Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
🔸 در پیرامون روان
🖌 احمد کسروی
🔹 جستار : مادیگری - گمراهی بزرگ جهان امروز ، هستی روان ، فلسفهی داروین ، همگامی دین با دانشها
📊 شمار ساتها : ۷۴
🔹 کتابخانهی پاکدینی
🛎 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
کتاب را میتوانید از اینجا دریافت کنید.
.
🖌 احمد کسروی
🔹 جستار : مادیگری - گمراهی بزرگ جهان امروز ، هستی روان ، فلسفهی داروین ، همگامی دین با دانشها
📊 شمار ساتها : ۷۴
🔹 کتابخانهی پاکدینی
🛎 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
کتاب را میتوانید از اینجا دریافت کنید.
.
✴️ بدرالشریعه شعر سروده
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 4 از 7
خداداد : دربارهی زن قضیه روشن است. زنها از مایند و ما از زنهاییم. ما از آنها زادهایم و آنها از ما پدید آمدهاند. زنها اگر نیکند از مایند اگر بدند از مایند. زنها دستهی جدایی نیستند و کشور جدایی ندارند که ما آنها را از خود جدا دانسته بنشینیم و از نیک و بد آنها سخن رانیم.
حرفهای ملاها بکلی بیربط است. آنها مقصودشان خودنمایی و مردمآزاریست. آنها در این توده که هستند و روزی میخورند کاری از دستشان ساخته نیست. نه سیاست بلدند که بمردم راهنماییهای سیاسی کنند و نه فهم و دانش دارند که بمردم چیزهایی یاد دهند ـ چون کار دیگری از دستشان برنمیآید با مردمآزاریها خود را بیاد مردم میاندازند.
شنیدهام مردی نایب حسین نام پیر و بیچیز بوده و بزنی که داشته زود زود کتک میزده. مردم متلک گفته بودند : نایب حسین پول ندارد که برای زنش رخت و کفش خَرَد ، جوانی ندارد که با مهربانیها ازو دلجویی کند ، اگر کتک هم نزند پس از کجا دانسته خواهد شد که شوهر اوست؟!.
این ملاها همان حال را دارند. هیچ کاری از دستشان برنمیآید. اگر مردمآزاری هم نکنند پس از کجا دانسته خواهد شد که هستند.
نتیجهی حرفهای اینها آن شده است که زنها که نصف مردم این کشورند بیکاره و بیهوده شدهاند. بقول رضاشاه تنها در موقع تهیهی خواربار است که ما میدانیم آنها هم هستند.
به هر حال رفتاری که ما تا بامروز با زنها داشتهایم ناستوده است. زنها را خانهنشین ساختن و از میان توده بیرون انداختن رفتار بسیار بیخردانهایست. زنها باید درس خوانند ، معنی زندگانی تودهای را بفهمند ، از کشور و از سیاست آن آگاه باشند ، بکارها علاقه پیدا کنند. در این بارهها جای گفتگو نیست. تنها گفتگو در دو چیز است :
یکی آنکه زنها باید از آمیزشهای آزادانه با مردها پرهیز نمایند. باین معنی زنها خود را آزاد ندانند که با هر مردی که خواستند دوست باشند و به هر بزمی که خواستند بروند ، آمیزشهای آزادانهی زنها با مردها چیزیست که مایهی لغزش مردها تواند بود و بالاخره زیانش بخود زنها خواهد رسید. مردی که بزنی علاقه پیدا کرد خواهد کوشید از هر راه که باشد باو دست یابد ، سپس هم از هزار تن یکی پابندی و وفاداری نخواهد نمود ، و زن را بلجنزار بدنامی و بدبختی انداخته خود را بکنار خواهد کشید.
زن باید تا دختر است خود را بنگهبانی پدر و برادر سپارد و چون بشوهر رفت او را نگهبان و پاسبان خود شناسد.
از آمیزش و همنشینی مردها با زنها بیکبار جلو نتوان گرفت و نباید گرفت. ولی این آمیزش باید چنان باشد که بدیها از آن نزاید.
من با این آقای ملکی ، میزبان ما ، ده سال بیشتر است دوستی داریم و آمیزشهای خاندانی در میانست. ما بخانهی آنها میرویم و آنها بخانهی ما میآیند. زنها و دخترها یکسو مینشینند و ما یکسو مینشینیم ، باهم میگوییم و میشنویم و میخندیم ، با خوشی روز میگذرانیم ، و در این مدت نبوده است که اندک رنجشی درمیان ما باشد. اکنون هم با خانواده باینجا آمدهایم. ولی اگر آمیزشهای اروپایی داشتیم گمان نمیرود در این مدت بیرنجش بودیم.
یک موضوع دیگر وزیر یا وکیل شدن زنهاست که جوانها در روزنامهها دنبال میکنند. در آن باره هم ما باید پیروی باروپاییها نکنیم. وزیر یا نمایندهی مجلس بودن کار زنها نیست. خدا زنها را برای کارهایی آفریده و مردها را برای کارهایی.
این اشتباه از آن ناشی شده که اهمیت وظیفهی زن را که بچهپروری و خانهداریست نمیدانند. وزارت یا وکالت را بالاتر از آن میدانند در حالی که نیست.
یک جمله بگویم : چنانکه حرفهای ملاها که میخواهند زنها را با این حال بیکارگی نگه دارند و خرافات خود را بآنها تحمیل کنند از روی فهم و خرد نیست ، حرفهای روزنامهنویسها نیز که میکوشند زنها را به بزمهای رقص و مستی کشانند جز از روی هوس نمیباشد. باید بهیچ یکی ارج نگزاشت. ما خود باید راه خردمندانهای برای زندگانی زنها باز نماییم.
این رفتاری که در دهات هست ، زنها رو نمیگیرند و بکارهای شوهران خود دخالت میکنند و علاقهمندی نشان میدهند بسیار بهتر است. ولی باید شما در دهات مدرسه داشته باشید و پسران و دخترانتان درس خوانند. نقص زندگانی شما بیش از همه بیسوادیست.
.
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 4 از 7
خداداد : دربارهی زن قضیه روشن است. زنها از مایند و ما از زنهاییم. ما از آنها زادهایم و آنها از ما پدید آمدهاند. زنها اگر نیکند از مایند اگر بدند از مایند. زنها دستهی جدایی نیستند و کشور جدایی ندارند که ما آنها را از خود جدا دانسته بنشینیم و از نیک و بد آنها سخن رانیم.
حرفهای ملاها بکلی بیربط است. آنها مقصودشان خودنمایی و مردمآزاریست. آنها در این توده که هستند و روزی میخورند کاری از دستشان ساخته نیست. نه سیاست بلدند که بمردم راهنماییهای سیاسی کنند و نه فهم و دانش دارند که بمردم چیزهایی یاد دهند ـ چون کار دیگری از دستشان برنمیآید با مردمآزاریها خود را بیاد مردم میاندازند.
شنیدهام مردی نایب حسین نام پیر و بیچیز بوده و بزنی که داشته زود زود کتک میزده. مردم متلک گفته بودند : نایب حسین پول ندارد که برای زنش رخت و کفش خَرَد ، جوانی ندارد که با مهربانیها ازو دلجویی کند ، اگر کتک هم نزند پس از کجا دانسته خواهد شد که شوهر اوست؟!.
این ملاها همان حال را دارند. هیچ کاری از دستشان برنمیآید. اگر مردمآزاری هم نکنند پس از کجا دانسته خواهد شد که هستند.
نتیجهی حرفهای اینها آن شده است که زنها که نصف مردم این کشورند بیکاره و بیهوده شدهاند. بقول رضاشاه تنها در موقع تهیهی خواربار است که ما میدانیم آنها هم هستند.
به هر حال رفتاری که ما تا بامروز با زنها داشتهایم ناستوده است. زنها را خانهنشین ساختن و از میان توده بیرون انداختن رفتار بسیار بیخردانهایست. زنها باید درس خوانند ، معنی زندگانی تودهای را بفهمند ، از کشور و از سیاست آن آگاه باشند ، بکارها علاقه پیدا کنند. در این بارهها جای گفتگو نیست. تنها گفتگو در دو چیز است :
یکی آنکه زنها باید از آمیزشهای آزادانه با مردها پرهیز نمایند. باین معنی زنها خود را آزاد ندانند که با هر مردی که خواستند دوست باشند و به هر بزمی که خواستند بروند ، آمیزشهای آزادانهی زنها با مردها چیزیست که مایهی لغزش مردها تواند بود و بالاخره زیانش بخود زنها خواهد رسید. مردی که بزنی علاقه پیدا کرد خواهد کوشید از هر راه که باشد باو دست یابد ، سپس هم از هزار تن یکی پابندی و وفاداری نخواهد نمود ، و زن را بلجنزار بدنامی و بدبختی انداخته خود را بکنار خواهد کشید.
زن باید تا دختر است خود را بنگهبانی پدر و برادر سپارد و چون بشوهر رفت او را نگهبان و پاسبان خود شناسد.
از آمیزش و همنشینی مردها با زنها بیکبار جلو نتوان گرفت و نباید گرفت. ولی این آمیزش باید چنان باشد که بدیها از آن نزاید.
من با این آقای ملکی ، میزبان ما ، ده سال بیشتر است دوستی داریم و آمیزشهای خاندانی در میانست. ما بخانهی آنها میرویم و آنها بخانهی ما میآیند. زنها و دخترها یکسو مینشینند و ما یکسو مینشینیم ، باهم میگوییم و میشنویم و میخندیم ، با خوشی روز میگذرانیم ، و در این مدت نبوده است که اندک رنجشی درمیان ما باشد. اکنون هم با خانواده باینجا آمدهایم. ولی اگر آمیزشهای اروپایی داشتیم گمان نمیرود در این مدت بیرنجش بودیم.
یک موضوع دیگر وزیر یا وکیل شدن زنهاست که جوانها در روزنامهها دنبال میکنند. در آن باره هم ما باید پیروی باروپاییها نکنیم. وزیر یا نمایندهی مجلس بودن کار زنها نیست. خدا زنها را برای کارهایی آفریده و مردها را برای کارهایی.
این اشتباه از آن ناشی شده که اهمیت وظیفهی زن را که بچهپروری و خانهداریست نمیدانند. وزارت یا وکالت را بالاتر از آن میدانند در حالی که نیست.
یک جمله بگویم : چنانکه حرفهای ملاها که میخواهند زنها را با این حال بیکارگی نگه دارند و خرافات خود را بآنها تحمیل کنند از روی فهم و خرد نیست ، حرفهای روزنامهنویسها نیز که میکوشند زنها را به بزمهای رقص و مستی کشانند جز از روی هوس نمیباشد. باید بهیچ یکی ارج نگزاشت. ما خود باید راه خردمندانهای برای زندگانی زنها باز نماییم.
