🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد
🔸 تکهی نه از نه
منوچهر : خلاصه ، ملاها اینجا هم روسیاه درآمدند. اینها هر کاری بکنند بضرر خودشان است. اینقدر کارها در این مدت کردند ، در چندین شهر بر ضد آزادگان شلوقی راه انداختند ، کتابهای پر از فحش نوشتند ، در بالای منبرها دروغها گفتند ، ولی همهی کارهاشان بضررشان تمام میشد. از این واقعه هم جز ضرر نتیجهای نبردند و نخواهند برد. آخر مگر با حقیقت هم میتوان جنگید؟
حاجیحسن : البته که نه. حقیقت همیشه پیش میرود.
منوچهر : بله. در این قضیه هم همان طور که گفتم آزادگان آمادهتر و دلگرمتر شدهاند. از همه جا با تلگراف اطلاع دادهاند که ما آمادهی همه گونه فداکاری هستیم. روزی پنجاه شصت تلگراف یا کاغذهای این طوری میرسد.
حاجیحسن : عجب! مگر اینها در جاهای دیگر هم هستند؟
منوچهر : بله. من که گفتهام در وقت محاکمه همه تلگراف کردند که ما را محاکمه کنید. در بیشتر شهرهای ایران آزادگان هستند. هر جا بروید عدهی زیادی از آنها میبینید. گذشته از ایران در جاهای دیگر هم هستند.
حاجیحسن : مثلاً ؟!
منوچهر : مثلاً کویت ، بغداد ، بصره ، کربلا ، نجف. جاهای دیگر هم اگر خودشان نباشند کتابهاشان هست. کتابهای آنها بعربی و انگلیسی ترجمه شده و در همه جاها هست.
حاجیحسن : لا حول و لا قوه الا بالله. موضوع باین بزرگی و خوبی را چقدر کوچک و بد جلوه دادهاند! چه مردم پستی هستند!!
خب آقای منوچهر ، بیشتر زحمتتان نمیدهم. خیلی ممنونم. من تا حالا در اشتباه بودهام و حالا از شما نمیدانم چطور تشکر کنم که از اشتباه بیرونم آوردید. از این حرفهایی که زدید گذشته از اینکه آقای کسروی و همراهان او را خوب شناختم فهمیدم که این چهل و چند سال عمر را همه با اشتباه گذراندهام و تازه امشب مسلمان شدهام. امیدوارم پیش ببرید ، ما هم هرچه از دستمان برآید همراهی میکنیم. خواهش میکنم از کتابهای آقای کسروی بیاورید بخوانم. گاهگاهی هم بیایید برایمان گفتگو بکنید.
منوچهر : این « گفتگو» را بخوانید. « دانستنیها و آموختنیها» ، « امروز چه باید کرد» ، « گفت و شنید» ، « پرسش و پاسخ» ، « شیخ قربان از نجف میآید» ، « حاجیهای انباردار چه دینی دارند؟» ، « عطسه به صبر چه ربطی دارد؟» ، « رمضان کفاش از روضه برگشته» ، « بدرالشریعه شعر سروده» ، « جناب آقا از میدان دررفت» ، « حسن کتاب حافظش را میسوزاند» و باقی کتابها را کمکم میآورم بخوانید. بخوانید تا بدانید این ملاهای خدا ناشناس چقدر دروغگو و بیانصاف هستند. بخوانید تا بدانید سر چه چیزهایی یک مرد خداپرست غیرتمند را که میخواست ما را از گمراهی و بدبختی نجات بدهد با یک جوان غیرتمند که همراه او بود کشتند.
اینها را بخوانید. من هم گاهی پیش شما میآیم و گفتگو میکنم. اما کمکی که شما میتوانید بکنید این است که این حرفها را بدیگران هم بزنید و این کتابها را هم بدیگران بدهید بخوانند و از اشتباه بیرون بیایند.
من چون کار دارم میروم. تقی همراهم بیاید از این کتابها که گفتم از هر کدام یک نسخه بدهم بیاورد. فعلاً خداحافظ.
(تقی با منوچهر میروند. حاجی هم در را بسته با حسین بطرف خانه میروند.)
پایان
.
🔸 تکهی نه از نه
منوچهر : خلاصه ، ملاها اینجا هم روسیاه درآمدند. اینها هر کاری بکنند بضرر خودشان است. اینقدر کارها در این مدت کردند ، در چندین شهر بر ضد آزادگان شلوقی راه انداختند ، کتابهای پر از فحش نوشتند ، در بالای منبرها دروغها گفتند ، ولی همهی کارهاشان بضررشان تمام میشد. از این واقعه هم جز ضرر نتیجهای نبردند و نخواهند برد. آخر مگر با حقیقت هم میتوان جنگید؟
حاجیحسن : البته که نه. حقیقت همیشه پیش میرود.
منوچهر : بله. در این قضیه هم همان طور که گفتم آزادگان آمادهتر و دلگرمتر شدهاند. از همه جا با تلگراف اطلاع دادهاند که ما آمادهی همه گونه فداکاری هستیم. روزی پنجاه شصت تلگراف یا کاغذهای این طوری میرسد.
حاجیحسن : عجب! مگر اینها در جاهای دیگر هم هستند؟
منوچهر : بله. من که گفتهام در وقت محاکمه همه تلگراف کردند که ما را محاکمه کنید. در بیشتر شهرهای ایران آزادگان هستند. هر جا بروید عدهی زیادی از آنها میبینید. گذشته از ایران در جاهای دیگر هم هستند.
حاجیحسن : مثلاً ؟!
منوچهر : مثلاً کویت ، بغداد ، بصره ، کربلا ، نجف. جاهای دیگر هم اگر خودشان نباشند کتابهاشان هست. کتابهای آنها بعربی و انگلیسی ترجمه شده و در همه جاها هست.
حاجیحسن : لا حول و لا قوه الا بالله. موضوع باین بزرگی و خوبی را چقدر کوچک و بد جلوه دادهاند! چه مردم پستی هستند!!
خب آقای منوچهر ، بیشتر زحمتتان نمیدهم. خیلی ممنونم. من تا حالا در اشتباه بودهام و حالا از شما نمیدانم چطور تشکر کنم که از اشتباه بیرونم آوردید. از این حرفهایی که زدید گذشته از اینکه آقای کسروی و همراهان او را خوب شناختم فهمیدم که این چهل و چند سال عمر را همه با اشتباه گذراندهام و تازه امشب مسلمان شدهام. امیدوارم پیش ببرید ، ما هم هرچه از دستمان برآید همراهی میکنیم. خواهش میکنم از کتابهای آقای کسروی بیاورید بخوانم. گاهگاهی هم بیایید برایمان گفتگو بکنید.
منوچهر : این « گفتگو» را بخوانید. « دانستنیها و آموختنیها» ، « امروز چه باید کرد» ، « گفت و شنید» ، « پرسش و پاسخ» ، « شیخ قربان از نجف میآید» ، « حاجیهای انباردار چه دینی دارند؟» ، « عطسه به صبر چه ربطی دارد؟» ، « رمضان کفاش از روضه برگشته» ، « بدرالشریعه شعر سروده» ، « جناب آقا از میدان دررفت» ، « حسن کتاب حافظش را میسوزاند» و باقی کتابها را کمکم میآورم بخوانید. بخوانید تا بدانید این ملاهای خدا ناشناس چقدر دروغگو و بیانصاف هستند. بخوانید تا بدانید سر چه چیزهایی یک مرد خداپرست غیرتمند را که میخواست ما را از گمراهی و بدبختی نجات بدهد با یک جوان غیرتمند که همراه او بود کشتند.
اینها را بخوانید. من هم گاهی پیش شما میآیم و گفتگو میکنم. اما کمکی که شما میتوانید بکنید این است که این حرفها را بدیگران هم بزنید و این کتابها را هم بدیگران بدهید بخوانند و از اشتباه بیرون بیایند.
من چون کار دارم میروم. تقی همراهم بیاید از این کتابها که گفتم از هر کدام یک نسخه بدهم بیاورد. فعلاً خداحافظ.
(تقی با منوچهر میروند. حاجی هم در را بسته با حسین بطرف خانه میروند.)
پایان
.
✴️ در پیرامون زبان
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 3 از 9
یك نافهمی ـ یا بهتر گویم : یك بیچارگی ـ كه در ایرانیان هست آنست كه راست گردانیدن یا راهنمایی را یك كاری همچون كارهای دیگر ، و آن را در دسترس هر كسی میشمارند. شما اگر در یك نشستی سخن از پیراستن توده و به نیكی آوردن مردم رانده چنین گویید : «بیایید این توده را اصلاح كنیم» خواهید دید چشمها درخشیدن گرفته همگی خشنودی نمودند. یكی نخواهد گفت : «به نیكی آوردن مردم سرمایه خواهد و ما نمیداریم» ، نخواهد گفت : «راهنمایی كار هر كسی نمیباشد». این یك نافهمی شگفتیست كه دامنگیر مردم گردیده. جوانان هر یكی خود را یك راهنما میشمارد.
دربارهی زبان نیز همین رفتار را كردند و ما ندانستیم زبان را كه «تخریب» كرده بود كه آنان به «اصلاح» برخاستند؟!.. همان كسانی كه دیروز به زبان آلوده و نارسا مینازیدند امروز گرد هم نشستند كه آن را راست گردانند و یكی نگفت : «ما كه آكهای این را نمیشناسیم ، پس چگونه به راستیش كوشیم؟!..». دوباره میگویم : این یك رفتار بس شگفتی بود.
همین داستان فرهنگستان بهترین گواه است كه راهنمایی یا نشان دادن نیك و بد و یا به راستی آوردن كجیها كار هر كس نیست و این یك نیروی جدایی خواهد. سه سال بیشتر چهل و پنجاه تن نشستها كردند و به گفتگوها پرداختند و به این و آن آزارها دادند ولی بیش از این كاری نتوانستند كه یك رشته از كلمههای عربی و تركی و اروپایی را بردارند و كلمههای فارسی را به جای آنها گزارند ، و در این باره نیز خامی بسیار از خود نشان دادند زیرا گذشته از آنكه تنها آكِ فارسی را درآمیختگی با كلمههای بیگانه میشناختند و از آكهای دیگر آن ناآگاه میبودند در برگزیدن كلمهها نیز جز یك راه كجی نمیپیمودند. زیرا به جای آنكه به توانا گردانیدن زبان كوشند و پایههایی (قاعدهها) در آن پدید آورند ، تنها در برابر یك كلمه ، كلمهی دیگری میگزاردند كه این خود رفتارِ كج میباشد.
مثلاً یكی از كلمههایی كه گزاردهاند «فراخواندن» میباشد كه مینویسند به معنی «پس خواندن مأمور» است. در جایی كه در فارسی خود «پس خواندن» میبود. ما نمیدانیم چه نیازی به كلمهی دیگری (به همان معنی) میباشد. از آنسوی «فرا» یكی از پیشوندهاست كه در بسیار جا بكار میرود و آنان میبایست معنای این را روشن گردانند كه در همه جا به آن معنی آورده شود. نه اینكه تنها «فراخواندن» را بگیرند و برایش یك معنای ویژهای گزارند. «فرا» را در اینجا به معنی «پس» گرفتهاند ، در حالی كه در «فراهم نشستن» و «فراگرفتن» و بسیار مانندهی اینها آن معنی بسیار ناسازگار است.
یك كلمهی دیگر كه گزاردهاند «درآمد» است كه به معنی «دخل» میباشد و از پیش از این در زبانها روان میبود. ولی به آخشیج [= ضد] آن كه «خرج» باشد «هزینه» را گزاردهاند. در حالی كه آخشیج درآمد «دررفت» است و این خود یك كلمهی شاینده میباشد. چنانكه در عربی «دخل» و «خرج» و در تركی «گلیر» و «چخار» و در انگلیسی income و outgo گفته میشود بایستی در فارسی نیز درآمد و دررفت گویند و هیچ انگیزهای[علت] برای چشمپوشی از این كار اندیشیده نمیشد. از آنسوی «هزینه» همان كلمهایست كه به رویهی «خزینه» و یا «خزانه» به یك معنای دیگری بكار میرود ، و این خود بیمعنی است كه رویهی كهن كلمهها را بگیرند و در یك معنی جدایی بكار برند.
