✴️ بدرالشریعه شعر سروده
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 6 از 7
ارباب : چنانکه فرمودید ما باید در اینجا در فکر بدبختیهای خودمان باشیم و از کارهای شهری گفتگو نکنیم. ولی بعضی مسائل هست که ما هم بآن علاقهمندیم. این هم بگویم که من بچهی شهرم. اصلم آذربایجانیست. حالا مقدر این بوده که آمده بدهات افتادهام.
شما درمیان حرفهاتان نام شهر نو را بردید. میخواهم قدری در آن باب صحبت کنیم. اشخاصی که از دور نامی میشنوند تصور خواهند کرد که یک دسته زنهایی جمع شدهاند و برای عیاشی درهای خانههای خود را بروی آمد و شد مردها باز گزاردهاند. در حالی که حقیقت برخلاف اینست. حقیقت اینست که یک دسته دخترها و زنهای بدبخت پاهاشان لغزیده و بآن منجلاب افتادهاند و هرچه دست و پا میزنند نمیتوانند از آن منجلاب بیرون آیند. کسی هم دست بسوی آنها دراز نمیکند. چرا که هیچ کس آنها را قابل ترحم و امداد نمیشناسد.
من رفیقی داشتم چون جوان بود بآن محوطه بسیار میرفت. اقرار میکنم که یک بار و دو بار من هم قدم بآنجا گزاردهام. آن رفیقم بدرد دل بیشتر زنها رسیده بود. حکایتهایی میگفت که دل آدم آتش میگرفت.
بعضی از آن زنها دخترهایی بودهاند که مادرهاشان یا خالههاشان یا عمههاشان آنها را فروختهاند. زنهای عفریتهای هستند که کارشان اینست. میگردند و اگر دختر فقیری را پیدا کردند که در پهلوی مادرش یا یکی از خویشانش زندگی میکند ، با زبانهای مخصوصی که دارند او را فریفته دختر را به سی تومان و چهل تومان میخرند. آن وقت او را تمیز ساخته رختهای نو پوشانیده به یک حاجی یا به یک آخوندی صیغه میدهند و چند برابر پول خود را ازو درمیآورند. سپس هم جزو شاگردان خود گردانیده در آن محوطه بفحشاء وامیدارند. این شیوهی کار آن عفریتههاست.
بعضی هم آنها هستند که دختر خاندان آبرومندی بودهاند. فلان جوان اظهار عشق کرده و با وعدهی زناشویی او را فریفته است ، و پس از کامگزاریها که دختر را آبستن گردانیده خود را بکنار کشیده. دختر بدبخت از ترس آنکه بالاخره پدر و مادرش نفهمند خانهی پدری را ترک کرده و به یکی از آن خانهها پناه برده ، و برای آنکه شناخته نشود نام عاریتی بروی خود گزارده است. دیروز دختر پاکدامن خاندانی بوده و برای زندگانی آینده امیدها در دل میپرورده ، امروز فاحشهایست ، و در آن منجلاب فحشاء دست و پا میزند.
یک دستهی دیگر آنهایی هستند که شوهرهاشان گرفتار زندان شده ، یا از پستفطرتی او را رها کرده و با دست تهی او را از خانه بیرون گردانیدهاند. اینها نیز از ناچاری تن بفحشاء داده بآن محیط ذلتبار پناهنده شدهاند.
به هر حال یک بازار سیاهیست که خدا میداند چیست. اندازهی بدبختی آن زنها از رنگهای افسرده و از صورتهای ورچروکیدهشان پیداست. زنهای جوان که هنوز سی سال را بپایان نرسانیدهاند صورتهاشان در فرسودگی و بیآبی بدتر از پیرهزنهای شصتساله است.
ملکی : زنهای بدبخت تنها در شهر نو نیستند. شاعری شعر گفته بود «که شهر کهنه کم از شهر نو نیست». عصرها بخیابان لالهزار بروید تا ببینید چه خبر است. آنچه من کشف کردهام یکی از علل بدبختی خانوادههای بیچیز قانون نظاموظیفه است. این قانون با این حالی که اجرا میشود بسیاری از زنها را بفحشاء مجبور میسازد. کفیل خاندانی را میبرند و باید خواهرش ، و اگر ازدواج کرده زنش گرفتار فحشاء شوند.
ارباب : آن بدبختها در آن منجلاب دست و پا میزنند و کسی در فکرشان نیست. کسانی که با آنها تماس دارند آنهایی هستند که در فکر شهوات و ملذّات خود هستند و یا استفادههای مادی میکنند. بدبخت زنها باید شبهای خود را با سربازان ناتراشیدهی دهاتی ، با لاتهای چاقوکش جنوب شهر بسر برند و زجرها کشند و حرفهای زشت بگویند و بشنوند. در همان حال اختیارشان در دست عفریتههاییست که آنها را اداره میکنند. باید از آنها نیز عتابها شنوند و چیرگیها بینند.
آمدیم باستفادههای مادی : در شهر نو یک دسته هستند که قَوّادند ، پادوند ، نوکرند. یک دسته هستند که خانههایی ساختهاند و با قیمتهای گزافی باجاره میدهند. یک دسته دکاندارانی هستند که مشروب میفروشند ، آجیل میفروشند ، کباب میپزند. همهی اینها گردونهشان از زجرکشیهای آن زنهای بدبخت میگردد.
یک دسته پاسبانها در آن محیط پراکندهاند که من عارم میآید رفتار آنها را شرح دهم. بدبخت زنها باید همه نوع رشوه بآنها بدهند تا در کار خود آزاد باشند. بیچارهها چون بدنام و سرشکستهاند باید تحکم و زورگویی آنها را تحمل کنند.
ملکی : شنیدنیست که یکی دو سال پیش بادارهی مالیهی تهران پیشنهاد شده بود که از آنها مالیات خواسته شود.
.
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 6 از 7
ارباب : چنانکه فرمودید ما باید در اینجا در فکر بدبختیهای خودمان باشیم و از کارهای شهری گفتگو نکنیم. ولی بعضی مسائل هست که ما هم بآن علاقهمندیم. این هم بگویم که من بچهی شهرم. اصلم آذربایجانیست. حالا مقدر این بوده که آمده بدهات افتادهام.
شما درمیان حرفهاتان نام شهر نو را بردید. میخواهم قدری در آن باب صحبت کنیم. اشخاصی که از دور نامی میشنوند تصور خواهند کرد که یک دسته زنهایی جمع شدهاند و برای عیاشی درهای خانههای خود را بروی آمد و شد مردها باز گزاردهاند. در حالی که حقیقت برخلاف اینست. حقیقت اینست که یک دسته دخترها و زنهای بدبخت پاهاشان لغزیده و بآن منجلاب افتادهاند و هرچه دست و پا میزنند نمیتوانند از آن منجلاب بیرون آیند. کسی هم دست بسوی آنها دراز نمیکند. چرا که هیچ کس آنها را قابل ترحم و امداد نمیشناسد.