این رفتاری که در دهات هست ، زنها رو نمیگیرند و بکارهای شوهران خود دخالت میکنند و علاقهمندی نشان میدهند بسیار بهتر است. ولی باید شما در دهات مدرسه داشته باشید و پسران و دخترانتان درس خوانند. نقص زندگانی شما بیش از همه بیسوادیست.
.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش یکم
برای اینكه بدانید نیروها و جُربُزههای[استعداد] خدادادی در كجاها بكار میرفته تا در برابر دشمن بدینسان زبونی مینمودهاند داستانهای بسیاری در تاریخ هست و من اینك دو داستان را میآورم :
١ـ نجمالدین رازی یكی از سردستگان صوفیان بوده و در همان زمان میزیسته و كتابی بنام «مرصاد العباد» نوشته. چنانكه خودش میگوید : چون آگهیها از كشتارهای مغولان در ماوراءالنهر و خراسان میرسیده و بیم آمدنشان به ری نیز میرفته او زنان و فرزندان خود را گزاشته و شبانه با یك دسته از درویشان از شهر گریخته و جان بدر برده و سپس آگهی رسیده كه مغولان چون به ری دست یافتهاند همهی خاندان او را بزرگ و كوچك از تیغ گذرانیدهاند. این سرگذشتیست كه خود او در دیباچهی كتاب با آب و تاب مینویسد و شما ببینید كه این رفتار او تا چه اندازه نامردانه و پستنهادانه بوده. یك مردی همچون او اگر بهرهای از غیرت و مردانگی داشتی از جان گذشته و پیش افتاده و مردم را بر سر خود گرد آورده بنگهداری شهر كوشیدی (چنانكه شمسالدین با تبریز كرد) ، و اگر این نتوانستی باری در گریختن تنها نگریختی و زنان و فرزندان را نیز همراه بردی و یا او هم میماندی و در كشته شدن از آنان جدا نگردیدی. این رفتار او كه تنها با چند تن درویشان و دریوزهگردان گریخته و زنان و فرزندان بیپناه را بشمشیر مغول سپرده چیزیست كه جز از پستترین كسان سر نزند. كنون شما ببینید كه همین مرد یكی از سردستگان صوفیان بشمار میرفته و در آن راه (پنداربافی) استاد زبردستی بوده و در همان كتاب كه نوشته هنرنماییهایی از خود نشان میدهد و مثلاً یك گفتهی دروغی را بنام حدیث قدسی بدینسان : «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحاً» (گِل آدم را بدست خود چهل بامداد بسرشتم) پیدا كرده هشت و نه صفحهی بزرگ را پر از پنداربافیها و گزافهسراییها میكند : خدا میانهی طائف و مكه گِلی درست كرده و از آن كالبد آدم را ساخته و چهلهزار سال بروی آن كار میكرده تا درستش گردانیده. در این زمینههای پست و بیخردانه بوده كه جُربُزههای خود و دیگران را هدر میساختهاند و بدانسان بیكاره و درمانده میگردیدهاند.
٢ـ چون چنگیزخان و پسران و سركردگانش از سال ٦١٥ تا سال ٦١٨ آن كشتار و ویرانیها را در ماوراءالنهر و خراسان و غزنین و دیگر جاها كردند بمغولستان بازگشته تا ده سال دیگر ایران را بحال خود گزاردند و در آن ده سال مردم توانستندی از آن گزندهای دلگداز كه دیده بودند پند گرفته و بخود آمده و این بار بآمادگی كوشند و برای بازگشت مغولان كه همگی آن را میدانستند بسیج سپاه و افزار كنند ولی آیا چه كردند؟!.. از بس آلوده بودند همینكه خونخواران بازگشتند هر دسته سرگرم نادانیهای خود شدند و آنچه پروا نكردند بازگشت مغول بود و آنچه بیاد نیاوردند خونهای ریخته شده بود. صدهزارها دختران ایران را كه در مغولستان میزیستند و همیشه چشم براه ایران میداشتند بیكبار فراموش كرده پی نادانیهای خود را گرفتند. در همان سالها خلیفه المُستَنصِربالله در بغداد مدرسهی بزرگ خود را بنیاد گزاشت كه شش سال در آن كار كردند و دارایی بزرگی را بكار بردند و بگفتهی ابنُعِبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس میگفتند و روزی كه بپایان رسید با شكوه بسیار آن را بگشادند.
ببینید آلودگی اندیشهها تا چه اندازه بوده. خلیفه كه بایستی همهی گنجینهی خود را بیرون ریزد و شمشیر و افزار جنگ بخرد و جنگجویان بسیج كند و در اندیشهی نگهداری مردم باشد بچنین كاری بیهوده برمیخیزد. فقیهان كه بایستی درس و همه چیز را كنار نهاده خود جنگ یاد گیرند و دیگران را بیاد گرفتن آن وادارند بچنین درسهایی میپردازند. بیهوده نبود كه چون در بیست و چند سال دیگر هلاكو بر سر بغداد آمد پایتخت خلافت بیش از چند روزی در برابر دشمنان ایستادگی نتوانست و با آنكه صدها مردان بنام در آن شهر گرد بودند جز درماندگی و بیچارگی از خود نشان ندادند و صدهزاران زنان و مردان بیگناه را دچار پنجهی مغولان خونخوار گردانیدند.
این داستان را برای مثل نوشتم و خواستم آنست كه اندازهی تأثیر آن بدآموزیهای پنجگانه را نشان دهم. چنانكه دیدیم داستان دلگداز مغول نتیجهی آن بدآموزیها بود. ولی خود آن آسیب دیگری گردید و در دو قرن كمتر كه مغولان در ایران چیره بودند و پس از ایشان نوبت لشكركشیهای تیمور لنگ رسید ، در آن یك دوره ، آلودگیهای ایرانیان و پراكندگی اندیشههای ایشان هرچه بیشتر گردید.
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش یکم
برای اینكه بدانید نیروها و جُربُزههای[استعداد] خدادادی در كجاها بكار میرفته تا در برابر دشمن بدینسان زبونی مینمودهاند داستانهای بسیاری در تاریخ هست و من اینك دو داستان را میآورم :
١ـ نجمالدین رازی یكی از سردستگان صوفیان بوده و در همان زمان میزیسته و كتابی بنام «مرصاد العباد» نوشته. چنانكه خودش میگوید : چون آگهیها از كشتارهای مغولان در ماوراءالنهر و خراسان میرسیده و بیم آمدنشان به ری نیز میرفته او زنان و فرزندان خود را گزاشته و شبانه با یك دسته از درویشان از شهر گریخته و جان بدر برده و سپس آگهی رسیده كه مغولان چون به ری دست یافتهاند همهی خاندان او را بزرگ و كوچك از تیغ گذرانیدهاند. این سرگذشتیست كه خود او در دیباچهی كتاب با آب و تاب مینویسد و شما ببینید كه این رفتار او تا چه اندازه نامردانه و پستنهادانه بوده. یك مردی همچون او اگر بهرهای از غیرت و مردانگی داشتی از جان گذشته و پیش افتاده و مردم را بر سر خود گرد آورده بنگهداری شهر كوشیدی (چنانكه شمسالدین با تبریز كرد) ، و اگر این نتوانستی باری در گریختن تنها نگریختی و زنان و فرزندان را نیز همراه بردی و یا او هم میماندی و در كشته شدن از آنان جدا نگردیدی. این رفتار او كه تنها با چند تن درویشان و دریوزهگردان گریخته و زنان و فرزندان بیپناه را بشمشیر مغول سپرده چیزیست كه جز از پستترین كسان سر نزند. كنون شما ببینید كه همین مرد یكی از سردستگان صوفیان بشمار میرفته و در آن راه (پنداربافی) استاد زبردستی بوده و در همان كتاب كه نوشته هنرنماییهایی از خود نشان میدهد و مثلاً یك گفتهی دروغی را بنام حدیث قدسی بدینسان : «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحاً» (گِل آدم را بدست خود چهل بامداد بسرشتم) پیدا كرده هشت و نه صفحهی بزرگ را پر از پنداربافیها و گزافهسراییها میكند : خدا میانهی طائف و مكه گِلی درست كرده و از آن كالبد آدم را ساخته و چهلهزار سال بروی آن كار میكرده تا درستش گردانیده. در این زمینههای پست و بیخردانه بوده كه جُربُزههای خود و دیگران را هدر میساختهاند و بدانسان بیكاره و درمانده میگردیدهاند.
٢ـ چون چنگیزخان و پسران و سركردگانش از سال ٦١٥ تا سال ٦١٨ آن كشتار و ویرانیها را در ماوراءالنهر و خراسان و غزنین و دیگر جاها كردند بمغولستان بازگشته تا ده سال دیگر ایران را بحال خود گزاردند و در آن ده سال مردم توانستندی از آن گزندهای دلگداز كه دیده بودند پند گرفته و بخود آمده و این بار بآمادگی كوشند و برای بازگشت مغولان كه همگی آن را میدانستند بسیج سپاه و افزار كنند ولی آیا چه كردند؟!.. از بس آلوده بودند همینكه خونخواران بازگشتند هر دسته سرگرم نادانیهای خود شدند و آنچه پروا نكردند بازگشت مغول بود و آنچه بیاد نیاوردند خونهای ریخته شده بود. صدهزارها دختران ایران را كه در مغولستان میزیستند و همیشه چشم براه ایران میداشتند بیكبار فراموش كرده پی نادانیهای خود را گرفتند. در همان سالها خلیفه المُستَنصِربالله در بغداد مدرسهی بزرگ خود را بنیاد گزاشت كه شش سال در آن كار كردند و دارایی بزرگی را بكار بردند و بگفتهی ابنُعِبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس میگفتند و روزی كه بپایان رسید با شكوه بسیار آن را بگشادند.
ببینید آلودگی اندیشهها تا چه اندازه بوده. خلیفه كه بایستی همهی گنجینهی خود را بیرون ریزد و شمشیر و افزار جنگ بخرد و جنگجویان بسیج كند و در اندیشهی نگهداری مردم باشد بچنین كاری بیهوده برمیخیزد. فقیهان كه بایستی درس و همه چیز را كنار نهاده خود جنگ یاد گیرند و دیگران را بیاد گرفتن آن وادارند بچنین درسهایی میپردازند. بیهوده نبود كه چون در بیست و چند سال دیگر هلاكو بر سر بغداد آمد پایتخت خلافت بیش از چند روزی در برابر دشمنان ایستادگی نتوانست و با آنكه صدها مردان بنام در آن شهر گرد بودند جز درماندگی و بیچارگی از خود نشان ندادند و صدهزاران زنان و مردان بیگناه را دچار پنجهی مغولان خونخوار گردانیدند.
