پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
دین و جهان (بزبان عادی)
✴️ گواهی پاکدلانه در زمینه‌ی شعر و رمان

کوشاد تلگرام
: چندی پیش محمدرضا ، یکی از خوانندگان ، از اینکه گفتارهای کانال در زمینه‌ی رمان باعث روشنی اندیشه‌هایش شده و اکنون داوری بهتری در این باره می‌تواند بکند نوشتاری (یا گواهی پاکدلانه) فرستاده بود که به علت ارج آن بار دیگر در زیر می‌آوریم.
همچنین نوشته‌های کانال در زمینه‌ی شعر و شاعری یا بهتر بگوییم «سخنبازی» را خوانده و نیک دریافته و اینست چندی پس از آن در نامه‌ی دیگری یک شعری از سعدی را فرستاده و می‌گوید چون یکی از آوازخوانان بنام با آواز خوش و با موسیقی دلنشین خوانده بوده ، در دل آن را همیشه خوش می‌داشته. ولی اکنون که به معنی آن می‌اندیشد ، نظر گذشته را ندارد.
ما این را گواهی پاکدلانه‌ی دیگری ازو شمارده آن را نیز در دنباله می‌آوریم.

🔸نوشته‌ی محمدرضا با اندک کوتاهی

در مکاتبه‌های قبلی‌مان در مورد رُمان از من خواستید نظرم در مورد رمان بوف کور صادق هدایت که گفته بودم چند بار خوانده‌ام را برایتان بنویسم.

نوشته‌های اخیر کانال پاکدینی با عنوان در پیرامون رمان باعث شد تا امروز با قوت قلب و اطمینان از بی‌ثمری‌های این کتاب برای همراهانمان بنویسم.

من با هیاهو و بزرگنمایی‌های پیج‌ها و پست‌های اینستاگرامی به نوشته‌های صادق هدایت سوق یافتم.

بعد از چندین کتاب که حیف است نام کتاب به آنها گذاشته شود به رمان بوف کور که طرفداران رمان آن را شاهکار می‌نامند رسیدم.

با علاقه و شوق بسیار شروع به خواندن کردم.
متوجه نشدم.
دوباره خواندم باز چیزی دستگیرم نشد.
دوباره خواندم.
فایل صوتی کتاب را پیدا کردم.
باز به نتیجه‌ای نرسیدم.

اکنون که نوشته‌ها و رهنمود‌های آقای کسروی را مطالعه می‌کنم می‌دانم (بدون رو درواسی) این کتاب چیزی به غیر از یاوه و سرسام نیست.
سرسام نویسنده ، سرسام شخصیت اصلی کتاب.
که در نهایت می‌تواند گریبانگیر خواننده کتاب هم بشود.

هدایت در این کتاب ابتدا یک خانه خیالی خلق کرده هیچ چیز در آن ثابت نیست نه دیوار نه پنجره و نه اشیا داخل آن
سپس یک منظره خیالی سپس یک زن خیالی اساطیری و ....
سپس شروع به توضیح سرسام‌های این شخصیت خیالی (شاید سرسامی که خود دچار آن بوده)
و خواننده را گیج و سردر گم می‌کند و داستان را به عشق نامعلوم دو برادر به یک زن می‌رساند
و در این میان مدام نام جوکیان هند را برده و رفتار و حرکات آنان را تمثیل می‌کند (جوکیگری هم یک گمراهی هم ردیف صوفیگری است).

اما نتیجه‌ای که می‌شود از این کتاب گرفت
_________ هیچ _________
است.

اکنون تاسف وقت صرف شده‌ام برای این کتاب را می‌خورم.
اما دیگر نوشته‌های صادق هدایت اغلب انتقاد و تمسخر از ملایان بوده که تا قبل از آشنایی با کانال پاکدینی آنها را موثر و سودمند (برای آگاهی مردم) می‌دانستم.

اما حالا می‌دانم تنها گله و انتقاد کافی نیست.
ما (آقای کسروی و آزادگان) برای هر انتقاد از افکار ، اشخاص و گمراهی‌ها دلیل می‌آوریم و سپس راه درست را نشان داده جایگزین می‌کنیم.
به سخن بیش از این[دامنه] نمی‌دهم.
از همراهان خواهشمندم فریب بزرگنماییها را نخورید و وقت گرانبهای خود را هدر ندهید.

کانال : درباره‌ی آن شعر سعدی که چنین آغاز می‌شود :
جزای آن که نگفتيم شکر روز وصال شب فراق نخفتيم لاجرم ز خيال
و ترانه‌ای که بر این پایه خوانده شده نیز چنین نوشته :

ما هر کاری را بهر نتیجه‌ای می‌خواهیم و نویسندگی را کاری جدا نمی‌دانیم. نویسندگی باید با قصدی ارجدار باشد و توده را بهره‌مندی از آن باشد.
مثلا پیرمردی که عمر خود را برای سرودن شعرهایی(که نمی‌شود به آنها شعر گفت) تباه ساخته و نتیجه‌ای از آن شعرها در دست نیست یا شخصی که کوهها و دره‌های شهر کوچک خود را توصیف می‌کند ، چه خیری برای توده دارد؟
...
یکبار دیگر شعر را خواندم. اینبار بی‌معنیتر جلوه کرد ـ از دیدگاه اینکه چه سودی برای توده دارد. اما متوجه شدم این صدای ... و آواز خوش این شخص بود که با موسیقی زیبای ایرانی این شعر را در نظرم بسیار پر معنی کرده بود (در گذشته). آقای کسروی سالها پیش به این مساله اشاره کرده بود.
هر روز درهای تازه‌ای به رویم باز می‌شود.

کانال : خدا را سپاس که تأثیر حقایق بر دلها بدینسان نمایان می‌شود. تأثیر آنها بر دلها و خنثا کردن تبلیغات را در این نوشته‌ها می‌بینیم. خواست خواننده‌ی گرامی آن اشاره‌ی کسرویست که می‌گوید (نقل به مضمون) : بدآموزیهای زهرناک و زیانمند چون با زبانهای مؤثری (شعرهای شیوا) سروده شده و آنگاه همراه با ساز و ترانه بگوشها خوانده می‌شود اثرش بیشتر بوده‌ است.



.
✴️ اوستا رجبعلی دین یاد می‌گیرد

🔸«گفت و گو»

(تکه‌ی 3 از 6)


روضه‌خوانی نیز همین حال را دارد. نشستن و به یک قضیه‌ای که هزار سال پیش شده و گذشته ، گریه کردن چه فایده دارد؟!. ، چه نتیجه از آن حاصل می‌شود؟!. ، چطور معقول است که خدا بآن اجر دهد؟!.

ما در تاریخ می‌خوانیم اسکندر مقدونی وقتی که بایران آمد و اینجا را گرفت در همدان یکی از دوستان او که نامش «هفستیون» بود مُرد. اسکندر دستور داد که چهار ماه برای او ماتم گیرند ، هر روز صد گوسفند قربانی کنند. دستور داد دمهای اسبها را بریدند ، دیوارهای شهر را خراب کردند. بخاطر یک مرده اینهمه کارها را کرد.

این رفتار را باسکندر ایراد گرفته او را یک مرد هوسباز کم‌عقل شناخته‌اند ، بعد از هزارها سال هر وقت که اسم اسکندر بمیان می‌آید این رفتار زشت او را یاد می‌کنند.

شما رفتار بدتر از آن بخدا نسبت می‌دهید. شما می‌گویید چون امام حسین کشته شده خدا دستور داده که هزارها سال باو ماتم گیرند ، سوگواری کنند ، بسینه‌های خود کوبند ، زندگانی خود را رها کرده دنبال این کارها افتند ، ببینید آیا این رفتار شایسته‌ی خداست؟!.
بزرگی امام حسین در جای خود ، به یزید بیعت نکرد و با غیرت و شجاعت کشته شد ، اما از گریه کردن چه فایده حاصل می‌شود؟!.

آنگاه شما می‌گویید امام حسین خودش شهادت را قبول کرده بود ، خودش می‌خواست کشته شود. در جایی که خودش می‌خواست دیگر چرا گریه می‌کنید؟!. ما نمی‌دانیم بکدام حرف شما گوش دهیم.

🔅
اوستا رجبعلی این حرفها را می‌شنود بسیار تعجب می‌کند و رنگش گاه سرخ و گاه سفید می‌شود ، و چون حرف باینجا می‌رسد ماله را از دیوار برداشته و روی خود را به علی‌آقا گردانیده با لحن تند می‌گوید :

... : خوب آقاجان مگر حکایت زیارت و روضه‌خوانی در قرآن نیست؟.. خود خدا امر نکرده؟.. من کوره سوادی دارم ، قرآن می‌خوانم ، اما معنایش نمی‌فهمم.

🔅

حاجی مهدی لبخند می‌زند.
علی‌آقا : باید جواب این را آقاجان بدهد. ایشان عربی می‌دانند معنی قرآن را می‌فهمند.

حاجی مهدی : مسئله‌ی زیارت و روضه‌خوانی در قرآن نیست. در کتابهای علماست.

اوستا رجبعلی : پس علمای ما می‌گویند ما هرچه می‌گوییم از قرآن می‌گوییم پس آنها ما را دست انداخته‌اند؟.

علی‌آقا : مسئله‌ی زیارت و روضه‌خوانی نه تنها در قرآن نیست ، در قرآن ضد آن هست :

در قرآن خدا فرموده : «وَ مَن یعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یرَهُ» هر کس باندازه‌ی سنگینی یک ذره کار بد کند سزای آن را خواهد دید. ملاهای شما در برابر آن می‌گویند : یک کسی اگر هزار گناه کرده چون بامام حسین گریه کند یا بزیارت قبر او رود همه‌ی آن گناهها بخشیده خواهد شد و سزای آن را نخواهد دید. می‌گویند : کسی که بزیارت برود گناهان او بخشیده می‌شود اگرچه باندازه‌ی ریگهای بیابان باشد.