یكی دیگر كلمهی «دادرس» است كه به جای «قاضی» برگزیدهاند. در جایی كه «دادرس» در زبان مردم كسیست كه چون یكی داد میزند و یاوری میخواهد به یاری او شتابد. «به داد كسی رسیدن» به معنی یاری كردنست نه به معنی قضاوت. به هر حال «دادرس» برای «قاضی» یك نام «مجازی» است ، و ما نمیتوانیم در زبان به كلمههای مجازی بس كنیم. این بسیار ناستوده است كه در فارسی برای «قضاوت» یك كلمهای نداشته آن را با یك نام «مجازی» بفهمانیم. از آنسوی «دادرسی» را به معنی «محاكمه» گردانیدهاند كه این نیز غلطست. زیرا «محاكمه» كار «مدعی» و «مدعیٌعلیه» كه به دادگاه رفتهاند میباشد و آنان هر یكی داد میخواهد نه آنكه به داد میرسد. گذشته از این ، این خود لغزشی دیگری از فرهنگستانست كه «دادرسی» را به معنی محاكمه و «دادرس» را به معنی قاضی میگرداند كه باید گفت یك ریشه را به دو معنی ناسازگار هم میگیرد. اگر «دادرس» قاضیست باید «دادرسی» هم به معنی قضاوت باشد نه به معنی محاكمه.
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 3 از 9
یك نافهمی ـ یا بهتر گویم : یك بیچارگی ـ كه در ایرانیان هست آنست كه راست گردانیدن یا راهنمایی را یك كاری همچون كارهای دیگر ، و آن را در دسترس هر كسی میشمارند. شما اگر در یك نشستی سخن از پیراستن توده و به نیكی آوردن مردم رانده چنین گویید : «بیایید این توده را اصلاح كنیم» خواهید دید چشمها درخشیدن گرفته همگی خشنودی نمودند. یكی نخواهد گفت : «به نیكی آوردن مردم سرمایه خواهد و ما نمیداریم» ، نخواهد گفت : «راهنمایی كار هر كسی نمیباشد». این یك نافهمی شگفتیست كه دامنگیر مردم گردیده. جوانان هر یكی خود را یك راهنما میشمارد.
دربارهی زبان نیز همین رفتار را كردند و ما ندانستیم زبان را كه «تخریب» كرده بود كه آنان به «اصلاح» برخاستند؟!.. همان كسانی كه دیروز به زبان آلوده و نارسا مینازیدند امروز گرد هم نشستند كه آن را راست گردانند و یكی نگفت : «ما كه آكهای این را نمیشناسیم ، پس چگونه به راستیش كوشیم؟!..». دوباره میگویم : این یك رفتار بس شگفتی بود.
همین داستان فرهنگستان بهترین گواه است كه راهنمایی یا نشان دادن نیك و بد و یا به راستی آوردن كجیها كار هر كس نیست و این یك نیروی جدایی خواهد. سه سال بیشتر چهل و پنجاه تن نشستها كردند و به گفتگوها پرداختند و به این و آن آزارها دادند ولی بیش از این كاری نتوانستند كه یك رشته از كلمههای عربی و تركی و اروپایی را بردارند و كلمههای فارسی را به جای آنها گزارند ، و در این باره نیز خامی بسیار از خود نشان دادند زیرا گذشته از آنكه تنها آكِ فارسی را درآمیختگی با كلمههای بیگانه میشناختند و از آكهای دیگر آن ناآگاه میبودند در برگزیدن كلمهها نیز جز یك راه كجی نمیپیمودند. زیرا به جای آنكه به توانا گردانیدن زبان كوشند و پایههایی (قاعدهها) در آن پدید آورند ، تنها در برابر یك كلمه ، كلمهی دیگری میگزاردند كه این خود رفتارِ كج میباشد.
مثلاً یكی از كلمههایی كه گزاردهاند «فراخواندن» میباشد كه مینویسند به معنی «پس خواندن مأمور» است. در جایی كه در فارسی خود «پس خواندن» میبود. ما نمیدانیم چه نیازی به كلمهی دیگری (به همان معنی) میباشد. از آنسوی «فرا» یكی از پیشوندهاست كه در بسیار جا بكار میرود و آنان میبایست معنای این را روشن گردانند كه در همه جا به آن معنی آورده شود. نه اینكه تنها «فراخواندن» را بگیرند و برایش یك معنای ویژهای گزارند. «فرا» را در اینجا به معنی «پس» گرفتهاند ، در حالی كه در «فراهم نشستن» و «فراگرفتن» و بسیار مانندهی اینها آن معنی بسیار ناسازگار است.
یك كلمهی دیگر كه گزاردهاند «درآمد» است كه به معنی «دخل» میباشد و از پیش از این در زبانها روان میبود. ولی به آخشیج [= ضد] آن كه «خرج» باشد «هزینه» را گزاردهاند. در حالی كه آخشیج درآمد «دررفت» است و این خود یك كلمهی شاینده میباشد. چنانكه در عربی «دخل» و «خرج» و در تركی «گلیر» و «چخار» و در انگلیسی income و outgo گفته میشود بایستی در فارسی نیز درآمد و دررفت گویند و هیچ انگیزهای[علت] برای چشمپوشی از این كار اندیشیده نمیشد. از آنسوی «هزینه» همان كلمهایست كه به رویهی «خزینه» و یا «خزانه» به یك معنای دیگری بكار میرود ، و این خود بیمعنی است كه رویهی كهن كلمهها را بگیرند و در یك معنی جدایی بكار برند.
یكی دیگر كلمهی «دادرس» است كه به جای «قاضی» برگزیدهاند. در جایی كه «دادرس» در زبان مردم كسیست كه چون یكی داد میزند و یاوری میخواهد به یاری او شتابد. «به داد كسی رسیدن» به معنی یاری كردنست نه به معنی قضاوت. به هر حال «دادرس» برای «قاضی» یك نام «مجازی» است ، و ما نمیتوانیم در زبان به كلمههای مجازی بس كنیم. این بسیار ناستوده است كه در فارسی برای «قضاوت» یك كلمهای نداشته آن را با یك نام «مجازی» بفهمانیم. از آنسوی «دادرسی» را به معنی «محاكمه» گردانیدهاند كه این نیز غلطست. زیرا «محاكمه» كار «مدعی» و «مدعیٌعلیه» كه به دادگاه رفتهاند میباشد و آنان هر یكی داد میخواهد نه آنكه به داد میرسد. گذشته از این ، این خود لغزشی دیگری از فرهنگستانست كه «دادرسی» را به معنی محاكمه و «دادرس» را به معنی قاضی میگرداند كه باید گفت یك ریشه را به دو معنی ناسازگار هم میگیرد. اگر «دادرس» قاضیست باید «دادرسی» هم به معنی قضاوت باشد نه به معنی محاكمه.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی سوم)
ما در این کوششهایی که میکنیم آن میخواهیم که ایرانیان از این نادانیها و پراکندگیها که گرفتارند ، رها گردند و همگی در زندگانی یک راه را دنبال کنند. میخواهیم شرقیان از این عقبماندگی و زیردستی رها گردند و به یک زندگانی آزادی رسند. از آنسو میخواهیم مردم جهان ، چه شرقی و چه غربی ، از کشمکشها و مبارزهها که درمیانست دست بردارند و راهی از روی عقل پیش گیرند. اینها هر سه کارهای بسیار بسیار بزرگیست ، و ما اگر دین میگوییم ، اینها را میخواهیم. من نمیدانم باینها چه ایرادی توان گرفت؟!. نمیدانم چرا نمیتوان نام دین بُرد؟!.
میباید بآنان گفت : شما سخنان ما را بخوانید و هر ایرادی میدارید بگیرید. وگرنه این گفته بسیار پوچست. در برابر سخنانی با آن اهمیت و استحکام یک چنین جملهای جز «هو» بشمار نمیآید.
شما را ایراد همین بس که گفتههای ما را نخوانده و ندانسته بدشمنی برخاستهاید. همین بس که در برابر دلیلهای محکم بچنین سخن پوچی پرداختهاید.
گذشته از همهی اینها ما مقید به نام نیستیم. اگر نام دین حقیر شده ، شما پاکدلانه هر نام دیگری میگذارید ، بگذارید. تنها حقارتِ نام ، بهانهی نادیده گرفتن حقایق نمیتواند باشد.
عجیبتر آنکه میگویند : «ما هم با شما شریکیم». نمیدانم از این سخن چه معنایی را میخواهند. اگر آنان در دشمنی با خرافات با ما همراهند ، تاکنون کدام کمکی بما کردهاند؟!. ما ده سالست بهمهی سختیها تاب آورده ، همهی فشارها را کشیدهایم و همیشه با ملایان و پیروان کیشها در مبارزه بودهایم و در این ده سال یک بار نشده که از این گروه یاوری ببینیم. یک بار نشده که گفتاری در یکی از روزنامهها بهواداری از ما نوشته شود.
پیشامد بهمنماه 1322 آذربایجان فراموش نگردیده که ملایان و بهائیان و صوفیان دست بهم دادند و حاجیهای محتکر و سفتهباز ، پولها ریختند و در برابر چشم بیگانگان به یک رشته وحشیگریهای بسیار پستِ ننگینی برخاستند. در چنان پیشامدی از این دسته کمترین هواداری از ما دیده نشد. بلکه بسیاری از آنان در همان هنگام فرصت یافته بکینهجویی کوشیدند.
از این هم میگذریم ، بما یاوری ننمودند ، ننمایند. آیا خودشان تاکنون کدام گامی را در راه مبارزه با خرافات برداشتهاند؟!.
اگر واقعیتش را بخواهیم یک دسته از ایشان کمترین علاقهای به مردم و کشور خود نمیدارند و آرزومند نیکی جهان نمیباشند ، و هیچگاه جز درپی خوشیها و هوسبازیهای خود نیستند و این سخنان که در برابر ما میگویند از راه حسادت و خودخواهیست. یک دستهی دیگر دلبستگیای که بکشور و مردم خود میدارند آنست که حزبی برپا سازند و قدرتی بدست آورند و در کارهای کشور دخالت کنند و هیچگاه مقید به پاک کردن مردم از خرافات و دیگر آلودگیها و بیرون آوردن کشور از این ناتوانی نمیباشند. تفاوت میانهی ما و ایشان در اینجاست که آنان میخواهند مردم با همین حالی که هستند ، باشند و آنان پیش افتاده ملت را در پشت سر مردمان بزرگ انگلیس و روس و آمریکا (و در زیردست یکی از آنها) راه برند. ولی ما میکوشیم مردم را از این حال آلودگی و ناتوانی بیرون آوریم و لایق گردانیم که با مردمان دیگر همگام و همتراز گردند و خودشان راه زندگی را طی کنند. به هر حال گفتن آنکه «ما هم با شما شریکیم» از هر باره دروغ است.
یک گفتهی دیگر آنان اینست که میگویند : «در قرن بیستم هم دین میشود؟!..» این یکی از مسخرگیهای ایشانست.
نخست ، باید پرسید : شما از قرن بیستم چه میدارید که چنین بآن مینازید؟!.. شما از قرن بیستم جز بدبختی و توسریخوری چه بهرهای بردهاید؟!. داستان شما داستان کسیست که به مال همسایه بنازد.
دوم ، گذشتِ زمان حقایق را تغییر نمیدهد. دین اگر چیز سودمندیست باید در قرن بیستم هم باشد و در قرن سیام نیز باشد. اگر سودمند نیست و زیانمند است ، بایستی هیچگاه نباشد. شما اگر دین را چیزی بد میدانید و ایراد میدارید ، آن را بگویید. چه کار با قرن بیستم یا سیام میدارید؟!.
