پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 در پیرامون رمان

احمد کسروی

🔸 (تکه‌ی یک از پانزده)


چرا دانا دروغ پردازد یا بخواندن دروغ عمر خود را تباه سازد؟!

از عادتهایی که از اروپا نزد ما آمده یکی هم رماننویسی و رمانخوانی است. تا دیرزمانی رمانها بزبانهای اروپایی می‌آمد و کسانی که آشنای آن زبانها بودند میخواندند. سپس دوره‌ی ترجمه رسید و رمانهایی بزبان عربی یا فارسی یا بدیگر زبانهای شرقی ترجمه گردید. سپس هم رماننویسانی از خود شرقیان در هر کجا پدید آمدند.

اکنون هم رمانها بزبانهای اروپایی در همه جا پراکنده است. هم ترجمه‌های فراوانی از آنها چاپ یافته و می‌یابد و هم کسان بسیاری برماننویسی یا بعبارت بهتر بدروغ‌پردازی و افسانه‌بافی برخاسته‌اند.

هر روزنامه‌ای که بدست میگیری رمانی را در پاورقی خود دارد و چه‌بسا که ستونهای دیگر خود را نیز با رمان پر میکند. بِهر کتابخانه‌ای که میروی بیش از هر کتابی رمان در قفسه‌ها چیده است. فهرستهایی که کتابخانهای مصر و سوریا چاپ کرده می‌فرستند قسمت رمان آن بیشتر از دیگر قسمتهاست. مرا حیرت گرفت هنگامی که در جایی همچون لاهیجان کتابخانه‌ای دیدم و سراسر کتابهای آن را جز رمانهای چاپ شده در تهران نیافتم. تو گویی در ایران مؤلفی جز رماننویس نبوده و این سرزمین از قرنها کانون افسانه‌بافان و دروغ‌پردازان بوده است!

اروپاییان سودهایی را برای رمان می‌شمارند بلکه مدعی‌اند که میتوان از این راه مردم را بر پاکدلی و درستکاری برانگیخته اخلاق آنان را تصفیه نمود. میگویند : «رمان آئینه‌ایست که عیب مردم را روبرو گفته ایشان را ببدیهای خود آشنا میگرداند». «رمان چون شیرین است و هر کسی آن را میخواند در این میان میتوان هر گونه پند و اندرزی را بگوش مردم کشید».

در اروپا رماننویسان شهرت بسیار دارند و رماننگاری خود شاخه‌ای از ادبیات آنجاست و چنانکه عادت اروپاییان است که برای هر کاری درس و مدرسه برپا میکنند رماننویسی را نیز در مدرسه‌ها بشاگردان یاد میدهند.

با همه‌ی اینها من رمان را کار بیهوده می‌دانم و نوشتن و خواندن آن را جز تباه ساختن عمر نمی‌شمارم. من افسوس دارم که بیهوده‌کاریهای غرب باین آسانی در شرق رواج می‌یابد و در اندک زمانی بهمه جا میرسد. اروپا هرچه میگوید بگوید و هرچه میکند بکند. برای نیک و بد هر چیز باید سود و زیان آن را در ترازوی خرد سنجید و از رمان ما جز زیان نتیجه‌ی دیگری سراغ نداریم.

بگویند که مقصود از رمان چیست؟ اگر مقصود افسانه‌بافی است و کسانی میخواهند افسانه‌هایی بافته و بدست مردم داده آنان را سرگرم دارند باید گفت که افسانه شایسته‌ی بچگان است نه سزاوار مردان. آدمی تا خردسال است از نقل و افسانه لذت می‌برد. ولی چون بزرگ شده بسال مردی و خردمندی رسید دیگر سر بافسانه فرونمی‌آورد و از شنیدن و خواندن آن نفرت می‌نماید. مگر کوتاهخردانی[ناقص‌العقل] که در پنجاه‌سالگی نیز کودک‌اند و در پای معرکه‌ی درویشان نشسته گوش بافسانه‌های ایشان میدهند.


.
در پیرامون خرد.pdf
524.4 KB
🔶 در پیرامون خرد

🖌 احمد کسروی

زمینه : اجتماعی

🔹 معنی راست خِرد و پاسخ به خُرده‌ها
🔶 حسن کتاب حافظش را می‌سوزاند

🔸 تکه‌ی دو از نه


حسن : اگر آنها قرآن بسوزانند البته که قتلشان واجب است.

علی : پارسال همین موقع من هم همین حرفها را می‌زدم و خیلی هم از تو پافشارتر بودم.

اسماعیل : راستی حالا اینها قرآن می‌سوزانند یا نه؟!.

یکی از مستخدمین بنام تقی که تا به حال ساکت ایستاده بود گفت :

والله یکی از حوزه‌های آنها نزدیک منزل ماست و من گاهی از شبها که بیکارم چون با صاحبخانه آشنا هستم می‌روم آنجا و تا اندازه‌ای از حرفهاشان سر در آورده‌ام ، از قضا چند شب پیش که آنجا بودم صحبت از کتاب سوزاندن شد. اگر حالا اجازه بدهید من برای شما می‌گویم : اولاً آنها قرآن نمی‌سوزانند ولی کتابهای زیادی می‌سوزانند که آن شب صحبت از علت سوزاندن آنها می‌کردند.

حسن : یک چیزی هست که مردم این حرفها را می‌زنند. بیخود که نیست!.

تقی : خدا به ما عقل داده که فکر کنیم و بد و خوب و دروغ و راست را از هم سوا کنیم ، یک چیزی هست که گاهی برای خودمان هم اتفاق می‌افتد ، وقتی که با یک نفر دشمن می‌شویم و زورمان هم نمی‌رسد به او کاری کنیم ، پشت سرش دروغهایی به او نسبت می‌دهیم تا مردم هم نسبت به او بدبین بشوند و دشمنش بدارند ، حالا حکایت این آخوندها هم با کسروی همین طور است.

اسماعیل : آخر آخوندها یا روضه‌خوانها چه پدرکشتگی با کسروی دارند که این همه دروغ پشت سرش بگویند؟!.