این داستان را برای مثل نوشتم و خواستم آنست كه اندازهی تأثیر آن بدآموزیهای پنجگانه را نشان دهم. چنانكه دیدیم داستان دلگداز مغول نتیجهی آن بدآموزیها بود. ولی خود آن آسیب دیگری گردید و در دو قرن كمتر كه مغولان در ایران چیره بودند و پس از ایشان نوبت لشكركشیهای تیمور لنگ رسید ، در آن یك دوره ، آلودگیهای ایرانیان و پراكندگی اندیشههای ایشان هرچه بیشتر گردید.
.
✴️ صوفیگری و عرفان
بخش نهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی دوم
🖌 احمد کسروی
وزارت فرهنگ تنها آن دستگاه بیرونی نیست. تنها آن اتاقها با کارکنانش و آن دبستانها و دبیرستانها و دانشکدهها با آموزگاران و دبیران و استادانش نیست. در پشت سر آن ، دستگاه درونی دیگری هست ـ دستگاهی که با دست محمدعلی فروغیها ، ابوالحسن فروغیها ، سید نصرالله تقویها ، علیاصغر حکمتها ، دکتر قاسم غنیها ، و دیگران راه برده میشود.
بدبختی این کشور بجایی رسیده که مردان درسخوانده و چیزفهمش کوشش بنابودی توده را پیشهی خود میگیرند و از چنان کار بسیار بیآزرمانهای[بیشرفانه] نان میخورند و رخت میپوشند و باتومبیل مینشینند و گردن میافرازند و بخود میبالند. این را باید در تاریخ بنویسند. باید در تاریخ بنویسند که بدبختی این توده و کشور تا باین جایگاه رسید.
به هر حال وزارت فرهنگ در ایران ، پس از آغاز مشروطه پدید آمده و این بدخواهان که از روز نخست دست در کار آن وزارت میداشتند و اندیشههای بیآزرمانهی خود را بکار میبستند ، چون جنبش مشروطه با تکانی در فهمها و خردها توأم میبود و آزادیخواهان بیش یا کم زیان صوفیگری را دانسته و یکی از شُوندهای[سبب] درماندگی و بدبختی ایران اندیشههای صوفیانه را میشناختند و نویسندگان و گویندگان بارها از آن بد مینوشتند و میگفتند ، از اینرو بدخواهان نیارَستند [جرأت کردن] که صوفیگری را درمیان دیگر بدآموزیها جا داده برواج آن نیز کوشند. در آن هنگام چنین دلیریای ننمودند. تنها نام «ادبیات» و «مذهب» و «فلسفه» را عنوان نموده برواج بدآموزیهای زهرآلود این چند رشته بس کردند و بنیاد فرهنگ را بروی آنها گزاردند.
ولی چون سالها گذشت و روزگار دیگر گشت و آن سَهِشهای[احساسات] بیدارِ آغاز مشروطه کهن گردید ، بدخواهان که در کار خود بسیار ورزیده و آزمودهاند و از زیرِ دست استادان بسیار آزموده [1] بیرون آمدهاند فرصت را از دست ندادند و کمکم به ترانهی صوفیگری برخاستند : گاهی نام «عرفان» را بمیان میآوردند ، گاهی گفتاری مینوشتند ، گاهی چون پا میافتاد کنفرانس میدادند. بگفتهی تبریزیان : «تیر را انداخته کمانش را نهان میکردند».
بدینسان زمینه آماده میساختند تا چند سال پیش یک گام بزرگی برداشتند و وزارت فرهنگ آشکاره بهواداری از صوفیگری پرداخت. کتابهایی را بچاپ رسانید و پراکند. بکسانی پولها داد که کتابهای تازه نویسند. صوفیگری را یکی از زمینههای درس در دانشسرا گردانید.
این یکی از دلیلها میبود که مرا دربارهی بداندیشیهای وزارت فرهنگ بیگمان گردانید. بکارهای بدخواهانهی دیگر ، به هر کدام معنایی میشد داد و شُوندی میشد پنداشت. دربارهی سعدی میشد گمان برد که چون برخی سخنان نیکنما نیز میدارد فریب آن را خوردهاند. حافظ چون نامش را شنیدهاند از زیان بدآموزیهایش ناآگاه ماندهاند. دربارهی خیام میشد گفت فریب هیاهوی اروپا را خوردهاند. در زمینهی کیش میشد گمان برد که پروای ملایان و پیروانشان میدارند. لیکن دربارهی صوفیگری چه میشد پنداشت؟!. آیا بدی صوفیگری و ناسازگاری آن با زندگانی چیزیست که نهان مانَد و کسی با اندک فهم و خردی آن را نداند؟!. آیا چنین گمانی میشد برد؟!.
صوفیگری در هزار سال پیش که رواج گرفت ، در آن روزگارِ خاموشی جهان با زندگانی نساخت و مایهی بدبختی و گرفتاری گردید. چه رسد بامروز که جهان در تکان بسیار سختیست و تودهها با یکدیگر به نبردهای نابود کننده برخاستهاند؟!. چه رسد باین روزگار که در کشاکش زندگانی کشتارگاههایی همچون استالینگراد و بوداپِست برپا میکنند؟!..
در چنین روزگاری که دانشمندان دانشهای خود را در راه آبادی جهان بکار میبرند و دولتها نقشههای پنجساله و دهساله پیش میگیرند ، در کشور ویران بدبختی همچون ایران برواج صوفیگری کوشیدن و مردم دلمرده را دلمردهتر گردانیدن جز بدخواهی و دشمنی چه نامی تواند داشت؟!..
در چنین روزگاری که دیگران بجوانان درس غیرت و جانبازی میدهند و از آنان خلبانان و چتربازان پدید میآورند ، در این کشور بجوانان درس صوفیگری دادن و سَهِشهای آنان را زهرآلود گردانیدن ، جز کوشش بنابودی توده چه معنی تواند داد؟!.
صوفیگری «جهان را خوار داشتن ، آن را ویرانه گزاشتن ، دامن از آن درچیدن ، بگوشهای خزیده روز بسر بردن» است. آیا پستی و زیانمندی این اندیشهها چیزیست که آقای علیاصغر حکمت و دکتر قاسم غنی نفهمند؟!. آیا گمان این اندازه نافهمی بآنان توان برد؟!.
[1] : از جمله پرفسور ادوارد براون
بخش نهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی دوم
🖌 احمد کسروی
وزارت فرهنگ تنها آن دستگاه بیرونی نیست. تنها آن اتاقها با کارکنانش و آن دبستانها و دبیرستانها و دانشکدهها با آموزگاران و دبیران و استادانش نیست. در پشت سر آن ، دستگاه درونی دیگری هست ـ دستگاهی که با دست محمدعلی فروغیها ، ابوالحسن فروغیها ، سید نصرالله تقویها ، علیاصغر حکمتها ، دکتر قاسم غنیها ، و دیگران راه برده میشود.
بدبختی این کشور بجایی رسیده که مردان درسخوانده و چیزفهمش کوشش بنابودی توده را پیشهی خود میگیرند و از چنان کار بسیار بیآزرمانهای[بیشرفانه] نان میخورند و رخت میپوشند و باتومبیل مینشینند و گردن میافرازند و بخود میبالند. این را باید در تاریخ بنویسند. باید در تاریخ بنویسند که بدبختی این توده و کشور تا باین جایگاه رسید.
به هر حال وزارت فرهنگ در ایران ، پس از آغاز مشروطه پدید آمده و این بدخواهان که از روز نخست دست در کار آن وزارت میداشتند و اندیشههای بیآزرمانهی خود را بکار میبستند ، چون جنبش مشروطه با تکانی در فهمها و خردها توأم میبود و آزادیخواهان بیش یا کم زیان صوفیگری را دانسته و یکی از شُوندهای[سبب] درماندگی و بدبختی ایران اندیشههای صوفیانه را میشناختند و نویسندگان و گویندگان بارها از آن بد مینوشتند و میگفتند ، از اینرو بدخواهان نیارَستند [جرأت کردن] که صوفیگری را درمیان دیگر بدآموزیها جا داده برواج آن نیز کوشند. در آن هنگام چنین دلیریای ننمودند. تنها نام «ادبیات» و «مذهب» و «فلسفه» را عنوان نموده برواج بدآموزیهای زهرآلود این چند رشته بس کردند و بنیاد فرهنگ را بروی آنها گزاردند.
ولی چون سالها گذشت و روزگار دیگر گشت و آن سَهِشهای[احساسات] بیدارِ آغاز مشروطه کهن گردید ، بدخواهان که در کار خود بسیار ورزیده و آزمودهاند و از زیرِ دست استادان بسیار آزموده [1] بیرون آمدهاند فرصت را از دست ندادند و کمکم به ترانهی صوفیگری برخاستند : گاهی نام «عرفان» را بمیان میآوردند ، گاهی گفتاری مینوشتند ، گاهی چون پا میافتاد کنفرانس میدادند. بگفتهی تبریزیان : «تیر را انداخته کمانش را نهان میکردند».
بدینسان زمینه آماده میساختند تا چند سال پیش یک گام بزرگی برداشتند و وزارت فرهنگ آشکاره بهواداری از صوفیگری پرداخت. کتابهایی را بچاپ رسانید و پراکند. بکسانی پولها داد که کتابهای تازه نویسند. صوفیگری را یکی از زمینههای درس در دانشسرا گردانید.
این یکی از دلیلها میبود که مرا دربارهی بداندیشیهای وزارت فرهنگ بیگمان گردانید. بکارهای بدخواهانهی دیگر ، به هر کدام معنایی میشد داد و شُوندی میشد پنداشت. دربارهی سعدی میشد گمان برد که چون برخی سخنان نیکنما نیز میدارد فریب آن را خوردهاند. حافظ چون نامش را شنیدهاند از زیان بدآموزیهایش ناآگاه ماندهاند. دربارهی خیام میشد گفت فریب هیاهوی اروپا را خوردهاند. در زمینهی کیش میشد گمان برد که پروای ملایان و پیروانشان میدارند. لیکن دربارهی صوفیگری چه میشد پنداشت؟!. آیا بدی صوفیگری و ناسازگاری آن با زندگانی چیزیست که نهان مانَد و کسی با اندک فهم و خردی آن را نداند؟!. آیا چنین گمانی میشد برد؟!.