سوم ، در همان قرن بیستم است که مردم جهان راه زندگی را گم کردهاند و نمیتوانند از خوشیها بهرهمند شوند. در همان قرن بیستم است که در یکسو سالانه میلیونها کسان از گرسنگی میمردند ، و در یکسو از نبودن خریدار ، غله و قهوه و شکر و دیگر چیزها را بدریا میریختند. در همان قرن بیستم است که بیکاران و گرسنگان دستهبندیها میکردند و لشگرکشیها کرده در شهرها میگردیدند. [1]
[1] : این سخنان دربارهی «بحران بزرگ» کشورهای سرمایهداری است که کمابیش ده سال ـ از 1929 تا آغاز جنگ جهانی دوم ـ جهان را گرفتار نموده بود.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی سوم)
ما در این کوششهایی که میکنیم آن میخواهیم که ایرانیان از این نادانیها و پراکندگیها که گرفتارند ، رها گردند و همگی در زندگانی یک راه را دنبال کنند. میخواهیم شرقیان از این عقبماندگی و زیردستی رها گردند و به یک زندگانی آزادی رسند. از آنسو میخواهیم مردم جهان ، چه شرقی و چه غربی ، از کشمکشها و مبارزهها که درمیانست دست بردارند و راهی از روی عقل پیش گیرند. اینها هر سه کارهای بسیار بسیار بزرگیست ، و ما اگر دین میگوییم ، اینها را میخواهیم. من نمیدانم باینها چه ایرادی توان گرفت؟!. نمیدانم چرا نمیتوان نام دین بُرد؟!.
میباید بآنان گفت : شما سخنان ما را بخوانید و هر ایرادی میدارید بگیرید. وگرنه این گفته بسیار پوچست. در برابر سخنانی با آن اهمیت و استحکام یک چنین جملهای جز «هو» بشمار نمیآید.
شما را ایراد همین بس که گفتههای ما را نخوانده و ندانسته بدشمنی برخاستهاید. همین بس که در برابر دلیلهای محکم بچنین سخن پوچی پرداختهاید.
گذشته از همهی اینها ما مقید به نام نیستیم. اگر نام دین حقیر شده ، شما پاکدلانه هر نام دیگری میگذارید ، بگذارید. تنها حقارتِ نام ، بهانهی نادیده گرفتن حقایق نمیتواند باشد.
عجیبتر آنکه میگویند : «ما هم با شما شریکیم». نمیدانم از این سخن چه معنایی را میخواهند. اگر آنان در دشمنی با خرافات با ما همراهند ، تاکنون کدام کمکی بما کردهاند؟!. ما ده سالست بهمهی سختیها تاب آورده ، همهی فشارها را کشیدهایم و همیشه با ملایان و پیروان کیشها در مبارزه بودهایم و در این ده سال یک بار نشده که از این گروه یاوری ببینیم. یک بار نشده که گفتاری در یکی از روزنامهها بهواداری از ما نوشته شود.
پیشامد بهمنماه 1322 آذربایجان فراموش نگردیده که ملایان و بهائیان و صوفیان دست بهم دادند و حاجیهای محتکر و سفتهباز ، پولها ریختند و در برابر چشم بیگانگان به یک رشته وحشیگریهای بسیار پستِ ننگینی برخاستند. در چنان پیشامدی از این دسته کمترین هواداری از ما دیده نشد. بلکه بسیاری از آنان در همان هنگام فرصت یافته بکینهجویی کوشیدند.
از این هم میگذریم ، بما یاوری ننمودند ، ننمایند. آیا خودشان تاکنون کدام گامی را در راه مبارزه با خرافات برداشتهاند؟!.
اگر واقعیتش را بخواهیم یک دسته از ایشان کمترین علاقهای به مردم و کشور خود نمیدارند و آرزومند نیکی جهان نمیباشند ، و هیچگاه جز درپی خوشیها و هوسبازیهای خود نیستند و این سخنان که در برابر ما میگویند از راه حسادت و خودخواهیست. یک دستهی دیگر دلبستگیای که بکشور و مردم خود میدارند آنست که حزبی برپا سازند و قدرتی بدست آورند و در کارهای کشور دخالت کنند و هیچگاه مقید به پاک کردن مردم از خرافات و دیگر آلودگیها و بیرون آوردن کشور از این ناتوانی نمیباشند. تفاوت میانهی ما و ایشان در اینجاست که آنان میخواهند مردم با همین حالی که هستند ، باشند و آنان پیش افتاده ملت را در پشت سر مردمان بزرگ انگلیس و روس و آمریکا (و در زیردست یکی از آنها) راه برند. ولی ما میکوشیم مردم را از این حال آلودگی و ناتوانی بیرون آوریم و لایق گردانیم که با مردمان دیگر همگام و همتراز گردند و خودشان راه زندگی را طی کنند. به هر حال گفتن آنکه «ما هم با شما شریکیم» از هر باره دروغ است.
یک گفتهی دیگر آنان اینست که میگویند : «در قرن بیستم هم دین میشود؟!..» این یکی از مسخرگیهای ایشانست.
نخست ، باید پرسید : شما از قرن بیستم چه میدارید که چنین بآن مینازید؟!.. شما از قرن بیستم جز بدبختی و توسریخوری چه بهرهای بردهاید؟!. داستان شما داستان کسیست که به مال همسایه بنازد.
دوم ، گذشتِ زمان حقایق را تغییر نمیدهد. دین اگر چیز سودمندیست باید در قرن بیستم هم باشد و در قرن سیام نیز باشد. اگر سودمند نیست و زیانمند است ، بایستی هیچگاه نباشد. شما اگر دین را چیزی بد میدانید و ایراد میدارید ، آن را بگویید. چه کار با قرن بیستم یا سیام میدارید؟!.
سوم ، در همان قرن بیستم است که مردم جهان راه زندگی را گم کردهاند و نمیتوانند از خوشیها بهرهمند شوند. در همان قرن بیستم است که در یکسو سالانه میلیونها کسان از گرسنگی میمردند ، و در یکسو از نبودن خریدار ، غله و قهوه و شکر و دیگر چیزها را بدریا میریختند. در همان قرن بیستم است که بیکاران و گرسنگان دستهبندیها میکردند و لشگرکشیها کرده در شهرها میگردیدند. [1]
[1] : این سخنان دربارهی «بحران بزرگ» کشورهای سرمایهداری است که کمابیش ده سال ـ از 1929 تا آغاز جنگ جهانی دوم ـ جهان را گرفتار نموده بود.
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)
🔸 رمان ۱ (تکهی یک از یک)
گفتارهایی را که پارسال در زمینهی رمان در پیمان نگاشتیم خوانندگان فراموش نکردهاند. یکی از ایرادهایی را که بر این بدعت زشت اروپایی داشتیم این بود که چون داستان تاریخی را با افسانه درهم میآمیزند این خود زیان بزرگی را دربر دارد و باعث آن میشود که خوانندگان افسانههای بیبنیاد را بجای تاریخ بیاد خود سپارند و در اینجا و آنجا بازگویند. از جمله در آن گفتارها نام دانشمند مصری جرجی زیدان نویسندهی الهلال را برده و رماننویسیهای او را نکوهش کرده بودیم. در آن هنگام کسانی از ما رنجیدند و زبان بگله باز کردند ولی ما چون سخن از روی فهم زده بودیم پروای آن رنجش و گله را نکردیم و چون بتازگی گواهی بدرستی گفتار ما از رهگذرِ خودِ الهلال بدست آمده در اینجا مینگاریم :
یکی از رمانهای جرجی زیدان رمان «الانقلاب العثمانی» است که در آنجا افسانهبافیها کرده و یک مرد و یک زن را بنام «رامز» و «شیرین» دست اندر کار شورش عثمانی ساخته است. بتازگی یکی از خوانندگان الهلال چنین پرسشی از آن مهنامه نموده : «آیا رامز و شیرین دو قهرمان شورش عثمانی هنوز زندهاند و آیا کنون را در کجا هستند؟»
مهنامه پاسخ داده که رامز و شیرین دروغی بودند!
کسی از نویسندهی الهلال بپرسد که آیا سود آن دروغپردازیها چه بود؟ آیا از چه راهی میتوان آن دروغها را که در مغزهای خوانندگانِ رمانهای شما جا گرفته از مغزهای ایشان بیرون آورد؟!
.
🔸 رمان ۱ (تکهی یک از یک)
گفتارهایی را که پارسال در زمینهی رمان در پیمان نگاشتیم خوانندگان فراموش نکردهاند. یکی از ایرادهایی را که بر این بدعت زشت اروپایی داشتیم این بود که چون داستان تاریخی را با افسانه درهم میآمیزند این خود زیان بزرگی را دربر دارد و باعث آن میشود که خوانندگان افسانههای بیبنیاد را بجای تاریخ بیاد خود سپارند و در اینجا و آنجا بازگویند. از جمله در آن گفتارها نام دانشمند مصری جرجی زیدان نویسندهی الهلال را برده و رماننویسیهای او را نکوهش کرده بودیم. در آن هنگام کسانی از ما رنجیدند و زبان بگله باز کردند ولی ما چون سخن از روی فهم زده بودیم پروای آن رنجش و گله را نکردیم و چون بتازگی گواهی بدرستی گفتار ما از رهگذرِ خودِ الهلال بدست آمده در اینجا مینگاریم :
یکی از رمانهای جرجی زیدان رمان «الانقلاب العثمانی» است که در آنجا افسانهبافیها کرده و یک مرد و یک زن را بنام «رامز» و «شیرین» دست اندر کار شورش عثمانی ساخته است. بتازگی یکی از خوانندگان الهلال چنین پرسشی از آن مهنامه نموده : «آیا رامز و شیرین دو قهرمان شورش عثمانی هنوز زندهاند و آیا کنون را در کجا هستند؟»
مهنامه پاسخ داده که رامز و شیرین دروغی بودند!
کسی از نویسندهی الهلال بپرسد که آیا سود آن دروغپردازیها چه بود؟ آیا از چه راهی میتوان آن دروغها را که در مغزهای خوانندگانِ رمانهای شما جا گرفته از مغزهای ایشان بیرون آورد؟!
.
✴️ در پیرامون زبان
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی4 از 9
باری اگر بخواهیم لغزشهای فرهنگستان را بشماریم سخن به درازی انجامد. اینست به این سه نمونه بس كرده پی گفتار خود را میگیریم. چنانكه گفتم فرهنگستان درمیان دیگر كارهای خود به جلوگیری از ما نیز میكوشید. چند بار نامه از وزارت فرهنگ یا از دفتر نخستوزیر فرستادند كه باید پیروی از فرهنگستان نمایید و كلمههایی را كه آنها برنگزیده بكار نبرید. من پروا ننموده در یك پاسخ درازی كه به نامهی آقای جم (نخستوزیر) دادم لغزشهای فرهنگستان را بازنمودم و آشكاره نوشتم كه اگر پیروی از این غلطها نمایم به دانش ناپاسداری نمودهام. بارها سانسور در نوشتههای من به كلمههایی خط میزد و من نیز به نوشتههای او خط زده به چاپخانه میفرستادم.
با این حال سه سالی گذشت و به یاری خدا فرهنگستان از میان رفت. ولی ما همچنان ایستادهایم و راه خود را دنبال میكنیم ، و در این چندگاه پیشرفت شایانی در زمینهی زبان نموده و گذشته از بیرون كردن كلمههای بیگانه گامهایی در دیگر بارهها برداشتهایم كه آنها را نیز در این كتاب [1] روشن خواهیم گردانید.