این درست ضد دستور قرآنست. این در واقع احکام قرآن و شریعت پیغمبر را فسخ کردنست.

ملاحظه کنید پیغمبر احکامی آورده ، باین معنی کارهای نیکی را نشان داده که مردم بکنند ، کارهای بدی را معین کرده که اجتناب کنند. برای کارهای نیک ، ثواب وعده داده ، برای کارهای بد ، مکافات معین کرده. اینها همه‌ی آنها را کنار گزارده‌اند ، همه‌ی آن احکام را لغو گردانیده‌اند. بکارهای نیک ـ از قبیل دستگیری به بینوایان ، کوشش بآبادی مملکت ، علاقه‌مندی بآسایش مردم و امثال اینها ـ اهمیتی نمی‌گذارند. در برابر کارهای بد هم زیارت رفتن و روضه‌ خواندن را درست کرده‌اند که آدم بکند و خود را از گناه پاک گرداند.

بهتر است برای شما مثلی بزنم. ما امروز در مملکت خود برای اشرار قانونهایی گزارده مجازاتهایی معین کرده‌ایم هر کس دزدی کند سزایش فلانست ، هر کس آدم بکشد مجازاتش فلانست ، هر کس کلاه مردم را بردارد کیفرش فلانست ، این قانونها را گزارده‌ایم و از ترس آنهاست که تا حدی از اشرار جلوگیری می‌شود.
حال اگر مجلس شورا بیاید و مثلاً یک چنین قانون گزارد : «چون مرحوم بهبهانی و ثقة‌الاسلام و شیخ‌سلیم و غیر ایشان در راه مشروطه کشته شده‌اند ، هر کسی که برای آنها مجلس سوگواری برپا گرداند از مجازاتهای قانونی معاف خواهد بود» ، خوب ملاحظه ‌کنید که نتیجه‌ی آن قانون چه خواهد بود؟..

آیا نه آنست که اشرار جری شده به هر کار زشتی خواهند برخاست ـ مال مردم خواهند خورد ، دزدی خواهند کرد ، آدم خواهند کشت ـ آنگاه یک مجلس سوگواری برای شهدای مشروطه برپا گردانیده خود را از مجازات رها خواهند گردانید؟!.. آیا شما گمان دیگری می‌برید؟!.. آیا نه آنست که همین یک قانون همه‌ی قانونهای دیگر را لغو خواهد گردانید؟!.

🔅
حاجی مهدی رو بپسر خود گردانیده می‌گوید :

... : این حرفها بسیار راست است. ولی اوستا را بیش از این خسته نباید کرد. حالا غروب نزدیکست پا شویم برویم. شما از آن کتابها بیاورید من هم بخوانم.
این را گفته با اوستا خداحافظی کرده با پسر خود می‌رود. اوستا نیز ماله و تیشه را جمع کرده کار را تعطیل می‌کند.



.
✴️ چیستان عقب‌ماندگی ایرانیان

🖌 کوشاد تلگرام

تکه‌ی هفتم

کسروی با سنجش پیشامدهای تاریخی بویژه جنبش مشروطه و شهریور 1320 به این نتیجه مي‌رسد که ما از فرهنگ (جنبش مدرسه‌سازی و سوادآموزی) پس از مشروطه زیانکار بیرون آمده‌ایم :

جای انكار نیست كه برخی سودهایی بدست آمده و امروز جوانان صد دانش و آگاهی دارند كه پیران در آن زمان نداشتند. اینها را پوشیده نتوان داشت. ولی اگر از نظر عزم و اراده و اخلاق ستوده و جانفشانی نگاه كنیم ، از دبستانها نه تنها نتیجه‌ی مطلوبه بدست نیامده عكس آن نتیجه روی داده. زیرا این نیز جای انكار نیست كه بیشتر جوانان درسخوانده‌ی امروز از عزم و اراده بی‌بهره و از اخلاق ستوده و جانفشانی بسیار دور می‌باشند. بلكه چنانكه بارها گفتیم و دلیل آوردیم ، جوانان روستایی بیدانش و ناآگاه باینان برتری دارند و در آزمایشها همیشه پیش می‌افتند. (چنانكه در پیشامد شهریور ماه بار دیگر این آزمایش تكرار یافت).
(پرچم روزانه)

در گفتار بعدی از زیانمندی فرهنگ به سخن برخاسته به دوره‌ی پست و تاریک تاریخ ایران ، حمله‌ی مغول ، می‌پردازد و نشان می‌دهد که پستی خویهای ایرانیان از آن دوره آغاز شده. تا دو سده پیش از آن ، دوره‌ی درخشان تاریخ ایران امتداد داشته. او نشان می‌دهد که چگونه در این دو سده اندیشه‌ی ایرانیان رو به پستی نهاده و آلودگیها به مغزهای ایشان راه یافته بوده. نشان می‌دهد که کتابهایی که از آن زمان بازمانده پر است از بدآموزی. آسیبی که از حکومت خانان مغول به خردها رسیده بزرگترین آسیبیست که به این توده رسیده. این آسیب به کشور را پرزیانتر از ویرانی شهرها ، کشتار و به بردگی رفتن مردمان می‌شمارد. می‌گوید یکی از کوششهای ما امروز اینست که به آن آسیب خردها چاره کنیم. نتیجه آنکه او گمراهیهای هزارساله را عامل اصلی بدبختی ایرانیان (و همچنین دیگر شرقیان) می‌داند.

ما گفتگومان با كسانیست كه سواد را به تنهایی كافی می‌دانند ، با كسانیست كه باین دبستانها و دبیرستانها امید بی‌اندازه بسته رستگاری شرق را از آنها می‌خواهند. این اشتباه از سالها دامنگیر شرقیان بوده است و در همه جا با شتاب بسیار به تأسیس دبیرستان و دانشكده كوشیده‌اند.
جرجی زیدان یكی از نویسندگان بنام مصر بود و شاید بسیاری از خوانندگان نوشته‌های او را خوانده‌اند. این مرد یك رشته گفتارهایی داشت زیر عنوان «علموهم و كفی» (داناشان گردانید و همان بس است). مقصودش این بود كه مصریان و دیگر شرقیان همینكه باسواد شدند و از دانشهای اروپایی بهره یافتند كافیست.
اینان اساسِ گرفتاریهای شرقیان را نمی‌دانستند و اینست چاره‌ی آن را هم نمی‌شناختند. در پاسخ آنهاست كه می‌گوییم : تنها درس خواندن بس نیست. بلكه درس خواندن با حال كنونی بسیار زیان‌آور است. می‌گوییم : كاری كه باید كرد آنست كه این گمراهیها و این اندیشه‌های پراكنده كه رواج دارد از میان برخیزد و یك رشته حقایق زندگانی جای آنها را بگیرد. امروز ما باید دو كار را در یكجا بكنیم. باینمعنی از یكسو با این گمراهیها نبرد كنیم و كتابهایی كه سرچشمه‌ی آنهاست بآتش كشیم و نابود گردانیم و از یكسو حقایق زندگی را درمیان توده منتشر سازیم. اینست یگانه راهی كه شرقیان را از این گرفتاری و بدبختی رها تواند گردانید.
(پرچم روزانه)


.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)

📖 پرچم نیمه‌ماهه

🔸دو گفتار از آقای آگاه - 1


چون یکی از خواستهای شما پیراستن زبان پارسی از نابسامانیهای کنونی است من با اینکه در این زمینه سرمایه‌ای که بایاست ندارم می‌خواهم چیزهایی که دریافت کرده و می‌کنم بنویسم تا اگر درمیان آنها چیز درستی باشد پذیرفته گردد و اینست که در اینجا در زمینه‌ی غمگین ، غمناک ، غمین دریافتهای خود را می‌نویسم :

غمگین ـ غمناک ـ غمین

اکنون نویسندگان غمگین و غمناک را بیک معنی بکار می‌برند. مثلاً در جایی که باید بگویند غمگین شدم می‌گویند یا می‌نویسند که غمناک شدم (از رسیدن فلان آگاهی غمناک شدم) و بدیده‌ی من این درست نیست و باید بگوید : غمگین شدم و غمناک را باید در جایی آورد که افاده‌ی‌‌‌ معنی فاعلیت بکند. مثلاً فلان مکان محیط غمناکی دارد و مرا غمگین می‌کند. در هر حال اعم از اینکه این اندیشه درست باشد یا نادرست یک جدایی باید میان غمگین و غمناک باشد که خواهش می‌کنم آن را روشن فرمایید.
غمین چون در شماره‌ی نهم مهنامه نوشته‌اید که غلط است از آن گفتگویی نداریم.
لار ـ آگاه


پرچم : یکی از پسوندهای فارسی «ناک» است : خشمناک ، اندوهناک ، دردناک ، بیمناک ، شرمناک ، ترسناک ، هراسناک و مانند اینها. ولی معنی راست این پسوند دانسته نیست. زیرا دیده می‌شود گاهی آن را بمعنی «دارای یک حال» می‌آورند : «خشمناک گردید» و گاهی بمعنی «پدید آورنده‌ی یک حال» : «این یک اندوه دردناکیست». واژه‌ی «بیمناک» را در هر دو معنی بکار می‌برند : «از این آگاهی بیمناک شدم» و «این آگاهی بیمناک است».

یک پسوند دیگر «گین» است : شرمگین ، بیمگین ، اندوهگین ، غمگین و مانند اینها. این نیز به همان حال است که معنی روشنی نمی‌دارد و هر زمان بمعنی دیگری می‌آید.