صوفیگری در هزار سال پیش که رواج گرفت ، در آن روزگارِ خاموشی جهان با زندگانی نساخت و مایهی بدبختی و گرفتاری گردید. چه رسد بامروز که جهان در تکان بسیار سختیست و تودهها با یکدیگر به نبردهای نابود کننده برخاستهاند؟!. چه رسد باین روزگار که در کشاکش زندگانی کشتارگاههایی همچون استالینگراد و بوداپِست برپا میکنند؟!..
در چنین روزگاری که دانشمندان دانشهای خود را در راه آبادی جهان بکار میبرند و دولتها نقشههای پنجساله و دهساله پیش میگیرند ، در کشور ویران بدبختی همچون ایران برواج صوفیگری کوشیدن و مردم دلمرده را دلمردهتر گردانیدن جز بدخواهی و دشمنی چه نامی تواند داشت؟!..
در چنین روزگاری که دیگران بجوانان درس غیرت و جانبازی میدهند و از آنان خلبانان و چتربازان پدید میآورند ، در این کشور بجوانان درس صوفیگری دادن و سَهِشهای آنان را زهرآلود گردانیدن ، جز کوشش بنابودی توده چه معنی تواند داد؟!.
صوفیگری «جهان را خوار داشتن ، آن را ویرانه گزاشتن ، دامن از آن درچیدن ، بگوشهای خزیده روز بسر بردن» است. آیا پستی و زیانمندی این اندیشهها چیزیست که آقای علیاصغر حکمت و دکتر قاسم غنی نفهمند؟!. آیا گمان این اندازه نافهمی بآنان توان برد؟!.
[1] : از جمله پرفسور ادوارد براون
✴️ بدرالشریعه شعر سروده
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 5 از 7
این گفتگوها میشود و ناهار آورده میخورند و ارباب و دیگران برخاسته میروند. شب نیز کارمندان دولت و دیگران میآیند و باز گفتگوهایی میشود.
فردا صبح باز ارباب و دیگران میآیند. بدرالشریعه نیز میآید و دنبالهی سخنان دیروزی گرفته میشود باین ترتیب :
بدرالشریعه : من دیشب کتاب شیخ مرتضا را پیدا کردم و خواندم. شیخ مرحوم اشتباه کرده است.
خداداد : چطور؟..
بدرالشریعه : آن زن عرب که در حجةالوداع آمده و سر راه پیغمبر را گرفته که مسئله بپرسد ، شیخ مرحوم میگوید او رویش باز بوده ، و از اینجا استدلال میکند که زنهای عرب در آن زمان رو نمیگرفتند. بنده میگویم : فرضنا که آن زن روباز بوده ، این چه دلیلست که پیغمبر حکم حجاب نیاورده بوده؟. بنده میگویم : پیغمبر حکم حجاب آورده بوده آن زن اطاعت نکرده.
خداداد : چطور ممکنست که پیغمبر حکم حجاب آوَرَد و آن زن اطاعت نکند؟!. اگر چنان بود پیغمبر باو اعتراض میکرد. میفرمود چرا رویت را نگرفتهای؟!. بجای آنکه روی فضل بن عباس را بآن ور برگرداند باین زن دستور میداد که رویش را بگیرد.
بدرالشریعه : بنده میگویم پیغمبر صلی الله علیه و آله تقیه فرموده.
خداداد (با تعجب) : آقا شما حرفی بزنید که آدم بتواند بآن جواب دهد. من هیچ نمیدانم باین حرف شما چه جوابی دهم ، شما گمان میکنید تقیه در همهی مذهبها و دینها بوده است؟!. مَثَل شما مثل آن دهاتیست که رفیقش پرسید : «پادشاه ناهار چه میخورَد؟.». گفت : «یقین هر روز نان و شیره میخورد». چون نان و شیره را عالیترین خوراک میشناخت تصور میکرد که پادشاه هر روز آن را میخورد. شما نیز از بس از تقیه که از ننگهای مذهبتانست خوشتان آمده آن را به پیغمبر هم نسبت میدهید.
یک پیغمبر کجا و تقیه کردن کجاست؟!. یک پیغمبر که باید همهی گمراهیها را براندازد چگونه میتواند تقیه کند؟!. پیغمبر اسلام وقتی که در مکه اول برخاست با آنکه تنها بود از کسی نترسید و از بتهای قریش که خدایان آنها بود بد گفت. چنین مردی چه جا داشت که از یک زن عرب تقیه کند؟!.
آنگاه پیغمبر در حجةالوداع که در سال آخر عمرش بود قوه با خود داشت. آن وقت اسلام غلبه کرده نیرومند بود. نمیدانم شما چرا اینها را نیندیشیده حرف میزنید.
بدرالشریعه : من تلاشم اینست که نگزاریم زنها از چادر بیرون آیند. اگر زنها از چادر بیرون آیند فاسد خواهند شد.
خداداد : آقا خواهش میکنم حرفهای بیهوده نزنید. مگر شما چشم ندارید. در این دهات که شما زندگی میکنید زنها روهاشان باز است. آیا آنها فاسدند؟!.
بدرالشریعه : دهات را نمیگویم. در شهر اگر زنها از چادر بیرون آیند فاسد خواهند شد.
خداداد : چه اصرار دارید که حرف خود را بکرسی نشانید. شهر با ده چه تفاوت دارد؟!. آنگاه در همان شهر زنهای ارمنی و آسوری روهاشان باز است. آیا آنها فاسدند؟!. آیا فساد درمیان زنهای روگرفتهی شیعه بیشتر است یا درمیان زنهای روباز ارمنی یا آسوری؟!. آیا ارمنیها و آسوریها هم محلهی شهر نو دارند؟!.
اساساً شما که در اینجا در دهات نشستهاید چه کار بشهر دارید؟!. شما اگر نیکی میخواهید در اینجا بدبختیهای این دهاتیها را بدیده گیرید و بآنها چاره جویید. در این شهریار مالاریا بلای جان رعایاست. نود درصد گرفتارند ، طبیبی هم نیست. شما اگر از دستتان برمیآید باین بدبختی چاره کنید ، بجای آن شعرهای زشت ، در این زمینه مقاله نویسید و بوسیلهی روزنامهها بدولت یادآوری کنید که باینجا پزشک فرستد ، دوا فرستد ، شما تصور میکنید دنیا بر سر رو گرفتن زنها و ریش نتراشیدن مردها میچرخد. جز آنها هیچ کاری نیست.
از این سخنان بدرالشریعه بدش میآید و برخاسته میرود. بعد از رفتن او حاضرین بدگویی میکنند. یکی میگوید : «چون دید زورگویی پیش نمیرود برخاست و رفت». دیگری میگوید : «من او را باین بیشعوری نمیدانستم». ارباب میگوید : «او را ویل کنیم و بخودمان باشیم. امروز فرصتی بدست ما افتاده که استفادههایی کنیم». سپس روی خود را بمیهمان تهرانی برگردانیده میگوید :
.
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 5 از 7
این گفتگوها میشود و ناهار آورده میخورند و ارباب و دیگران برخاسته میروند. شب نیز کارمندان دولت و دیگران میآیند و باز گفتگوهایی میشود.
فردا صبح باز ارباب و دیگران میآیند. بدرالشریعه نیز میآید و دنبالهی سخنان دیروزی گرفته میشود باین ترتیب :
بدرالشریعه : من دیشب کتاب شیخ مرتضا را پیدا کردم و خواندم. شیخ مرحوم اشتباه کرده است.
خداداد : چطور؟..
بدرالشریعه : آن زن عرب که در حجةالوداع آمده و سر راه پیغمبر را گرفته که مسئله بپرسد ، شیخ مرحوم میگوید او رویش باز بوده ، و از اینجا استدلال میکند که زنهای عرب در آن زمان رو نمیگرفتند. بنده میگویم : فرضنا که آن زن روباز بوده ، این چه دلیلست که پیغمبر حکم حجاب نیاورده بوده؟. بنده میگویم : پیغمبر حکم حجاب آورده بوده آن زن اطاعت نکرده.
خداداد : چطور ممکنست که پیغمبر حکم حجاب آوَرَد و آن زن اطاعت نکند؟!. اگر چنان بود پیغمبر باو اعتراض میکرد. میفرمود چرا رویت را نگرفتهای؟!. بجای آنکه روی فضل بن عباس را بآن ور برگرداند باین زن دستور میداد که رویش را بگیرد.
بدرالشریعه : بنده میگویم پیغمبر صلی الله علیه و آله تقیه فرموده.
خداداد (با تعجب) : آقا شما حرفی بزنید که آدم بتواند بآن جواب دهد. من هیچ نمیدانم باین حرف شما چه جوابی دهم ، شما گمان میکنید تقیه در همهی مذهبها و دینها بوده است؟!. مَثَل شما مثل آن دهاتیست که رفیقش پرسید : «پادشاه ناهار چه میخورَد؟.». گفت : «یقین هر روز نان و شیره میخورد». چون نان و شیره را عالیترین خوراک میشناخت تصور میکرد که پادشاه هر روز آن را میخورد. شما نیز از بس از تقیه که از ننگهای مذهبتانست خوشتان آمده آن را به پیغمبر هم نسبت میدهید.
یک پیغمبر کجا و تقیه کردن کجاست؟!. یک پیغمبر که باید همهی گمراهیها را براندازد چگونه میتواند تقیه کند؟!. پیغمبر اسلام وقتی که در مکه اول برخاست با آنکه تنها بود از کسی نترسید و از بتهای قریش که خدایان آنها بود بد گفت. چنین مردی چه جا داشت که از یک زن عرب تقیه کند؟!.
آنگاه پیغمبر در حجةالوداع که در سال آخر عمرش بود قوه با خود داشت. آن وقت اسلام غلبه کرده نیرومند بود. نمیدانم شما چرا اینها را نیندیشیده حرف میزنید.
بدرالشریعه : من تلاشم اینست که نگزاریم زنها از چادر بیرون آیند. اگر زنها از چادر بیرون آیند فاسد خواهند شد.
خداداد : آقا خواهش میکنم حرفهای بیهوده نزنید. مگر شما چشم ندارید. در این دهات که شما زندگی میکنید زنها روهاشان باز است. آیا آنها فاسدند؟!.
بدرالشریعه : دهات را نمیگویم. در شهر اگر زنها از چادر بیرون آیند فاسد خواهند شد.
