج است ، بله ، سه ماه و نیم دیگر به عید مانده. راستی حالا که صحبت دیماه شد یک موضوع به خاطرم آمد که حالا هرچه فکر میکنم میبینم عجب کار احمقانهای بوده که میخواستم بکنم ، خدا را شکر که نکردم!
اسماعیل : چه موضوعی؟!.
حسن : بفرمایید
علی : پارسال همین موقع یک شب منزل حاجی ... روضهخوانی بود ، من هم آنجا بودم یکی از روضهخوانها هنگامی که روضهاش تمام شد یک صحبتهایی کرد و گفت « یک نفر پیدا شده است به اسم کسروی که یک حرفهایی میزند و روز اول دیماه هم قرآن و بعضی از کتابها را از جمله کتاب سعدی و حافظ و خیام و مولوی و سایر شعرا را که مفاخر ملی ما میباشند در آتش ریخته میسوزانند حالا کتابها جهنم ، قرآن را هم میسوزانند ، آخر کتاب خدا را دیگر چرا؟ دین از بین رفته است ، و ما بیغیرتها نشستهایم و تماشا میکنیم ، آن وقت عمامهی خود را از سرش بلند کرده بر زمین زده و با حالت عصبانی گفت : تو را به خدا این هم مسلمانیست ، این هم دینداری است ، جلو چشم ما کتاب آسمانی ما را بسوزانند ما ساکت بنشینیم ، ای بیهمتها آن وقت توقع دارید که خداوند شما را به بهشت ببرد و گناهان شما را بیامرزد ، برای شما بلا نازل نکند. در این موقع از منبر پایین آمده و در گوشهای از مجلس قرار گرفت ، بعضی از بازاریها و مردم که من هم جزو آنها بودم در اثر این گفتهها نسبت به کسروی و پیروانش خشمناک شدیم ، دور حاجیآقا را گرفتیم گفتیم از شما گفتن از ما عمل کردن ، آقا هم گفت چون روز اول دیماه در منزل خود کسروی اینها قرآن میسوزانند ما باید آن روز به آنها حمله کرده و آنها را از بین ببریم ، یکی از بازاریها گفت : جواب دولت را چه بدهیم ، آقا گفت : جوابش با من. قبلاً هم من پیغامی به آنها خواهم فرستاد شاید از این عمل خود صرف نظر کرده و از عقیدهشان دست بردارند و الا همان کار را خواهیم کرد. با هم یکدل و یکزبان عهد کردیم که به دستور آن رفتار کنیم ، و بنا شد برای اینکه ما خود را آماده کنیم بعدازظهرها دو روز به دو روز به آقا سر بزنیم و دستور بگیریم ، خلاصه ما سه چهار مرتبه به آقا سر زدیم و او هم دستورهایی داد ، اما یک روز که به منزل او رفتم دیدم که حاجیآقا مثل اینکه منصرف شده ، پس از اینکه از اطرافیانش تحقیق کردم معلوم شد که کسروی و دار و دستهاش هم خود را برای دفاع آماده کرده و در جواب پیغام ما هم گفته بودند : « ما برای پذیرایی حاضریم و خوراکهای سرد و گرم ، ایرانی و فرنگی برایتان آماده گردانیدهایم». خلاصه آن طوری که آقا فکر میکرد تعدادشان یکی دو تا نبود او اشتباه کرده بود ، خدا را شکر که آقا ترسید و الا ما هم بیخودی میرفتیم آنجا چند نفر از ما کشته میشد و چند نفر هم از آنها ، تازه آخر سر هم ، گناهها گردن ما میافتاد و ما را به زندان میبردند برای آنکه ما به آنها حمله کرده بودیم. آن وقت آقا هم در بیرون به ریش ما میخندید ، زن و بچهمان در بیرون و خودمان هم در زندان ، در این سالهای گرانی بایستی گرسنگی بخوریم.
.