من رفیقی داشتم چون جوان بود بآن محوطه بسیار میرفت. اقرار میکنم که یک بار و دو بار من هم قدم بآنجا گزاردهام. آن رفیقم بدرد دل بیشتر زنها رسیده بود. حکایتهایی میگفت که دل آدم آتش میگرفت.
بعضی از آن زنها دخترهایی بودهاند که مادرهاشان یا خالههاشان یا عمههاشان آنها را فروختهاند. زنهای عفریتهای هستند که کارشان اینست. میگردند و اگر دختر فقیری را پیدا کردند که در پهلوی مادرش یا یکی از خویشانش زندگی میکند ، با زبانهای مخصوصی که دارند او را فریفته دختر را به سی تومان و چهل تومان میخرند. آن وقت او را تمیز ساخته رختهای نو پوشانیده به یک حاجی یا به یک آخوندی صیغه میدهند و چند برابر پول خود را ازو درمیآورند. سپس هم جزو شاگردان خود گردانیده در آن محوطه بفحشاء وامیدارند. این شیوهی کار آن عفریتههاست.
بعضی هم آنها هستند که دختر خاندان آبرومندی بودهاند. فلان جوان اظهار عشق کرده و با وعدهی زناشویی او را فریفته است ، و پس از کامگزاریها که دختر را آبستن گردانیده خود را بکنار کشیده. دختر بدبخت از ترس آنکه بالاخره پدر و مادرش نفهمند خانهی پدری را ترک کرده و به یکی از آن خانهها پناه برده ، و برای آنکه شناخته نشود نام عاریتی بروی خود گزارده است. دیروز دختر پاکدامن خاندانی بوده و برای زندگانی آینده امیدها در دل میپرورده ، امروز فاحشهایست ، و در آن منجلاب فحشاء دست و پا میزند.
یک دستهی دیگر آنهایی هستند که شوهرهاشان گرفتار زندان شده ، یا از پستفطرتی او را رها کرده و با دست تهی او را از خانه بیرون گردانیدهاند. اینها نیز از ناچاری تن بفحشاء داده بآن محیط ذلتبار پناهنده شدهاند.
به هر حال یک بازار سیاهیست که خدا میداند چیست. اندازهی بدبختی آن زنها از رنگهای افسرده و از صورتهای ورچروکیدهشان پیداست. زنهای جوان که هنوز سی سال را بپایان نرسانیدهاند صورتهاشان در فرسودگی و بیآبی بدتر از پیرهزنهای شصتساله است.
ملکی : زنهای بدبخت تنها در شهر نو نیستند. شاعری شعر گفته بود «که شهر کهنه کم از شهر نو نیست». عصرها بخیابان لالهزار بروید تا ببینید چه خبر است. آنچه من کشف کردهام یکی از علل بدبختی خانوادههای بیچیز قانون نظاموظیفه است. این قانون با این حالی که اجرا میشود بسیاری از زنها را بفحشاء مجبور میسازد. کفیل خاندانی را میبرند و باید خواهرش ، و اگر ازدواج کرده زنش گرفتار فحشاء شوند.
ارباب : آن بدبختها در آن منجلاب دست و پا میزنند و کسی در فکرشان نیست. کسانی که با آنها تماس دارند آنهایی هستند که در فکر شهوات و ملذّات خود هستند و یا استفادههای مادی میکنند. بدبخت زنها باید شبهای خود را با سربازان ناتراشیدهی دهاتی ، با لاتهای چاقوکش جنوب شهر بسر برند و زجرها کشند و حرفهای زشت بگویند و بشنوند. در همان حال اختیارشان در دست عفریتههاییست که آنها را اداره میکنند. باید از آنها نیز عتابها شنوند و چیرگیها بینند.
آمدیم باستفادههای مادی : در شهر نو یک دسته هستند که قَوّادند ، پادوند ، نوکرند. یک دسته هستند که خانههایی ساختهاند و با قیمتهای گزافی باجاره میدهند. یک دسته دکاندارانی هستند که مشروب میفروشند ، آجیل میفروشند ، کباب میپزند. همهی اینها گردونهشان از زجرکشیهای آن زنهای بدبخت میگردد.
یک دسته پاسبانها در آن محیط پراکندهاند که من عارم میآید رفتار آنها را شرح دهم. بدبخت زنها باید همه نوع رشوه بآنها بدهند تا در کار خود آزاد باشند. بیچارهها چون بدنام و سرشکستهاند باید تحکم و زورگویی آنها را تحمل کنند.
ملکی : شنیدنیست که یکی دو سال پیش بادارهی مالیهی تهران پیشنهاد شده بود که از آنها مالیات خواسته شود.
.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش یکم
روزگار صفویان ، درآمدن ترکان بکارهای کشوری
در قرن دهم چون صفویان پیدا شدند تودهی ایران در سایهی آلودگیهای روانی شایندهی هیچ كاری نمیبودند ، و این از خوشبختی صفویان بود كه ایلهای پراكندهی ترك را كه در سایهی دوری از شهرها و ناآشنایی با كتابها از این آلودگیها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستیاری آنان بنیاد پادشاهی گزاردند. از اینرو در بخش بزرگی از دورهی پادشاهی خود بومیان ایران را كه تاجیك نامیدندی ، بجز از مستوفیگری و نویسندگی و ندیمی و مانند اینها بكار دیگری كمتر راه دادندی ، و ما میبینیم در زمان سلطانمحمد پدر شاهعباس كه رشتهی كارها در دست پسر بزرگ او حمزهمیرزا بوده ، میرزا سلمان اسپهانی كه دختر خود را به حمزهمیرزا داده و در سایهی نزدیكی باو وزارت یافته ، ولی دیری نگذشته كه سركردگان بگردنكشی برخاسته و او را بگناه آنكه تاجیك است و بكارهای دولتی درآمده كشتهاند ، و میبینیم كه میرزا سلمان با همهی هوش و زیركی شایندهی چنان جایگاهی نبوده. زیرا بگفتهی تاریخنویس هنگامی كه همراه سلطانمحمد و حمزهمیرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اینسوی آذربایجان گرفتار تاخت و تاز عثمانیان بوده و یك وزیر میبایست از اندیشه و كوشش دقیقهای بازنایستد ، میرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پیری و دلسردی غزل یاوهی عاشقانه میسروده : «خوبرویان چو سر كشتن سلمان دارید بهتر آنست كه اندیشهی او زود كنید» و این را یك كاری و یك چیز سودمندی میپنداشته ، و در همان روزهاست كه خوبرویان یا بدرویان اندیشهی او را كرده و بخاكش درغلتانیدهاند.