خداداد : چه اصرار دارید که حرف خود را بکرسی نشانید. شهر با ده چه تفاوت دارد؟!. آنگاه در همان شهر زنهای ارمنی و آسوری روهاشان باز است. آیا آنها فاسدند؟!. آیا فساد درمیان زنهای روگرفتهی شیعه بیشتر است یا درمیان زنهای روباز ارمنی یا آسوری؟!. آیا ارمنیها و آسوریها هم محلهی شهر نو دارند؟!.
اساساً شما که در اینجا در دهات نشستهاید چه کار بشهر دارید؟!. شما اگر نیکی میخواهید در اینجا بدبختیهای این دهاتیها را بدیده گیرید و بآنها چاره جویید. در این شهریار مالاریا بلای جان رعایاست. نود درصد گرفتارند ، طبیبی هم نیست. شما اگر از دستتان برمیآید باین بدبختی چاره کنید ، بجای آن شعرهای زشت ، در این زمینه مقاله نویسید و بوسیلهی روزنامهها بدولت یادآوری کنید که باینجا پزشک فرستد ، دوا فرستد ، شما تصور میکنید دنیا بر سر رو گرفتن زنها و ریش نتراشیدن مردها میچرخد. جز آنها هیچ کاری نیست.
از این سخنان بدرالشریعه بدش میآید و برخاسته میرود. بعد از رفتن او حاضرین بدگویی میکنند. یکی میگوید : «چون دید زورگویی پیش نمیرود برخاست و رفت». دیگری میگوید : «من او را باین بیشعوری نمیدانستم». ارباب میگوید : «او را ویل کنیم و بخودمان باشیم. امروز فرصتی بدست ما افتاده که استفادههایی کنیم». سپس روی خود را بمیهمان تهرانی برگردانیده میگوید :
.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش یکم
بهم درآمیختن گمراهیها و رواج جبریگری و شعر
بدآموزیهای پنجگانه را كه شمردیم نخست آنها جدا از هم بوده و هر یكی را دستهی دیگری دنبال میكرده ولی در این دوره همه بهم آمیختند و آشفتگی دلها را بیاندازه گردانیدند و برخی بدآموزیهای نوین دیگری رخ نمود و رویهمرفته آنچه از نیكیها بازمانده بود در این دوره از میان رفت.
زمان مغول بدترین دورهی زبونی و بیچارگی ایرانست و ما در آنزمان بداستانهای بس شگفتی برمیخوریم. در زمانی كه دشمن بیگانه در كشور مینشستند و میبایست همهی سران و پیشوایان تا توانند مردم را بدلیری و گردنفرازی برانگیزند میبینیم یك دسته همه بوارونهی آن كوشیدهاند و با یك پافشاری بیاندازه فلسفهی جبریگری را رواج داده و سر هر سخنی نام قضا و قدر و طالع و فلك و سرنوشت و بخت را بردهاند و اینها برای آن بوده كه بگویند نیك و بد همه از خداست و آسیبها و گزندها كه به هر كسی میرسد سرنوشت او بوده و كوشش و تلاش را هم نتیجه نتواند بود. این سخن از هر باره بسود مغولست ، از یكسو گناه از گردن آنان برمیدارد و از یكسو مردم را از كوشش و تلاش برای رهایی از دست آنان بازمیدارد ، و ما نمیدانیم این پندارهای بیهودهی زهرآلود بخود پیدا شده و كسانی از نادانی و پستی اندیشه باینها برخاستهاند یا دست كاركنان مغول درمیان بوده و برای جلوگیری از هر جنبش و شورشی در ایران این پندارهای زهرآلود را رواج دادهاند ، و با آنكه مغولان مردم دُژآگاه [1] و درشتی بودهاند و چنین نیرنگی یا سیاستی از آنان دور مینماید ، باز ما گمان بیشتر بدست اندرمیان بودن كاركنان ایشان میبریم و چنان میپنداریم (نه آنكه میدانیم) كه این نیرنگ را بایشان جهودان و ترسایان ایران یاد دادهاند. ببینید بیشرمی تا كجا رسیده. مینویسند : خدا چنانكه فرستادگانی از مهر فرستد (كه پیغمبران باشند) فرستادگانی نیز از خشم فرستد كه چنگیز از آنان بوده. بیشرمی و پستی بخود [2] تا باینجا نتواند رسید. همانا اینها را كاركنان مغول ساخته و بمیدان انداختهاند.
در همان زمانست كه خراباتیگری كه بنیاد آن بیپروایی بگذشته و آینده و گراییدن بمستی و خوشی بوده و خرد و غیرت و مردانگی را ریشخند میكرده با یك شتاب و تندی بسیاری رواج میگیرد و صدها شعر در همان زمینه سروده میگردد و اینها بیش از صدهزار سپاه بمغولان سود داده.
یك گرفتاری كه از زمان مغول میآغازد و دامنهی آن تا زمان ما میكشد فزونی شعرا و رواج بیاندازهی شعر میباشد. شعرا گذشته از زیانهای دیگری كه رسانیدهاند این زیانشان بسیار بزرگ است كه بدآموزیهایی كه از پیش بوده و بدآموزیهایی كه سپس پیدا شده همه را با زبان شیرین و روانی برشتهی نظم كشیده و رواج و پراكندگیش را صد برابر میكنند و چون كسی بجلوگیری نمیكوشد گستاخانه بهر زشتی زبان میگشایند و صد ننگینكاری مینمایند. شما اگر دیوان شاعری را باز كنید خواهید دید جز این نمیخواهد كه شعری درست كند و معنایی را در آن بگنجاند و دربند سود و زیان سخن خود نیست و چون نیك نگرید خواهید دید هرچه شنیده و خوانده از جبریگری و از پندارهای باطنیان و از كجاندیشیهای صوفیان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درمیان شعرهای خود میآورد. همین كار زیانهایش چندانست كه اگر بخواهیم بشماریم بیك كتاب جداگانه نیاز خواهیم داشت. در اینجا چون خواستمان تاریخ است فهرستوار یاد كرده درمیگذریم.
از درآمدن مغول بایران در قرن هفتم تا برخاستن شاهاسماعیل صفوی در قرن دهم سیصد سال درمیان گذشته. این سیصد سال از شومترین دورههای تاریخ ایران میباشد. در این دوره آلودگی روانی ایرانیان بآخرین پایگاه رسیده و درماندگی آنان باین نتیجه انجامید كه از كشور و زندگانی و همه چیز چشم بپوشند ، و آن را به بیگانگان و گردنكشان گزارده خودشان تنها بشعر سرودن و عرفان بافتن و فلسفه تنیدن و كشاكشهای كیشی پردازند. یكی از داستانهای آنزمان كشاكش خراباتیان با صوفیان و زباندرازیهاست كه خراباتیان كردهاند. بهنگامی كه كشور لگدمال پای بیگانگان بوده اینان با یك خشم و كینهی بیاندازهای با صوفیان حساب پاك میكردهاند و هر زمان بتاخت دیگری برمیخاستهاند. این داستان كه هم شیرین و شنیدنی و هم مایهی افسوس و شرمندگیست كمتر كسی از آن آگاه میباشد و ما هم در اینجا بآن نمیتوانیم پرداخت (3) و اینست باید در جای دیگر جداگانه بآن بپردازیم. 👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش یکم
بهم درآمیختن گمراهیها و رواج جبریگری و شعر
بدآموزیهای پنجگانه را كه شمردیم نخست آنها جدا از هم بوده و هر یكی را دستهی دیگری دنبال میكرده ولی در این دوره همه بهم آمیختند و آشفتگی دلها را بیاندازه گردانیدند و برخی بدآموزیهای نوین دیگری رخ نمود و رویهمرفته آنچه از نیكیها بازمانده بود در این دوره از میان رفت.
زمان مغول بدترین دورهی زبونی و بیچارگی ایرانست و ما در آنزمان بداستانهای بس شگفتی برمیخوریم. در زمانی كه دشمن بیگانه در كشور مینشستند و میبایست همهی سران و پیشوایان تا توانند مردم را بدلیری و گردنفرازی برانگیزند میبینیم یك دسته همه بوارونهی آن كوشیدهاند و با یك پافشاری بیاندازه فلسفهی جبریگری را رواج داده و سر هر سخنی نام قضا و قدر و طالع و فلك و سرنوشت و بخت را بردهاند و اینها برای آن بوده كه بگویند نیك و بد همه از خداست و آسیبها و گزندها كه به هر كسی میرسد سرنوشت او بوده و كوشش و تلاش را هم نتیجه نتواند بود. این سخن از هر باره بسود مغولست ، از یكسو گناه از گردن آنان برمیدارد و از یكسو مردم را از كوشش و تلاش برای رهایی از دست آنان بازمیدارد ، و ما نمیدانیم این پندارهای بیهودهی زهرآلود بخود پیدا شده و كسانی از نادانی و پستی اندیشه باینها برخاستهاند یا دست كاركنان مغول درمیان بوده و برای جلوگیری از هر جنبش و شورشی در ایران این پندارهای زهرآلود را رواج دادهاند ، و با آنكه مغولان مردم دُژآگاه [1] و درشتی بودهاند و چنین نیرنگی یا سیاستی از آنان دور مینماید ، باز ما گمان بیشتر بدست اندرمیان بودن كاركنان ایشان میبریم و چنان میپنداریم (نه آنكه میدانیم) كه این نیرنگ را بایشان جهودان و ترسایان ایران یاد دادهاند. ببینید بیشرمی تا كجا رسیده. مینویسند : خدا چنانكه فرستادگانی از مهر فرستد (كه پیغمبران باشند) فرستادگانی نیز از خشم فرستد كه چنگیز از آنان بوده. بیشرمی و پستی بخود [2] تا باینجا نتواند رسید. همانا اینها را كاركنان مغول ساخته و بمیدان انداختهاند.
در همان زمانست كه خراباتیگری كه بنیاد آن بیپروایی بگذشته و آینده و گراییدن بمستی و خوشی بوده و خرد و غیرت و مردانگی را ریشخند میكرده با یك شتاب و تندی بسیاری رواج میگیرد و صدها شعر در همان زمینه سروده میگردد و اینها بیش از صدهزار سپاه بمغولان سود داده.