🔶 آكهای زبان
چنانكه گفتهایم آكهای فارسی بسیار است و ما در این كتاب خواهیم كوشید كه تا توانیم آنها را بازنماییم و راه چارهی هر یكی را نشان دهیم :
1ـ درآمیختگی با كلمههای بیگانه
چنانكه گفتهایم یكی از آكهای فارسی كه به چشم میزند درآمیختگی آن با كلمههای بیگانه بویژه با كلمههای تازی میباشد. این درآمیختگی در نتیجهی چیرگی تازیان به ایران یا در سایهی دلبستگی ایرانیان به اسلام یا به زبان تازی نبوده. زیرا اگر شما جستجو كنید در قرنهای نخست اسلام كه چیرگی عرب بیشتر و دلبستگی ایرانیان به اسلام فزونتر میبوده این درآمیختگی بیرون از اندازه رخ نداده و همانا از قرنهای پنجم و ششم است كه این درآمیختگی نمودار گردیده. انگیزهی آن نیز چنانكه ما میدانیم جز هوسبازی و خودنمایی كسانی نمیبوده.
در آن زمانها دانستن زبان عربی مایهی سرفرازی شمرده میشده. از اینرو كسان بسیاری آن را درس خوانده و یاد میگرفتهاند. چیزی كه هست برخی از اینان كتابی به تازی نوشته و یا شعرها سروده از هنر خود بهره میبردهاند و بسیاری هم آن را نخواسته و یا نتوانسته در فارسی نوشتن پیاپی كلمهها و جملههای عربی میآوردهاند و بدینسان هنر خود را به مردم نشان میدادهاند.
باز شدن درهای زبان فارسی به روی كلمههای عربی جز نتیجهی این هوسبازیها و نادانیها نبوده ، و چون كسانی این كار را كردهاند راه به روی دیگران باز گردیده و خود یك شیوهی همگانی شده.
ملایان تا زمان ما همین رفتار را بكار میبستند. اینان كه سالها به درس عربی میپرداختند آن را به اندازهی كتاب نوشتن یا شعر سرودن نمیآموختند و تنها بهرهای كه از آن میخواستند جز این نمیبود كه در سخن گفتن با مردم و در قباله نوشتن پیاپی كلمهها و جملههای عربی بكار برند و بدینسان عربیدانی خود را به مردم نشان دهند. در قبالهها و مَهرنامهها تا میتوانستند عربی مینوشتند و چون درمیماندند فارسی آغاز میكردند.
مانندهی همین كار در سی و اند سال پیش از فرانسهخوانان دیده شد. كسانی که بیش یا كم فرانسه یاد میگرفتند برای آنكه هنر خود را بكار برند و برتری به مردم فروشند در گفتهها و نوشتههای خود پیاپی كلمههای اروپایی میآوردند ، كه اگر جلوگیری نشدی تاكنون هزار كلمهی اروپایی به فارسی آمیخته گردیدی.
كوتاه سخن : این درآمیختگی فارسی با كلمههای تازی و باز بودن درهای این زبان بروی كلمههای آن یك تاریخچهی سرفرازانه نمیدارد ، و به هر حال این خود یكی از آسیبهای زبان فارسیست كه زیانهای چندی را دربر میدارد و چون كسانی هنوز هم هواداری از آن كلمهها مینمایند و از ایستادگی دست برنداشته در پشت سر به زباندرازی میپردازند اینك من آن زیانها را روشن میگردانم :
[1] : همانا خواست كتابیست كه سپس جداگانه چاپ شد و «زبان پاك» نام گرفت. چنین برمیآید كه میخواستهاند آن را تكه تكه در پرچم بچاپ رسانند ولی گفتارهای دیگری چندان لبریز شده بوده كه جا برای آن نمانده. سپس نویسنده آن را درست (کامل) گردانیده و با دیگرگونیهایی جداگانه چاپ كرد.
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی4 از 9
باری اگر بخواهیم لغزشهای فرهنگستان را بشماریم سخن به درازی انجامد. اینست به این سه نمونه بس كرده پی گفتار خود را میگیریم. چنانكه گفتم فرهنگستان درمیان دیگر كارهای خود به جلوگیری از ما نیز میكوشید. چند بار نامه از وزارت فرهنگ یا از دفتر نخستوزیر فرستادند كه باید پیروی از فرهنگستان نمایید و كلمههایی را كه آنها برنگزیده بكار نبرید. من پروا ننموده در یك پاسخ درازی كه به نامهی آقای جم (نخستوزیر) دادم لغزشهای فرهنگستان را بازنمودم و آشكاره نوشتم كه اگر پیروی از این غلطها نمایم به دانش ناپاسداری نمودهام. بارها سانسور در نوشتههای من به كلمههایی خط میزد و من نیز به نوشتههای او خط زده به چاپخانه میفرستادم.
با این حال سه سالی گذشت و به یاری خدا فرهنگستان از میان رفت. ولی ما همچنان ایستادهایم و راه خود را دنبال میكنیم ، و در این چندگاه پیشرفت شایانی در زمینهی زبان نموده و گذشته از بیرون كردن كلمههای بیگانه گامهایی در دیگر بارهها برداشتهایم كه آنها را نیز در این كتاب [1] روشن خواهیم گردانید.
🔶 آكهای زبان
چنانكه گفتهایم آكهای فارسی بسیار است و ما در این كتاب خواهیم كوشید كه تا توانیم آنها را بازنماییم و راه چارهی هر یكی را نشان دهیم :
1ـ درآمیختگی با كلمههای بیگانه
چنانكه گفتهایم یكی از آكهای فارسی كه به چشم میزند درآمیختگی آن با كلمههای بیگانه بویژه با كلمههای تازی میباشد. این درآمیختگی در نتیجهی چیرگی تازیان به ایران یا در سایهی دلبستگی ایرانیان به اسلام یا به زبان تازی نبوده. زیرا اگر شما جستجو كنید در قرنهای نخست اسلام كه چیرگی عرب بیشتر و دلبستگی ایرانیان به اسلام فزونتر میبوده این درآمیختگی بیرون از اندازه رخ نداده و همانا از قرنهای پنجم و ششم است كه این درآمیختگی نمودار گردیده. انگیزهی آن نیز چنانكه ما میدانیم جز هوسبازی و خودنمایی كسانی نمیبوده.
در آن زمانها دانستن زبان عربی مایهی سرفرازی شمرده میشده. از اینرو كسان بسیاری آن را درس خوانده و یاد میگرفتهاند. چیزی كه هست برخی از اینان كتابی به تازی نوشته و یا شعرها سروده از هنر خود بهره میبردهاند و بسیاری هم آن را نخواسته و یا نتوانسته در فارسی نوشتن پیاپی كلمهها و جملههای عربی میآوردهاند و بدینسان هنر خود را به مردم نشان میدادهاند.
باز شدن درهای زبان فارسی به روی كلمههای عربی جز نتیجهی این هوسبازیها و نادانیها نبوده ، و چون كسانی این كار را كردهاند راه به روی دیگران باز گردیده و خود یك شیوهی همگانی شده.
ملایان تا زمان ما همین رفتار را بكار میبستند. اینان كه سالها به درس عربی میپرداختند آن را به اندازهی كتاب نوشتن یا شعر سرودن نمیآموختند و تنها بهرهای كه از آن میخواستند جز این نمیبود كه در سخن گفتن با مردم و در قباله نوشتن پیاپی كلمهها و جملههای عربی بكار برند و بدینسان عربیدانی خود را به مردم نشان دهند. در قبالهها و مَهرنامهها تا میتوانستند عربی مینوشتند و چون درمیماندند فارسی آغاز میكردند.
مانندهی همین كار در سی و اند سال پیش از فرانسهخوانان دیده شد. كسانی که بیش یا كم فرانسه یاد میگرفتند برای آنكه هنر خود را بكار برند و برتری به مردم فروشند در گفتهها و نوشتههای خود پیاپی كلمههای اروپایی میآوردند ، كه اگر جلوگیری نشدی تاكنون هزار كلمهی اروپایی به فارسی آمیخته گردیدی.
كوتاه سخن : این درآمیختگی فارسی با كلمههای تازی و باز بودن درهای این زبان بروی كلمههای آن یك تاریخچهی سرفرازانه نمیدارد ، و به هر حال این خود یكی از آسیبهای زبان فارسیست كه زیانهای چندی را دربر میدارد و چون كسانی هنوز هم هواداری از آن كلمهها مینمایند و از ایستادگی دست برنداشته در پشت سر به زباندرازی میپردازند اینك من آن زیانها را روشن میگردانم :
[1] : همانا خواست كتابیست كه سپس جداگانه چاپ شد و «زبان پاك» نام گرفت. چنین برمیآید كه میخواستهاند آن را تكه تكه در پرچم بچاپ رسانند ولی گفتارهای دیگری چندان لبریز شده بوده كه جا برای آن نمانده. سپس نویسنده آن را درست (کامل) گردانیده و با دیگرگونیهایی جداگانه چاپ كرد.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی چهارم)
پس از همهی اینها در همان قرن بیستم است که چنین جنگ ویرانکُنی در میان دولتها در جریان است.
آری به قرن بیستم بایستی نازید. زیرا آن پیشرفتی که در زمینهی دانشها در این قرن و در قرن پیش از آن رخ داده ، و آن تسلطی که آدم به طبیعت پیدا کرده ، در تاریخ آدمیان بیمانند است. تاکنون چنین گامهای بزرگی در راه پیشرفت برداشته نشده بوده.
ولی چه سود که آدمها راه برخورداری از آن دانشها را نمیدانند. چه سود که همان دانشها از یکسو باعث سختی زندگانی گردیده و از یکسو صدها وسیلهی آدمکشی و شهر ویرانکنی بدست آدمیان داده. چشم باز کنید و ببینید اروپا که مهد دانشهاست از دست همان دانشها چه میکشد.[1]
آنان هیچ نمیدانند امروز گرفتاری جهان چیست. نمیدانند که همان دانشها که قرن بیستم بآن مینازد چه معضلاتی در زندگانی بوجود آورده. چنانکه گفتم آنان از این زمینهها بسیار دور ، بلکه حتی بیگانهاند.
از اینسو ، ما با آنکه در جاهای دیگر از گرفتاریهای جهان بسیار گفتهایم برای آنکه گفتگو روشن باشد میباید در اینجا هم بگوییم :
ما بدانشها اهمیت بسیار میدهیم. اگر دیگران بنام آنها مینازند ، ما بخود دانشها همه جور علاقهای داریم. از گفتن بینیاز است که جنبش دانشها در اروپا در دو قرن گذشته گامهای بزرگی در راه پیشرفت بوده. منتها از همان دانشها چند سری دشواریهای بزرگ پدید آمده که من اینک فهرستوار میشمارم :
1) از همان دانشها مادّیگری بوجود آمده که بآتش «مبارزهی زندگانی» دامن زده و همین بلا ، گرفتاری را بسیار سخت گردانیده و بدشواری زندگانی افزوده.
2) ماشینهای بافندگی و ریسندگی و کشاورزی و مانند اینها ، و همچنین راهآهن و تلگراف و اتومبیل و هواپیما و رادیو و بسیار از این نوع که نتیجهی دانشهاست ، هر یکی وسیلهی دیگری در دست طماعان و ستمگران گردیده و به تسلط آنها بسیار افزوده ، که این سبب دیگری بدشواری زندگانی میباشد.
3) جنگ که یکی از گرفتاریهای آدمیانست ، صد برابر سختتر و آسیبزاتر از آنچه میبود گردیده.
اینها سه سری گرفتاریهاست که از همان دانشها برخاسته و من اینک از یکایک آنها گفتگو کرده خواهم کوشید هر یکی را روشن گردانم.
دربارهی مادّیگری ، شما نیک میدانید که بزرگترین و ریشهدارترین گمراهیست که جهان بخود دیده. باز نیک میدانید که وظیفهی بزرگی را که ما بگردن میداریم ، مبارزه با این گمراهی و برانداختن آن از جهان میباشد. پس جای شگفت نخواهد بود اگر در پیرامون آن بسخن درازی پردازیم.