روزگار صفویان یك دورهی جدایی از تاریخ ایرانست و اثرهای بسیار ـ از نیك و بد ـ در كشور گزارده. یكی از اثرهای آن دوره بود كه چنانكه گفتیم تركان را تكان داده و آنان را بكارهای كشوری پابند گردانیده و از آن زندگانی بیابانی كه میداشتند دور گردانیده بمیان تودهشان آورده ، و بدینسان یك آخشیج (عنصر) نیرومندی را بتودهی ایران افزود و اندكی سستی و درماندگی مردم را جبران كرد. از آنسوی در آخر پادشاهی آنان ترك و تاجیك بهم آمیختند و در بومیان دلمرده و اندیشهآلوده نیز دلبستگی بكشور پدید آمد و آن نومیدی و بیپروایی كه سیصد سالِ گذشته در دلهای این مردم پرورانیده بود از میان رفت ، و باز یك ایران و یك تودهی ایرانی پدید آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن كارهای بزرگ را انجام داد از این فیروزیهای درخشان او دلبستگی مردم بایرانیگری بیشتر گردید ولی هیچ یك از صفویان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمیتوانستند) كه صدها پندارهای بیهوده و درهم را كه چنانكه گفتیم از چند صد سال پیش پیدا شده و در دلها جای گُزیده بود دور گردانند و چارهای بآلودگیهای اندیشهها كنند. بلكه در زمان صفویان برخی از آلودگیها بیشتر ریشه دوانید و ویرانی دلها را فزونتر گردانید. در زمان ایشان كینهی شیعی و سنی بیش از اندازه گردید. بیهودهگویی شاعران رو بفزونی نهاد. بهمآمیختگی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیها كه از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اینان پیشرفت بسیار كرد.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش یکم
روزگار صفویان ، درآمدن ترکان بکارهای کشوری
در قرن دهم چون صفویان پیدا شدند تودهی ایران در سایهی آلودگیهای روانی شایندهی هیچ كاری نمیبودند ، و این از خوشبختی صفویان بود كه ایلهای پراكندهی ترك را كه در سایهی دوری از شهرها و ناآشنایی با كتابها از این آلودگیها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستیاری آنان بنیاد پادشاهی گزاردند. از اینرو در بخش بزرگی از دورهی پادشاهی خود بومیان ایران را كه تاجیك نامیدندی ، بجز از مستوفیگری و نویسندگی و ندیمی و مانند اینها بكار دیگری كمتر راه دادندی ، و ما میبینیم در زمان سلطانمحمد پدر شاهعباس كه رشتهی كارها در دست پسر بزرگ او حمزهمیرزا بوده ، میرزا سلمان اسپهانی كه دختر خود را به حمزهمیرزا داده و در سایهی نزدیكی باو وزارت یافته ، ولی دیری نگذشته كه سركردگان بگردنكشی برخاسته و او را بگناه آنكه تاجیك است و بكارهای دولتی درآمده كشتهاند ، و میبینیم كه میرزا سلمان با همهی هوش و زیركی شایندهی چنان جایگاهی نبوده. زیرا بگفتهی تاریخنویس هنگامی كه همراه سلطانمحمد و حمزهمیرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اینسوی آذربایجان گرفتار تاخت و تاز عثمانیان بوده و یك وزیر میبایست از اندیشه و كوشش دقیقهای بازنایستد ، میرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پیری و دلسردی غزل یاوهی عاشقانه میسروده : «خوبرویان چو سر كشتن سلمان دارید بهتر آنست كه اندیشهی او زود كنید» و این را یك كاری و یك چیز سودمندی میپنداشته ، و در همان روزهاست كه خوبرویان یا بدرویان اندیشهی او را كرده و بخاكش درغلتانیدهاند.
روزگار صفویان یك دورهی جدایی از تاریخ ایرانست و اثرهای بسیار ـ از نیك و بد ـ در كشور گزارده. یكی از اثرهای آن دوره بود كه چنانكه گفتیم تركان را تكان داده و آنان را بكارهای كشوری پابند گردانیده و از آن زندگانی بیابانی كه میداشتند دور گردانیده بمیان تودهشان آورده ، و بدینسان یك آخشیج (عنصر) نیرومندی را بتودهی ایران افزود و اندكی سستی و درماندگی مردم را جبران كرد. از آنسوی در آخر پادشاهی آنان ترك و تاجیك بهم آمیختند و در بومیان دلمرده و اندیشهآلوده نیز دلبستگی بكشور پدید آمد و آن نومیدی و بیپروایی كه سیصد سالِ گذشته در دلهای این مردم پرورانیده بود از میان رفت ، و باز یك ایران و یك تودهی ایرانی پدید آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن كارهای بزرگ را انجام داد از این فیروزیهای درخشان او دلبستگی مردم بایرانیگری بیشتر گردید ولی هیچ یك از صفویان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمیتوانستند) كه صدها پندارهای بیهوده و درهم را كه چنانكه گفتیم از چند صد سال پیش پیدا شده و در دلها جای گُزیده بود دور گردانند و چارهای بآلودگیهای اندیشهها كنند. بلكه در زمان صفویان برخی از آلودگیها بیشتر ریشه دوانید و ویرانی دلها را فزونتر گردانید. در زمان ایشان كینهی شیعی و سنی بیش از اندازه گردید. بیهودهگویی شاعران رو بفزونی نهاد. بهمآمیختگی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیها كه از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اینان پیشرفت بسیار كرد.
✴️ صوفیگری و عرفان
بخش یازدهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی چهارم
🖌 احمد کسروی
(دنباله از دیروز ، نوشتهی دکتر غنی) ... البته از نظر تحلیل علمی بایستی بین چیزهای غیرممکن (1) که بحکم عقل و علم و منطق و قوانین عالم شهود بصراحت ممتنع است و چیزهای ممکن که یک قسم توضیح و توجیه علمی و طبیعی دارد باید فرق گذاشت مثلاً قسمتی از کرامات منسوب باولیا مطابق با اصول و قواعدی است که در معرفةالنفس و فن تحلیل و تجزیهی قوای روحی محرز و مقرر است از قبیل معالجه از راه عقیده و ایمان و توجه و تلقین فکر و تصرف در اراده و اشراف بر خواطر و نیز القاء و تلقین تحت تأثیر خواب مغناطیسی و امثال آن که هر کس بدقت در کتب عرفا و دستورهای آنها بمبتدیان اهل سلوک بنگرد برمیخورد که چگونه مطابق اصول و موازین علمالنفس مرید را مستعد اخذ تلقین میسازند مثلاً غالباً دستور اینست که مرید باید با مراقبت تام و توجه کاملِ حواس به یک مرکز بکوشد که ذکری را که از طرف مرشد باو داده شده یا شخص مرشد را کاملاً در ذهن خود حاضر داشته باشد بطوری که همهی قوای فکری او در آن ذکر یا در شخص مرشد مثل ملک حافظ همیشه با او باشد و در هر حال و در همهجا از او منفک نباشد بالاخره این توجه شدید باندازهای دوام بیابد که مرید و مرشد را در همهی خلق و در همهی اشیاء حاضر و ناظر ببیند تا بمقام «فنای در مرشد» برسد و چون این تمرین حاصل شد و روح مرید با مرشد اتصال یافت همین تمرین را با مراقبت تام و تحت راهنمایی و ارشاد مرشد نسبت بقطب یعنی پیشوایی که مرشد دستگیر از مشایخ طریقهی اوست بجا بیاورد تا بمقام «فنای در قطب» برسد بعد بهمین طریق «فنای در پیغمبر» برای او حاصل شود و بالاخره بمقام «فناء فی الله» برسد و بطوری خود را در خدا مستغرق سازد که خود از میان برخیزد و در همهی اشیاء جز خدا چیزی نبیند و بتحقیق بداند که با غیرت وحدانیت وجود اغیار محال باشد و هر غیری که در توهم آید خیال بود چنانکه محققی گفته است :
هر دیده که بر فطرت اول باشد یا آنکه بنور حق مکحل باشد
بیرون ز تو هرچه بیند اندر عالم نقش دومدیده احول باشد
برای نمونه چند فقره خوارق عادات و کرامات و امور غریبهای که بمشایخ بزرگ نسبت داده شده از بعضی کتب تراجم احوال عرفا التقاط نموده و در اینجا ثبت میکنیم ...