اکنون دو پسوند است و دو معنی. چنانکه آقای آگاه یادآوری کرده‌اند باید این نابسامانی را از میان برداریم و هر یکی از دو پسوند را در برابر یکی از آن دو معنی گزاریم که جایگاهش شناخته باشد. تا اینجا جای سخن نیست. جای سخن آنست که آیا کدام یکی را بکدام معنی بگیریم؟... ما چون می‌بینیم «ناک» شناخته‌تر است و آن در معنی «دارای یک حال» بسیار آمده بهتر می‌دانیم که آن را باین معنی گرفته ولی «گین» را بمعنی «آورنده‌ی یک حال» شناسیم. از آنرو باید بگوییم : «این کار بیمگین است و من از آن بیمناک می‌باشم» ، «این داستان اندوهگین است و مرا اندوهناک گردانید.»

این بوارونه‌ی آنست که آقای آگاه در اندیشه داشته‌اند. لیکن خواست ایشان نیز همین است که جدایی درمیان دو پسوند باشد و از روی سامان بکار رود.



.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
چهارم (تکه‌ی چهارم)


دلیلش داستان مشروطه است. پیشروان مشروطه نیز گرفتار این خامیها می‌بودند و چنین تصور مي‌کردند که همانکه مشروطه در این کشور اجرا گردید و مجلس برپا شد و قانونهایی درمیان بود ، بهمه‌ی بدبختیهای ایرانیان چاره خواهد شد و این مردم رو براه پیشرفت گذارده ، در اندک‌زمانی با مردمان بزرگ اروپایی همگامی خواهد نمود ، و از خامی این نمی‌دانستند که کیش شیعی و صوفیگری و شعرهای حافظ و سعدی و رباعیات خیام و بسیار مانند اینها با مشروطه و زندگانی آزاد و دمکراسی ناسازگار است و تا اینها هست و مغزها آلوده‌ی آنهاست ، مشروطه در ایران پیش نتواند رفت ، و اگر هم اجرا گردد جز یک دستگاه پست و ننگ‌آوری (همچون مشروطه‌ی امروزی) نتواند بود. بلکه از بس خام می‌بودند ، از یکسو در راه مشروطه بکوشش و جانفشانی می‌پرداختند و از یکسو هواداری بسیار از کیش شیعی و از شعرهای سعدی و حافظ و خیام و از صوفیگری نشان می‌دادند ، و امروز نتیجه‌ی خامیهای آنان را بچشم می‌بینید و از حالی که مشروطه در این کشور بدبخت پیدا کرده نیک آگاه می‌باشید.

عجیبتر آنکه بتازگی یک دلیل بسیار روشن در این زمینه بدست آمده و این معلوم شده که از سر و سر و سامان دادن بزندگانی و اینگونه کارها چاره‌ بگمراهیها و نادانیها نمی‌شود ، و من نمی‌دانم چرا آن گویندگان از دلیلی بآن آشکاری ناآگاه مانده‌اند و بخامی اندیشه‌ها و آرزوهای خود پی نبرده‌اند.

چنانکه می‌دانیم از بیست و چند سال پیش کمونیستی یا سوسیالیستی در کشور بزرگ شوروی اجرا گردیده و پس از کوششها و خونریزیهای بسیار ، زندگانی در آنجا سر و سامان پذیرفته و بینواییها برافتاده ، و با اینحال دیده می‌شود دینها که بگفته‌ی دکتر ارانی و همراهانش از ریشه‌ی‌ نادانی و بیراهی بوده و بگفته‌ی ما با حال کنونیش جز باعث گرفتاری نیست ، از آن کشور رخت برنبسته و با همه‌ی مبارزه‌هایی که در بیست و چند سال با آنها شده ، از میان نرفته. بلکه چنانکه در این تازگیها دانسته شده ، چه کشیشان و چه ملایان و چه دیگر پیشروان دینی در آن کشور همچنان می‌بودند و چون بتازگی از دولت اجازه گرفته‌اند ، اداره‌‌های خود را از سر نو بنیاد گذارده‌اند.

یک داستان شگفتتر آن بود که ما دیدیم ملایان و مجتهدان مسلمانان ، تلگراف به مارشال استالین فرستاده‌اند و از جمله چنین گفته‌اند که به «مُصلاّ» رفته فیروزی دولت شوروی را در این جنگ بزرگ [1] از خدا خواستار گردیده‌اند ، و این داستان می‌رساند که ملایان در آن کشور ، نه تنها خودشان باقی مانده‌اند و همچنان هستند ، بیپاترین خرافاتشان را نیز نگاه داشته و همچنان می‌دارند ، و با آنهمه هیاهوها و جنبشها کمترین تکانی بخود نداده‌اند و از بس مهجورند ، از فرستادن چنین پیامی که از هر جهت بی‌ارزشست ، به پیشوای روسیه خودداری نکرده‌اند.

در این باره راز داستان آنست که یک گمراهی و یا نادانی ـ از هر نوع ـ که در میان مردم هست ، اگر خواسته می‌شود که ریشه‌اش کنده گردد ، باید مستقیم بخود آن پرداخته نبردی با آن کرد ، آنگاه حقایقی در آن زمینه بجای آن گذارده شود.

در همان زمینه‌ی دین ، بایستی از یکسو به یکایک کیشها پرداخته شود و بیپایی هر یکی با دلیلها روشن گردد و ناسازگاریهایی که میانه‌ی آنها با دانشهاست بگوشها برسد و زیانهای بسیاری را که ‌دارند ، مردمان بدانند. از سوی دیگر معنی راست دین و اینکه آیا آن اساسی دارد و یا بکلی بی‌اساس است ، با دلیلهای محکم بیان شود.
چنانکه جلوتر هم گفته‌ایم از این راهست که می‌توان به نتیجه‌ای رسید ، و این راهست که ما پیش گرفته‌ایم و جای افسوس است که دیگران ناآگاهانه به ایراد‌گیری و کارشکنی می‌کوشند.


[1] : خواست جنگ جهانی دوم است.



.
دین و جهان (بزبان عادی)
✴️ اوستا رجبعلی دین یاد می‌گیرد

🔸«گفت و گو»

(تکه‌ی 4 از 6)

فردا عصری باز حاجی مهدی از بازار و پسرش از مدرسه بخانه آمده‌اند با اوستا رجبعلی گفتگو می‌شود.

اوستا رجبعلی : حاجی‌آقا دیشب نخوابیده‌ام. حرفهای دیروزی آقازاده‌ی شما نگذاشته من خوابم ببرد.

حاجی مهدی : آن حرفها همه‌اش راست بود. جهت نداشت که نگذارد شما بخوابید.

اوستا رجبعلی : آن حرفها راست بود. ولی ما که سواد نداریم کوریم. نمی‌دانیم تکلیفمان چیست؟!.

علی‌آقا : اوستا خدا بشما عقل داده. هر مطلبی را که می‌شنوید باید بعقل خود بسپارید و بفهمید. سواد نداشتن معنایش آن نیست که آدم هیچی نفهمد.
اوستا رجبعلی : ای آقا ما عقلمان کجاست؟!..
🔅
علی پاسخ نمی‌دهد و چند دقیقه بخاموشی می‌گذرد سپس یکدفعه می‌پرسد :

... : اوستا شما بخدا عقیده دارید؟!..

اوستا رجبعلی : این چه سئوالیست می‌کنید؟!.. مگر آدم می‌تواند بخدا عقیده نداشته باشد؟!..

علی‌آقا : شما خدا را دیده‌اید؟!..

اوستا رجبعلی : این چه فرمایشیست؟!.. مگر می‌شود خدا را دید؟!..
علی‌آقا : پس از چه راه او را شناخته‌اید؟!..

اوستا رجبعلی : با عقلم شناخته‌ام. پس این عالم را که خلق کرده؟!.

علی‌آقا : پس شما می‌گفتید عقل ندارید؟!..

اوستا رجبعلی : پس استنطاق برای این بود؟.

علی‌آقا : البته. می‌خواستم خودت اقرار کنی که عقل داری. شما با همان عقل که خدا را شناخته‌اید نیک و بد هر چیز را می‌توانی شناخت. راست و دروغ را می‌توانی دریافت. مطالبی که من دیروز گفتم همه را بعقلت بسپار تا بدانی راست است یا دروغ.

اوستا رجبعلی : یک سئوال هم دارم. شما دیروز از قرآن صحبت می‌کردید. از آیه‌های آن دلیل می‌آوردید. این اسماعیل شاگرد من آن آقای کسروی را دیده‌ است. می‌گوید روزی که او را در خیابان حشمت‌الدوله زدند من در آنجا بودم. با چاقو زده بودند از سر و صورتش خون می‌ریخت. ما که نمی‌شناختیم. آنها که زده بودند فریاد می‌کردند. مردم اینها اسلام را از میان برمی‌دارند ، اینها قرآن را می‌سوزانند. از جاهای دیگر شنیده‌ام که شما قرآن را می‌سوزانید.

علی‌آقا : البته شنیده‌اید وقتی که عثمان را که خلیفه‌ی سوم بود کشتند و امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب خلیفه شد معاویه باو بیعت نکرد و به بهانه‌ی خون عثمان لشکر کشیده در صفین با امیرالمؤمنین جنگ کرد که نزدیک به سه ماه خونریزی می‌شد و چون در آخر دید مغلوب می‌شود و چاره‌ی دیگر ندارد قرآن را آلت استفاده قرار داد و آن را بالای نیزه‌ها زده اختلاف بمیان اصحاب امیرالمؤمنین انداخت.