شنیدنیست که مادیگری به ایران رسیده و بسیاری از مردم (از همان ملایان نیز) گرفتار بدآموزیهای آن میباشند ، و با اینحال کم کسی میداند مادیگری چیست ، و کم کسی از زیان آن آگاهست.
کسانی که اندک آگاهی از معنی آن میدارند ، بیش از این نمیدانند که مادیگری جهان را جز همین دستگاه محسوس مادی نمیشناسد و خدا و جهان دیگر را نمیپذیرد ، و اینست با خوشی بآن گرویده شانهها را بالا میاندازند و میگویند : «خدا نباشد ، چطور میشود؟». در حالی که چنین نیست. این اژدهاگمراهی ، زیانهای بزرگی را بدنبال دارد. این گمراهی آدم را بسیار حقیر میشمارد و با جانوران به یک درجه میرساند. این گمراهی مردم جهان را از خوشیهای زندگانی محروم و از آسایش و سعادت دور میگرداند.
مادیگری از دانشها ریشه گرفته و گرفتاران آن بیش از همه ، دانشمندان بودهاند. اینان از تحقیقهای خود چنین نتیجه گرفتهاند که جهانِ وجود جز همین دستگاه محسوس مادی نیست و چنانکه گفتم بخدا و جهان دیگر ، باوری نداشتهاند و با دینها بدشمنی برخاستهاند. سپس در این اندازه هم نایستاده به اشتباهات دیگری افتادهاند که در زندگانی تأثیر مستقیم داشته. زیرا آدم را نیز جز همین کالبد محسوس مادی نشناخته از دستگاه بسیار باارزش روان و عقل که در اوست کاملاً غافل ماندهاند ، و شما ببینید که همین غفلت چه زیانهای بزرگی را درپی داشته است.
از یکسو ، چون عقل (یا خرد) را که قاضی نیک و بد و راست و کجست ، نشناختهاند ، از اینجا به خودِ نیک و بد و راست و کج باور نداشتهاند.
از یکسو ، از دستگاه روان که ناآگاه ماندهاند ، آدم را با جانوران یکسان شناختهاند ، و چون منشاء کارهای جانوران خودخواهیست که هر یکی از آنها تنها خود را میخواهد و هر چیزی را برای خود میخواهد ، و از اینرو زندگانیِ آنها جز مبارزه با یکدیگر نیست (و نمیتواند باشد) ، آنان آدمها را هم به حال آنها تصور کرده ، اینها را نیز در زندگانی ناچار از مبارزه و کشمکش بحساب آوردهاند.
[1] : این سخنان در گرماگرم جنگ جهانی دوم نوشته شده. همان زمان که با افزارهای جنگی که نتیجهی پیشرفت دانشها بود بیدریغ خون یکدیگر را ميریختند.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی چهارم)
پس از همهی اینها در همان قرن بیستم است که چنین جنگ ویرانکُنی در میان دولتها در جریان است.
آری به قرن بیستم بایستی نازید. زیرا آن پیشرفتی که در زمینهی دانشها در این قرن و در قرن پیش از آن رخ داده ، و آن تسلطی که آدم به طبیعت پیدا کرده ، در تاریخ آدمیان بیمانند است. تاکنون چنین گامهای بزرگی در راه پیشرفت برداشته نشده بوده.
ولی چه سود که آدمها راه برخورداری از آن دانشها را نمیدانند. چه سود که همان دانشها از یکسو باعث سختی زندگانی گردیده و از یکسو صدها وسیلهی آدمکشی و شهر ویرانکنی بدست آدمیان داده. چشم باز کنید و ببینید اروپا که مهد دانشهاست از دست همان دانشها چه میکشد.[1]
آنان هیچ نمیدانند امروز گرفتاری جهان چیست. نمیدانند که همان دانشها که قرن بیستم بآن مینازد چه معضلاتی در زندگانی بوجود آورده. چنانکه گفتم آنان از این زمینهها بسیار دور ، بلکه حتی بیگانهاند.
از اینسو ، ما با آنکه در جاهای دیگر از گرفتاریهای جهان بسیار گفتهایم برای آنکه گفتگو روشن باشد میباید در اینجا هم بگوییم :
ما بدانشها اهمیت بسیار میدهیم. اگر دیگران بنام آنها مینازند ، ما بخود دانشها همه جور علاقهای داریم. از گفتن بینیاز است که جنبش دانشها در اروپا در دو قرن گذشته گامهای بزرگی در راه پیشرفت بوده. منتها از همان دانشها چند سری دشواریهای بزرگ پدید آمده که من اینک فهرستوار میشمارم :
1) از همان دانشها مادّیگری بوجود آمده که بآتش «مبارزهی زندگانی» دامن زده و همین بلا ، گرفتاری را بسیار سخت گردانیده و بدشواری زندگانی افزوده.
2) ماشینهای بافندگی و ریسندگی و کشاورزی و مانند اینها ، و همچنین راهآهن و تلگراف و اتومبیل و هواپیما و رادیو و بسیار از این نوع که نتیجهی دانشهاست ، هر یکی وسیلهی دیگری در دست طماعان و ستمگران گردیده و به تسلط آنها بسیار افزوده ، که این سبب دیگری بدشواری زندگانی میباشد.
3) جنگ که یکی از گرفتاریهای آدمیانست ، صد برابر سختتر و آسیبزاتر از آنچه میبود گردیده.
اینها سه سری گرفتاریهاست که از همان دانشها برخاسته و من اینک از یکایک آنها گفتگو کرده خواهم کوشید هر یکی را روشن گردانم.
دربارهی مادّیگری ، شما نیک میدانید که بزرگترین و ریشهدارترین گمراهیست که جهان بخود دیده. باز نیک میدانید که وظیفهی بزرگی را که ما بگردن میداریم ، مبارزه با این گمراهی و برانداختن آن از جهان میباشد. پس جای شگفت نخواهد بود اگر در پیرامون آن بسخن درازی پردازیم.
شنیدنیست که مادیگری به ایران رسیده و بسیاری از مردم (از همان ملایان نیز) گرفتار بدآموزیهای آن میباشند ، و با اینحال کم کسی میداند مادیگری چیست ، و کم کسی از زیان آن آگاهست.
کسانی که اندک آگاهی از معنی آن میدارند ، بیش از این نمیدانند که مادیگری جهان را جز همین دستگاه محسوس مادی نمیشناسد و خدا و جهان دیگر را نمیپذیرد ، و اینست با خوشی بآن گرویده شانهها را بالا میاندازند و میگویند : «خدا نباشد ، چطور میشود؟». در حالی که چنین نیست. این اژدهاگمراهی ، زیانهای بزرگی را بدنبال دارد. این گمراهی آدم را بسیار حقیر میشمارد و با جانوران به یک درجه میرساند. این گمراهی مردم جهان را از خوشیهای زندگانی محروم و از آسایش و سعادت دور میگرداند.
مادیگری از دانشها ریشه گرفته و گرفتاران آن بیش از همه ، دانشمندان بودهاند. اینان از تحقیقهای خود چنین نتیجه گرفتهاند که جهانِ وجود جز همین دستگاه محسوس مادی نیست و چنانکه گفتم بخدا و جهان دیگر ، باوری نداشتهاند و با دینها بدشمنی برخاستهاند. سپس در این اندازه هم نایستاده به اشتباهات دیگری افتادهاند که در زندگانی تأثیر مستقیم داشته. زیرا آدم را نیز جز همین کالبد محسوس مادی نشناخته از دستگاه بسیار باارزش روان و عقل که در اوست کاملاً غافل ماندهاند ، و شما ببینید که همین غفلت چه زیانهای بزرگی را درپی داشته است.
از یکسو ، چون عقل (یا خرد) را که قاضی نیک و بد و راست و کجست ، نشناختهاند ، از اینجا به خودِ نیک و بد و راست و کج باور نداشتهاند.
از یکسو ، از دستگاه روان که ناآگاه ماندهاند ، آدم را با جانوران یکسان شناختهاند ، و چون منشاء کارهای جانوران خودخواهیست که هر یکی از آنها تنها خود را میخواهد و هر چیزی را برای خود میخواهد ، و از اینرو زندگانیِ آنها جز مبارزه با یکدیگر نیست (و نمیتواند باشد) ، آنان آدمها را هم به حال آنها تصور کرده ، اینها را نیز در زندگانی ناچار از مبارزه و کشمکش بحساب آوردهاند.
[1] : این سخنان در گرماگرم جنگ جهانی دوم نوشته شده. همان زمان که با افزارهای جنگی که نتیجهی پیشرفت دانشها بود بیدریغ خون یکدیگر را ميریختند.
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)
🔸 رمان 2 (تکهی یک از یک)
راستی را باید گفت و درستی را نباید پنهان داشت. من وقتی که شمارهی اول سال نخست مهنامهی پیمان را از یکی امانی گرفته نگاهش میکردم برخوردم به نوشتهها و گفتههایی که در آن از زیانهای رماننویسی و رمانخوانی نگاشته بودید شما را اول کسی دانستم که پی بانجام و زیانکاری آن برده و بواسطهی نوشتههای پی درپی میخواهید ریشهی این فرومایگی و پستی را که کسان اروپادیده برای ما نیاز آورده بودند بکنید. سپاس خدای را که بآرمانهای پاک و بیآلایش خودتان رسیده و جوانان ایرانی را از پنجهی این ناخوشی دواناپذیر و کشنده رهایی دادهاید. باید تمام رمانخوانان و رماننویسان که من هم هر دو را در سایهی نابخردی میکردم و به سرزنشهای آموزگار خود گوش نمیدادم از ته قلب و دلِ پاک سپاسگزار شما گردند که از راه نارواییشان برگردانده بشاهراه درستی و دانایی رساندهاید ..
بِهر حال من میدانستم که رمانها با این حال بسر نخواهد برد و دیر یا زود به نیستی ابد دچار خواهد شد. رمانهای رنگ وارنگ ترجمه و غیر ترجمه بسیاری از آنها را دیده و باید با کمال دریغ که عمری با آنها سر کردم بگویم که خواندهام ... ترجمه از زبانهای خارجی از رمانهای ایرانی از عفت و پاکدامنی دورتر بود. از اینجا میتوان به پستی اندیشه و سستی خردهای آنان پی برد ...
میتوانم بیاغراق بگویم که مهنامهی پیمان رهانندهی من از غرقاب پستی و نیستی بوده است و از اینروست که از رمان و رماننویسی پاک دست شسته و آنها را در کنج فراموشی نهادهام. نیست باد کسانی که سبب نابخردی و فرومایگی تودهی جوانهای ساده شدهاند. آری هستند کسانی که هنوز در پیش پیمان ایستادگی میکنند ولی آنها نیز باید بدانند که بجز کار ناشایستی نمیکنند.
از آنجایی که بدیهای رماننویسی و افسانهسرایی را درنیافته و «تقریظاتی» که برماننویسان در روزنامهها میدیدم مرا تشویق باین کار مینمود و نمیدانستم که با دست خود راه بدسیرتی و ناپاکی برادران و خواهران دینی و هممیهن خود را هموار میکنم چند جمله رمان و افسانه و چندین نوشته بسبک رمان «که خوشبختانه هیچ یک چاپ و دست مردم نرسیده» نوشته بودم.
این گفتهها را باید آقای «متجدد» که در هر شمارهی روزنامه ستونی بنام «مسائل اجتماعی» پر و کنایههای نیشداری بگفتهی خودشان به «کهنه و کهنهپرستان» میزنند دانسته و آگاه گردند که سودهای اروپاییگری بجز این نخواهد بود که کنون هم نتوانستهاند جلوی زیانهای سیلآسای او را بگیرند. ولی بیاری خدا کسان پاکدل سرانجام ریشهی این نارواییها که از اروپاییگری بر ما رفته خواهند کند.