یك گرفتاری كه از زمان مغول میآغازد و دامنهی آن تا زمان ما میكشد فزونی شعرا و رواج بیاندازهی شعر میباشد. شعرا گذشته از زیانهای دیگری كه رسانیدهاند این زیانشان بسیار بزرگ است كه بدآموزیهایی كه از پیش بوده و بدآموزیهایی كه سپس پیدا شده همه را با زبان شیرین و روانی برشتهی نظم كشیده و رواج و پراكندگیش را صد برابر میكنند و چون كسی بجلوگیری نمیكوشد گستاخانه بهر زشتی زبان میگشایند و صد ننگینكاری مینمایند. شما اگر دیوان شاعری را باز كنید خواهید دید جز این نمیخواهد كه شعری درست كند و معنایی را در آن بگنجاند و دربند سود و زیان سخن خود نیست و چون نیك نگرید خواهید دید هرچه شنیده و خوانده از جبریگری و از پندارهای باطنیان و از كجاندیشیهای صوفیان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درمیان شعرهای خود میآورد. همین كار زیانهایش چندانست كه اگر بخواهیم بشماریم بیك كتاب جداگانه نیاز خواهیم داشت. در اینجا چون خواستمان تاریخ است فهرستوار یاد كرده درمیگذریم.
از درآمدن مغول بایران در قرن هفتم تا برخاستن شاهاسماعیل صفوی در قرن دهم سیصد سال درمیان گذشته. این سیصد سال از شومترین دورههای تاریخ ایران میباشد. در این دوره آلودگی روانی ایرانیان بآخرین پایگاه رسیده و درماندگی آنان باین نتیجه انجامید كه از كشور و زندگانی و همه چیز چشم بپوشند ، و آن را به بیگانگان و گردنكشان گزارده خودشان تنها بشعر سرودن و عرفان بافتن و فلسفه تنیدن و كشاكشهای كیشی پردازند. یكی از داستانهای آنزمان كشاكش خراباتیان با صوفیان و زباندرازیهاست كه خراباتیان كردهاند. بهنگامی كه كشور لگدمال پای بیگانگان بوده اینان با یك خشم و كینهی بیاندازهای با صوفیان حساب پاك میكردهاند و هر زمان بتاخت دیگری برمیخاستهاند. این داستان كه هم شیرین و شنیدنی و هم مایهی افسوس و شرمندگیست كمتر كسی از آن آگاه میباشد و ما هم در اینجا بآن نمیتوانیم پرداخت (3) و اینست باید در جای دیگر جداگانه بآن بپردازیم. 👇
پیدایش تیمور و خونریزیها و سیاهكاریهای او در این دوره رو داده و یك نمونهی روشن دیگری از بیچارگی تودهی ایران میباشد. یك مرد خونخوار پلیدی كه به هر كجا میرسید جوی خون روان میساخت و در اسپهان هفتادهزار بیگناهان را سر برید و در بغداد از سرهای كشتگان مناره پدید آورد و در توس پسر پلیدش دههزار سر خواست و چون دههزار سر پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند ، ببینید چنین نامردی را در كتابها تا بكجا رسانیدهاند و شعرا و تاریخنویسان چه ستایشها ازو سرودهاند. همیشه گروهی از علماء و مشایخ در دستگاه او بوده و او را «بترویج شرع و احیای مراسم دین» وامیداشتهاند و پستی را تا بآنجا رسانیدهاند كه او را «مجدد دین در رأس ماه هشتم» خواندهاند و تیمور باین لقب كه علماء باو دادهاند همیشه مینازیده و بهنگام مرگ سپارده كه نوشتهی علماء را توی كفنش بگزارند تا در نزد خدا «حجت» او باشد.
[1] : دُژ = پیشوندی است بمعنی «بدی توأم با درشتی». ؛ دُژآگاه = کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگنادیده و ناتراشیده باشد.
[2] : بخود = بیآنکه دخالتی باشد.
(3) : در [كتاب] «راه رستگاری» بكوتاهی آورده شده. [نیز بنگرید بدفتر «حافظ چه میگوید؟».]
[1] : دُژ = پیشوندی است بمعنی «بدی توأم با درشتی». ؛ دُژآگاه = کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگنادیده و ناتراشیده باشد.
[2] : بخود = بیآنکه دخالتی باشد.
(3) : در [كتاب] «راه رستگاری» بكوتاهی آورده شده. [نیز بنگرید بدفتر «حافظ چه میگوید؟».]
✴️ صوفیگری و عرفان
بخش دهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی سوم
🖌 احمد کسروی
بیجا نمیگویم که این پشتیبانی وزارت فرهنگ از صوفیگری و تلاشهای پافشارانهی آن بپراکندن کتابهای صوفیان پرده از روی کار آن وزارت برداشت. من که میدانستم آن دستگاه چیست و برای چیست ، این پشتیبانی از صوفیگری مرا بیگمان گردانید.
وزارت فرهنگ یک کار شگفت هم کرده و آن اینکه حافظ که «خراباتی» بوده و در شعرهای خود نکوهشها بصوفیان کرده و گاهی دشنام نیز دریغ نگفته وزارت فرهنگ او را «صوفی» شناخته ، و آقای دکتر غنی بدستاویز «بحث در آثار و افکار و احوال حافظ» بسخنان درازی از صوفیگری پرداخته و بنام «تاریخ تصوف در اسلام» کتابی بزرگ پدید آورده ، که با پول وزارت فرهنگ بچاپ رسیده و برای اینکه همه توانند آن را بدست آورند و خوانند ببهای کمی فروخته میشود.
باین کار وزارت فرهنگ ، باین صوفی شناختن حافظ ، دو شُوند[=سبب] توان اندیشید. یکی آنکه خراباتیگری را که خود گمراهی جداگانه میبوده نشناخته ، و چون حافظ با همهی دشمنیش با صوفیان ، در قافیهبافیهایش گاهی نیز سودجویی از اندیشههای صوفیانه میکند و آنها را در شعرهایش میگنجاند از اینرو او را صوفی پنداشتهاند. دیگری آنکه خراباتیگری ـ یا بهتر گویم : شعرهای حافظ ـ بسیار رسواست ، چه خراباتیگری «جهان را هیچ و پوچ دانستن و خود را در کارها بیاختیار شناختن و اندیشهی گذشته و آینده نکردن و با مستی و خوشی بسر بردن» است که بسیار زشتست. از اینرو پردهپوشی بروی بدآموزیهای پست حافظ کرده و آنهمه شعرهایی را که دربارهی بادهنوشی و مستیست نادیده انگاشته او را «صوفی» نشان دادهاند. سود کار خود را در این دیدهاند.
به هر حال ، چنانکه گفتم آقای دکتر غنی کتابی بزرگ در زمینهی صوفیگری نوشته که عنوان بیرونی آن جستجوهای تاریخی و دانشی ، ولی خواست درونی ستاییدن صوفیگری و استوار گردانیدن بنیادش و افزودن برواج آن میباشد. در سراسر کتاب که بیش از هفتصد ساتست [سات = صفحه] ، در هیچ جا سخن از ناسازگاری صوفیگری با زندگانی و از زیانهای بسیار آن نرفته. بلکه آقای دکتر کار را بجایی رسانیده که خواسته داستانهایی را که در کتابهای صوفیان بعنوان «کرامات» هست و بیگمان دروغست راست نشان دهد و آنها را با دانشها سازگار وانماید که میباید گفت آقای دکتر نه تنها بتوده و کشور خود ، بدانشها نیز «خیانت» کرده. این گناه دکتر چندان بزرگست که من نمیتوانم از آن درگذرم. ناچار میباشم آن را دنبال کنم و دانشمندان جهان را بداوری خوانم. نخست نوشتههای خود دکتر را میآورم. از «کرامات» صوفیان سخن میراند و پس از دو سات مینویسد :
«اگر بخواهیم انواع و اقسام کرامات و خوارق عادات منسوب باولیا را در اینجا ذکر کنیم شاید چند مجلد هم کفایت نکند. زیرا در هر نوعی از انواع کرامات هزاران قصد هست از قبیل راه رفتن بر روی دریا و طیران در آسمان و باراندن باران و حضور در جاهای مختلف در یک آن و معالجهی بیماران با نگاه یا با نفس و زنده کردن اموات و دستآموز کردن و مطیع ساختن حیوانات درنده از قبیل شیر و پلنگ و علم به حوادث آینده و اخبار بآن و ناتوان ساختن یا کشتن اشخاص با یک کلمه و یا یک حرکت و مکالمه با حیوانات یا نباتات و خاک را بطلا و احجار کریمه مبدل ساختن و خوراک و آب حاضر ساختن بدون اسباب ظاهر و اطلاع و اشراف بر خواطر و نیات اشخاص و تصرف در فکر و ارادهی دیگران و غیره که برای صوفی که قائل بقوانین طبیعی نیست تمام این خارق عادات و برهم زدن نوامیس طبیعی شدنی و قابل قبول است. (دنباله دارد)
بخش دهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی سوم
🖌 احمد کسروی
بیجا نمیگویم که این پشتیبانی وزارت فرهنگ از صوفیگری و تلاشهای پافشارانهی آن بپراکندن کتابهای صوفیان پرده از روی کار آن وزارت برداشت. من که میدانستم آن دستگاه چیست و برای چیست ، این پشتیبانی از صوفیگری مرا بیگمان گردانید.
وزارت فرهنگ یک کار شگفت هم کرده و آن اینکه حافظ که «خراباتی» بوده و در شعرهای خود نکوهشها بصوفیان کرده و گاهی دشنام نیز دریغ نگفته وزارت فرهنگ او را «صوفی» شناخته ، و آقای دکتر غنی بدستاویز «بحث در آثار و افکار و احوال حافظ» بسخنان درازی از صوفیگری پرداخته و بنام «تاریخ تصوف در اسلام» کتابی بزرگ پدید آورده ، که با پول وزارت فرهنگ بچاپ رسیده و برای اینکه همه توانند آن را بدست آورند و خوانند ببهای کمی فروخته میشود.
باین کار وزارت فرهنگ ، باین صوفی شناختن حافظ ، دو شُوند[=سبب] توان اندیشید. یکی آنکه خراباتیگری را که خود گمراهی جداگانه میبوده نشناخته ، و چون حافظ با همهی دشمنیش با صوفیان ، در قافیهبافیهایش گاهی نیز سودجویی از اندیشههای صوفیانه میکند و آنها را در شعرهایش میگنجاند از اینرو او را صوفی پنداشتهاند. دیگری آنکه خراباتیگری ـ یا بهتر گویم : شعرهای حافظ ـ بسیار رسواست ، چه خراباتیگری «جهان را هیچ و پوچ دانستن و خود را در کارها بیاختیار شناختن و اندیشهی گذشته و آینده نکردن و با مستی و خوشی بسر بردن» است که بسیار زشتست. از اینرو پردهپوشی بروی بدآموزیهای پست حافظ کرده و آنهمه شعرهایی را که دربارهی بادهنوشی و مستیست نادیده انگاشته او را «صوفی» نشان دادهاند. سود کار خود را در این دیدهاند.