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)
🔸 خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟.. (تکهی دو از سه)
کوتاهسخن آنکه خراباتیان یک مقدمهای میچینند و یک نتیجهای بر آن بار میکنند. میگویند : اینجهان هیچ و پوچست ، نه آغازش پیدا و نه انجامش هویداست ، ما نمیدانیم از کجا آمدهایم و بکجا خواهیم رفت و خود بهر چه آمدهایم :
معلوم نشد که در طربخانهی خاک
نقاش ازل بهر چه آراست مرا
و آنگاه از این گفتههای خود نتیجه گرفته میگویند : پس باید نه در اندیشهی آینده بود و نه پروای گذشته کرد ، نه دل بچیزی بست و نه درپی کوشش و جستجو بود :
چون نیست حقیقت و یقین اندر دسـت
نتوان بامید شک همه عمر نشست
زندگانی آدمی همان دمیست که در آنست. باید آن را غنیمت شمرد و بخوشی گذرانید ، و اگر اندوهی رو آورد چارهی آن را با باده و چنگ و چغانه کرد :
در دل نتوان درخت اندوه نشاند
می باید خورد و کام دل باید راند
خرد و اندیشه راه بجایی نمیبرد و جز مایهی اندوه و غم نمیگردد. باید با مستی آنها را از خود دور گردانید :
بهای بادهی چون لعل چیست؟ جوهر عقل
بیا که سود کسی برد کین تجارت کرد
اینست فشارهی سخنان آنها. اینست معنی خراباتیگری. اینها گویا از زمان سلجوقیان پیدا شدهاند و یکی از پیشروان بنام آنها خیام نیشابوری بوده. اما بیپایی این سخنان ـ ما میگوییم : آن مقدمه و این نتیجه هر دو غلطست. نه آن مقدمه راست است و نه بر فرض راستی این نتیجه از آن برمیآید ، و اینک از یکایک آنها جداگانه سخن میرانیم :
این بسیار نادانیست که کسی این جهان را هیچ و پوچ پندارد. اینجهان پر از سامان[=نظم] و آراستگیست ، پر از شگفتیهاست. با یک زبان ساده و آسانی میرساند که از روی یک دانش و بینش آفریده شده و از روی یک دانش و بینش میگردد ، میرساند که یک مقصودی از آن درمیانست.
امروز این دانشها که هست ـ از ستارهشناسی و فیزیک و شیمی و جغرافی و پزشکی و ریاضیات و تاریخ و مانند اینها ـ در واقع هر یکی برای نشان دادن یک رشتهی دیگری از سامانها و رازهای اینجهان میباشد. شما تنها ستارهشناسی را بگیرید و ببینید چه اسراری را برای شما روشن میگرداند : ملیونها و صدملیونها کرهها در این فضای بیپایان پراکنده است ، با آنهمه دوری و پراکندگی از همدیگر همیشه با یک سامان و آراستگی باهم در کشش و کوشش (تجاذب و تدافع) میباشند.
هزارها راز ، هزارها شگفتی ، هزارها سامان ، در پیش چشم است و هر بینندهای را ناگزیر میسازد که در برابر این دستگاه بفروتنی گراید و زبان بستایش و نیایش باز کند ، و این تنها خراباتی شوریدهمغزِ خیرهسر است که بدمستانه فریاد میکشد :
ای بیخبر این طاق مجسم هیچسـت
این گنبد و نُه رواق ارقم هیچست
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست
هزار بار من این نکته کردهام تحقیق
خدا این جهان را بهر آسایش جهانیان آفریده و راه آن را نیز گشاده گردانیده ، و این خودِ مردمانند که از آن برکناری مینمایند و هر ایرادی که هست بخود جهانیانست. اینها سخنانیست که ما در جای خود روشن گردانیدهایم (1) و در اینجا بآنها نمیتوانیم پرداخت. در اینجا دوباره میگوییم : بسیار نادانیست که کسانی اینجهان را هیچ و پوچ شناسند و بدانسان این را خوار دارند. همین نمونهای از نافهمی خراباتیانست.