باید آنها و مانندهی آنها بدانند که با رماننویسی و تقلید کارهای اروپاییان «عطر تمدن» بمشام انسان نمیرسد. مینویسد : شامهی ما چون پر است نمیتوانیم عطر آن را با تمام تندی و تیزی که دارد استشمام کنیم. باید پرسید : کدام عطر....؟ اگر عطر تمدن اروپایی را میگویید که زهی بر نادانی شما ...
تمدنی که بهم خون و آهن آمیزد
تمدنش نتوان گفت بلکه راهزنی
عجب است در همان روزنامه نوشته شده : «هر سال در آمریکا 12هزار قتل رخ میدهد یعنی در هر سه ربع ساعت یک قتل واقع میشود.»
آفرین بر این راهنمایان گمراه! بیچارهها خودشان هم نمیدانند چه مینویسند و چه میکنند ...
تبریز کریم ماهوتچی
پیمان : ما از نخست یقین داشتیم که پاکدلان بویژه از میان جوانان سر برآرند و یاری ما کنند. آقای ماهوتچی بداند فهم درستی که زیان رمان و اروپاییگری را بآسانی درمییابد دادهی خدا میباشد و هر آنکه آن داده را دارد بسپاسگزاری باید بکوشد و دیگران را نیز بیاگاهاند. امروز بر هر خردمند غیرتمندیست که در جلوگیری از بیخردیها دست بسوی ما دراز کند.
دربارهی رمان ، پارسال که ما آن گفتارها را نوشتیم هواداران آن نه پاسخی توانستند داد و نه دل از رمان میتوانستند کند. اینبود دم دربستند و بگوشهای خزیدند. ولی بتازگی گاهی سر از روزن درآورده بقاچاق سخنانی میسرایند. شاید میپندارند آن گفتارهای ما با آن دلیلهای روشن فراموش گردیده و از میان رفته. دیگر چه دانند که امروز صدها مردان دانشمند دشمن آن نادانیها هستند و آن فرومایگیها که کسانی قلم برداشته بستایش آناتول فرانس و الکساندر دوما میپرداختند امروز نشدنیست. دیگر آن کالای پوسیده امروز بازار گرم ندارد.
در نتیجهی همان نگارشهای قاچاق که کسانی در اینجا و آنجا در زمینهی رمان میکنند بتازگی شعرهایی نیز بپاسخگویی رسیده که در شمارههای آینده برخی را چاپ خواهیم کرد و این سخن خود را با شعری از آقای گشتاسبی بپایان میرسانیم :
تا مرد نگردد از خرد بیگانه
بیهوده نمیفتد پی افسانه
.
🔸 رمان 2 (تکهی یک از یک)
راستی را باید گفت و درستی را نباید پنهان داشت. من وقتی که شمارهی اول سال نخست مهنامهی پیمان را از یکی امانی گرفته نگاهش میکردم برخوردم به نوشتهها و گفتههایی که در آن از زیانهای رماننویسی و رمانخوانی نگاشته بودید شما را اول کسی دانستم که پی بانجام و زیانکاری آن برده و بواسطهی نوشتههای پی درپی میخواهید ریشهی این فرومایگی و پستی را که کسان اروپادیده برای ما نیاز آورده بودند بکنید. سپاس خدای را که بآرمانهای پاک و بیآلایش خودتان رسیده و جوانان ایرانی را از پنجهی این ناخوشی دواناپذیر و کشنده رهایی دادهاید. باید تمام رمانخوانان و رماننویسان که من هم هر دو را در سایهی نابخردی میکردم و به سرزنشهای آموزگار خود گوش نمیدادم از ته قلب و دلِ پاک سپاسگزار شما گردند که از راه نارواییشان برگردانده بشاهراه درستی و دانایی رساندهاید ..
بِهر حال من میدانستم که رمانها با این حال بسر نخواهد برد و دیر یا زود به نیستی ابد دچار خواهد شد. رمانهای رنگ وارنگ ترجمه و غیر ترجمه بسیاری از آنها را دیده و باید با کمال دریغ که عمری با آنها سر کردم بگویم که خواندهام ... ترجمه از زبانهای خارجی از رمانهای ایرانی از عفت و پاکدامنی دورتر بود. از اینجا میتوان به پستی اندیشه و سستی خردهای آنان پی برد ...
میتوانم بیاغراق بگویم که مهنامهی پیمان رهانندهی من از غرقاب پستی و نیستی بوده است و از اینروست که از رمان و رماننویسی پاک دست شسته و آنها را در کنج فراموشی نهادهام. نیست باد کسانی که سبب نابخردی و فرومایگی تودهی جوانهای ساده شدهاند. آری هستند کسانی که هنوز در پیش پیمان ایستادگی میکنند ولی آنها نیز باید بدانند که بجز کار ناشایستی نمیکنند.
از آنجایی که بدیهای رماننویسی و افسانهسرایی را درنیافته و «تقریظاتی» که برماننویسان در روزنامهها میدیدم مرا تشویق باین کار مینمود و نمیدانستم که با دست خود راه بدسیرتی و ناپاکی برادران و خواهران دینی و هممیهن خود را هموار میکنم چند جمله رمان و افسانه و چندین نوشته بسبک رمان «که خوشبختانه هیچ یک چاپ و دست مردم نرسیده» نوشته بودم.
این گفتهها را باید آقای «متجدد» که در هر شمارهی روزنامه ستونی بنام «مسائل اجتماعی» پر و کنایههای نیشداری بگفتهی خودشان به «کهنه و کهنهپرستان» میزنند دانسته و آگاه گردند که سودهای اروپاییگری بجز این نخواهد بود که کنون هم نتوانستهاند جلوی زیانهای سیلآسای او را بگیرند. ولی بیاری خدا کسان پاکدل سرانجام ریشهی این نارواییها که از اروپاییگری بر ما رفته خواهند کند.
باید آنها و مانندهی آنها بدانند که با رماننویسی و تقلید کارهای اروپاییان «عطر تمدن» بمشام انسان نمیرسد. مینویسد : شامهی ما چون پر است نمیتوانیم عطر آن را با تمام تندی و تیزی که دارد استشمام کنیم. باید پرسید : کدام عطر....؟ اگر عطر تمدن اروپایی را میگویید که زهی بر نادانی شما ...
تمدنی که بهم خون و آهن آمیزد
تمدنش نتوان گفت بلکه راهزنی
عجب است در همان روزنامه نوشته شده : «هر سال در آمریکا 12هزار قتل رخ میدهد یعنی در هر سه ربع ساعت یک قتل واقع میشود.»
آفرین بر این راهنمایان گمراه! بیچارهها خودشان هم نمیدانند چه مینویسند و چه میکنند ...
تبریز کریم ماهوتچی
پیمان : ما از نخست یقین داشتیم که پاکدلان بویژه از میان جوانان سر برآرند و یاری ما کنند. آقای ماهوتچی بداند فهم درستی که زیان رمان و اروپاییگری را بآسانی درمییابد دادهی خدا میباشد و هر آنکه آن داده را دارد بسپاسگزاری باید بکوشد و دیگران را نیز بیاگاهاند. امروز بر هر خردمند غیرتمندیست که در جلوگیری از بیخردیها دست بسوی ما دراز کند.
دربارهی رمان ، پارسال که ما آن گفتارها را نوشتیم هواداران آن نه پاسخی توانستند داد و نه دل از رمان میتوانستند کند. اینبود دم دربستند و بگوشهای خزیدند. ولی بتازگی گاهی سر از روزن درآورده بقاچاق سخنانی میسرایند. شاید میپندارند آن گفتارهای ما با آن دلیلهای روشن فراموش گردیده و از میان رفته. دیگر چه دانند که امروز صدها مردان دانشمند دشمن آن نادانیها هستند و آن فرومایگیها که کسانی قلم برداشته بستایش آناتول فرانس و الکساندر دوما میپرداختند امروز نشدنیست. دیگر آن کالای پوسیده امروز بازار گرم ندارد.
در نتیجهی همان نگارشهای قاچاق که کسانی در اینجا و آنجا در زمینهی رمان میکنند بتازگی شعرهایی نیز بپاسخگویی رسیده که در شمارههای آینده برخی را چاپ خواهیم کرد و این سخن خود را با شعری از آقای گشتاسبی بپایان میرسانیم :
تا مرد نگردد از خرد بیگانه
بیهوده نمیفتد پی افسانه
.
🔶 تو که خود را روشنفکر میدانی چرا این سی و چند صفحه را نمیخوانی؟!
🔸 (تکهی یک از چهار)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آنها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
.
🔸 (تکهی یک از چهار)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آنها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
.
✴️ در پیرامون زبان
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 5 از 9
1) آن درآمیختگی و گشاده بودن درهای زبان به روی كلمههای عربی ، فارسی را از «یكزبانی» بیرون برده بود. زیرا یك زبان هنگامی یكزبانست كه دارای یك رشته كلمهها باشد و همگی آن را به یك راه نویسند و گویند. ولی فارسی كه هر كسی میتواند آن را به گونهی دیگری گرداند (مثلاً یكی جز كلمههای فارسی بكار نبرد ، و دیگری همه را عربی بیاورد و سومی نیمی فارسی و نیمی عربی گرداند) پیداست كه یكزبان شمرده نخواهد بود. شما شاهنامهی فردوسی را با كلیه و دمنهی فارسی یا با انوار سهیلی بسنجید ، آیا خواهید توانست آن دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه فارسی را از روی شاهنامه آموختهاند خواهند توانست كلیه و دمنه را نیز بفهمند؟!. شاهنامه و كلیه و دمنه كه پردازندگانش هر كدام شیوهی دیگری میداشتهاند (و آن یكی هوادار كلمههای فارسی و این یكی دلبستهی كلمههای تازی میبوده) بماند ، همان كلیله و دمنه را با انوار سهیلی كه شیوهی پردازندگانشان یكی میبوده و هر دوی آنها ترجمهی یك كتاب میباشد بسنجید : آیا میتوان آنها را در یك زبان دانست؟!.. آیا كسی كه این را فهمیده آن را نیز خواهد فهمید؟!.. اینها نیز كه نویسندگانشان جدا میبودهاند بماند ، همان تاریخ جهانگشا را با دُرّهی نادری كه هر دو را میرزا مهدیخان استرابادی نوشته بسنجید : آیا میتوانید هر دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه جهانگشا را فهمیدهاند درهی نادری را نیز خواهند فهمید؟!.
به همهی این پرسشها باید پاسخ «منفی» داد و راستی آنست كه فارسی با حالی كه میداشت «یكزبان» نمیبود. بلكه خود «زبان» نمیبود. زبان برای آنست كه گوینده به دستیاری آن خواستهای خود را بشنونده بفهماند ، و این بسته به آنست كه گوینده و شنونده هر دوشان كلمهها و جملهها را بشناسند كه دیگر نیازی به اندیشه دربارهی آنها نیفتد. ما هنگامی كه سخن میگوییم با زبان كاری نمیداریم و به كلمههای آن نباید پردازیم. كلمهها تنها برای نشان دادن معنیهاست. از اینرو زبان باید كرانهدار باشد كه كلمههایش شناخته گردد و هر كس از پیش آنها را بداند. چنانكه یك آینه كه به آن مینگریم هرچه صافتر باشد خود درمیانه ناسَتَرسَندهتر [نامحسوس] [1] خواهد بود و ما یكسره[=مستقیم] با پیكرهی[عكس] خود روبرو خواهیم گردید ، یك زبان نیز هرچه كلمههایش شناختهتر باشد كه خود درمیانه كمتر سَتَرسَد و شنونده یكسر بسر معنیها رود این نشان نیكی و درستی آن خواهد بود.
ولی فارسی به وارونهی آن میبود و چون هر كسی شیوهی دیگری بكار میبُرد شنونده میبایست نخست با كلمهها و جملهها روبرو گردد و به آنها بپردازد و معنی هر كدام را بداند و پس از آن ، راه به جملهها بَرَد. اینست دوباره میگوییم : فارسی نه تنها «یكزبان» بلكه خود «زبان» نمیبود.