ملاهای شما از معاویه درس گرفته‌اند. آقای کسروی بقرآن بیش از دیگران احترام می‌گذارد. شنیده‌ام در جوانی قرآن را در حفظ داشته. لیکن ملاها چون در مقابل حرفهای او درمانده‌اند برای تحریک مردم این تهمت را می‌زنند.
آقای کسروی اصرار دارد که کتابهای زیانمند که در ایران بسیار هست و باعث بدبختی مردم شده ـ از قبیل کتابهای فال و جادو ، دیوانهای شعرا و رمانهای بداخلاقی و امثال اینها ـ از میان برود و برای این کار جشن کتابسوزان قرار گذاشته که در هر سال یک روز جمع می‌شوند و هر کسی که از این کتابهای زیانمند در خانه‌اش دارد می‌آورد و آنها را بدرون بخاری انداخته می‌سوزانند.

من تاکنون بمجلس آنها نرفته‌ام و رسماً هم از جمعیت آنها نیستم ، ولی می‌دانم ترتیبشان چیست ، آن روز که می‌شود همه جمع می‌شوند ، کتابهای سوزانیدنی را روی میز می‌چینند ، آقای کسروی بپا خاسته نطق می‌کند. خلاصه‌ی نطقش اینست که باید بکتابهای سودمند احترام گزاشت ، رواج آنها را بیشتر گردانید ، ولی کتابهای زیانمند را از میان برد.
تاکنون چند سال این کار را کرده‌اند و هر سال نطق آقای کسروی را بچاپ رسانیده‌اند ، من آنها را خوانده‌ام ، در همه جا دیده‌ام نام قرآن را می‌برد و می‌گوید : قرآن کتاب آسمانیست ، قرآن نزد ما محترم است.

یک سال یک نفر انجیل آورده بود آن را برداشته و کنار گذاشته و گفته بود این چون منسوب بیک پیغمبر است احترام دارد ، نباید باین قبیل کتابها بی‌احترامی کرد.

اینها چیزهاییست که چاپ شده است و همه خوانده‌اند ، من نسخه‌های آنها را خواهم آورد که تا آقاجان هم بخواند.

حاجی مهدی : این مسئله دور از عقل است ، کسی اگر بقرآن عقیده هم نداشته باشد این کار را نمی‌کند ، زیرا که می‌داند که چند صدملیون مردم پیرو قرآنند ، مسلم است که تهمت می‌زنند.



.
✴️ چیستان عقب‌ماندگی ایرانیان

🖌 کوشاد تلگرام

تکه‌ی هشتم


سپس درباره‌ی حقایق زندگی که سفارش پیاپی به یاد گرفتن آنها دارد چنین می‌گوید :

باید دانست كه مردمان در زندگانی مخیّرند كه باین حقایق پیروی نمایند و یا آنها را كنار نهاده بهوس یا به پندار یا از روی نادانی رفتار دیگری پیش گیرند. چیزی كه هست در نتیجه تفاوت بسیاری خواهند داشت. مردمی كه بحقایق پیروی نمایند یك زندگی سرفرازانه و نیكی خواهند داشت و از آسایش و خرسندی بهره‌ی بیشتر خواهند یافت. ولی مردمی كه بهوس یا پندار گراییده از حقایق دور افتند ناگزیر زندگی پستی پیدا كرده از آسایش بهره‌ی بسیار كمی خواهند دید.
مثلاً یكی از آن حقایق اینست : «یك مردمی كه در یك كشور می‌زیند باید دارای یک راه و یك آرمان باشند تا بتوانند دست بهم دهند و نیرو پدید آورند و آزادی خود را نگه دارند و بدستیاری همدیگر بسختیهای زندگانی فیروز درآیند» این یك حقیقت بسیار گرانمایه‌ایست. كنون اگر مردمی این را دریابند و یك راهنمایی (یا راهنمایانی) از میان ایشان برخیزد و همگی را به یک راه و به یك آرمان خوانَد ناگزیر درمیان ایشان یگانگی و همدستی پدید آید و یك توده‌ی نیرومندی باشند كه آزادی خود را نگه دارند و با سرفرازی زندگی بسر برند (همچون بسیاری از توده‌های اروپایی كه بیش یا كم از این حقیقت آگاهند و پیروی بآن نموده‌اند) ، و اگر مردمی از آن ناآگاه باشند و یا بی‌پروایی نمایند و بهوس و پندار هر كسی اندیشه‌های دیگری در مغز خود بپروراند و هر دسته‌ای آرزو و آرمان دیگری را دنبال كنند ناگزیر پراكنده و پریشان باشند و هیچگاه با یكدیگر یگانه و همدست نتوانند بود و یك نیرویی در برابر بیگانگان پدید نتوانند آورد و اینست همیشه لگدمال و زیردست باشند و از آسایش و خرسندی كمتر بهره بینند ، (همچون ایرانیان كه از آن حقیقت دور بوده‌اند و همیشه جز بهوسبازی و پندارپرستی نكوشیده‌اند و امروز بسزای نادانیهای خود گرفتار و لگدمال می‌باشند).
(پرچم روزانه)

برخی بدخواهان کشور برای نگهداری علتهای بدبختی این کشور ، بهانه‌ای پیدا کرده می‌گویند : «جامعه‌ی تک‌صدایی دیکتاتوریست» یا «در یک جامعه‌ی مدنی باید چندصدایی حاکم باشد». اینها سنگهاییست که در راه یگانگی (اتحاد) توده می‌غلتانند. در حالی که برای نیرومندی یک توده شرط لازم یکی بودن راه و آرمان و نبرد با پراکنده‌اندیشی است.

از سخنان خود نتیجه بگیریم : جای انکار نیست که خویهای بد ایرانیان ، جلوگیر بزرگی در راه پیشرفت کشورست. لیکن خویهای بد خود نتیجه‌ی ناتوانی روان و سستی خرد و دانسته نبودن حقایق زندگیست. ناتوانی روان و خرد هم خود نتیجه‌ی دانسته نبودن حقایق زندگی و ناآشنایی با گوهر آدمیست. از اینجا اهمیت یادگیری حقایق زندگی به آشکار می‌افتد.

از آنسو ، آنچه یادگیری حقایق زندگی را دشوار می‌گرداند گمراهیهای هزارساله و بدآموزیهای آنهاست.

گمراهیها سه زیان بزرگی را دربر می‌دارد :

نخست ـ اینها بدآموزیهاییست که با زندگانی ناسازگار است و تا اینها باشد ایرانیان نه از دانشهای اروپا و نه از جنبشهای دیگری که پیش آمده و یا پیش خواهد آمد بهره‌یاب نتوانند بود (چنانکه تاکنون نتوانسته‌اند بهره‌یاب باشند).
دوم ـ اینها مایه‌ی چندتیرگی مردمست و یک توده را از هم پراکنده ، و دشمنی بمیان آنها انداخته است.
سوم ـ اینها چون درمیان خود باهم ناسازگار است ، هر کسی که چند رشته از آنها را فرامی‌گیرد و در مغز خود جا می‌دهد (مثلاً شیعیگری را با صوفیگری باهم می‌گیرد) ، این مایه‌ی سرگیجی او گردیده فهم و خرد او را از کار می‌اندازد.
(در راه سیاست)



.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)

📖 پرچم نیمه‌ماهه

🔸دو گفتار از آقای آگاه - 2

گلستان ، بوستان ، گلشن ، گلزار

شعرا و نویسندگان گذشته و اکنون این چهار کلمه را بیک معنی بکار برده‌اند و می‌برند ولی بیگمان یک جدایی میانه‌ی اینها بوده است و من اینطور می‌اندیشم که گلستان جایی را که بوته‌های گل در آن نشانیده باشند می‌گفته‌اند همچون سروستان که جایی را که سرو نشانیده باشند می‌باشد و بوستان در اصل بوزستان بوده و منظور از آن محل کاشتن خیار و یا مانند آن می‌باشد همچنانی که تاکنون هم در برخی از نقاط اصفهان جای فالیزکاری را بوستان یا بستان می‌گویند و اگر این عقیده درست باشد بوستان که در کتابها بجای گلستان بکار برده‌اند غلط می‌باشد و گلشن هم گمان می‌کنم در اصل گل‌نشان بوده است. چنانکه در این حدود به باغهایی که تازه درختکاری کرده‌اند (باغ‌ نوشان) می‌گویند که همان باغ‌نشان می‌باشد و اما گلزار گمان می‌کنم بجایی می‌توان گفت که گل بخودی خود بروید یا گیاههایی در آنجا زیاد باشد ، که در این حال دیگر کشتزار هم درست نخواهد بود و باید کشتستان گفت. در هر حال یک جدایی باید میان این کلمه‌ها باشد.

پرچم : نوشته‌های آقای آگاه درباره‌ی گلشن و بوستان درخور پذیرفتنست و ما نیز آنها را براست می‌داریم. بوستان را در آذربایجان نیز بجایگاه خیار و خربوزه گویند و بمعنی دیگر نگویند. اما جدایی که باید در میانه‌ی زار ، و ستان ، و مانند اینها گزاشت ، ما چون در دنباله‌ی گفتارهایی که در پیرامون زبان می‌نویسیم به «پسوندها و پیشوندها» خواهیم رسید و در آنجا از این زمینه بسخن گشاده و درازی خواهیم پرداخت در اینجا دیگر چیزی نمی‌نویسیم.



.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
چهارم (تکه‌ی پنجم)


به هر حال این بسیار نابجاست که کسانی خیال کنند با سر و سامان یافتن زندگانی گمراهیها و نادانیها از میان خواهد رفت. یکی از یاران ما در این باره سخنانی می‌دارد که می‌باید در اینجا یاد کنم.