تقی : اگر الان ما را از این اداره بیرون کنند ما نسبت به آن شخصی که باعث شده چقدر خشمناک می‌شویم و چه حرفهای دروغی پشت سرش می‌زنیم؟ حالا فرض می‌کنیم ما هم آخوند و روضه‌خوانیم می‌رویم بالای منبر چهار کلام عربی که هیچ کس نمی‌فهمد می‌گوییم و چند سطر هم شعر می‌خوانیم ، اگر یک نفر پیدا شود و بگوید : « مردم وقت خودتان را تلف نکنید ، پای منبر این آخوندها نروید ، گریه کردن برای چشم ضرر دارد و خداوند گناهان شما را برای اینکه گریه می‌کنید نخواهد بخشید ، و یا پولی که به آنها می‌دهید برای آسایش خانواده‌تان خرج کنید خانواده‌تان اگر راحت باشند خداوند از شما راضی خواهد بود ، یا از فقیری دستگیری کنید که حقیقتاً بی‌چیز و بیچاره است و آبرو دارد». البته که آخوندها و روضه‌خوانها بدشان می‌آید برای اینکه دکانشان تخته می‌شود و دیگر کسی روضه خوانی نمی‌کند.

علی : راستی هم همین طور است می‌آییم اینجا زحمت میکشیم و حرفهای کلفت و زشت می‌شنویم تازه آخر برج که صد تومان حقوق می‌گیریم آن وقت می‌بریم می‌دهیم به این گردن کلفتها می‌خورند و خودمان تا آخر برج گرسنگی می‌کشیم و بچه‌هامان هم بی‌لباسی.

تقی : بله ، آن وقت است که پشت سرش هزار تا حرف می‌زنند ، یک وقت می‌گویند که ادعای پیغمبری می‌کند ، یک وقت می‌گویند قرآن می‌سوزاند. در صورتی که من در همان منزلی که گاهی اوقات می‌رویم شنیدم که خودشان گفتند ما به قرآن احترام می‌گزاریم ، قرآن نزد ما بزرگست ، و یکی از آنها گفت : پارسال هنگام کتابسوزان یک نفر از یاران ، کتاب انجیل آورده بود که بسوزانیم آقای کسروی کتاب انجیل را کنار گذاشت و گفت این کتاب در نزد ما مقدس است ، این کتاب زمانی راهنمای بشر بوده نباید آن را سوزاند.

علی : تقی راست می‌گوید انسان باید عقل خودش را قاضی قرار بدهد ، ما به هیچ کدامشان کار نداریم ، ولی ببینید کسی که کتاب انجیل را نسوزاند قرآن را می‌سوزاند؟! اگر انجیل کتاب پیغمبر است که قرآن هم هست و حتی قرآن نسبت به انجیل جدیدتر و مردم را بهتر از انجیل راهنمایی می‌کند ، چقدر من پیش وجدانم خوشحالم که پارسال آن کار را نکردم.

اسماعیل : مگر قرآن کتاب پیغمبر نیست ، مگر کتاب دین اسلام نیست پس چرا آنها دین اسلام را رد می‌کنند؟!.


.
✴️ خرافات است یا گمراهی و بدآموزی؟
(تکه‌ی 1 از 4)

🖌 نویساد تلگرام

هنگامی که واژه‌ای در جا یا معنی خود بکار نرود پرده بروی بینش آدمی می‌کشد و مایه‌ی گمراهی می‌گردد.

واژه‌ی «خرافات» یکی از آنهاست. خرافه آن باوریست که بیپا می‌باشد. باوریست که هیچ کدام از خرد ،‌ دانش و تجربه و تاریخ آن را براست نمی‌دارد. مثلاً گفته می‌شود فلان آقا چشمش شور است یا «چشم زخم» می‌زند. این به آن معنیست که (برای مثال) چون او به خانه‌ا‌ی درآمد ، باید بیگمان بود که آسیبی ازو به آن خانه در راهست. اگر بپرسید : از کجا چنین باوری پیدا کردید؟! پاسخهایی مانند اینها خواهید شنید : 1ـ یک بار از ما پول قبضهای برق و گاز و تلفنمان را پرسید. ما هم گفتیم. هرچه می‌گفتیم او می‌گفت : «شانس دارید! ، برای ما بیشتر می‌آید». پس از آن بود که پول قبضهامان خیلی زیاد شد. 2ـ همسایه‌مان خودرو نوی خریده بود. می‌گفت : همان آقای شورچشم «تا دید شروع کرد به تعریف کردن از آن. تعریف کردن او همان و تصادف شوهرم با یک کامیون دو روز دیگر همان ، که خودرو بیکبار داغان شد!».

چنانکه دیده می‌شود باور «شورچشمی» یک چیز بیپاست. زیرا دانش میان ستایش از خودرو و تصادفِ آن همبستگی‌ای نشان نمی‌دهد. خرد نیز آن را نمی‌پذیرد. خرد در چنین جاهایی جستجوی علت می‌کند. چه همبستگی‌ میان تعریف از بهای برق مصرفی و افزایش ناگهانی بهای آن هست؟! یا چه همبستگی میان ستایش از خودروی نو و تصادفش هست؟!..

هیچ! ولی آن کسی که به این باور پوچ پابسته است از آنروست که نه از خرد بلکه از پندارش پیروی می‌کند.

یک خردمندی که به این پندارها باور ندارد و می‌خواهد جستجوی علت کند ،‌ می‌کوشد نخست بیگمان گردد آگاهیهایی که به او رسیده درست بوده و پس از آن علت افزایش مصرف برق و یا تصادف خودروی همسایه را جستجو کند. مثلاً چه بسا گوینده پس از چنان گفتگویی یک اجاق مایکروویو خریده و هیچ نیندیشیده که مصرف برقش را همان اجاق افزایش داده است یا اینکه آقای همسایه گواهینامه‌اش مانند خودرو‌اش نو بوده و آزمودگی بایسته را نداشته و در تصادف هم مقصر بوده.