حکایت بخط امام احمد مالکان دیدم که نوشته بود که زنی را در مجلس شیخ در میهنه حالتی پدید آمد خویشتن را از بام بینداخت شیخ اشارت کرد در هوا معلق بماند باز دست فرو کردند و او را بر بام کشیدند بنگریستند دامن او در میخی ضعیف آویخته بود.
نقل است که مالک دینار وقتی در سایهی درختی خفته بود ماری آمده بود و یک شاخ نرگس در دهان گرفته و او را باد میکرد.
وقتی رابعهی عدویه بعزم حج در بادیه میرفت درمیان بادیه خر بمرد مردمان گفتند این بار تو ما برداریم گفت شما بروید که من بر توکل شما نیامدهام مردمان برفتند رابعه تنها بماند سر برکرد گفت الهی پادشاهان چنین کنند با عورتی غریب عاجز مرا بخانهی خود خواندی پس درمیان راه خر مرا مرگ دادی و مرا به بیابان تنها بگذاشتی هنوز این مناجات تمام نکرده بود که خر بجنبید و برخاست رابعه بار بر وی نهاد و برفت.
نقل است که وقتی دیگر رابعه بمکه میرفت درمیان راه کعبه را دید که باستقبال او آمد رابعه گفت مرا ربالبیت میباید بیت چه کنم.
نقل است که بایزید در راه اشتری داشت زاد و راحلهی خود بر آنجا نهاده بود کسی گفت بیچاره آن اشتری که بار بسیار است برو و این ظلمی تمام است بایزید چون این سخن بکرات از او بشنود گفت ای جوانمرد بردارندهی بار اشترک نیست فرونگریست تا بار بر پشت اشتر هست بار به یک بَدَست از پشت اشتر برتر دید او را از گرانی هیچ خبر نبود گفت سبحان الله چه عجب کاری است. بایزید گفت اگر حقیقت حال خود از شما پنهان دارم زبان ملامت دراز کنید و اگر مکشوف گردانم حوصلهی شما طاقت ندارد با شما چه باید کرد ...
نقل است از ابراهیم ادهم که روزی بر لب دجله نشسته بود و خرقهی ژندهی خود پاره میدوخت سوزنش در دریا افتاد کسی ازو پرسید که مُلکی چنان از دست بدادی چه یافتی اشارت کرد بدریا که سوزنم بازدهید هزار ماهی از دریا برآمد که هر یک سوزنی زرین بدهان گرفته ابراهیم گفت سوزن خویش خواهم ماهیکی ضعیف برآمد سوزن او بدهان گرفته گفت کمترین چیزی که یافتم بماندن مُلک بلخ این است دیگرها را تو ندانی».
(1) : مثلاً از قبيل حكايتهای ذيل كه شيخ عطار در جلد اول تذكرةالاولياء (صفحهی 153 چاپ لندن) در ذكر بايزيد بسطامی میگويد : «نقل است كه روزی يكی درآمد و از حيا مسئلهای پرسيد. شيخ جواب داد آن كس آب شد. مردی درآمد آبی زرد ديد. ايستاده گفت يا شيخ اين چيست؟ گفت يكی درآمد و سئوالی از حيا كرد و من جواب دادم طاقت نداشت چنين آب شد از شرم.»
.
بخش یازدهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی چهارم
🖌 احمد کسروی
(دنباله از دیروز ، نوشتهی دکتر غنی) ... البته از نظر تحلیل علمی بایستی بین چیزهای غیرممکن (1) که بحکم عقل و علم و منطق و قوانین عالم شهود بصراحت ممتنع است و چیزهای ممکن که یک قسم توضیح و توجیه علمی و طبیعی دارد باید فرق گذاشت مثلاً قسمتی از کرامات منسوب باولیا مطابق با اصول و قواعدی است که در معرفةالنفس و فن تحلیل و تجزیهی قوای روحی محرز و مقرر است از قبیل معالجه از راه عقیده و ایمان و توجه و تلقین فکر و تصرف در اراده و اشراف بر خواطر و نیز القاء و تلقین تحت تأثیر خواب مغناطیسی و امثال آن که هر کس بدقت در کتب عرفا و دستورهای آنها بمبتدیان اهل سلوک بنگرد برمیخورد که چگونه مطابق اصول و موازین علمالنفس مرید را مستعد اخذ تلقین میسازند مثلاً غالباً دستور اینست که مرید باید با مراقبت تام و توجه کاملِ حواس به یک مرکز بکوشد که ذکری را که از طرف مرشد باو داده شده یا شخص مرشد را کاملاً در ذهن خود حاضر داشته باشد بطوری که همهی قوای فکری او در آن ذکر یا در شخص مرشد مثل ملک حافظ همیشه با او باشد و در هر حال و در همهجا از او منفک نباشد بالاخره این توجه شدید باندازهای دوام بیابد که مرید و مرشد را در همهی خلق و در همهی اشیاء حاضر و ناظر ببیند تا بمقام «فنای در مرشد» برسد و چون این تمرین حاصل شد و روح مرید با مرشد اتصال یافت همین تمرین را با مراقبت تام و تحت راهنمایی و ارشاد مرشد نسبت بقطب یعنی پیشوایی که مرشد دستگیر از مشایخ طریقهی اوست بجا بیاورد تا بمقام «فنای در قطب» برسد بعد بهمین طریق «فنای در پیغمبر» برای او حاصل شود و بالاخره بمقام «فناء فی الله» برسد و بطوری خود را در خدا مستغرق سازد که خود از میان برخیزد و در همهی اشیاء جز خدا چیزی نبیند و بتحقیق بداند که با غیرت وحدانیت وجود اغیار محال باشد و هر غیری که در توهم آید خیال بود چنانکه محققی گفته است :
هر دیده که بر فطرت اول باشد یا آنکه بنور حق مکحل باشد
بیرون ز تو هرچه بیند اندر عالم نقش دومدیده احول باشد
برای نمونه چند فقره خوارق عادات و کرامات و امور غریبهای که بمشایخ بزرگ نسبت داده شده از بعضی کتب تراجم احوال عرفا التقاط نموده و در اینجا ثبت میکنیم ...