راستی هم آنست كه از هزار سال باز زبان فارسی بیش از هر كاری ، در راه سخنبازی بكار رفته. شاعران كه جز درپی قافیهبافی نمیبودهاند و خود به این خَستُوان[= معترف] گردیدهاند بمانند ، كتابنویسان هم بیشترشان همین راه را پیمودهاند. تاریخنویسان كه به تاریخ پرداختهاند در آن میان از سخنبازی و جملهپردازی چشم نپوشیده و كسانی از آنان بیش از تاریخ در بند این كار میبودهاند. وصّاف آشكاره مینویسد كه خواستش نشان دادن «فصاحت و بلاغت» میبوده و تاریخ را دستاویزی برای آن گرفته.[2] جوینی در حال آنكه تاریخ دلگداز مغول را مینویسد به نام سخنبازی از «سجع» پردازی و «بهاریه» سازی و مانند اینها كه نشان بیدردی اوست بازنمیماند. دیگران نیز همین رفتار را داشتهاند و تنها تاریخ بیهقی و كتاب گَردیزی و عالمآرای عباسی و برخی كتابهای دیگر است كه بیرون از این رشته میباشند.
اینان سخنبازی را یك هنر میپنداشتهاند و اینست به آن مینازیدهاند و«سحر حلال» یا «معجزه» مینامیدهاند. اینست فنهایی به نام «معانی» و «بیان» و «بدیع» و مانند اینها كه دربارهی سخنبازیست پدید آوردهاند كه در مدرسهها درس میخواندهاند. اینها دربارهی زبان تازی میبوده ولی با فارسی نیز همان رفتار را مینمودهاند.
[1] : سترسیدن (همچون نترسیدن) = محسوس شدن و بودن. سترسنده = سَتَرسا = محسوس
[2] : گفتههای خود وصاف خواندنیست : «نظر برآنست كه این كتاب مجموعهی صنایع علوم و فهرست بدایع فضایل و دستور اسالیب بلاغت و قانون قوالیب براعت باشد و اخبار و احوال كه موضوع علم تاریخست مضامین آن بالعرض معلوم گردد» ... (کسروی)
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 5 از 9
1) آن درآمیختگی و گشاده بودن درهای زبان به روی كلمههای عربی ، فارسی را از «یكزبانی» بیرون برده بود. زیرا یك زبان هنگامی یكزبانست كه دارای یك رشته كلمهها باشد و همگی آن را به یك راه نویسند و گویند. ولی فارسی كه هر كسی میتواند آن را به گونهی دیگری گرداند (مثلاً یكی جز كلمههای فارسی بكار نبرد ، و دیگری همه را عربی بیاورد و سومی نیمی فارسی و نیمی عربی گرداند) پیداست كه یكزبان شمرده نخواهد بود. شما شاهنامهی فردوسی را با كلیه و دمنهی فارسی یا با انوار سهیلی بسنجید ، آیا خواهید توانست آن دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه فارسی را از روی شاهنامه آموختهاند خواهند توانست كلیه و دمنه را نیز بفهمند؟!. شاهنامه و كلیه و دمنه كه پردازندگانش هر كدام شیوهی دیگری میداشتهاند (و آن یكی هوادار كلمههای فارسی و این یكی دلبستهی كلمههای تازی میبوده) بماند ، همان كلیله و دمنه را با انوار سهیلی كه شیوهی پردازندگانشان یكی میبوده و هر دوی آنها ترجمهی یك كتاب میباشد بسنجید : آیا میتوان آنها را در یك زبان دانست؟!.. آیا كسی كه این را فهمیده آن را نیز خواهد فهمید؟!.. اینها نیز كه نویسندگانشان جدا میبودهاند بماند ، همان تاریخ جهانگشا را با دُرّهی نادری كه هر دو را میرزا مهدیخان استرابادی نوشته بسنجید : آیا میتوانید هر دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه جهانگشا را فهمیدهاند درهی نادری را نیز خواهند فهمید؟!.
به همهی این پرسشها باید پاسخ «منفی» داد و راستی آنست كه فارسی با حالی كه میداشت «یكزبان» نمیبود. بلكه خود «زبان» نمیبود. زبان برای آنست كه گوینده به دستیاری آن خواستهای خود را بشنونده بفهماند ، و این بسته به آنست كه گوینده و شنونده هر دوشان كلمهها و جملهها را بشناسند كه دیگر نیازی به اندیشه دربارهی آنها نیفتد. ما هنگامی كه سخن میگوییم با زبان كاری نمیداریم و به كلمههای آن نباید پردازیم. كلمهها تنها برای نشان دادن معنیهاست. از اینرو زبان باید كرانهدار باشد كه كلمههایش شناخته گردد و هر كس از پیش آنها را بداند. چنانكه یك آینه كه به آن مینگریم هرچه صافتر باشد خود درمیانه ناسَتَرسَندهتر [نامحسوس] [1] خواهد بود و ما یكسره[=مستقیم] با پیكرهی[عكس] خود روبرو خواهیم گردید ، یك زبان نیز هرچه كلمههایش شناختهتر باشد كه خود درمیانه كمتر سَتَرسَد و شنونده یكسر بسر معنیها رود این نشان نیكی و درستی آن خواهد بود.
ولی فارسی به وارونهی آن میبود و چون هر كسی شیوهی دیگری بكار میبُرد شنونده میبایست نخست با كلمهها و جملهها روبرو گردد و به آنها بپردازد و معنی هر كدام را بداند و پس از آن ، راه به جملهها بَرَد. اینست دوباره میگوییم : فارسی نه تنها «یكزبان» بلكه خود «زبان» نمیبود.
راستی هم آنست كه از هزار سال باز زبان فارسی بیش از هر كاری ، در راه سخنبازی بكار رفته. شاعران كه جز درپی قافیهبافی نمیبودهاند و خود به این خَستُوان[= معترف] گردیدهاند بمانند ، كتابنویسان هم بیشترشان همین راه را پیمودهاند. تاریخنویسان كه به تاریخ پرداختهاند در آن میان از سخنبازی و جملهپردازی چشم نپوشیده و كسانی از آنان بیش از تاریخ در بند این كار میبودهاند. وصّاف آشكاره مینویسد كه خواستش نشان دادن «فصاحت و بلاغت» میبوده و تاریخ را دستاویزی برای آن گرفته.[2] جوینی در حال آنكه تاریخ دلگداز مغول را مینویسد به نام سخنبازی از «سجع» پردازی و «بهاریه» سازی و مانند اینها كه نشان بیدردی اوست بازنمیماند. دیگران نیز همین رفتار را داشتهاند و تنها تاریخ بیهقی و كتاب گَردیزی و عالمآرای عباسی و برخی كتابهای دیگر است كه بیرون از این رشته میباشند.
اینان سخنبازی را یك هنر میپنداشتهاند و اینست به آن مینازیدهاند و«سحر حلال» یا «معجزه» مینامیدهاند. اینست فنهایی به نام «معانی» و «بیان» و «بدیع» و مانند اینها كه دربارهی سخنبازیست پدید آوردهاند كه در مدرسهها درس میخواندهاند. اینها دربارهی زبان تازی میبوده ولی با فارسی نیز همان رفتار را مینمودهاند.
[1] : سترسیدن (همچون نترسیدن) = محسوس شدن و بودن. سترسنده = سَتَرسا = محسوس
[2] : گفتههای خود وصاف خواندنیست : «نظر برآنست كه این كتاب مجموعهی صنایع علوم و فهرست بدایع فضایل و دستور اسالیب بلاغت و قانون قوالیب براعت باشد و اخبار و احوال كه موضوع علم تاریخست مضامین آن بالعرض معلوم گردد» ... (کسروی)
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی پنجم)
اینها اشتباههای بسیار بزرگیست. اینها اشتباههاییست که جهان را زیر و رو میتوانست بکند (چنانکه کرده). در نتیجهی همینهاست که یک رشته بدآموزیهای زهرآلودی در سراسر جهان منتشر شده :
«در جهان نیک و بدی نیست. هر کسی آنچه را بسود خود میبیند ، نیک میشمارد و آنچه را بزیان خود میبیند ، بد میشناسد».
«زندگانی مبارزه است و هر کسی باید جز خوشیهای خود مقید به چیزی نباشد و اعتناء به کسی و چیزی نکند».
«هر ضعیفی خوراک قوی است».
«آدم اصلاح ناپذیر است».
شما نیک اندیشید که این سخنان چه اثری در طماعان و ستمگران و هوسمندان میتواند داشته باشد ، و چه بهانهای بدست آنان میتواند بدهد. در جایی که زندگانی مبارزه است ، چرا آدمهای حریص و طماع تا میتوانند پول جمع نکنند؟!. چرا اعتنا به حال بینوایان و مستحقان کنند؟!. در جایی که ضعیفها خوراک قویها میباشند چرا ستمگران جلو ستمکاریشان را بگیرند؟!. چرا ناتوانان را در زیر پا لگدمال نکنند؟. اگر در جهان نیک و بدی نیست چرا هر کسی هرچه دلش خواست نکند؟!. چرا جلو هوسهای خود را بگیرد؟!.
در اینجاست که میگوییم : این بدآموزیها جهان را زیر و رو گردانیده. در اینجاست که میگوییم : اینها تعلیمات زهرآلودی میباشد.
در نتیجهی همین بدآموزیهاست که نخست در خود اروپا و آمریکا ، و سپس در دیگر جاها ، «مبارزهی آدمیان» بسیار سخت و زندگانی بسیار دشوار گردیده. چون کسانی معنی «مبارزهی آدمیان» را نخواهند دانست و خواست ما را از آن نخواهند فهمید ، اینست ناچارم از آن نیز بگفتگو پردازم. بگفتهی عربها : «سخن ، سخن را آورد».
باید دانست آدمیان در زندگانی دو گونه کوشش دارند : یکی در برابر طبیعت برای بدست آوردن مایحتاج زندگانی (که ما آن را «مبارزه با طبیعت» مینامیم) ، و دیگری کوشش در برابر همجنسان برای پیش افتادن از ایشان و بهرهی بیشتر بردن ، و یا برای جلوگیری از پیش افتادن دیگران و بهرهی بیشتر بردن ایشان (که ما این را هم «مبارزهی آدمیان» میخوانیم).
روشنتر گویم : آدم یک بار تخم میکارد ، یا درخت مینشاند ، یا پارچه میبافد ، یا خانه میسازد ، یا بچارهی بیماری میکوشد ، یا بکارهایی از اینگونه میپردازد ، اینها مبارزه با طبیعت است. یک بار هم مردی را فریب داده پولش را میگیرد ، یا نیرنگی بکار برده کالای خود را به بهای گرانتر میفروشد ، و یا به ناتوانی غلبه نشان میدهد ، یا با زور خانهی کسی را از دستش درمیآورد ، یا در برابر این نوع تسلطها و بدیها ایستاده به نگهداری خود میکوشد ، اینها نیز مبارزه با همجنسان میباشد.
اینهاست کارهایی که آدمیان در زندگانی میدارند. کوششهایی که میکنند از این دو نوع است.
همچنین باید دانست این دو کوشش ، یا این دو مبارزه ، یکی نیست. مبارزه با طبیعت مبارزه مقدّسی است و باعث آبادی جهان میباشد که هرچه بیشتر ، بهتر. مبارزه با همجنسان مبارزهی پربلایی است و باعث رنج و گرفتاری میباشد که هرچه کمتر ، بهتر.