این یک نمونه از خرافه یا پندار است. خرافه یا پندار در برابر «اندیشه» می‌باشد. اندیشه نیروییست که بدستیاری آن مغز از چیزهای مسلّم (دانسته‌ها) به یک نادانسته‌ای پی می‌برد. بوارونه‌ی اندیشه ، پندار پروای درست و نادرستی آگاهیها را ندارد و می‌کوشد از آگاهیهای غیرمسلّم نتیجه‌ی «مسلّمی» درآورد. به سخنی دیگر : اندیشه برای رسیدن به حقیقت پایش را روی جاهای استوار می‌گزارد ولی پندار از چیزهایی که یقین و استوار نیست می‌کوشد نتیجه‌ای (راست یا ناراست) بگیرد. امروز مردم به جای پندار واژه‌ی خرافات را بکار می‌برند. پندار به هر دو معنی «خیال» و «خرافه» می‌باشد.

در این روزگار پیشرفت تند دانشها ، افسوسمندانه بیشتر مردم جهان به پندارهایی باور دارند. شگفت آنکه برخی از آنها میانشان مشترک است. شوم شمردن سیزده یکی از آنهاست. در ایران برخیها ناخن گرفتن در شب را مایه‌ی «بدیُمنی» می‌پندارند. گفته می‌شود همین پندار درمیان هندویان نیز هست. «به تخته زدن» یکی دیگر از پندارهاییست که ایرانیان و برخی توده‌ها‌ی دیگر باور دارند با آن از چشم‌زخم و بدیمنی دور خواهند بود. آب پشت سر مسافر بزمین ریختن که در ایران باور دارند نگاهدارنده‌ی مسافر از گزندهاست ، گفته می‌شود درمیان صربها نیز باور دارند.

اگر پندارها را دسته‌بندی کنیم می‌بینیم یک دسته از آنها به پندار باورمندانش برای جلوگیری از آسیب است. چیزهایی هست که «بدیُمن» و مایه‌ی «بد شانسی» شناخته شده‌اند. این دسته پندارها بیم‌دهنده‌اند. پندارپرستان از آنها می‌پرهیزند و اگر نشد و نتوانستند ، با کارهایی مانند اسفند دود کردن می‌پندارند که از آسیبهای آن دور خواهند ماند. برای مثال درمیان غربیان گربه‌ی سیاه نشان بدیمنی می‌باشد. این دسته از پندارها ریشه در خودخواهی آدمیان دارد. زیرا بدستاویز آنها هر کاری را که به نتیجه‌ی نیکی نینجامید بجای آنکه بجویند و ریشه‌اش را پیدا کنند و بسا که بکوتاهیهای خود پی برند ، به بدیمنیها می‌بندند.

دسته‌ی دوم آنهاییست که به وارونه‌ی دسته‌ی پیش ، مایه‌ی خوشبختی و شگون می‌باشد. مثال آن درمیان غربیان نعل اسبی است که مانند حرف U نهاده شده. این دسته از پندارها امیددهنده‌اند. پندارپرستان تو گویی با اینها دلگرمی می‌یابند.

دسته‌ی سوم آنهاییست که می‌پندارند خواست و آرزویی را برمی‌آورد. مانند سکه به حوض انداختن که در برخی جاها رواج دارد. یا دستمال به درخت «مقدسی» بستن. این را نیز می‌توان در دسته‌ی امیددهنده‌ها جا داد.

کوتاهش اینکه : این پندارها یا امیددهنده‌اند یا بیم‌دهنده. دوری جستن از بیم‌دهنده‌ها (مثلاً عدد سیزده) نیز برای افزودن به امید است.
گربه‌ی سیاه ـ به پندار برخی از مردم نشانه‌ی شومی است.
نعل اسب ـ به پندار برخی از مردم نشانه‌ی نیکبختی است.
پندار پرتاب سکه در حوض به آرزوی رخدادهای خوش
ریختن آب پشت سر مسافر به پندار دور نگاه داشتن او از گزندها
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 خراباتیان که بودند و چه می‌گفتند؟.. (تکه‌ی سه از سه)


جای گفتگو نیست که خراباتیان یک دسته گمراهان بی‌ارزش بوده‌اند ، و اندیشه‌های آنان سراپا غلط و سراپا زیانست : آن جهان را خوار داشتن و از دیده‌ها انداختنشان ، این مردم را بسستی و مستی و بیغیرتی واداشتنشان. اینان پیش خود با خدا می‌جنگیده‌اند و باو ایرادها می‌گرفته‌اند ، ولی در حقیقت ریشه‌ی خود و توده را می‌کنده‌اند. این بسیار نادانیست که کسانی مردم را از کوشش بازدارند و چنین گویند :

زین پیش نشان بودنیها بوداست
پیوسته قلم ز نیک و بد ناسوداست

تقدیر ترا هر آنچه بایستی داد
غم خوردن و کوشیدن ما بیهوداست

در گرفتاریها از چاره‌جویی بازداشته چنین درس آموزند :

رضا بداده بده وز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشادست

در برابر میخوارگیها و پستیهای خود عذر آورده چنین گویند :

آیین تقوا ما نیز دانیم
لکن چه چاره با بخت گمراه

بیشرمانه با آفریدگار بداوری برخاسته و نادانیهای خود را باو بسته چنین گویند :

هر نیک و بدی که از من آید بوجود
تو بر سر من نوشته‌ای من چه کنـم

یا از ارزش دانش و بینش کاسته چنین سرایند :

حدیث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو
کسی نگشود و نگشاید به حکمت این معما را

یا به خرد که گرانمایه‌ترین گوهر خدادادیست ریشخند کرده چنین گویند :

ما را بمنع عقل مترسان و می بیار
کاین شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست

جهان را هیچ و پوچ خوانند و آنگاه چنین گویند :

بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ
در محضری که تخت سلیمان رود بباد

چنین کسانی را با این بدآموزیها «خردمند» نتوان خواند. ما نمی‌دانیم کسانی که از اینان هواداری می‌نمایند چه پاسخی دارند؟!.. آنان که صد ستایش از خیام می‌نمایند و رباعیهای او را پیاپی بچاپ رسانیده بدست مردم می‌دهند باینها چه می‌گویند؟!.. نمی‌دانم آیا مقصود خراباتیان را دریافته‌اند یا نه؟.. اگر دریافته‌اند پس آن ستایشها برای چیست؟!.. چگونه از چنین کسانی ستایش می‌سرایند؟!.. اگر درنیافته‌اند و مقصود آنان را نمی‌دانند پس آن کوششها چه حالی دارد؟!.. چرا در راه یک چیز نافهمیده می‌کوشند؟!..