میآییم بر سر نتیجهای که از این سخنان میگیرند. باید گفت آن نیز غلطست. گرفتم که اینجهان هیچ و پوچست. باز مردمان باید دربند زندگانی خود باشند ، باید گذشته را از یاد نبرند ، اندیشهی آینده کنند ، بیدار و هوشیار باشند ، بکوشند ، آماده ایستند ، خود را از دشمن نگه دارند ، در آرزوی پیشرفت باشند ... یک کلمه باید گفت : باید پروای زندگی کنند و از کوشش و تلاش بازنایستند. اینست آنچه خرد میفرماید. این بسیار غلطست که کسانی ببهانهی آنکه جهان هیچ و پوچست دربند زندگی نباشند. بسیار سبکمغزیست که کسانی بگویند :
خوش باش ندانی ز کجا آمدهای
می خور که ندانی بکجا خواهی رفت
برای آنکه سخنم نیک روشن گردد یک مثلی یاد میکنم : چنین انگارید خاندانهایی را از یک شهری بیرون رانده در یک شورهزاری جا دادهاند بیآنکه بدانند داستان چه بوده و چه گناهی داشتهاند خود را در یک چنین گرفتاری مییابند و هیچ راهی برای رهایی نمیبینند ـ آیا چه کار باید کنند؟.. آیا دست بهم داده در اندیشهی زندگانی باشند و در همان زمین شوره بکشت و کار پرداخته لوازم زیست تهیه کنند و یا بعنوان اینکه ما چون نمیدانیم بهر چه ما را باین سرزمین آوردهاند ، و آیا چه گناهی از ما سر زده بوده ، آیا اینجا کجاست ، از کوشش خودداری کنند و دم را غنیمت شمرده بتنآسایی پردازند؟.. آیا کدام از این دو کار با خرد سازگار است؟!.. اگر آن کسان بهمین دستاویز از کوشش خودداری نمودند آیا گرفتار سختی و گرسنگی نخواهند گردید؟!..
👇
🔸 خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟.. (تکهی دو از سه)
کوتاهسخن آنکه خراباتیان یک مقدمهای میچینند و یک نتیجهای بر آن بار میکنند. میگویند : اینجهان هیچ و پوچست ، نه آغازش پیدا و نه انجامش هویداست ، ما نمیدانیم از کجا آمدهایم و بکجا خواهیم رفت و خود بهر چه آمدهایم :
معلوم نشد که در طربخانهی خاک
نقاش ازل بهر چه آراست مرا
و آنگاه از این گفتههای خود نتیجه گرفته میگویند : پس باید نه در اندیشهی آینده بود و نه پروای گذشته کرد ، نه دل بچیزی بست و نه درپی کوشش و جستجو بود :
چون نیست حقیقت و یقین اندر دسـت
نتوان بامید شک همه عمر نشست
زندگانی آدمی همان دمیست که در آنست. باید آن را غنیمت شمرد و بخوشی گذرانید ، و اگر اندوهی رو آورد چارهی آن را با باده و چنگ و چغانه کرد :
در دل نتوان درخت اندوه نشاند
می باید خورد و کام دل باید راند
خرد و اندیشه راه بجایی نمیبرد و جز مایهی اندوه و غم نمیگردد. باید با مستی آنها را از خود دور گردانید :
بهای بادهی چون لعل چیست؟ جوهر عقل
بیا که سود کسی برد کین تجارت کرد
اینست فشارهی سخنان آنها. اینست معنی خراباتیگری. اینها گویا از زمان سلجوقیان پیدا شدهاند و یکی از پیشروان بنام آنها خیام نیشابوری بوده. اما بیپایی این سخنان ـ ما میگوییم : آن مقدمه و این نتیجه هر دو غلطست. نه آن مقدمه راست است و نه بر فرض راستی این نتیجه از آن برمیآید ، و اینک از یکایک آنها جداگانه سخن میرانیم :
این بسیار نادانیست که کسی این جهان را هیچ و پوچ پندارد. اینجهان پر از سامان[=نظم] و آراستگیست ، پر از شگفتیهاست. با یک زبان ساده و آسانی میرساند که از روی یک دانش و بینش آفریده شده و از روی یک دانش و بینش میگردد ، میرساند که یک مقصودی از آن درمیانست.