به هر حال ، چنانکه گفتم آقای دکتر غنی کتابی بزرگ در زمینهی صوفیگری نوشته که عنوان بیرونی آن جستجوهای تاریخی و دانشی ، ولی خواست درونی ستاییدن صوفیگری و استوار گردانیدن بنیادش و افزودن برواج آن میباشد. در سراسر کتاب که بیش از هفتصد ساتست [سات = صفحه] ، در هیچ جا سخن از ناسازگاری صوفیگری با زندگانی و از زیانهای بسیار آن نرفته. بلکه آقای دکتر کار را بجایی رسانیده که خواسته داستانهایی را که در کتابهای صوفیان بعنوان «کرامات» هست و بیگمان دروغست راست نشان دهد و آنها را با دانشها سازگار وانماید که میباید گفت آقای دکتر نه تنها بتوده و کشور خود ، بدانشها نیز «خیانت» کرده. این گناه دکتر چندان بزرگست که من نمیتوانم از آن درگذرم. ناچار میباشم آن را دنبال کنم و دانشمندان جهان را بداوری خوانم. نخست نوشتههای خود دکتر را میآورم. از «کرامات» صوفیان سخن میراند و پس از دو سات مینویسد :
«اگر بخواهیم انواع و اقسام کرامات و خوارق عادات منسوب باولیا را در اینجا ذکر کنیم شاید چند مجلد هم کفایت نکند. زیرا در هر نوعی از انواع کرامات هزاران قصد هست از قبیل راه رفتن بر روی دریا و طیران در آسمان و باراندن باران و حضور در جاهای مختلف در یک آن و معالجهی بیماران با نگاه یا با نفس و زنده کردن اموات و دستآموز کردن و مطیع ساختن حیوانات درنده از قبیل شیر و پلنگ و علم به حوادث آینده و اخبار بآن و ناتوان ساختن یا کشتن اشخاص با یک کلمه و یا یک حرکت و مکالمه با حیوانات یا نباتات و خاک را بطلا و احجار کریمه مبدل ساختن و خوراک و آب حاضر ساختن بدون اسباب ظاهر و اطلاع و اشراف بر خواطر و نیات اشخاص و تصرف در فکر و ارادهی دیگران و غیره که برای صوفی که قائل بقوانین طبیعی نیست تمام این خارق عادات و برهم زدن نوامیس طبیعی شدنی و قابل قبول است. (دنباله دارد)
✴️ بدرالشریعه شعر سروده
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 6 از 7
ارباب : چنانکه فرمودید ما باید در اینجا در فکر بدبختیهای خودمان باشیم و از کارهای شهری گفتگو نکنیم. ولی بعضی مسائل هست که ما هم بآن علاقهمندیم. این هم بگویم که من بچهی شهرم. اصلم آذربایجانیست. حالا مقدر این بوده که آمده بدهات افتادهام.
شما درمیان حرفهاتان نام شهر نو را بردید. میخواهم قدری در آن باب صحبت کنیم. اشخاصی که از دور نامی میشنوند تصور خواهند کرد که یک دسته زنهایی جمع شدهاند و برای عیاشی درهای خانههای خود را بروی آمد و شد مردها باز گزاردهاند. در حالی که حقیقت برخلاف اینست. حقیقت اینست که یک دسته دخترها و زنهای بدبخت پاهاشان لغزیده و بآن منجلاب افتادهاند و هرچه دست و پا میزنند نمیتوانند از آن منجلاب بیرون آیند. کسی هم دست بسوی آنها دراز نمیکند. چرا که هیچ کس آنها را قابل ترحم و امداد نمیشناسد.
من رفیقی داشتم چون جوان بود بآن محوطه بسیار میرفت. اقرار میکنم که یک بار و دو بار من هم قدم بآنجا گزاردهام. آن رفیقم بدرد دل بیشتر زنها رسیده بود. حکایتهایی میگفت که دل آدم آتش میگرفت.
بعضی از آن زنها دخترهایی بودهاند که مادرهاشان یا خالههاشان یا عمههاشان آنها را فروختهاند. زنهای عفریتهای هستند که کارشان اینست. میگردند و اگر دختر فقیری را پیدا کردند که در پهلوی مادرش یا یکی از خویشانش زندگی میکند ، با زبانهای مخصوصی که دارند او را فریفته دختر را به سی تومان و چهل تومان میخرند. آن وقت او را تمیز ساخته رختهای نو پوشانیده به یک حاجی یا به یک آخوندی صیغه میدهند و چند برابر پول خود را ازو درمیآورند. سپس هم جزو شاگردان خود گردانیده در آن محوطه بفحشاء وامیدارند. این شیوهی کار آن عفریتههاست.
بعضی هم آنها هستند که دختر خاندان آبرومندی بودهاند. فلان جوان اظهار عشق کرده و با وعدهی زناشویی او را فریفته است ، و پس از کامگزاریها که دختر را آبستن گردانیده خود را بکنار کشیده. دختر بدبخت از ترس آنکه بالاخره پدر و مادرش نفهمند خانهی پدری را ترک کرده و به یکی از آن خانهها پناه برده ، و برای آنکه شناخته نشود نام عاریتی بروی خود گزارده است. دیروز دختر پاکدامن خاندانی بوده و برای زندگانی آینده امیدها در دل میپرورده ، امروز فاحشهایست ، و در آن منجلاب فحشاء دست و پا میزند.
یک دستهی دیگر آنهایی هستند که شوهرهاشان گرفتار زندان شده ، یا از پستفطرتی او را رها کرده و با دست تهی او را از خانه بیرون گردانیدهاند. اینها نیز از ناچاری تن بفحشاء داده بآن محیط ذلتبار پناهنده شدهاند.
به هر حال یک بازار سیاهیست که خدا میداند چیست. اندازهی بدبختی آن زنها از رنگهای افسرده و از صورتهای ورچروکیدهشان پیداست. زنهای جوان که هنوز سی سال را بپایان نرسانیدهاند صورتهاشان در فرسودگی و بیآبی بدتر از پیرهزنهای شصتساله است.
ملکی : زنهای بدبخت تنها در شهر نو نیستند. شاعری شعر گفته بود «که شهر کهنه کم از شهر نو نیست». عصرها بخیابان لالهزار بروید تا ببینید چه خبر است. آنچه من کشف کردهام یکی از علل بدبختی خانوادههای بیچیز قانون نظاموظیفه است. این قانون با این حالی که اجرا میشود بسیاری از زنها را بفحشاء مجبور میسازد. کفیل خاندانی را میبرند و باید خواهرش ، و اگر ازدواج کرده زنش گرفتار فحشاء شوند.
ارباب : آن بدبختها در آن منجلاب دست و پا میزنند و کسی در فکرشان نیست. کسانی که با آنها تماس دارند آنهایی هستند که در فکر شهوات و ملذّات خود هستند و یا استفادههای مادی میکنند. بدبخت زنها باید شبهای خود را با سربازان ناتراشیدهی دهاتی ، با لاتهای چاقوکش جنوب شهر بسر برند و زجرها کشند و حرفهای زشت بگویند و بشنوند. در همان حال اختیارشان در دست عفریتههاییست که آنها را اداره میکنند. باید از آنها نیز عتابها شنوند و چیرگیها بینند.
آمدیم باستفادههای مادی : در شهر نو یک دسته هستند که قَوّادند ، پادوند ، نوکرند. یک دسته هستند که خانههایی ساختهاند و با قیمتهای گزافی باجاره میدهند. یک دسته دکاندارانی هستند که مشروب میفروشند ، آجیل میفروشند ، کباب میپزند. همهی اینها گردونهشان از زجرکشیهای آن زنهای بدبخت میگردد.
یک دسته پاسبانها در آن محیط پراکندهاند که من عارم میآید رفتار آنها را شرح دهم. بدبخت زنها باید همه نوع رشوه بآنها بدهند تا در کار خود آزاد باشند. بیچارهها چون بدنام و سرشکستهاند باید تحکم و زورگویی آنها را تحمل کنند.
ملکی : شنیدنیست که یکی دو سال پیش بادارهی مالیهی تهران پیشنهاد شده بود که از آنها مالیات خواسته شود.
.
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 6 از 7
ارباب : چنانکه فرمودید ما باید در اینجا در فکر بدبختیهای خودمان باشیم و از کارهای شهری گفتگو نکنیم. ولی بعضی مسائل هست که ما هم بآن علاقهمندیم. این هم بگویم که من بچهی شهرم. اصلم آذربایجانیست. حالا مقدر این بوده که آمده بدهات افتادهام.
شما درمیان حرفهاتان نام شهر نو را بردید. میخواهم قدری در آن باب صحبت کنیم. اشخاصی که از دور نامی میشنوند تصور خواهند کرد که یک دسته زنهایی جمع شدهاند و برای عیاشی درهای خانههای خود را بروی آمد و شد مردها باز گزاردهاند. در حالی که حقیقت برخلاف اینست. حقیقت اینست که یک دسته دخترها و زنهای بدبخت پاهاشان لغزیده و بآن منجلاب افتادهاند و هرچه دست و پا میزنند نمیتوانند از آن منجلاب بیرون آیند. کسی هم دست بسوی آنها دراز نمیکند. چرا که هیچ کس آنها را قابل ترحم و امداد نمیشناسد.
من رفیقی داشتم چون جوان بود بآن محوطه بسیار میرفت. اقرار میکنم که یک بار و دو بار من هم قدم بآنجا گزاردهام. آن رفیقم بدرد دل بیشتر زنها رسیده بود. حکایتهایی میگفت که دل آدم آتش میگرفت.
بعضی از آن زنها دخترهایی بودهاند که مادرهاشان یا خالههاشان یا عمههاشان آنها را فروختهاند. زنهای عفریتهای هستند که کارشان اینست. میگردند و اگر دختر فقیری را پیدا کردند که در پهلوی مادرش یا یکی از خویشانش زندگی میکند ، با زبانهای مخصوصی که دارند او را فریفته دختر را به سی تومان و چهل تومان میخرند. آن وقت او را تمیز ساخته رختهای نو پوشانیده به یک حاجی یا به یک آخوندی صیغه میدهند و چند برابر پول خود را ازو درمیآورند. سپس هم جزو شاگردان خود گردانیده در آن محوطه بفحشاء وامیدارند. این شیوهی کار آن عفریتههاست.