آیا این بدخواهی با کشور و توده نیست که کسانی چنین اندیشه‌های کجی را ترویج نمایند؟!. آیا از اینها جز زیان چه نتیجه‌ای در دست تواند بود؟!.. امروز در این جهانی که توده‌ها در راه زندگانی با همدیگر سختترین نبردها را می‌کنند آیا خیانتکاری نیست که شما چنین بدآموزیهایی را که همه‌اش سخن از مستی و سستی می‌راند در دلها جا دهید؟!.. آیا این دشمنی با توده و کشور شمرده نمی‌شود؟!..

آیا این داستان از کجا سرچشمه میگیرد؟!.. این هیاهو درباره‌ی خیام از کجا برخاسته؟!. من نمیخواهم پرده‌دری کنم همین اندازه می‌نویسم : کسانی در این راه دانسته و فهمیده گام برمی‌دارند. و آنان خواستشان سسـت گردانیدن این توده‌ی بیچاره است و این داستان و مانندهایش را وسیله‌ی نیکی برای کار خود می‌شناسند ، دیگران نیز نافهمیده و نادانسته پیروی از ایشان می‌کنند. اینها همه دامست همه دانه است.

اگر بخواهند کسی را فریب دهند و سوارش گردند آشکاره نگویند که می‌خواهیم ترا فریب دهیم یا می‌خواهیم بگردنت سوار گردیم ، با سخنانی سرگرمش دارند و قصد خود را بکار بندند.
شنیده‌ام در هندوستان مارگیرانی هستند که چون بخواهند ماری را بگیرند می‌روند در جایی نزدیک بسوراخ آن می‌نشینند و نایی بلب گرفته سراییدن می‌آغازند. مار که آواز نای شنود سر از سوراخ بیرون آورد و کم‌کم بمارگیران نزدیک شود و یکبار خود را در درون سبد می‌بیند که می‌گیرند و دندانش را کنند و افزار کارش گردانند. اینان نیز همین رفتار را می‌کنند. یک نام «مفاخر» بگوشها می‌خوانند و صد بدآموزی زهرناک را در دلها جا می‌دهند. اینها چیزهاییست که همه باید بفهمند ، حقایقیست که همه باید بدانند. بفهمند و بدانند و بیش از این فریب بدخواهان نخورند ، بیش از این ریشه‌ی خود را نکنند.

می‌دانم کسانی باز به رنجش خواهند برخاست. اینست می‌گویم : اگر ایرادی یا پاسخی دارند با زبان ادب بنویسند. کسانی که از در الواطی و پستنهادی درآیند ما را بآنان پاسخی نخواهد بود.

میدانم کسانی همین سخن را ناشنیده گرفته و همه‌ی این دلیلهای ما را نادیده انگاشته بجای پاسخ بهیاهو خواهند برخاست که بخیام توهین شده. این مایه‌ی افسوس است که یک خیامی حق داشته است که بخدای جهان توهین کند ، به خرد و فهم و دانش ریشخند نماید ، اینهمه بدآموزیها را برشته‌ی شعر کشد ، ولی کسی حق ندارد با دلیل باو ایراد گیرد یا بدآموزیهایش را بازنماید. راستی‌را مایه‌ی افسوس است و دوباره تکرار می‌کنم که ما باین هیاهوها اهمیتی نخواهیم داد و از سخن خود نخواهیم بازگشت.
👇

ما نیک می‌دانیم که بیشتر مردم اینها را نمی‌دانند و اینست پیروی از بدخواهان می‌نمایند. این را بارها آزموده‌ایم و اینست امیدمندیم که بسیاری از اینان از این سخنان تکانی خواهند خورد و از آن راه گمراهی بازخواهند گشت. بارها از کسانی پرسیده‌ام آخر این خیام چه می‌گوید؟!.. دیده‌ام پاسخی نمی‌توانند. روزی بیکی گفتم : خیام چه می‌گوید که اینهمه نامش بزبانها افتاده؟.. گفت فلسفه‌ی مخصوصی دارد. گفتم : چه فلسفه‌ای؟.. گفت : می‌گوید من نمی‌دانم از کجا آمده‌ام و بکجا می‌روم. گفتم : اگر می‌دانست می‌شد فلسفه. ندانستن که فلسفه نیست. پیره‌زنهای روستایی نیز نمی‌دانند که از کجا آمده‌اند و بکجا می‌روند. بسیار خوب ، نمی‌داند از کجا آمده و بکجا می‌رود ، چه کار باید کرد؟..گفت : می‌گوید : باید دم را غنیمت دانست و بخوشی گذرانید. گفتم آیا این فلسفه است؟!.. پس بگویید شما فلسفه را به چه معنی می‌آورید؟.. اگر فلسفه بمعنی اندیشه‌ها یا دستورهای بخردانه است اینکه بسیار بیخردانه می‌باشد. این شیوه‌ی هر بیغیرت و بیدردست که پروای گذشته و آینده نمی‌کند ، تنها در اندیشه‌ی خوشی آن دم می‌باشد ، ولی خردمند باغیرت چنین رفتاری را بخود نتواند پسندید.


.
🔶 در پیرامون رمان

احمد کسروی

🔸 (تکه‌ی دو از پانزده)


یا اگر مقصود نوشتن داستانی است که خوانندگان عبرت آموزند و پند یاد بگیرند این درست است که آدمی از شنیدن و خواندن داستانهای شگفت عبرت آموخته پند یاد میگیرد. بویژه اگر داستان شامل دلیریها و جانبازیها و پاکدلیها باشد که بیشک شنونده را شیفته‌ی خود ساخته دل او را تکان میدهد. لیکن این در جایی است که آن داستان راست باشد یا اگر دروغ است باری شنونده آن را راست پندارد. داستانی که خواننده می‌داند سر تا پا دروغ و پندار است از شنیدن یا دانستن آن چه اثری درو پیدا خواهد شد؟!