می‌گوید : فلسفه‌ی داروین بما نشان می‌دهد که در بدن آدم اندامهایی هست که در زمان بسیار باستانی نیاز بآنها می‌بوده و هر یکی بکار می‌رفته. لیکن سپس آن نیاز از میان رفته در حالی که آن اندامها باقی‌مانده و هنوز هست و میلیونها سال زمان می‌خواهد که کم‌کم از میان رود. یکی از آن اندامها آپاندیس است که زمانی بکار می‌رفته و نیاز بآن می‌بوده ولی اکنون جز باعث درد و شکنجه نیست و ما ناچاریم آن را بریده از خود دور گردانیم.

می‌گوید : در کارهای زندگانی نیز چیزهاییست که روزی نیاز بآنها می‌بوده ولی اکنون هیچ نیازی نیست و با اینحال باقی‌ می‌ماند که اگر از میان برده نشود همچنان خواهد ماند. مثلاً در سوگواریهای ایران دو کاسه‌ی بسیار بزرگی گذارده می‌‌شود. داستان آنها اینست که پیش از اسلام کاسه‌هایی را پر از مشروب کرده می‌گذارده‌اند که بکسانی که می‌آیند مشروب بخورانند ، سپس که اسلام آمده چون دیگر مشروب نمی‌خورده‌اند این بار کاسه را پر از آب یا شربت می‌‌کرده‌اند. سپس که قهوه یا چایی پیدا شده آب و شربت نیز از میان رفته. ولی آن کاسه‌ها بازمانده که همچنان خالی می‌گذارند.

می‌گوید : درباره‌ی صوفیگری و کیشها نیز گرفتیم که بوجود آمده از نیازمندیهای مادی و از بینواییهاست. اکنون اینها جا در مغزها برای خود باز کرده و در زندگانی ریشه دوانیده. امروز دیگر بستگی به نیازمندیها و بینواییها نمی‌دارد. امروز دیگر صوفیگری یا پیروی از کیشها ویژه‌ی بیچیزان و بینوایان ، و برای دلخوش گردانیدن محرومان نمی‌باشد. [1] اینست باید با خود آنها مبارزه کرد و از ریشه برانداخت.

رواج شیعیگری در ایران با شمشیر شاه‌اسماعیل بوده ، و بیگمان دشمنیهای ایران و عثمانی در پیشرفت آن کارگر افتاده. با اینحال اکنون که دیگر شاه‌اسماعیل و شمشیرش نیست و نشانی از دشمنیهای ایران و عثمانی نمانده ، شیعیگری همچنان پایدار است و جنبش مشروطه و پیدایش روزنامه‌ها و رواج دانشهای اروپایی و تکان اندیشه‌ها نیز نتوانسته آن را بکنار زند و ما اگر بخواهیم آن را براندازیم ، باید مستقیم با خود آن به مبارزه پردازیم و کوششها بکار بریم.

این گفته‌ها بسیار بجاست و یک دلیل دیگر که در اینجا بیاد من افتاد و می‌خواهم بآنها بیفزایم ، داستان مردگان در ایران و رفتار ایرانیان با آنهاست. همه می‌دانیم که در ایران چون کسی می‌میرد ، به جنازه‌ی بی‌جان و بی‌روان او ارزش بسیاری قائل می‌شوند. بدین ترتیب که تا گورستان همراهش می‌روند و چون بخاکش سپردند ، بالا سرش ایستاده به یک دوره «تلقین» می‌پردازند و هر شبِ جمعه به بالا سرش می‌روند و بروی گور بزرگان و پولداران گنبد می‌سازند و استخوانها را از گور درآورده و بار چهارپایان کرده از صدها فرسنگ راه ، بکربلا و نجف می‌رسانند.


[1] : یک شاهد براستی این سخن ، چنانکه پیشتر هم گفتیم ، اینست که پولداران بسیاری پیرو صوفیگری هستند.



.
✴️ اوستا رجبعلی دین یاد می‌گیرد

🔸«گفت و گو»

(تکه‌ی 5 از 6)

اوستا رجبعلی : خدا ما را از شر این مردم نگاه دارد ، این مطلب را بطوری می‌گویند مثل اینکه با چشم خود دیده‌اند ... شاگرد من یک سئوال دیگر دارد آن را هم بپرسم : آیا امامها روز قیامت بما شفاعت نخواهند کرد؟..

علی‌آقا : شما مرا مجبور می‌کنید مفصل صحبت کنم.

اول بگویم قیامت بآن نحوی که بشما گفته‌اند قبول کردنی نیست. البته این راستست آدم که می‌میرد روح او باقیست ، در جهان دیگر مجازات و مکافات اعمال اینجهان را خواهد یافت ، امروز درسخوانده‌ها منکر روحند. آنها می‌گویند آدم که مُرد تمام شد و رفت ، هیچ چیزی از او باقی نمی‌ماند. همان آقای کسروی زحمت بسیار کشیده تا روح را ثابت کرده ما همه‌مان اعتقاد بآخرت داریم.

ولی قیامت بطوری که عقیده‌ی شماست درست نیست. شما عقیده دارید که خدا روز قیامت برای رسیدگی بحساب مردم خواهد نشست. این معنایش آنست که خدا از اعمال مردم آگاه نیست ، تازه یک بیک بحسابها رسیدگی خواهد کرد.
عجبتر آنست که می‌گویید ترازوی بزرگی برای کشیدن اعمال مردم نصب خواهند کرد. من نمی‌دانم اعمال را چطور خواهند کشید؟!. مگر عمل را هم می‌شود کشید؟!. مثلاً شما اوستا که دو روز است اینجا کار می‌کنید آیا ما می‌توانیم کار دو روزه‌ی شما را با ترازو بسنجیم؟!.. کشیدن عمل در ترازو مثل آنست که ماست را با متر ذرع کنند.

بعقیده‌ی شما پل صراطی هست از مو باریکتر و از تیغ برنده‌تر و طولش هزارساله راه است ... ببینید این را می‌شود باور کرد؟!. این پل برای چیست؟!. مگر خدا با مردم آنقدر دشمن است که چنان پلی برایشان بسازد؟!. این تله است پل نیست.

کسی پنجاه سال در این دنیا عمر می‌کند برای دادن حساب آن ، چه صدمه‌ها خواهد کشید!. از روی پلی خواهد گذشت که هزارساله راه است. عجب نسبتهایی بخدا می‌دهید.

اوستا رجبعلی : آقا مگر صراط در قرآن نیست؟.. اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ.

حاجی مهدی : صراط در زبان عربی بمعنی راه است ، اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ معنایش آن است که ما را براه راست هدایت کن ، حکایت پل صراط در قرآن نیست.

اوستا رجبعلی : عجب! پس این هم دروغ بوده!

علی‌آقا : آمدیم بر سر شفاعت که اسماعیل شما می‌پرسد. اول باید دانست که شفاعت در دستگاه عدالت نمی‌شود ، در دستگاه ظلم و جهل می‌شود. در زمان قدیم پادشاهان مستبد که بودند احکام آنها از روی جهل یا ظلم بود. بیک مرد بیگناهی تهمت می‌زدند و می‌آوردند و پادشاه بدون تحقیق حکم می‌کرد ببَرند سرش را ببُرند ، یا کسی یک گناه کوچک کرده بود پادشاه خشمش می‌گرفت و می‌گفت شکمش را پاره کنند. در برابر آنها شفاعت لازم بوده وزیرها بایستی بخاک افتند و بقبله‌ی عالم التماس کنند تا بدبختی را از کشته شدن نجات دهند.
ولی در دستگاه عدالت شفاعت معنی ندارد. مثلاً امروز در عدلیه گناهکاری را می‌آورند و تحقیق می‌کنند و حکم می‌دهند که اعدام شود ، آیا ممکنست کسی در آنجا شفاعت کند؟!. هیچ تاکنون شده است؟!. مثلاً درباره‌ی محمود قاتل ، اصغر بروجردی ، پزشک احمدی حکم دادند ، آیا کسی شفاعت کرد؟.. آیا ممکن بود بکند؟.

این است که می‌گویم : شفاعت در دستگاه ظلم و جهل می‌شود ، در دستگاه عدالت نمی‌شود. پس شما که به شفاعت عقیده دارید معنیش آنست که دستگاه خدا را دستگاه ظلم و جهل می‌شناسید. معنیش این است که بخدا توهین می‌کنید.

بعقیده‌ی شما روز قیامت ، خدا چون برای رسیدگی بحساب مردم می‌نشیند ، یکدفعه بغضب می‌آید ، نزدیک می‌شود که حکم کند آتش جهنم مانند اژدها ، همه را بکام خود کشد ، مردم بترس می‌افتند ، ملائکه‌ها لرزیدن می‌گیرند ، پیغمبرها وانفسا می‌گویند ـ در چنان هنگامی امامهای شما پیش می‌آیند و بشیعیان خود شفاعت می‌کنند. یکی را می‌گویند شیعه‌ی ماست ، دیگری را می‌گویند زوار ماست ، هر کسی را بعنوانی از خشم خدا نجات می‌دهند ، اگر در یک جا خدا ایستادگی کرد و کار بسختی کشید فاطمه‌ی زهرا چنان ناله می‌کشد که عرش و کرسی بلرزه می‌افتد ، خدا ناچار می‌شود هرچه می‌خواهند بدهد. ببینید چه توهینی بخدا کردید؟!.

این معنایش آنست که امامهای شما بمردم مهربانتر از خدا بوده‌اند. خدا خواهد خواست همه را بسوزاند و آنها شفاعت کرده نخواهند گذاشت.

من تعجب می‌کنم شما از یک طرف می‌گویید : حساب هست ، کتاب هست. از یک طرف هم می‌گویید شفاعت خواهد بود. اگر حساب و کتاب هست دیگر شفاعت چه معنی دارد؟!.



.
شادروان ابوالقاسم حبشی از پشتیبانان پیمان

پرچم درباره‌ی این یار کهن چنین می‌نویسد :

این جوان از پیشینیان پیمانیان و اکنون از آزادگانند.