حکایت بخط امام احمد مالکان دیدم که نوشته بود که زنی را در مجلس شیخ در میهنه حالتی پدید آمد خویشتن را از بام بینداخت شیخ اشارت کرد در هوا معلق بماند باز دست فرو کردند و او را بر بام کشیدند بنگریستند دامن او در میخی ضعیف آویخته بود.
نقل است که مالک دینار وقتی در سایهی درختی خفته بود ماری آمده بود و یک شاخ نرگس در دهان گرفته و او را باد میکرد.
وقتی رابعهی عدویه بعزم حج در بادیه میرفت درمیان بادیه خر بمرد مردمان گفتند این بار تو ما برداریم گفت شما بروید که من بر توکل شما نیامدهام مردمان برفتند رابعه تنها بماند سر برکرد گفت الهی پادشاهان چنین کنند با عورتی غریب عاجز مرا بخانهی خود خواندی پس درمیان راه خر مرا مرگ دادی و مرا به بیابان تنها بگذاشتی هنوز این مناجات تمام نکرده بود که خر بجنبید و برخاست رابعه بار بر وی نهاد و برفت.
نقل است که وقتی دیگر رابعه بمکه میرفت درمیان راه کعبه را دید که باستقبال او آمد رابعه گفت مرا ربالبیت میباید بیت چه کنم.
نقل است که بایزید در راه اشتری داشت زاد و راحلهی خود بر آنجا نهاده بود کسی گفت بیچاره آن اشتری که بار بسیار است برو و این ظلمی تمام است بایزید چون این سخن بکرات از او بشنود گفت ای جوانمرد بردارندهی بار اشترک نیست فرونگریست تا بار بر پشت اشتر هست بار به یک بَدَست از پشت اشتر برتر دید او را از گرانی هیچ خبر نبود گفت سبحان الله چه عجب کاری است. بایزید گفت اگر حقیقت حال خود از شما پنهان دارم زبان ملامت دراز کنید و اگر مکشوف گردانم حوصلهی شما طاقت ندارد با شما چه باید کرد ...
نقل است از ابراهیم ادهم که روزی بر لب دجله نشسته بود و خرقهی ژندهی خود پاره میدوخت سوزنش در دریا افتاد کسی ازو پرسید که مُلکی چنان از دست بدادی چه یافتی اشارت کرد بدریا که سوزنم بازدهید هزار ماهی از دریا برآمد که هر یک سوزنی زرین بدهان گرفته ابراهیم گفت سوزن خویش خواهم ماهیکی ضعیف برآمد سوزن او بدهان گرفته گفت کمترین چیزی که یافتم بماندن مُلک بلخ این است دیگرها را تو ندانی».
(1) : مثلاً از قبيل حكايتهای ذيل كه شيخ عطار در جلد اول تذكرةالاولياء (صفحهی 153 چاپ لندن) در ذكر بايزيد بسطامی میگويد : «نقل است كه روزی يكی درآمد و از حيا مسئلهای پرسيد. شيخ جواب داد آن كس آب شد. مردی درآمد آبی زرد ديد. ايستاده گفت يا شيخ اين چيست؟ گفت يكی درآمد و سئوالی از حيا كرد و من جواب دادم طاقت نداشت چنين آب شد از شرم.»
.
✴️ بدرالشریعه شعر سروده
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 7 از 7
ارباب : مقصود من از این شرحی که گفتیم آنست که اولاً آن زنها مظلومند ، جامعه بآنها ظلم کرده. راستست که بعضی خودشان تقصیر کردهاند. ولی یک تقصیر مکافاتش مادامالعمر نباید بود. درد اینجاست که هر دختری یا زنی بآن منجلاب افتاد دیگر راه رهایی بروی او بسته است. هرچه دست و پا زند بجایی نخواهد رسید.
ثانیاً بودن آنها در یک جامعه شرافت آن را لکهدار میسازد. چرا باید در جامعه چنین زنهایی باشند؟!.
ثالثاً آنها در آنجا از یکسو کانون فساد هستند و اخلاق جوانان را ضایع میگردانند و از یکسو منبع امراض مسریه میباشند و خانوادهها را آلوده میگردانند.
من از سالهاست این درد در دلم بوده است ، و امروز که جناب آقا اینجا هستند فرصت را غنیمت شمردم که موضوع را بمذاکره گزارم و نظر ایشان را بدانم. گمان نمیکنم ایشان در این باب نظری نداشته باشند.
خداداد : دربارهی زنهای بدبخت سخن راست همانست که شما میگویید. آنها مظلوم شدهاند. جامعه آنها را بدبخت گردانیده. امروز یکی از کارهای ثواب آنست که ما همتی کنیم و آنها را از آن گودال بیرون آوریم. این کار ثوابش بیشتر از نماز و روزه است.
ولی باید دانست سرچشمهی بدبختیهای زنها نبودن قانونهای خردمندانه میباشد. در یک جامعه اگر بخواهند زنها حقوقشان پایمال نگردد و چنین بدبختیهایی پیش نیاید باید یک رشته قانونهای خردمندانه باشد.
مهمتر از همه آنست که زناشویی اجباری شود و هر جوانی مجبور باشد که زن گیرد. هنگامی که زناشویی اجباری باشد نه مردها بیزن خواهند بود که ناچار باشند و زنها را دنبال کنند و نه زنها بیسرپرست خواهند بود که بآسانی فریب خورند و به بدبختی افتند.
امروز در ایران درد بزرگتر آنست که بسیاری از مردها از زناشویی سر میپیچند. صرفهی خود را در آن میبینند که زنی نگیرند و صد زن را دنبال کنند. آباد کنندهی شهر نو اینهایند. هشتاد درصد بدبختیها از اینجاست.
آفریدگار شمارهی زنها و مردها را مساوی گردانیده. در یک توده هر یک زنی در برابر یک مردیست. پس یک مرد که زن نمیگیرد باعث بدبختی یک زن میشود.
در یک توده باید زناشویی اجباری باشد و هیچ مردی نتواند بیزن بسر برد ، و یا «تعدد زوجات» آزاد بوده یک مردی اگر خواست تواند چند زن گیرد ، و یا جلو فحشاء باز گزارده شود و در پهلوی هر شهر کهنهای شهر نوی هم پدید آید.