هر کسی پاکمردی را دید دل باو میدهد و چه‌بسا که از هر چیزی دست کشیده سر درپی او میگزارد ولی آیا شدنی است که کسی در دل خود پاکمردی پنداشته و بِهمان مرد پنداری که جز در اندیشه‌ی او جا ندارد دل بسته و پیروی او را بپذیرد؟ یا باور کردنی است که مردی صورت زن زیبایی را بر دیوار نگاشته و بر آن صورت که جز نقش بر دیوار نیست عشق ورزیده دل خود را در راه مهر او بگدازد؟! اگر کسانی چنین کارهایی کردند آیا دیوانه شمرده نمی‌شوند؟!

داستان آن مکتب‌دار عرب معروف است که روزی از زبان رهگذری شنید که آواز میخواند و اشعاری در ستایش «أم‌عمرو» میسرایید.(1) مکتب‌دار نه از یک دل بلکه از هزار دل عاشق أم‌عمرو شد و از تاب فراق آرام نداشت. دل می‌گداخت و جگر کباب میشد و فریادرسی نبود. تا پس از چند روزی ناگهان از زبان دیگری شنود که این شعر را میخواند :

لقد ذهب الحمار بأم‌عمرو
فلارجعت و لارجع الحمار

معنی آنکه : «خر ، أم‌عمرو را برد که نه او بازگشت و نه خر بازگردید». بیچاره مرد از شنیدن این شعر که خبر گم شدن معشوقه‌ی او را میداد بیکبار از پای افتاده رشته‌ی تاب و شکیبایی را از دست هِشت. کو یارایی که بکاری برخیزد؟! در خانه نشسته بسوگواری پرداخت.

این مرد را از ابلهان شمارده‌اند برای اینکه از خرد دور است که کسی بزنی نادیده‌ی پنداری دل بازد و از خبر گم شدن او بسوگواری برخیزد. پس کسانی که افسانه‌ها بافته و امیدوارند که خوانندگان از داستان دروغ و پنداری آنان عبرتی برگیرند خود ابلهانی بیش نیستند.

از پندار تا بودن فرسنگها راه است. اینهمه چیزهای شگفت که ما در خواب می‌بینیم و تماشاهایی که می‌کنیم آیا چه اثری در دل ما میگزارد؟! آیا کسی از دیدن زنی زیبایی در خواب عاشق او شده؟ آیا کسی از دیدار پاکمردی در خواب باو گرویده؟! آنچه ما در خواب می‌بینیم تا در خوابیم و آن را راست می‌انگاریم اثری در دل ما دارد و همینکه بیدار شده دانستیم که آنچه دیدیم جز پندار و خواب نیست بیک ناگاه همه‌ی آن اثرها ناپدید میگردند.

آیا میتوان گنجی را پر از درّ و گوهر پنداشته و آن را مال خود دانسته و از این پندار و فرض شادمان بود و همچون توانگران گنجینه‌دار تبختر و خودفروشی[=خودنمایی بیرون از اندازه] بخرج داد؟! اگر از پندار کاری ساخته میشد هر گرسنه‌ای خود را سیر می‌پنداشت و با شکم تهی میساخت. هر برهنه‌ای خویشتن را در درون جامه‌های ابریشمی دانسته و از گرما و سرما آزرده نمی‌شد.

کوتاه‌سخن : افسانه بافتن باین قصد که مایه‌ی عبرت خوانندگان باشد و کسانی از مطالب آن عبرت گیرند و پند بیاموزند جز ابلهی نیست. داستانی که میتواند مایه‌ی عبرت خوانندگان باشد آن داستانی است که بتوان آن را در این انجمن و آن انجمن بازگفت و بدان نازید. آیا افسانه‌ای را که فلان رمانباف از پندار خود پرداخته میتوان در بزمی یا انجمنی بازگفت و بدان نازید؟! اگر کسی چنین کاری کرد آیا مردم بنادانی او نمی‌خندند و او را دیوانه‌ی نادان نمی‌شمارند؟! داستانی را که نتوان در جایی نقل کرد چگونه میتوان شیفته‌ی آن گردید و از آن عبرت و پند آموخت؟!

رستم و سهراب را تا مردم راست می‌پنداشتند داستان دلاوریهای آنان اثری داشت و شنوندگان را به پهلوانی برمی‌انگیخت. ولی امروز که ما آن داستان را افسانه می‌شناسیم آیا باز اثری در ما دارد؟! آیا کسانی تاکنون از داستان حسین کرد و نوش‌آفرین و شاهزاده بختیار عبرتی برداشته یا پندی آموخته‌اند؟! پس ، از رمان چه عبرتی میتوان آموخت؟!.


پابرگی:
1ـ مقصود از أم‌عمرو و ليلی و هند و مانند اينها در اشعار عرب زن خاصی نيست. شعرای عرب هر زن را با يکی از اين نامها ياد ميکنند.
.
🔶 حسن کتاب حافظش را می‌سوزاند

🔸 تکه‌ی سه از نه


تقی : آنها هیچ یک از دینهایی را که از طرف خداوند آمده رد نمی‌کنند و می‌گویند دین اسلام هم خوب است ولی نه این دین اسلام امروزی که ساختگی است ، آخر ببینید کجای قرآن نوشته شده است که هر کس گریه کند گناهش بخشیده می‌شود؟ هر کس زیارت برود به بهشت می‌رود. غیر از اینکه نوشته شده است (و من یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره) یعنی هر کس به اندازه‌ی ذره‌ای خوبی یا بدی بکند نتیجه‌اش را می‌بیند. یا اینکه کجای قرآن دستور سینه‌زنی و قمه‌زنی و زنجیرزنی داده شده است ، آقای کسروی اینها را رد می‌کند نه دین حقیقی اسلام را.

حسن : کتابهای دعا را که آنها می‌سوزانند مثل مفاتیح الجنان ، جامع الدعوات ، در آنها که سوره‌ی قرآن هست. چه فرقی دارد ، چه یک آیه‌اش را بسوزاند چه خود قرآن را ، هر دوی آنها گناهست.

تقی : (در حالی که حسن را مخاطب قرار می‌دهد) شما که مفاتیح الجنان و جامع الدعوات را اسم می‌برید هیچ آنها را خوانده‌اید؟ هیچ می‌دانید چه دستورات زیان‌آوری در آنها هست؟!