یکی از گمراهیهای شگفتی که در سالهای اخیر در ایران رواج یافته آنست که جوانان درسخوانده گردن گزاردن بحقایق (یا بهتر گویم پذیرفتن گفته‌های کسی) را عیب خود می‌شمارند و چنین می‌دانند که باید خود بیندیشند و خود بفهمند و اگر از کسی سخنان راستی شنیدند تا می‌توانند نپذیرند و سپس هم آنها را برنگ دیگری انداخته بنام خود گردانند. همین یک نادانی مایه‌ی بی‌بهرگی هزاران جوان گردیده‌ است. و اینکه کسانی از آنان به پیمان گرویده و بیاری برخاسته‌اند همین دلیل نیرومندی خردهای ایشانست.
✴️ سخنان نیکی که از زبان زشتکاران سر زده

آقای كسروی دارنده‌ی پرچم
ستون تحت عنوان «داوری توده» یكی از مطالب مفید و سودمند آن نامه‌ی گرامی است. نگارنده با اینكه احساساتم شاعرانه نیست معهذا به پایه‌ی ارزش اخلاقی و اجتماعی اشعار سودمندی مانند «تن آدمی شریف است بجان آدمیت» یا «بنی آدم اعضاء یكدیگرند» یا «توانا بود هر كه دانا بود» كاملاً اذعان و در عین حال به یاوه‌گوییهای زیان‌آوری مانند :
خیام اگر ز باده مستی خوش باش ور با صنمی تازه نشستی خوش باش
و سراینده‌ی او بدبین و معتقدم كه گویندگان اینگونه اشعار یاوه علی‌الرغم گروهی از بیخردان كه دم از خرد و دانش می‌زنند ، عمر خود را به بطالت و سستی گذرانده و در نتیجه‌ی اشعار صوفیانه و قلندرانه‌ی خود روح خمودگی ، سستی ، شهوت‌رانی و باده‌پرستی را در جامعه تقویت و آنها را به دره‌ی فنا و نیستی رهبرند. گفتار مستانه و بیانات بلهوسانه‌ی یك عده شاعر صوفی‌منش را سر لوحه‌ی افتخارات ملی خود قرار دادن ناشی از بیخردی و خودپسندی كامل نیست؟!.

هرزه‌درایی‌های شهوت‌انگیزی مانند :
«یار من دارد ز سیم ساده یك خرمن ....» «من بدور خرمنش همچون گدایان خوشه‌چین» [را] جزء ذخایر ملی و ادبی یك ملت باستانی منظور داشتن مدهش‌ترین ضربه به پیكر اخلاقی و اجتماعی توده وارد نخواهد كرد؟!.

رباعیات عمر خیام كه دسته‌ای مزارش را طوافگاه اهل راز می‌دانند و بطور كلی لاطایلات صوفیانه‌ی شعرایی كه بوسیله‌ی بیانات پوچ و ترهات بی‌اساس جنبه‌ی لاابالیگری و از دنیا گذشتگی را در وجود افراد جامعه تزریق و بوسیله‌ی اشعاری مانند :
«یك نان به دو روز اگر شود حاصل مرد» «وز كوزه شكسته‌ای دمی آبی سرد»
یا
گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی
آنها را بترك كوشش و جدیت كه از عوامل طبیعی ناموس ارتقاء بشر است دعوت می‌نمایند ، بزرگترین مانع در پیشرفت و ترقیات اخلاقی و اجتماعی توده بوده و سزاوار هرگونه تحقیر و اهانت‌اند.

مایه‌ی بسی امیدواری است كه دارنده‌ی نامه‌ی گرامی پرچم از دیرزمانی است تاكنون به دلایل قوی و بیانات منطقی خود با یك روح خستگی‌ناپذیری نتایج و مضرات سوء اینگونه گفتارهای صوفیانه را ثابت و مدلل نموده است. از یزدان پاك خواستارم كه نشریات آقای كسروی و گروه آزادگان در این زمینه در وجود افرادی كه تاكنون نخواسته‌اند به جهل و گمراهی خود اعتراف و بنام اهانت بمفاخر ملی خود سنگ طرفداری این طبقه را به سینه می‌زنند تأثیر و بیش از این اصرار نداشته باشند كه احساسات افراد توده تحت تأثیر عقاید مدهش و خطرناك این دسته واقع شود.
محمد حسن پرهیزگار از هفتگل خوزستان

پرچم : این نكته را هم باید دانست كه سر زدن برخی سخنان نیكی از سعدی و دیگران دلیل نیكی آنان نخواهد بود. اینگونه جمله‌ها در زبانها بوده و هست و آنان گرفته شعر گردانیده‌اند ولی خود ارزشی به آنها نداده پیروی نمی‌كرده‌اند. همان «بنی آدم اعضای یكدیگرند» از یك حدیث برداشته شده : «الناس فی تواددهم كمثل جسد اذا اشتكی له عضو تداعی له سائر الجسد بالسهر و الحمی» سعدی این را برداشته شعر كرده ولی خود فرسنگها از آن دور بوده. باین دلیل كه آن ناله‌های مردم را در زمان مغول شنیده و كمترین تأثری از خود نشان نداده بلكه همان سال كشتار بغداد را (سال 656) سال خوش خود شمرده.

همان جمله‌ی «توانا بود هر كه دانا بود» بنظر سودمند می‌آید ولی اینگونه جمله‌ها جز مایه‌ی سرگیجی نیست. كدام دانش؟.. آن را باید دانست آن را باید پیدا كرد. كسانی كه این جمله را بر زبان دارند مقصودشان بیش از هر چیزی همان شعرها و پندارهای زمان مغولست كه در كتابها و مغزها اندوخته شده و این جمله را برای ترویج آن بكار می‌برند و بیچاره جوانان نیز فریب خورده یك رشته آموزاكهای بیهوده را دانش شمارده فرامی‌گیرند. اینست می‌گویم : اینها مایه‌ی سرگیجیست.
(پرچم روزانه ش 235)
.


.
✴️ چیستان عقب‌ماندگی ایرانیان

🖌 کوشاد تلگرام

تکه‌ی نهم

باید پروا کرد که زبانی که کسروی بکار می‌برد ساده و روشنست و اصطلاحاتی را که دیگران بفراوانی بکار می‌برند و بسیاری از آنها همچون «ایسم»ها معناشان مرز روشنی ندارد او می‌پرهیزد. مثلاً در بالا در زیان دوم ،‌ سخن نویسنده همانست که برخی نویسندگان برویه‌ی کاهشِ «سرمایه‌ی اجتماعی» ، «اعتماد در یک جامعه» و یا‌ «ارتباطات گِمِنشافتی» می‌نویسند.
٭٭٭

در روزنامه‌ی پرچم ، پرسش خواننده‌ای راه را به درآمدن به زمینه‌ی گرفتاریهای ایرانیان و چاره به آنها می‌گشاید. پاسخ کسروی چنینست :

چنانکه بارها گفته‌ایم این درماندگی و آلودگی در ایرانیان طبیعی نیست. ایرانیان نه در ساختمان تنی ، و نه در نیروهای روانی از اروپاییان کمتر نیستند. آنچه ایرانیان را باین حال آلودگی و درماندگی انداخته این اندیشه‌های پوچ و پریشان و گمراهست و ما برای این دلیلهای دانشمندانه (از راه روانشناسی) یاد کرده‌ایم با این حال در شماره‌های آینده یک دلیل دیگری نیز یاد خواهیم کرد تا خواهش نویسنده‌ی این نامه بجا آید.
درباره‌ی چاره نیز ما گفته‌ایم و دوباره می‌گوییم یک راه بیشتر نیست و آن اینکه حقایق انتشار یابد و مردم معنی درست زندگانی را بفهمند و یک راه نوینی برای زندگی ، از روی خرد گشاده گردد. اینست چاره و جز این نیست. این چاره نه تنها برای ایران یا برای شرقیانست ، برای سراسر جهانست. بآن گرفتاریهای اروپا نیز چاره جز این نمی‌باشد.
امروز ایرانیان بچند گرفتاری سنگینی دچارند :
1) نادانی و نافهمی ـ از بیست‌ملیون مردم هزار تن پیدا نمی‌کنید که بحقایق زندگی آشنا باشند و هر یکی مغزهاشان پر از پندارهای بیپاست. سی‌وشش سالست در این کشور مشروطه اجرا گردیده و شاید هزار تن نیست که معنی درست آن را بشناسد. در دیگر زمینه‌ها نیز چنینند.
2) پراکندگی و پریشانی ـ از این بیست‌ملیون ، هزار تن دارای یک راه یا یک مقصد نیستند و شما ده تن را که دارای یک اندیشه باشند درمیان ایشان پیدا نتوانید کرد.
3) پستی و آلودگی خویها ـ از بزرگ و کوچک و زن و مرد گرفتار خویهای پست رشک و کینه و خودخواهی و خودنمایی و مانند اینها هستند و بسیاری از آنان پستترین خویها را دارند.
4) کوتاهی اندیشه‌ها و پستی آرزوها ـ انبوه مردم ـ بخصوص درسخواندگان ـ جز در اندیشه‌ی خوشیهای خود نیستند و کمتر یکی دربند رستگاری توده یا پیشرفت کشور می‌باشند ، این ‌هایهویها و روزنامه‌نویسیها و حزبسازیها بیشترش جز بامید سودهای خودشان نمی‌باشد.
این چهار رشته گرفتاریست که هر یکی برای نابودی یک توده بسست ، هر یکی زیانکارتر از وبا و طاعون می‌باشد. ولی چاره‌ی همه‌ی اینها یک چیز و آن منتشر کردن حقایق است بدانسان که در بالا گفتیم و این همانست که ما بآن می‌کوشیم و بیاری خدا گام بگام پیش می‌رویم.
ولی اینجا دو نکته‌ی مهمی هست : یکی اینکه این مردم همگی نیک نتوانند گردید. بسیاری از اینان درونهاشان تیره گردیده و حقیقت را در آنها تابشی نخواهد بود تا پیراسته گردند و پاک شوند. اینست باید پاکان و نیکان جدا گردند و یک توده‌ی نوینی پدید آورند ، وگرنه به نتیجه‌ی درستی نخواهند رسید. دیگری اینکه چنین کار بزرگی با دست یک تن و یا چند تن نتواند بود. باید بکوشیم و بهمدستان و یاران بیفزاییم و هر یکی از آنان در این راه کوشش و تلاش دریغ نگویند. باید هزاران آموزگار درمیان توده پراکنده گردند و همگی بنشر حقایق کوشند. از این راهست که بمقصود توانیم رسید. ما اکنون جمعی هستیم ولی باید بسیار بیشتر از این باشیم.
شما رویتان بمن گردانیده می‌گویید : «بکوشید و خسته نشوید». من هم باید روی خودم را بآن نیکمردانی که از دور و نزدیک با ما همراهی و همدستی می‌نمایند گردانیده بگویم : «ای نیکمردان بکوشید و خسته نشوید ، بکوشید و نومیدی بخود راه ندهید ، بکوشید و این بدانید که بگرانمایه‌ترین کاری برخاسته‌اید ، بکوشید و از یاد نبرید که خدا با ماست».
(پرچم روزانه)