یکی از این سه خواهد بود و ما ببینیم کدام یک بصلاح جامعه نزدیکتر است. بدیهیست که صلاح جامعه در اجباری بودن زناشوییست.
یک موضوع دیگر داستان طلاقست. طلاق و زناشویی ناچاریست. گاهی هست که چاره جز آن نیست. ولی اولاً چنانکه مرد حق طلاق دارد باید بزن هم داده شود. زن هم دارای حق طلاق باشد. ثانیاً چنین نباشد همانکه مرد بخشم آمد و یا دلش خواست زن خود را رها کند ، و یا زن همانکه اندک رنجشی یافت و یا بخیال دیگری افتاده طلاق خواهد. باید طلاق باین آسانی و آزادی نباشد.
راه این کار آنست که هنگامی که میانهی زن و شوهر نزاع افتاد یک نفر از آنسو و یک نفر از اینسو حَکَم انتخاب شوند که بموضوع رسیدگی نمایند و اگر اینها تحقیقات کردند و زندگانی آنها را با یکدیگر ممکن ندیدند و یا تصویب نکردند آن وقت باشد که طلاق صورت گیرد. یکی از قانونهای بسیار لازم که جلو فحشاء را تواند گرفت این قانونست.
پس از همهی اینها باید برای کسانی که باعث بدبختی زنها میشوند و دخترها را از خانه بیرون کشیده پس از شهوترانی بشهر نو میفرستند مجازات سخت معین شود. آن آخوندها و حاجیها که دختر صیغه میکنند و آن جوانان فکلی که بنام عشقبازی دخترها را فریب میدهند همهشان جنایتکارند و باید بآنها مجازاتها داده شود.
با این قانونهای خردمندانه است که در یک توده میتوان جلو فحشاء را گرفت. چنانکه گفتیم امروز در ایران ، باید همتی کرد و زنهایی که بآن منجلاب افتادهاند بیرونشان آورد. ولی اگر خواسته باشیم ریشهی این بدبختی برافتد راهش بودن اینگونه قانونهاست.
پایان
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 7 از 7
ارباب : مقصود من از این شرحی که گفتیم آنست که اولاً آن زنها مظلومند ، جامعه بآنها ظلم کرده. راستست که بعضی خودشان تقصیر کردهاند. ولی یک تقصیر مکافاتش مادامالعمر نباید بود. درد اینجاست که هر دختری یا زنی بآن منجلاب افتاد دیگر راه رهایی بروی او بسته است. هرچه دست و پا زند بجایی نخواهد رسید.
ثانیاً بودن آنها در یک جامعه شرافت آن را لکهدار میسازد. چرا باید در جامعه چنین زنهایی باشند؟!.
ثالثاً آنها در آنجا از یکسو کانون فساد هستند و اخلاق جوانان را ضایع میگردانند و از یکسو منبع امراض مسریه میباشند و خانوادهها را آلوده میگردانند.
من از سالهاست این درد در دلم بوده است ، و امروز که جناب آقا اینجا هستند فرصت را غنیمت شمردم که موضوع را بمذاکره گزارم و نظر ایشان را بدانم. گمان نمیکنم ایشان در این باب نظری نداشته باشند.
خداداد : دربارهی زنهای بدبخت سخن راست همانست که شما میگویید. آنها مظلوم شدهاند. جامعه آنها را بدبخت گردانیده. امروز یکی از کارهای ثواب آنست که ما همتی کنیم و آنها را از آن گودال بیرون آوریم. این کار ثوابش بیشتر از نماز و روزه است.
ولی باید دانست سرچشمهی بدبختیهای زنها نبودن قانونهای خردمندانه میباشد. در یک جامعه اگر بخواهند زنها حقوقشان پایمال نگردد و چنین بدبختیهایی پیش نیاید باید یک رشته قانونهای خردمندانه باشد.
مهمتر از همه آنست که زناشویی اجباری شود و هر جوانی مجبور باشد که زن گیرد. هنگامی که زناشویی اجباری باشد نه مردها بیزن خواهند بود که ناچار باشند و زنها را دنبال کنند و نه زنها بیسرپرست خواهند بود که بآسانی فریب خورند و به بدبختی افتند.
امروز در ایران درد بزرگتر آنست که بسیاری از مردها از زناشویی سر میپیچند. صرفهی خود را در آن میبینند که زنی نگیرند و صد زن را دنبال کنند. آباد کنندهی شهر نو اینهایند. هشتاد درصد بدبختیها از اینجاست.
آفریدگار شمارهی زنها و مردها را مساوی گردانیده. در یک توده هر یک زنی در برابر یک مردیست. پس یک مرد که زن نمیگیرد باعث بدبختی یک زن میشود.
در یک توده باید زناشویی اجباری باشد و هیچ مردی نتواند بیزن بسر برد ، و یا «تعدد زوجات» آزاد بوده یک مردی اگر خواست تواند چند زن گیرد ، و یا جلو فحشاء باز گزارده شود و در پهلوی هر شهر کهنهای شهر نوی هم پدید آید.
یکی از این سه خواهد بود و ما ببینیم کدام یک بصلاح جامعه نزدیکتر است. بدیهیست که صلاح جامعه در اجباری بودن زناشوییست.
یک موضوع دیگر داستان طلاقست. طلاق و زناشویی ناچاریست. گاهی هست که چاره جز آن نیست. ولی اولاً چنانکه مرد حق طلاق دارد باید بزن هم داده شود. زن هم دارای حق طلاق باشد. ثانیاً چنین نباشد همانکه مرد بخشم آمد و یا دلش خواست زن خود را رها کند ، و یا زن همانکه اندک رنجشی یافت و یا بخیال دیگری افتاده طلاق خواهد. باید طلاق باین آسانی و آزادی نباشد.
راه این کار آنست که هنگامی که میانهی زن و شوهر نزاع افتاد یک نفر از آنسو و یک نفر از اینسو حَکَم انتخاب شوند که بموضوع رسیدگی نمایند و اگر اینها تحقیقات کردند و زندگانی آنها را با یکدیگر ممکن ندیدند و یا تصویب نکردند آن وقت باشد که طلاق صورت گیرد. یکی از قانونهای بسیار لازم که جلو فحشاء را تواند گرفت این قانونست.
پس از همهی اینها باید برای کسانی که باعث بدبختی زنها میشوند و دخترها را از خانه بیرون کشیده پس از شهوترانی بشهر نو میفرستند مجازات سخت معین شود. آن آخوندها و حاجیها که دختر صیغه میکنند و آن جوانان فکلی که بنام عشقبازی دخترها را فریب میدهند همهشان جنایتکارند و باید بآنها مجازاتها داده شود.