حسن : تا اندازه‌ای خوانده‌ام ولی هنوز دستورات زیان‌آور آن را متوجه نشده‌ام.

تقی : کتاب مفاتیح الجنان که سراپا زیارتنامه و پر از دستورات بت‌پرستی است ...

حسن : چرا دستورات بت‌پرستی ، شما اسمش را بت‌پرستی می‌گزارید!.

تقی : بت‌پرستی یعنی چه؟ شما می‌دانید؟.

حسن : بله ، بت‌پرستی یعنی آنکه انسان غیر از خدا کسی دیگر را هم بپرستند و به کسی دیگر هم سجده کند و از کسی دیگر هم مراد بخواهد.

تقی : خیلی خوب ، حالا اگر در کتابی بنویسند که شما به این گنبدها سجده کنید و از آنها شفا بخواهید ، مراد بخواهید ، گشایش کار بخواهید آیا اسم این کتاب را شما چه خواهید گذارد؟ به این دستورات چه خواهید گفت؟ غیر از اینکه خواهید گفت که این دستورات سراپا بت‌پرستی است. چرا انسان به درگاه خداوند که بالاتر از اینها است سجده نکند و کمک نخواهد ، چرا خداوندی را که قادر و زنده است بگذاریم و دامن مرده‌های هزارساله را بگیریم. کتاب جامع الدعوات هم که یک کتاب فال است همین طور ، گمان می‌کنم که لازم به گفتن نیست که فال هم از ریشه دروغست ، به وسیله‌ی فال نمی‌شود پیشگویی کرد ، پس معلوم شد که اینها کتابهای بی‌فایده و مضریست ، سوره‌های قرآن را در این گونه کتابها آوردن بی‌احترامی بزرگی به قرآن می‌باشد ، آیا چاره‌ای برای اینها جز سوزاندن هست؟

حسن : بالاخره گناه دارد.

تقی : به نظرم من نتوانستم آن طور که شاید و باید مطلب را برای شما بگویم ولی یک مثالی می‌زنم شاید مطلب برای شما روشن شود :

اگر کسی قرآن یا چند آیه از آن را در یک مکان ناپاکی بگذارد به طوری که نتوان آن را از آنجا برداشت و در ضمن آن مکان ناپاک هم برای مردم چیزی جز ضرر نداشته باشد اگر کسی بیاید و بخواهد قرآن یا آیه‌ها را از آنجا بردارد ولی ببیند از یک طرف ورقهای قرآن به نجاست آلوده شده از طرفی هم نمی‌تواند آن را از آنجا بردارد. حالا اگر این مکان ناپاک را که فایده‌ای هم برای مردم ندارد خراب کند که هم مردم ضرر نبینند و هم آیه‌ها از بین برود که دیگر باعث معصیت نشود کار بدی کرده است؟!

علی : مگر در زمان یکی از خلفای راشدین نبود که چون قرآن نسخه‌های گوناگون پیـدا کرده بود ، اصحاب پیغمبر یکی را که درست بود انتخاب کردند و مابقی را سوزانیدند ، پس آنها هم گناهکارند؟

حسن : اگر این طور باشد حق با کسروی است ، گمان نمی‌کنم که گناهی داشته باشد ، بلکه این کار ثواب هم می‌باشد.


.
✴️ خرافات است یا گمراهی و بدآموزی؟
(تکه‌ی 2 از 4)

🖌 نویساد تلگرام

زیان این پندارها آنست که آیین طبیعت و قانونهایی را که در زندگی فرمانرواست تحریف می‌کند. در آیین طبیعت چیزی بنام بخت نیست. پیشامدها همه نتیجه‌ی قانونهای طبیعی است. این تواند بود که پیشامدی بسود یا زیان کسی درآید و آن را بخت (نیک یا بد) خوانیم. ولی این چیزی جز یک تصادف نیست و همیشگی نتواند بود. بخت راست همانا نتیجه‌ی کوششهای ماست. آری ، رخدادها همه در اختیار ما نیست ، مثلاً باغداری که یک سال کوشیده و به درختهایش رسیدگی کرده و همه‌ی امیدش به برداشت تابستانی است ، بارش تگرگ نابهنگامی در بهار درختان پرشکوفه‌اش را لگدکوب می‌کند و بدینسان بیشتر رنجهایش به باد می‌رود.

این از بدی بخت یا «روزگار غدّار» نیست ، در آیین طبیعت تگرگ یا سرمای «نابهنگام» پیشامد ناشناخته‌ای نیست. در هر حال آن باغدار اگر به بخت بد باور دارد تنها اندوه خورده امیدهایش را از دست خواهد داد که باید گفت آسیب بزرگتریست. در حالی که او می‌تواند بجای اندوه خوردن و بخت بد را گناهکار دانستن ، ببیند دیگر باغداران برای این گرفتاری چه می‌کنند. می‌تواند خود بجستجو و اندیشه پردازد ، باشد که راهی برای جلوگیری از آسیب تگرگ یا کاستن از آن بیابد. در هر حال این پیشامد هر سال رخ نمی‌دهد و می‌تواند آن سال بدشواریها تاب آورده باز به درختان رسیدگی کند تا سال دیگر بتواند جبران کند. می‌تواند جویای بیمه باشد یا خود اندوخته‌ای برای اینگونه پیشامدها فراهم کند تا از بار دشواریها بکاهد.

باور به بخت (که یکی خود را همیشه بختیار و دیگری خود را بدبخت و بدشانس بداند) یک نمونه از پندارهاست که باید پندارپرستان را از آسیب و زیان آنها آگاه گردانید و با چنان باورهایی نبردید. اکنون پرسش اینست که آیا بدآموزیهای کیشها و باورهای ویرانگرِ آنها را هم خرافات (یا پندار) نامیدن درست است؟!. مثلاً همه شنیده‌اید گفته می‌شود : «خرافاتِ دینها ما را بدبخت گردانیده». «شیعیگری سراسر خرافات است». «خرافات مانع رواج دانشهاست» و مانندهای آن.

ما می‌گوییم این نامگزاری مایه‌ی گمراهیست. زیرا بدآموزیهای زهرآلود این کیشها زندگانی را برای شرقیان دشوار ، بلکه «مردگانی» گردانیده. اینها با سکه در آب انداختن ، یا دوری کردن از عدد سیزده ، در زیانمندی و آسیب‌رسانیدن در یک پایه نیستند که همه را با یک نام بخوانیم.