کسانی اگر نیک اندیشند ، بیشتر رنجهای زندگانی یا گرفتاریهای جهان ، نتیجهی این بلای مبارزه با همجنسان است. اینهمه جنگها و ویرانیها از آن برمیخیزد ، بینوایی و گرسنگی میلیونها و صدمیلیونها افراد از آن بوجود میآید ، کشمکشها در میان خانوادهها از آن سر میزند ، این دویدنها و کوششهای روزانه بیش از همه در راه آن میباشد. کوتاهتر گویم : اگر رنجهای زندگی را بصد بخش گردانیم ، نودش از این بلای مبارزهی آدمیان برمیخیزد. ما این را در «ورجاوندْبنیاد» [1] و دیگر جاها مفصّلتر و روشنتر نوشتهایم. در اینجا بکوتاهی یادی از آن کردم.
اکنون سخن در آنست که مادیگری با بدآموزیهای خود ، این مبارزه را بسیار سختتر گردانیده. همیشه کوششهای نیکخواهان جهان به کاستن از سختی آن مبارزه میبوده. ولی مادیگری اروپا بسختی آن افزوده ، و این یکی از نتایج زیانمند دانشها بوده.
[1] : کتاب «ورجاوندبنیاد»
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی پنجم)
اینها اشتباههای بسیار بزرگیست. اینها اشتباههاییست که جهان را زیر و رو میتوانست بکند (چنانکه کرده). در نتیجهی همینهاست که یک رشته بدآموزیهای زهرآلودی در سراسر جهان منتشر شده :
«در جهان نیک و بدی نیست. هر کسی آنچه را بسود خود میبیند ، نیک میشمارد و آنچه را بزیان خود میبیند ، بد میشناسد».
«زندگانی مبارزه است و هر کسی باید جز خوشیهای خود مقید به چیزی نباشد و اعتناء به کسی و چیزی نکند».
«هر ضعیفی خوراک قوی است».
«آدم اصلاح ناپذیر است».
شما نیک اندیشید که این سخنان چه اثری در طماعان و ستمگران و هوسمندان میتواند داشته باشد ، و چه بهانهای بدست آنان میتواند بدهد. در جایی که زندگانی مبارزه است ، چرا آدمهای حریص و طماع تا میتوانند پول جمع نکنند؟!. چرا اعتنا به حال بینوایان و مستحقان کنند؟!. در جایی که ضعیفها خوراک قویها میباشند چرا ستمگران جلو ستمکاریشان را بگیرند؟!. چرا ناتوانان را در زیر پا لگدمال نکنند؟. اگر در جهان نیک و بدی نیست چرا هر کسی هرچه دلش خواست نکند؟!. چرا جلو هوسهای خود را بگیرد؟!.
در اینجاست که میگوییم : این بدآموزیها جهان را زیر و رو گردانیده. در اینجاست که میگوییم : اینها تعلیمات زهرآلودی میباشد.
در نتیجهی همین بدآموزیهاست که نخست در خود اروپا و آمریکا ، و سپس در دیگر جاها ، «مبارزهی آدمیان» بسیار سخت و زندگانی بسیار دشوار گردیده. چون کسانی معنی «مبارزهی آدمیان» را نخواهند دانست و خواست ما را از آن نخواهند فهمید ، اینست ناچارم از آن نیز بگفتگو پردازم. بگفتهی عربها : «سخن ، سخن را آورد».
باید دانست آدمیان در زندگانی دو گونه کوشش دارند : یکی در برابر طبیعت برای بدست آوردن مایحتاج زندگانی (که ما آن را «مبارزه با طبیعت» مینامیم) ، و دیگری کوشش در برابر همجنسان برای پیش افتادن از ایشان و بهرهی بیشتر بردن ، و یا برای جلوگیری از پیش افتادن دیگران و بهرهی بیشتر بردن ایشان (که ما این را هم «مبارزهی آدمیان» میخوانیم).
روشنتر گویم : آدم یک بار تخم میکارد ، یا درخت مینشاند ، یا پارچه میبافد ، یا خانه میسازد ، یا بچارهی بیماری میکوشد ، یا بکارهایی از اینگونه میپردازد ، اینها مبارزه با طبیعت است. یک بار هم مردی را فریب داده پولش را میگیرد ، یا نیرنگی بکار برده کالای خود را به بهای گرانتر میفروشد ، و یا به ناتوانی غلبه نشان میدهد ، یا با زور خانهی کسی را از دستش درمیآورد ، یا در برابر این نوع تسلطها و بدیها ایستاده به نگهداری خود میکوشد ، اینها نیز مبارزه با همجنسان میباشد.
اینهاست کارهایی که آدمیان در زندگانی میدارند. کوششهایی که میکنند از این دو نوع است.
همچنین باید دانست این دو کوشش ، یا این دو مبارزه ، یکی نیست. مبارزه با طبیعت مبارزه مقدّسی است و باعث آبادی جهان میباشد که هرچه بیشتر ، بهتر. مبارزه با همجنسان مبارزهی پربلایی است و باعث رنج و گرفتاری میباشد که هرچه کمتر ، بهتر.
کسانی اگر نیک اندیشند ، بیشتر رنجهای زندگانی یا گرفتاریهای جهان ، نتیجهی این بلای مبارزه با همجنسان است. اینهمه جنگها و ویرانیها از آن برمیخیزد ، بینوایی و گرسنگی میلیونها و صدمیلیونها افراد از آن بوجود میآید ، کشمکشها در میان خانوادهها از آن سر میزند ، این دویدنها و کوششهای روزانه بیش از همه در راه آن میباشد. کوتاهتر گویم : اگر رنجهای زندگی را بصد بخش گردانیم ، نودش از این بلای مبارزهی آدمیان برمیخیزد. ما این را در «ورجاوندْبنیاد» [1] و دیگر جاها مفصّلتر و روشنتر نوشتهایم. در اینجا بکوتاهی یادی از آن کردم.
اکنون سخن در آنست که مادیگری با بدآموزیهای خود ، این مبارزه را بسیار سختتر گردانیده. همیشه کوششهای نیکخواهان جهان به کاستن از سختی آن مبارزه میبوده. ولی مادیگری اروپا بسختی آن افزوده ، و این یکی از نتایج زیانمند دانشها بوده.
[1] : کتاب «ورجاوندبنیاد»
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)
🔸 تیرهدرونان (تکهی یک از یک)
دل دارند نه از بهر فهمیدن ، گوش دارند نه از بهر شنیدن
... بارها از رمان گفتگو نموده با دلیل نشان دادیم که افسانهبافی بِهر نامی که باشد از خرد دور است. این کار کودکان و دیوانگانست که افسانه میبافند و آن را خوش میدارند.
کسانی میپنداشتند هرچه اروپاییان دارند باید پذیرفت و نامهای آناتول فرانس و الکساندر دوما و دیگران را برخ ما میکشیدند. ما بازنمودیم اروپاییان سود از زیان بازنمیشناسند و در این راه سخت درمانده میباشند و این ننگ شرقیانست که چشم بهم نهاده دنبال غربیان را گیرند.
هم کسانی عنوان مینمودند : رمان چون شیرینست و هر کسی آن را بدلخواه میخواند از اینرو پند را با رمان درمیآمیزیم تا خوانندگان بآسانی پند را دریابند. ما پاسخ دادیم پند را که با افسانه درآمیزند سودی از آن نخواهد برخاست. وانگاه با آنهمه داستانهای شیرین تاریخی چه نیازی بافسانه میباشد؟! چرا کسانی پند را با آن داستانها در نیامیزند؟!
آنچه بهانهها در این باره داشتند همه را پاسخ دادیم و این گفتارها چندان کارگر افتاد که بسیاری از جوانان که رمان نوشته و یا میخواستند بنویسند از آن چشم پوشیدند. نیز بسیاری از آلودگان برمانخوانی آن را رها نمودند.
با اینهمه نادانانی هنوز ستایش رمان را دارند و به پیروی اروپاییان آن را از ادبیات میشمارند. اینانند که تیرهدرونانند! اینانند که فروغ خرد بر درونشان نمیتابد!
مردی را تباهی بدتر از آن نیست که ایرادی که بر اندیشهی کج یا بر رفتار بد او میگیرند پاسخ نتواند و از آن اندیشه یا رفتار نیز دست برندارد. دوباره میگویم : چنین کسی از مردمی دور و از خرد بیبهره میباشد.
کسی اگر بهره از خرد دارد این میداند که هر کاری باید از بهر سودی باشد و افسانه را هیچ سودی نیست. این میداند که کار بیهوده جز شایستهی دیوانگان نمیباشد. این میداند که تنها عنوان ادبیات یک چیز بیهوده را باهوده نمیگرداند. این میداند که نیک و بد را باید با فهم خود دریافت و شمردن نامهای رماننگاران اروپا جز گواه نادانی نیست.
این خود نشان فرومایگی است که کسانی بیگانگان را با دیدهی بزرگی ببینند و همهی کارهای ایشان را پسندیده دارند.
از شگفتیهاست که کسانی هوسهای بیهودهای که دارند عنوان فریبآمیزی برایش
میاندیشند که خاک بر چشمها پاشند و زیر سپر آن عنوان خود را از نکوهش نگه داشته نزد مردم ارج و بهایی نیز پیدا کنند.
کسروی
.
🔸 تیرهدرونان (تکهی یک از یک)
دل دارند نه از بهر فهمیدن ، گوش دارند نه از بهر شنیدن
... بارها از رمان گفتگو نموده با دلیل نشان دادیم که افسانهبافی بِهر نامی که باشد از خرد دور است. این کار کودکان و دیوانگانست که افسانه میبافند و آن را خوش میدارند.
کسانی میپنداشتند هرچه اروپاییان دارند باید پذیرفت و نامهای آناتول فرانس و الکساندر دوما و دیگران را برخ ما میکشیدند. ما بازنمودیم اروپاییان سود از زیان بازنمیشناسند و در این راه سخت درمانده میباشند و این ننگ شرقیانست که چشم بهم نهاده دنبال غربیان را گیرند.
هم کسانی عنوان مینمودند : رمان چون شیرینست و هر کسی آن را بدلخواه میخواند از اینرو پند را با رمان درمیآمیزیم تا خوانندگان بآسانی پند را دریابند. ما پاسخ دادیم پند را که با افسانه درآمیزند سودی از آن نخواهد برخاست. وانگاه با آنهمه داستانهای شیرین تاریخی چه نیازی بافسانه میباشد؟! چرا کسانی پند را با آن داستانها در نیامیزند؟!
آنچه بهانهها در این باره داشتند همه را پاسخ دادیم و این گفتارها چندان کارگر افتاد که بسیاری از جوانان که رمان نوشته و یا میخواستند بنویسند از آن چشم پوشیدند. نیز بسیاری از آلودگان برمانخوانی آن را رها نمودند.
با اینهمه نادانانی هنوز ستایش رمان را دارند و به پیروی اروپاییان آن را از ادبیات میشمارند. اینانند که تیرهدرونانند! اینانند که فروغ خرد بر درونشان نمیتابد!
مردی را تباهی بدتر از آن نیست که ایرادی که بر اندیشهی کج یا بر رفتار بد او میگیرند پاسخ نتواند و از آن اندیشه یا رفتار نیز دست برندارد. دوباره میگویم : چنین کسی از مردمی دور و از خرد بیبهره میباشد.
کسی اگر بهره از خرد دارد این میداند که هر کاری باید از بهر سودی باشد و افسانه را هیچ سودی نیست. این میداند که کار بیهوده جز شایستهی دیوانگان نمیباشد. این میداند که تنها عنوان ادبیات یک چیز بیهوده را باهوده نمیگرداند. این میداند که نیک و بد را باید با فهم خود دریافت و شمردن نامهای رماننگاران اروپا جز گواه نادانی نیست.
این خود نشان فرومایگی است که کسانی بیگانگان را با دیدهی بزرگی ببینند و همهی کارهای ایشان را پسندیده دارند.
از شگفتیهاست که کسانی هوسهای بیهودهای که دارند عنوان فریبآمیزی برایش
میاندیشند که خاک بر چشمها پاشند و زیر سپر آن عنوان خود را از نکوهش نگه داشته نزد مردم ارج و بهایی نیز پیدا کنند.
کسروی
.