با این قانونهای خردمندانه است که در یک توده میتوان جلو فحشاء را گرفت. چنانکه گفتیم امروز در ایران ، باید همتی کرد و زنهایی که بآن منجلاب افتادهاند بیرونشان آورد. ولی اگر خواسته باشیم ریشهی این بدبختی برافتد راهش بودن اینگونه قانونهاست.
پایان
✴️ تأثیر پیمان و پرچم
پیمان چون شاهراهی مانَد که گمگشتگان وادی زندگانی را از کورهراههای سرگردانی نجات بخشیده است. پرچم که معنی لغویش با مرام معنوی آن صدق میکند چون نورافکنی است که ورجاوند راه پیمان را روشنتر گردانیده رهروان آن را دلآسودهتر مینماید.
حقایقِ تغییرناپذیر پیمان همچنین گفتارهای پرمغز پرچم هر یک گواهی بر این است. هر ناآشنایی به پیمان اگر با خرد سالم و دلی خالی از غرض قسمتی از آن را بخواند بزودی خَستُوان[=معترف] خواهد شد که گفتارهایی بدین محکمی تاکنون در جایی نوشته نشده. این نشدنیست که پیمان در شخص منصف نَهَنایَد[=تأثیرنکند].
در چندی پیش مقالات زیادی بقلم توانای دارندهی پرچم و دیگر نویسندگان پیمانی در پرچم راجع به زیان رمان نوشته شده بود از نظر من هم گذشت.
نگارنده که از طرفداران جدی رمان بودم و هیچ نیرویی مرا از رمانخوانی بازنمیداشت و بسا شبها را بخواندن آنگونه لاطایلات به نیمه و گاهی بصبح رسانیده ، و در این اواخر هم از رمانخوانی برماننویسی گراییده بودم. (آری مقاومت و پافشاری در ادامهی آن مرا بجنون ابتکار این واداشت) ، و دو سه رمانی آمادهی طبع کرده خود را ادیب میدانستم و میپنداشتم مقام بزرگی را پیدا کردهام. بخود غره شده همگی را از شرح این موقعیت ادبی خود بسرگیجه میآوردم ، همهی وقت خود را صرف درهم بافیهای بیهوده میکردم ـ
در چنین موقعی بود که پرچم بدستم رسید و بیش از دو بار نخواندم ، در وهلهی اول مبهوت لیکن در دفعهی دوم بخود آمده بیدار شدم ، کتابها را بکنجی انداخته نسبت بآنها بدبین شده بودم. دیگر بکتابهایی که آمالم را از او و آتیهام را در او میجستم ارجی نمیگزاردم. از خوانندگان پرچم شده بودم. در پرچم از همآهنگی پیمان و پرچم آگاه گردیدم.
شمارههایی از پیمان خواندم در آن نیز برازهای بزرگی از معنی دین و طریق زندگی پی بردم. من که تا آن موقع بین دین و بیدینی بودم دیندار واقعی شده با پیمان و پیمانیان نیک آشنا گردیدم.
در آن موقع هنوز وقتی بجشن کتابسوزی مانده بود. شدت تأثیر آموزاکهای پیمان و پرچم در من باندازهای بود که با اطلاعی که از جشن کتابسوزی داشتم حاضر نشدم رمانهای منحوسم تا آن موقع بماند و آنها را ورق ورق کرده بشعلهی آتش افکندم. آنها میسوختند و من با سوختن هر ورقش در خود احساس راحتی بیشتری میکردم ـ تنها حقایق پیمان و پرچم بود که مرا از ادامهی چنان عمل شومی نجات بخشید. من هم با ازدیاد[؟] ایمان بدین حقایق از پرچم و دارندهی آن سپاسگزاری مینمایم.
تهران رضا رحیمی
پرچم ـ آقای رضا رحیمی نویسندهی گفتار بالا جز از آقای محمدباقر رحیمی هستند که در شمارههای روزانهی پرچم گفتار مینوشتهاند.
ما باین دلیریهای پاکدلانهی جوانان آفرین میگوییم. بسیاری هستند تنها بنام آنکه شعر میسرایند و یا رمان مینویسند و آن را سرمایهی خود میپندارند و ما چون زیانهای شوم اینگونه پیشهها را میشماریم و به رُخشان میکشیم با ما دشمنی میکنند و هرآینه از گستاخی و بیفرهنگی بازنمیایستند. این از نادانی و سستیِ روانست که جوانی با تنِ درست و بازوی نیرومند دل بچند شعر و رمان بسته و با حقایق بجنگ میپردازد.
پیمان چون شاهراهی مانَد که گمگشتگان وادی زندگانی را از کورهراههای سرگردانی نجات بخشیده است. پرچم که معنی لغویش با مرام معنوی آن صدق میکند چون نورافکنی است که ورجاوند راه پیمان را روشنتر گردانیده رهروان آن را دلآسودهتر مینماید.
حقایقِ تغییرناپذیر پیمان همچنین گفتارهای پرمغز پرچم هر یک گواهی بر این است. هر ناآشنایی به پیمان اگر با خرد سالم و دلی خالی از غرض قسمتی از آن را بخواند بزودی خَستُوان[=معترف] خواهد شد که گفتارهایی بدین محکمی تاکنون در جایی نوشته نشده. این نشدنیست که پیمان در شخص منصف نَهَنایَد[=تأثیرنکند].
در چندی پیش مقالات زیادی بقلم توانای دارندهی پرچم و دیگر نویسندگان پیمانی در پرچم راجع به زیان رمان نوشته شده بود از نظر من هم گذشت.
نگارنده که از طرفداران جدی رمان بودم و هیچ نیرویی مرا از رمانخوانی بازنمیداشت و بسا شبها را بخواندن آنگونه لاطایلات به نیمه و گاهی بصبح رسانیده ، و در این اواخر هم از رمانخوانی برماننویسی گراییده بودم. (آری مقاومت و پافشاری در ادامهی آن مرا بجنون ابتکار این واداشت) ، و دو سه رمانی آمادهی طبع کرده خود را ادیب میدانستم و میپنداشتم مقام بزرگی را پیدا کردهام. بخود غره شده همگی را از شرح این موقعیت ادبی خود بسرگیجه میآوردم ، همهی وقت خود را صرف درهم بافیهای بیهوده میکردم ـ
در چنین موقعی بود که پرچم بدستم رسید و بیش از دو بار نخواندم ، در وهلهی اول مبهوت لیکن در دفعهی دوم بخود آمده بیدار شدم ، کتابها را بکنجی انداخته نسبت بآنها بدبین شده بودم. دیگر بکتابهایی که آمالم را از او و آتیهام را در او میجستم ارجی نمیگزاردم. از خوانندگان پرچم شده بودم. در پرچم از همآهنگی پیمان و پرچم آگاه گردیدم.