از آنسو بسیار پیش می‌آید که کسانی از گمراهیهای بزرگ و ویرانگری مانند شیعیگری ، بهاییگری ، صوفیگری ، جبریگری و خراباتیگری با عنوان «خرافات» یاد کرده به آسانی می‌گذرند و چنین بهانه می‌آورند : «خرافات در دیگر توده‌ها نیز هست!». روشنتر بگوییم : این نامگزاریِ غلط بهانه بدست کسانی داده که باور به پندارهای بدیمنی گربه‌ی سیاه و نعل اسب به خودرو و سردرِ خانه آویزان کردن (مانند کاری که ایرانیان با «و ان یکاد» می‌کنند ـ البته آن برای جلوگیری از چشم زخم است) و مانند اینها را که در برخی توده‌ها هست بهانه کنند و چنین وانمایند که اینها مایه‌ی بدبختی نتواند بود زیرا درمیان توده‌های پیشرفته‌ی جهان نیز خرافات هست.

این کسان باید بدانند ژرفای زیانهایی را که از کیشها و گمراهیها برمی‌خیزد درنیافته‌اند وگرنه آنها را با باور به شومی گربه‌ی سیاه و عدد سیزده به یک رشته نمی‌کشیدند.

برخی از پندارهایی را که درمیان ما و توده‌های دیگر رواج دارد یاد کردیم و اکنون برای روشنی زمینه باید زیان کیشها و دیگر گمراهیها و آموزاکهای[تعلیمات] آنها را بازتر گردانیم تا دانسته شود چنان نیست که این بهانه‌جویان وامی‌نمایند.

برای مثال ، یکی از باورهای کیش شیعی ، میهن‌پرستی را بت‌پرستی دانستنست. این را در چهل پنجاه سال اخیر پیشوایان یا پیروان شیعیگری به این بیپردگی نگفته‌اند ولی از رفتار حکومت ملایان این معنی نیک پیداست. اینها تا می‌توانند سخنانشان را در پرده می‌گویند که اگر روزی ناچار گردیدند بتوانند با گزارش (تأویل) معنی دیگری از آن درآورند. ملایان از زمانی که به حکومت رسیدند با گفتن اینکه ما باید با مسلمانان جهان یکی گردیم (انگیزه‌ی برپایی «دارالتقریب مذاهب اسلامی») و دست یگانگی به هم دهیم و مانند این سخنان ، دشمنی با میهن‌پرستی را به حال نیمه آشکار درآورده‌اند ولی این نه چیزیست که بتوان پرده برویش کشید.

اکنون ما می‌پرسیم : آنها که این کیشها را مایه‌ی درماندگی ایرانیان نشمرده بهانه می‌آورند که اروپاییان نیز خرافات دارند ، آیا می‌توانند یک نمونه از خرافات اروپاییان نشان دهند که با میهن‌پرستی دشمنی کند؟!
پندار دور کردن «چشم زخم» با دود کردن اسفند
پندار آویختن نعل اسب به جهت گشادن در بروی «بخت نیک»
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 باید براستیها گردن گزاشت (تکه‌ی یک از چهار)


چند روز پیش کسی تلفن کرده بی‌آنکه خود را بشناساند چنین می‌گوید : «آیا می‌توانیم بنام یک جمع ایرانی از شما خواهش کنیم که بیش از این موضوع شعر را تعقیب نکنید». گفتم یک جمعی نباشد و یک تن ایرانی باشد پیش ما گرامی است. ولی در این مورد بهتر است ما از آنان خواهش کنیم که سخنانی را که با دلیل می‌نویسیم بپذیرند. ما که بشاعران دشنام نمی‌دهیم ، دروغ نمی‌بندیم ، سخنانی را با دلیل می‌نویسیم ، و این برای رهایی ایرانیان از این آلودگیهاست و ما خود هیچ غرضی نداریم. پس آن کسان بگویند که چرا نمی‌پذیرند؟!. گفت : سخن شما راستست. ولی یک دسته هستند که علاقه بچند شاعری دارند ، و اینست نوشته‌های شما همچون نیشتر در دلهای ایشان ریش ایجاد می‌کند. گفتم : بهتر است بیایند باهم بنشینیم و گفتگو کنیم. با یک تأثّر گوشی را گزاشت و رفت.

راستی را من متأثر گردیدم. این چه گرفتاری است که دامنگیر ایرانیان گردیده؟!. این چه ناتوانیست که روانها دچار شده‌اند؟!.. یک گفتگویی را با دلیل چرا نمی‌توانند پذیرفت؟! یک راهنماییهای دلسوزانه چرا در دلها ریش پدید می‌آورد؟!.. خدایا باین مردم ببخشای! خدایا بما یاوری کن!

فریبکاران پستنهادی از بس سالها بفریب مردم کوشیده‌اند ، از بس ستایشهای خائنانه از شاعران نموده‌اند ، از بس نام «مفاخر» برده‌اند ، از بس نوشته‌های فریب‌آمیز شرقشناسان را (که خود نابودکنندگان شرقند) بگوشها رسانیده‌اند ، امروز نتیجه آن شده که ما چون می‌گوییم : بیهوده‌گویی هنر کسی نیست ، می‌گوییم : این شاعران صدها بدآموزی بنظم کشیده‌اند و آنها را یکایک نشان می‌دهیم ، می‌گوییم : این بدآموزیها و مانند اینهاست که اراده‌ها را سست ، خردها را بیکاره گردانیده ، چنین سخنانی را با دلیلهای آشکار نمی‌توانند پذیرفت ، و چون پاسخی هم نمی‌توانند داد اینست یک دسته بسخنان زشت و بی‌ادبانه برمی‌خیزند و یک دسته بدینسان از در خواهش درمی‌آیند.

چند روز پیش کسی بنزد من آمده می‌گوید : آخر خیام نیکی‌هایی هم دارد چنان نیست که همه‌ی گفته‌هایش بد باشد. پس شما چرا آنها را در نظر نمی‌گیرید؟!.. گفتم : شعرهایی که بنام خیام خوانده می‌شود در چند زمینه است :

1ـ ایراد بآفرینش و زباندرازی بآفریدگار جهان و کاستن از ارزش آفرینش.