امروز این دانشها که هست ـ از ستارهشناسی و فیزیک و شیمی و جغرافی و پزشکی و ریاضیات و تاریخ و مانند اینها ـ در واقع هر یکی برای نشان دادن یک رشتهی دیگری از سامانها و رازهای اینجهان میباشد. شما تنها ستارهشناسی را بگیرید و ببینید چه اسراری را برای شما روشن میگرداند : ملیونها و صدملیونها کرهها در این فضای بیپایان پراکنده است ، با آنهمه دوری و پراکندگی از همدیگر همیشه با یک سامان و آراستگی باهم در کشش و کوشش (تجاذب و تدافع) میباشند.
هزارها راز ، هزارها شگفتی ، هزارها سامان ، در پیش چشم است و هر بینندهای را ناگزیر میسازد که در برابر این دستگاه بفروتنی گراید و زبان بستایش و نیایش باز کند ، و این تنها خراباتی شوریدهمغزِ خیرهسر است که بدمستانه فریاد میکشد :
ای بیخبر این طاق مجسم هیچسـت
این گنبد و نُه رواق ارقم هیچست
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست
هزار بار من این نکته کردهام تحقیق
خدا این جهان را بهر آسایش جهانیان آفریده و راه آن را نیز گشاده گردانیده ، و این خودِ مردمانند که از آن برکناری مینمایند و هر ایرادی که هست بخود جهانیانست. اینها سخنانیست که ما در جای خود روشن گردانیدهایم (1) و در اینجا بآنها نمیتوانیم پرداخت. در اینجا دوباره میگوییم : بسیار نادانیست که کسانی اینجهان را هیچ و پوچ شناسند و بدانسان این را خوار دارند. همین نمونهای از نافهمی خراباتیانست.
میآییم بر سر نتیجهای که از این سخنان میگیرند. باید گفت آن نیز غلطست. گرفتم که اینجهان هیچ و پوچست. باز مردمان باید دربند زندگانی خود باشند ، باید گذشته را از یاد نبرند ، اندیشهی آینده کنند ، بیدار و هوشیار باشند ، بکوشند ، آماده ایستند ، خود را از دشمن نگه دارند ، در آرزوی پیشرفت باشند ... یک کلمه باید گفت : باید پروای زندگی کنند و از کوشش و تلاش بازنایستند. اینست آنچه خرد میفرماید. این بسیار غلطست که کسانی ببهانهی آنکه جهان هیچ و پوچست دربند زندگی نباشند. بسیار سبکمغزیست که کسانی بگویند :
خوش باش ندانی ز کجا آمدهای
می خور که ندانی بکجا خواهی رفت
برای آنکه سخنم نیک روشن گردد یک مثلی یاد میکنم : چنین انگارید خاندانهایی را از یک شهری بیرون رانده در یک شورهزاری جا دادهاند بیآنکه بدانند داستان چه بوده و چه گناهی داشتهاند خود را در یک چنین گرفتاری مییابند و هیچ راهی برای رهایی نمیبینند ـ آیا چه کار باید کنند؟.. آیا دست بهم داده در اندیشهی زندگانی باشند و در همان زمین شوره بکشت و کار پرداخته لوازم زیست تهیه کنند و یا بعنوان اینکه ما چون نمیدانیم بهر چه ما را باین سرزمین آوردهاند ، و آیا چه گناهی از ما سر زده بوده ، آیا اینجا کجاست ، از کوشش خودداری کنند و دم را غنیمت شمرده بتنآسایی پردازند؟.. آیا کدام از این دو کار با خرد سازگار است؟!.. اگر آن کسان بهمین دستاویز از کوشش خودداری نمودند آیا گرفتار سختی و گرسنگی نخواهند گردید؟!..
👇