.
پرچم روزانه
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

🔸«ورجاوندْبنیاد» و زبان آن

کتاب بنیاد که بتازگی از چاپ درآمده کسانی از دشواری زبان آن گله می‌کنند. چنانکه بارها نوشته‌ایم داستان زبان یکی از رنجهای ماست. از یکسو زبان آلوده است و باید پیراسته گردد و از یکسو در پیراستن آن باین دشواری برمی‌خوریم که بسیاری از خوانندگان فهمیدن آن را آسان نیافته زبان بگله باز می‌کنند.

چاره‌ی این کار را ما چنان اندیشیده‌ایم که مهنامه‌ی پرچم و برخی از کتابها را که برای همگان می‌نویسیم ، تا توانیم بزبان همگانی نزدیکتر گردانیم ، و با اینحال از پیراستن زبان چشم نپوشیده آن را نیز دنبال کنیم که در پیرامونش گفتارها نویسیم و برخی از کتابهای ارجدار خود را نیز که بیش از همه بهر یارانست با زبان پیراسته آوریم.

بنیاد چون کتاب پایداریست و بیش از همه بهر یاران آشنا بزبان پرداخته شده اینست آن را با زبان پیراسته نوشته‌ایم. با اینحال ما آن را برای کسانی که هوشیارانه بخوانند چندان دشوار نمی‌دانیم. بویژه که فرهنگی نیز همراه آن می‌باشد. چنانکه گفته‌ایم در این زمینه باید خوانندگان نیز گامی پیش گزارند و بیاد گرفتن این زبان پردازند.

از آنسوی ما نیز باید یک رشته کتابهای آسانی آماده گردانیده در دسترس یاران گزاریم که به کسانی که تازه می‌خواهند به گفته‌های ما آشنا گردند بدهند ، و ما می‌کوشیم که چنان کتابهایی آماده گردانیده بچاپ رسانیم و برخی نیز آماده شده و در زیر چاپ می‌باشد.

پس از همه‌ی اینها سخنان ما با همه‌ی سادگی بآن نیازمند است که هر کسی آنها را می‌خواند هوش بکار برد و با اندیشه و باریک‌بینی بخواند. اینها سخنانی که بارها شنیده باشند نیست. سخنانیست که باید با فهم و خرد آنها را دریافت.

گفته‌های ما با آنکه از دانشها جداست در این باره با دانشها یکسانست که همه بهم بسته می‌باشد ، و کسی که بخواندن کتابهای ما می‌پردازد یک زمینه‌ای در فهم او پدید آید که بسیاری از سخنان را نیز خود فهمد. ولی این کار هنگامی تواند بود که آنچه می‌خواند با اندیشه خواند و تا یکی را نفهمیده بدیگری نگذرد.



.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
چهارم (تکه‌ی ششم)


تاریخ بما نشان می‌دهد که در زمانهای بسیار باستان که نادانی و جهالت مردمان بسیار فزونتر از اکنون می‌بوده ، چنین تصور می‌شده که لاشه‌ی مرده که بزیر خاک سپرده می‌شود ، در آنجا زنده می‌گردد و شروع به زیستن کند و در زیرِ زمینْ مردگانْ جهانی می‌دارند. از اینرو با مرده کاسه و کوزه و اثاث می‌گذارده‌اند و گندم و حبوبات نیز ضمیمه می‌کرده‌اند. پولداران را با زر و سیم و جواهر بخاک می‌سپارده‌اند. برای پادشاهان دخمه ساخته ، گذشته از زر و سیم و جواهر و اسب و مانند اینها ، کنیزان و نوکرانی را زنده بگور گردانیده ، بدخمه می‌چپانیده‌اند که پادشاه در آن زندگانی بی‌کنیز و نوکر نباشد. یک باور بسیار پست و بیدلیل ، اینهمه نتیجه‌ها‌ی دلگداز بوجود می‌آورده.

اکنون سخن در آنست که در این زمان که همه می‌دانند ، مرده‌ای که مرده ، تن او لاشه‌ای بیش نیست و پس از چند روزی گوشتها از میان رفته جز استخوانهای جدا از هم باقی‌ نخواهد ماند ، و این بسیار آشکار است که در زیرِ زمین زندگی نمی‌تواند باشد و نباید باشد و گفتگویی که در دین از جاویدانی می‌شود درباره‌ی «روان» است و بی‌هیچ گفتگویی تن نابود شدنیست ، با همه‌ی اینها ایرانیان آن پندار بیعقلانه‌ی قدیمی را در دل می‌دارند و با مردگان آن رفتاری را می‌نمایند که بازنمودیم.

این دلیل روشنیست که یک نادانی یا گمراهی که در مردمی رواج گرفته تا از روبرو بکندن ریشه‌اش نکوشند ، همچنان باقی می‌ماند و چون به پیشامدهایی و یا دانشهایی که ناسازگار است برخورَد ، سست می‌گردد و یا شکل خود را تغییر می‌دهد ولی از میان نمی‌رود.

همین رفتار ایرانیان با مردگان که مایه‌ی رسواییست اگر بحال خود گذارده شود ، همچنان خواهد ماند و چاره همانست که ما پستی و بدیش را روشن گردانیم و به برانداختن و از میان بردنش کوشیم و یک آیین بخردانه‌ی نیکی برای مردن و مردگان اجرا کنیم. [1]

به این سخن بیش از این نمی‌پردازم. دیگران هرچه می‌گویند بگویند. ما نیک می‌دانیم که راه پاک نمودن ایران و رهانیدن ایرانیان از بدبختی چیست. نیک می‌دانیم که آن راه را چگونه بپیماییم و بپایان برسانیم.

این ایراد‌گیران خیال می‌کنند ما بزمینه‌ی «اقتصادی» نپرداخته‌ایم و در آن باره بکوششی نیاز نمی‌بینیم. شما نیک می‌دانید که ما در آن زمینه نیز درباره‌ی هر یکی از کشاورزی و بازرگانی و کار و پیشه و «مالکیت» و مانند اینها سخنان بسیار پایه‌دار و محکمی می‌داریم ـ سخنانی که شایسته‌تر از گفته‌ها و اندیشیده‌های دیگرانست.

ما می‌گوییم باید در هر زمینه از کارهای زندگانی تکانی بوجود آوریم و در هر زمینه بکوششهایی پرداخته‌ایم. چیزی که هست ، می‌گوییم نخست باید باین گمراهیها و نادانیها که مغزها را انباشته گردانیده و مردم را گیج و درمانده ساخته بپردازیم و پیش از همه اینها را از میان بریم و چنانکه گفتیم در این باره نیز دلیلها در دست ماست.


[1] : بخشی از آن آیین در پرچم هفتگی (شماره‌ی دو) چنین آمده : پایان زندگی در اینجهان مرگست. بمرده شیون نکنید. گریبان ندرید. بسخنان بیهوده برنخیزید. مرده را چنان گیرید که زنده‌اش بوده. یکی چون مرده بر خویشان و همسایگان و دوستانست که براهش اندازند و آخرین همراهی ازو دریغ نکنند. ولی همیشه میانه‌ی نیک و بد تفاوت بگذارند ، و آنچه با نیکان می‌کنند با بدان سزاوار ندانند.



.
✴️ اوستا رجبعلی دین یاد می‌گیرد

🔸«گفت و گو»

(تکه‌ی 6 از 6)

اوستا رجبعلی بکلی مستأصل شده ماله را بدیوار می‌کشد و زود زود می‌گوید : لا اله الا الله ، لا اله الا الله.
حاجی مهدی از حرفهای پسر خود خوشحال و بفکر فرورفته.

پس از چند دقیقه اوستا رجبعلی سر خود را بلند کرده آهی از دل کشیده بعلی‌آقا می‌گوید :

... : خب آقا ، چهل سال عمر کرده بودیم امیدمان بشفاعت ائمه بود ، آن هم از دستمان گرفتی. پس تکلیف ما روسیاهان در نزد خدا چیست؟. من بدبخت امسال دویست تومان پول روضه‌خوانی دادم. هر سالی چند روز بامامزاده داوود رفته گوسفند سر می‌بریدم ...