بعضی هم آنها هستند که دختر خاندان آبرومندی بودهاند. فلان جوان اظهار عشق کرده و با وعدهی زناشویی او را فریفته است ، و پس از کامگزاریها که دختر را آبستن گردانیده خود را بکنار کشیده. دختر بدبخت از ترس آنکه بالاخره پدر و مادرش نفهمند خانهی پدری را ترک کرده و به یکی از آن خانهها پناه برده ، و برای آنکه شناخته نشود نام عاریتی بروی خود گزارده است. دیروز دختر پاکدامن خاندانی بوده و برای زندگانی آینده امیدها در دل میپرورده ، امروز فاحشهایست ، و در آن منجلاب فحشاء دست و پا میزند.
یک دستهی دیگر آنهایی هستند که شوهرهاشان گرفتار زندان شده ، یا از پستفطرتی او را رها کرده و با دست تهی او را از خانه بیرون گردانیدهاند. اینها نیز از ناچاری تن بفحشاء داده بآن محیط ذلتبار پناهنده شدهاند.
به هر حال یک بازار سیاهیست که خدا میداند چیست. اندازهی بدبختی آن زنها از رنگهای افسرده و از صورتهای ورچروکیدهشان پیداست. زنهای جوان که هنوز سی سال را بپایان نرسانیدهاند صورتهاشان در فرسودگی و بیآبی بدتر از پیرهزنهای شصتساله است.
ملکی : زنهای بدبخت تنها در شهر نو نیستند. شاعری شعر گفته بود «که شهر کهنه کم از شهر نو نیست». عصرها بخیابان لالهزار بروید تا ببینید چه خبر است. آنچه من کشف کردهام یکی از علل بدبختی خانوادههای بیچیز قانون نظاموظیفه است. این قانون با این حالی که اجرا میشود بسیاری از زنها را بفحشاء مجبور میسازد. کفیل خاندانی را میبرند و باید خواهرش ، و اگر ازدواج کرده زنش گرفتار فحشاء شوند.
ارباب : آن بدبختها در آن منجلاب دست و پا میزنند و کسی در فکرشان نیست. کسانی که با آنها تماس دارند آنهایی هستند که در فکر شهوات و ملذّات خود هستند و یا استفادههای مادی میکنند. بدبخت زنها باید شبهای خود را با سربازان ناتراشیدهی دهاتی ، با لاتهای چاقوکش جنوب شهر بسر برند و زجرها کشند و حرفهای زشت بگویند و بشنوند. در همان حال اختیارشان در دست عفریتههاییست که آنها را اداره میکنند. باید از آنها نیز عتابها شنوند و چیرگیها بینند.
آمدیم باستفادههای مادی : در شهر نو یک دسته هستند که قَوّادند ، پادوند ، نوکرند. یک دسته هستند که خانههایی ساختهاند و با قیمتهای گزافی باجاره میدهند. یک دسته دکاندارانی هستند که مشروب میفروشند ، آجیل میفروشند ، کباب میپزند. همهی اینها گردونهشان از زجرکشیهای آن زنهای بدبخت میگردد.
یک دسته پاسبانها در آن محیط پراکندهاند که من عارم میآید رفتار آنها را شرح دهم. بدبخت زنها باید همه نوع رشوه بآنها بدهند تا در کار خود آزاد باشند. بیچارهها چون بدنام و سرشکستهاند باید تحکم و زورگویی آنها را تحمل کنند.
ملکی : شنیدنیست که یکی دو سال پیش بادارهی مالیهی تهران پیشنهاد شده بود که از آنها مالیات خواسته شود.
.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش یکم
روزگار صفویان ، درآمدن ترکان بکارهای کشوری
در قرن دهم چون صفویان پیدا شدند تودهی ایران در سایهی آلودگیهای روانی شایندهی هیچ كاری نمیبودند ، و این از خوشبختی صفویان بود كه ایلهای پراكندهی ترك را كه در سایهی دوری از شهرها و ناآشنایی با كتابها از این آلودگیها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستیاری آنان بنیاد پادشاهی گزاردند. از اینرو در بخش بزرگی از دورهی پادشاهی خود بومیان ایران را كه تاجیك نامیدندی ، بجز از مستوفیگری و نویسندگی و ندیمی و مانند اینها بكار دیگری كمتر راه دادندی ، و ما میبینیم در زمان سلطانمحمد پدر شاهعباس كه رشتهی كارها در دست پسر بزرگ او حمزهمیرزا بوده ، میرزا سلمان اسپهانی كه دختر خود را به حمزهمیرزا داده و در سایهی نزدیكی باو وزارت یافته ، ولی دیری نگذشته كه سركردگان بگردنكشی برخاسته و او را بگناه آنكه تاجیك است و بكارهای دولتی درآمده كشتهاند ، و میبینیم كه میرزا سلمان با همهی هوش و زیركی شایندهی چنان جایگاهی نبوده. زیرا بگفتهی تاریخنویس هنگامی كه همراه سلطانمحمد و حمزهمیرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اینسوی آذربایجان گرفتار تاخت و تاز عثمانیان بوده و یك وزیر میبایست از اندیشه و كوشش دقیقهای بازنایستد ، میرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پیری و دلسردی غزل یاوهی عاشقانه میسروده : «خوبرویان چو سر كشتن سلمان دارید بهتر آنست كه اندیشهی او زود كنید» و این را یك كاری و یك چیز سودمندی میپنداشته ، و در همان روزهاست كه خوبرویان یا بدرویان اندیشهی او را كرده و بخاكش درغلتانیدهاند.
روزگار صفویان یك دورهی جدایی از تاریخ ایرانست و اثرهای بسیار ـ از نیك و بد ـ در كشور گزارده. یكی از اثرهای آن دوره بود كه چنانكه گفتیم تركان را تكان داده و آنان را بكارهای كشوری پابند گردانیده و از آن زندگانی بیابانی كه میداشتند دور گردانیده بمیان تودهشان آورده ، و بدینسان یك آخشیج (عنصر) نیرومندی را بتودهی ایران افزود و اندكی سستی و درماندگی مردم را جبران كرد. از آنسوی در آخر پادشاهی آنان ترك و تاجیك بهم آمیختند و در بومیان دلمرده و اندیشهآلوده نیز دلبستگی بكشور پدید آمد و آن نومیدی و بیپروایی كه سیصد سالِ گذشته در دلهای این مردم پرورانیده بود از میان رفت ، و باز یك ایران و یك تودهی ایرانی پدید آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن كارهای بزرگ را انجام داد از این فیروزیهای درخشان او دلبستگی مردم بایرانیگری بیشتر گردید ولی هیچ یك از صفویان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمیتوانستند) كه صدها پندارهای بیهوده و درهم را كه چنانكه گفتیم از چند صد سال پیش پیدا شده و در دلها جای گُزیده بود دور گردانند و چارهای بآلودگیهای اندیشهها كنند. بلكه در زمان صفویان برخی از آلودگیها بیشتر ریشه دوانید و ویرانی دلها را فزونتر گردانید. در زمان ایشان كینهی شیعی و سنی بیش از اندازه گردید. بیهودهگویی شاعران رو بفزونی نهاد. بهمآمیختگی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیها كه از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اینان پیشرفت بسیار كرد.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش یکم
روزگار صفویان ، درآمدن ترکان بکارهای کشوری
در قرن دهم چون صفویان پیدا شدند تودهی ایران در سایهی آلودگیهای روانی شایندهی هیچ كاری نمیبودند ، و این از خوشبختی صفویان بود كه ایلهای پراكندهی ترك را كه در سایهی دوری از شهرها و ناآشنایی با كتابها از این آلودگیها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستیاری آنان بنیاد پادشاهی گزاردند. از اینرو در بخش بزرگی از دورهی پادشاهی خود بومیان ایران را كه تاجیك نامیدندی ، بجز از مستوفیگری و نویسندگی و ندیمی و مانند اینها بكار دیگری كمتر راه دادندی ، و ما میبینیم در زمان سلطانمحمد پدر شاهعباس كه رشتهی كارها در دست پسر بزرگ او حمزهمیرزا بوده ، میرزا سلمان اسپهانی كه دختر خود را به حمزهمیرزا داده و در سایهی نزدیكی باو وزارت یافته ، ولی دیری نگذشته كه سركردگان بگردنكشی برخاسته و او را بگناه آنكه تاجیك است و بكارهای دولتی درآمده كشتهاند ، و میبینیم كه میرزا سلمان با همهی هوش و زیركی شایندهی چنان جایگاهی نبوده. زیرا بگفتهی تاریخنویس هنگامی كه همراه سلطانمحمد و حمزهمیرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اینسوی آذربایجان گرفتار تاخت و تاز عثمانیان بوده و یك وزیر میبایست از اندیشه و كوشش دقیقهای بازنایستد ، میرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پیری و دلسردی غزل یاوهی عاشقانه میسروده : «خوبرویان چو سر كشتن سلمان دارید بهتر آنست كه اندیشهی او زود كنید» و این را یك كاری و یك چیز سودمندی میپنداشته ، و در همان روزهاست كه خوبرویان یا بدرویان اندیشهی او را كرده و بخاكش درغلتانیدهاند.
روزگار صفویان یك دورهی جدایی از تاریخ ایرانست و اثرهای بسیار ـ از نیك و بد ـ در كشور گزارده. یكی از اثرهای آن دوره بود كه چنانكه گفتیم تركان را تكان داده و آنان را بكارهای كشوری پابند گردانیده و از آن زندگانی بیابانی كه میداشتند دور گردانیده بمیان تودهشان آورده ، و بدینسان یك آخشیج (عنصر) نیرومندی را بتودهی ایران افزود و اندكی سستی و درماندگی مردم را جبران كرد. از آنسوی در آخر پادشاهی آنان ترك و تاجیك بهم آمیختند و در بومیان دلمرده و اندیشهآلوده نیز دلبستگی بكشور پدید آمد و آن نومیدی و بیپروایی كه سیصد سالِ گذشته در دلهای این مردم پرورانیده بود از میان رفت ، و باز یك ایران و یك تودهی ایرانی پدید آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن كارهای بزرگ را انجام داد از این فیروزیهای درخشان او دلبستگی مردم بایرانیگری بیشتر گردید ولی هیچ یك از صفویان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمیتوانستند) كه صدها پندارهای بیهوده و درهم را كه چنانكه گفتیم از چند صد سال پیش پیدا شده و در دلها جای گُزیده بود دور گردانند و چارهای بآلودگیهای اندیشهها كنند. بلكه در زمان صفویان برخی از آلودگیها بیشتر ریشه دوانید و ویرانی دلها را فزونتر گردانید. در زمان ایشان كینهی شیعی و سنی بیش از اندازه گردید. بیهودهگویی شاعران رو بفزونی نهاد. بهمآمیختگی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیها كه از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اینان پیشرفت بسیار كرد.