2ـ دعوت بجبریگری و پافشاری بروی اینکه «بودنیها بوده است» و کوشش سودی ندارد.

3ـ راهنمایی بآنکه باید دمی را که هست غنیمت شمرد و بگذشته و آینده پروایی نداشت.

4ـ ستایش از باده و برانگیختن مردم بباده‌خواری و مستی و بیخودی.

5ـ نشان دادن آنکه این جهان پیاپی در گذر است و باید بآن اعتمادی ننمود و «باید با عاریتی ، عاریتی زیست».

6ـ توهین بدین اسلام و ریشخند نمودن بوعده‌ی بهشتی که آن دین به پیروان خود داده و گفتن اینکه آن نسیه است و ما در اینجهان در میخانه بهشت نقدی داریم.

اینهاست فشاره‌ی رباعیات خیام. شما بگویید کدام یکی نیکست؟! کدام یکی درخور ارزشست؟!. گفت : پس چرا اروپاییها اینهمه ستایش ازو می‌کنند؟!. گفتم داستان شما داستان آن مرد ساده‌دلی است که می‌پرسیده : این راهزنان که مال مردم را از دستشان می‌گیرند پس نمی‌فهمند که حرامست؟!.. پس از همه‌ی این سخنان دیدم چنین می‌گوید : من که مانده‌ام متحیر ، نمی‌دانم چه بگویم!

این نتیجه‌ای بود که از آنهمه گفتگوها گرفتیم. یک چیزهایی در دلها نشسته و بآسانی نمی‌توانند آنها را بیرون گردانند.


.
🔶 در پیرامون رمان

احمد کسروی

🔸 (تکه‌ی سه از پانزده)


شاید بگویند مقصود از رمان آنست که چون پند و اندرز تلخ است ما آن را با شیرینی رمان درمی‌آمیزیم تا خوانندگان تلخی آن را درنیافته بهتر و آسانتر بپذیرند. یا اینکه بگویند چون رمان را هر کسی میخواند ما پند را بآن می‌آمیزیم که کسان بسیاری از پند بهره‌مند شوند.

ولی در اینجا نیز تیر رماننویسان بخطا میرود. چه بیشتر رمانهایی که ما دیده‌ایم آنچه ندارد پند است. بسیاری از آنها جز افسانه‌های بیهوده‌ای نیست. بسیاری هم سرگذشت زنان نابکار و زشتکاریهای آنان است. بویژه در اروپا که چون هر کاری تنها برای پول گرد آوردن است رماننویسان هم این کار را وسیله برای پول اندوختن گرفته‌اند و تا می‌توانند بی‌شرمترین افسانه را می‌بافند که خریدار بیشتر داشته باشند و در همه جا پای زنان نابکار را بمیان میکشند و هرگاه مانعی در کارشان نباشد هر سخن زشتی را گفته و هر صورت ننگینی را می‌نمایند.

یکی از رماننویسان معروف آناتول فرانس است. این مرد چه اندرزهایی بجهانیان دارد؟ آیا جز سرسام و یاوه‌بافی از سراسر کتابهای او چیزی بدست می‌آید؟! نادانک چنان قافیه را باخته که هر فصلی از کتابش رنگ دیگری دارد. در یک جا داستان راهِبان صومعه‌نشین را که در بیابان نیل بسر می‌برده‌اند سروده بکرامتهایی که از ایشان نقل شده (کرامتهایی که ما باور نداریم) رنگ حقیقت میدهد. در جای دیگر سخن را بانکار خدا و دین میرساند. آیا آن کجا و این کجا؟ آیا مقصود این مرد جز رواج بیدینی و نابکاری زنان و مردان چیز دیگریست؟! پس کو اندرزی که او با رمان درآمیخته؟!

الکساندر دوما چه پندهایی بمردم داده؟ آیا جز اینست که او و رفیقش آناتول در سایه‌ی رمانهای خود هزارها بلکه میلیونها زن و مرد را از پاکدامنی محروم ساخته‌اند؟!

دیگر آنکه هر کاری در جهان راهی دارد که اگر بجز از آن راه گزارده شود نتیجه بدست نخواهد آمد. پند هم باید با زبان بُرنده گزارده شود. پندی که با شوخی یا با رمان آمیخته شود دوایی را می‌ماند که با آب انبوه آمیخته باشد و اثر خود را از دست دهد.

این بهانه‌ی رماننویسان بدان میماند که پدری بهنگامی که بفرزندان خود پند می‌آموزد و راه زندگی می‌نماید پیش از شروع بسخن جست و خیزهایی کرده و چند معلقی بزند و در اثنای گفتگو نیز گاهگاهی دست افشانده و پای بکوبد و عذرش آن باشد که پند را با شیرینی ادابازی بهم درمی‌آمیزم تا فرزندانم درست گوش فرادارند و اندرزهایم را باندیشه سپارند.

یا بعبارت بهتر بدان می‌ماند که لوتی بندبازی در اثنای بازیهای خود که مردم را سرگرم می‌یابد ناگهان زبان به پند گشاده سخنان حکیمانه بسراید و مقصودش آن باشد که از این راه به پیشه‌ی پست خود رویه‌ی دیگری داده و خویشتن را در شمار بزرگان و ستودگان جهان جای دهد. زهی نادانی! بندباز بندباز است اگرهم صد پند سراید.

پند بمردم سرودن و آنان را بعیبهای خود راه نمودن افسانه نمی‌خواهد. نابکاریها و کامگزاریهای زن نابکاری را مو بمو بازگفتن خود مردم را بنابکاری خواندن است و پندهایی که در این میانه سروده شود جز اینکه از ارزش پند بکاهد نتیجه‌ی دیگری نخواهد داد. آیا اشعار حکیمانه که مطربان در بزمهای باده‌گساری و کامگزاری میسرایند جز اینکه ارزش آن اشعار را کم کند اثر دیگری دارد؟!

هر سخنی را پند نتوان شمرد. پند آنست که از دل پاکی برخیزد و با زبان پاکی گزارده شود.


.