علی‌آقا : اوستا ، شما اگر حرفهای آقای کسروی را شنیده بودید این حرفها را نمی‌زدید. شما چرا روسیاه باشید؟. روسیاه آن روضه‌خوان مفتخور است که پی کسب و کار نمی‌رود و می‌آید و با حرفهای دروغ شماها را فریب می‌دهد.
اولاً این کسبی که شما دارید ، برای مردم خانه می‌سازید ، ویرانه‌ها را آباد می‌گردانید ، زحمت کشیده از دسترنج خود نان می‌خورید ـ اگر درستکاری بخرج دهید ، در کار خود تقلب نکنید ، همین خودش عبادت است ، مایه‌ی خشنودی خدا خواهد بود. ثانیاً اگر می‌خواهید نیکوکاریها کنید و خدا را بیشتر خشنود گردانید ، درمیان همسایگان و خویشان خود دست بینوایان را بگیر ، اگر کسی بمساعدت نیاز دارد مساعدت مضایقه نکن. بمملکت خود علاقه‌مند بوده اگر کوششهایی در راه مملکت می‌کنند همراهی نشان ده. این کارها را که بکنی مرد نیکوکاری هستی و در نزد خدا روسفید خواهی بود. احتیاج بشفاعت هم نداری.

بشما چنان حالی کرده‌اند که خدا مثل پادشاهان خودر‌أی بداخلاقست که بیجهت خشم می‌گیرد. بیجهت مردم را بآتش می‌کشد. از یکسو باین ترتیب شما را ترسانیده‌اند ، و از یکسو درهای امام حسن و امام حسین را پناهگاه نشانتان داده‌اند.

ولی اینها تمام بی‌معنی است. خدا بیجهت خشم نمی‌گیرد ، بیجهت مردم را نمی‌سوزاند. خدا ما را آفریده و اینجهان را بدست ما سپرده ، و از ما چنین خواسته که بهم مهربان باشیم ، درستکاری کنیم ، دروغ نگوییم ، کسی را نیازاریم ، دست بینوایان گیریم ، زمین را آباد سازیم ، از نعمتهای خدا بهره‌مند گردیم ، خوش باشیم ـ خدا از ما اینها را خواسته است ، و ما چون بکنیم خشنود خواهد بود. بسیار غلطست تصور کنیم که ما نزد خدا روسیاهیم ، بسیار غلطست که بخدا بدگمان باشیم و جستجوی واسطه کنیم.

اوستا رجبعلی : باز این حرفهاتان مایه‌ی امیدواری است. ببینیم حاجی‌آقا چه می‌گوید.
🔅
این را گفته چشمش را بروی حاجی مهدی می‌دوزد.

حاجی مهدی : این حرفها راست است. من هم مثل شما تازه می‌شنوم ، ولی همه‌اش از روی عقل است و باید قبول کرد.

اوستا رجبعلی : خوب این آقای کسروی در کجاست؟.. ما هم برویم ببینیم.

علی‌آقا : آقای کسروی دیدنش احتیاج نیست. من هم تا حالا ندیده‌ام. باید کتابهایش را خواند و حرفهایش را شنید. من از کتابهای او برای شما می‌آورم.

اوستا رجبعلی : من بدبخت سواد درستی ندارم که کتابهای او را بخوانم.

علی‌آقا : پسر یا کسی را نداری که باسواد باشد؟.

اوستا رجبعلی : پسری دارم که امسال کلاس شش است ، اسمش پرویز است. آقا که می‌آمد روضه بخواند لج می‌کرد که اسم او را عوض کن. اسم امامان بگذار. اینها بهمه چیز ما کار دارند. اگر او بتواند می‌دهم بخواند.

علی‌آقا : البته که می‌تواند. این کتابها سخت نیست. اساساً مطالب تمام از روی عقل است. شما وقتی که بشنوید مثل اینست که از پیش می‌دانستید ، بآسانی خواهید فهمید.
🔅
اوستا رجبعلی رو بحاجی مهدی گردانیده می‌گوید : خانه‌ی شما آباد ، این دو روزه اینجا مدرسه بود ما خیلی چیزها یاد گرفتیم. حاجی مهدی خشنودی نموده می‌گوید : من هم مثل شما ، من هم خیلی چیزها یاد گرفتم. جوانان این دوره بپدرانشان درس می‌دهند.


.
✴️ چیستان عقب‌ماندگی ایرانیان

🖌 کوشاد تلگرام

تکه‌ی دهم

پیداست اکنون خوانندگان با بیمناکیِ گرفتاریهای ایرانیان آشناتر شده‌اند. این آشنایی مقدماتی برای فهمیدن ژرفتر اندیشه‌های او لازم بود.

یک زمینه‌ی تاریخی دیگری هم هست که به جستار عقب‌ماندگی در ایران بستگی بسیار دارد و کسروی یادش می‌کند. آن زمینه کوششهای نیکمردان و آزادیخواهان از بامداد بیداری در ایرانست :

... در همان گام نخست ، با یک دشواری یا بهتر گویم با یک چیستان[=معما] روبرو بودیم. «ایرانیان چرا نیک نمی‌شوند؟».
همه می‌دانیم این توده گرفتار و بدحالست. از صدوپنجاه سال پیش از هر پیشامدی سرشکسته و شرمنده بیرون آمده ، پیاپی گوشه‌های کشور خود را از دست داده. اکنون هم از توده‌های پس‌افتاده‌ی جهان بشُمار است و آبرویی درمیان توده‌ها ندارد ، و ما که در این کشوریم می‌بینیم که در زندگی نیز از آسایش و خوشی برخوردار نمی‌باشند. با صد سختی و بدبختی گرفتارند.
از شصت و هفتاد سال پیش در این توده بیداری پیدا شده و چاره‌جوییهایی رفته. نخست کسانی داستان را ساده گرفته می‌پنداشته‌اند اگر پادشاهی یا وزیری باشد که هوش و خرد بکار دهد چاره‌ی دردها خواهد بود و این توده به راه پیشرفت افتاده با توده‌های دیگر همگام خواهد گردید. قائم‌مقام فراهانی و میرزا تقی‌خان امیرکبیر از این کسان بوده‌اند و هر یکی بنوبت خود بکوششهایی برخاسته جانهای خود را در آن راه باخته‌اند بی‌آنکه نتیجه‌ای بدست آید.
پس از ایشان کسانی پنداشته‌اند مایه‌ی بدبختی ایران استبداد است. در این کشور چون قانون نیست و پادشاه و درباریان بدلخواه و خودسر فرمان می‌رانند کارها نابسامان می‌باشد و توده از پیشرفت بازمی‌ماند. حاجی‌میرزا حسین‌خان سپهسالار و میرزا علی‌خان امین‌الدوله و مَلکم‌خان و دیگران از این دسته بوده‌اند و هر یکی خواسته قانونهایی در این کشور روان گردانَد. سپس هم اندیشه‌ی مشروطه‌خواهی پیدا شده و پس از جانفشانیهای بسیار در این کشور روان گردیده.
مشروطه‌خواهان بیگمان بودند که چاره‌ی دردهای توده را پیدا کرده‌اند. جشنها و شادیهای بی‌اندازه می‌نمودند. بارها در انجمنها به زبان می‌آوردند : «این ملت نجیب که بیدار شده و براه ترقی افتاده چند سال بیشتر نخواهد گذشت که خود را به پایه‌ی ملت فرانسه خواهد رسانید». آن جوش و خروش ساختگی را که از مردم می‌دیدند این مصرع بزبانها افتاده بود : «این طفل یکشبه ره صدساله می‌رود». پیرمردها اندوه می‌خوردند که خواهند مرد و نخواهند دید آن روزی را که «ملت نجیب ایران در صف ملل مترقیه‌ی عالم جا گرفته».
ولی این امیدها همه بیجا درآمد. مشروطه در ایران نه تنها این توده را براه پیشرفت نینداخت ، خود آن پیش نرفت و پا نگرفت و امروز در برابر چشمهاست که ما چه دستگاه رسوایی بنام مشروطه داریم.
از همان سالهای دوم و سوم مشروطه پیدا بود که کوششها و امیدها هدر رفته و مشروطه به درد این توده درمان نخواهد کرد. اینبود گروهی از کوشندگان از همان هنگام دچار نومیدی گردیده خود را کنار کشیدند. یک دسته‌ی دیگر روزنه‌ی امید دیگری پیدا کرده چنین گفتند : «جامعه چون بیسواد است و رشد سیاسی ندارد سرچشمه‌ی بدبختیها اینست. باید جامعه را باسواد گردانید. باید فرش و رخت خود را فروخت و دبستان برپا گردانید». بدینسان چشم امید بدبستانها دوختند.
در حالی که از این هم نتیجه‌ی وارونه پیدا شد. چهل سال بیشتر است وزارت فرهنگ برپا گردیده و کوششهای بسیار بکار رفته و کمترین نشانه‌ی بهبود در حال کشور و توده پدید نیامده بلکه راستش اینست که ما اگر درسخواندگان را رویهم‌رفته بگیریم و آنها را با روستاییانِ بیسواد در ترازو گزارده بخواهیم از دیده‌ی «شایستگی بزندگانی» بسنجیم بیگمان سنگینی در کفه‌ی روستاییان بیسواد خواهد بود. این یک داستانیست که فرهنگ بجای اینکه به شایستگی جوانان بیفزاید از آن می‌کاهد.[1]
به هر حال از دبستانها هم چاره‌ای نشد. در اینجا بود که داستان صورت چیستان پیدا می‌کرد. در اینجا بود که نومیدی همه را فرامی‌گرفت. در اینجا بود که عنوان بدست بدخواهان افتاده می‌گفتند : «این توده دِژِنِره[=تباه] شده ، دردهایش درمان‌پذیر نیست». یک دسته تیشه را از ریشه زده می‌گفتند : «ایران از نخست هیچی نبوده».


[1] : کتاب «فرهنگ چیست؟» دیده شود.


.