شمارههایی از پیمان خواندم در آن نیز برازهای بزرگی از معنی دین و طریق زندگی پی بردم. من که تا آن موقع بین دین و بیدینی بودم دیندار واقعی شده با پیمان و پیمانیان نیک آشنا گردیدم.
در آن موقع هنوز وقتی بجشن کتابسوزی مانده بود. شدت تأثیر آموزاکهای پیمان و پرچم در من باندازهای بود که با اطلاعی که از جشن کتابسوزی داشتم حاضر نشدم رمانهای منحوسم تا آن موقع بماند و آنها را ورق ورق کرده بشعلهی آتش افکندم. آنها میسوختند و من با سوختن هر ورقش در خود احساس راحتی بیشتری میکردم ـ تنها حقایق پیمان و پرچم بود که مرا از ادامهی چنان عمل شومی نجات بخشید. من هم با ازدیاد[؟] ایمان بدین حقایق از پرچم و دارندهی آن سپاسگزاری مینمایم.
تهران رضا رحیمی
پرچم ـ آقای رضا رحیمی نویسندهی گفتار بالا جز از آقای محمدباقر رحیمی هستند که در شمارههای روزانهی پرچم گفتار مینوشتهاند.
ما باین دلیریهای پاکدلانهی جوانان آفرین میگوییم. بسیاری هستند تنها بنام آنکه شعر میسرایند و یا رمان مینویسند و آن را سرمایهی خود میپندارند و ما چون زیانهای شوم اینگونه پیشهها را میشماریم و به رُخشان میکشیم با ما دشمنی میکنند و هرآینه از گستاخی و بیفرهنگی بازنمیایستند. این از نادانی و سستیِ روانست که جوانی با تنِ درست و بازوی نیرومند دل بچند شعر و رمان بسته و با حقایق بجنگ میپردازد.
شادروان ضیاء مقدم از پشتیبانان پیمان
پرچم دربارهی او چنین مینویسد :
آقای ضیاء مقدم از پیشینیان پیمانیان هستند که از سالها در راه آن کوششها نموده و در جایی همچون مراغه که با آن کوچکی هر یکی از شیخیان و بهائیان و صوفیان و متشرعان ، مرکزی در آن برای خود دارند و مایهی سرگیجی مردم بدبخت هستند ، پیمان را رواج دادهاند و این نمونهی کوششهای پاکدلانهی ایشان است و ما امیدمندیم در سایهی همین کوششها بزودی ریشهی این دستهها را از ایران خواهیم برانداخت.
پرچم دربارهی او چنین مینویسد :
آقای ضیاء مقدم از پیشینیان پیمانیان هستند که از سالها در راه آن کوششها نموده و در جایی همچون مراغه که با آن کوچکی هر یکی از شیخیان و بهائیان و صوفیان و متشرعان ، مرکزی در آن برای خود دارند و مایهی سرگیجی مردم بدبخت هستند ، پیمان را رواج دادهاند و این نمونهی کوششهای پاکدلانهی ایشان است و ما امیدمندیم در سایهی همین کوششها بزودی ریشهی این دستهها را از ایران خواهیم برانداخت.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش یکم
جنبش مشروطه و رهآوردهای اروپا
پس از صفویان و نادرشاه ایران دچار آشوب گردید و سپس قاجاریان پادشاهی یافتند و در زمان اینان شكستهای پیاپی از روس و انگلیس بكشور رسید و در نتیجهی این پیشامدها بار دیگر نومیدی و زبونی ایرانیان را فراگرفت و در این دوره هرچه پیش آمد جز بآشفتگی اندیشهها و درماندگی خردها و ناتوانی روانها نیفزود و چون در اینجا زمینه تنگ است ما ناگزیر میباشیم كه بدینسان سخن را كوتاه كنیم و اینك بآغاز جنبش مشروطه میرسیم.
چنانكه بارها گفتهایم این جنبش تكان ریشهداری در توده پدید آورد و یكی از نتیجههای آن بود كه تودهی ایران كه پس از قرنها خوابزدگی تكانی خورده و چشم باز كرده بودند خود را برابر اروپای نیرومند و پرشكوه دیدند و برای نخستین بار با اروپاییان آشنایی پیدا كرده گوش و هوش خود را بسوی ایشان گردانیدند و هرچه شنیدند و دیدند فراگرفتند و بدینسان یك رشته اندیشههای نوینی را بدلهای خود راه دادند. اگرچه آنان جدایی میانهی راست و دروغ و سودمند و زیانمند نگزارده و هر آنچه میدانستند و میشنیدند گرفته و همه را بیك دیده میدیدند و همچنین كسانی كه دشمنی با این اندیشههای نوین میكردند جدایی میانهی آنها نمیگزاردند ولی ما میتوانیم در اینجا آنها را بچند رشته كنیم و سودمند و زیانمند را از هم جدا گردانیم. میتوان گفت ایرانیان پنج رشته را از اروپاییان فراگرفتند :
١ـ حكومت مشروطه و زندگانی از روی قانون و دلبستگی بمیهن و جانفشانی در راه توده و برپا كردن ادارهها و شیوهی سربازگیری و اینگونه چیزها.
٢ـ دانشهای نوین از جغرافی و تاریخ و فیزیك و شیمی و ستارهشناسی و ریاضیات و مانند اینها.
٣ـ بكار انداختن ماشینهای بافندگی و ریسندگی و كشاورزی و افزارسازی و بهرهمندی از اختراعها.
٤ـ شور اروپاییگری و لاف تمدن و هایهوی پیشرفت و حزبسازی و رماننویسی و اینگونه چیزها.
5ـ فلسفهی مادی و بدآموزیهای مادیگری و زندگی را نبرد دانستن و دیگر اندیشههای تند و بیهوده.
پیداست كه سه رشتهی نخست نیك و سودمند بوده و ما اگر برخی خردهها بآنها گیریم دلیل آن نخواهد بود كه ایرانیان را در فراگرفتن آنها بیراه شماریم. نیز پیداست كه دو رشتهی آخر بد و زیانمند بوده و ما از هر یكی از آنها در جای خود سخنها راندهایم.
در اینجا خواستمان سرودن تاریخچه است و میخواهیم بگوییم ایرانیان كه اندیشههای آشفته و پراكندهی هزار ساله را در دلهای خود میداشتند این اندیشههای پراكندهی نوین را هم از اروپا فراگرفتند ، و این نوینها كه با آن كهنها هیچ سازش نمیداشت با اینحال آنها را از میان نبرد و بیش از این نتوانست كه آنها را سست گرداند (چنانكه آن كهنهها نیز اینها را سست گردانید). گذشته از اینكه دستهی انبوهی بیكبار دوری گزیده و باین اندیشهها نگراییدند.
در آغازِ جنبش چون شور آزادیخواهی درمیان یك دسته بسیار نیرومند بود تا دیری بر اندیشههای پراكندهی كهن چیرگی مینمود و امید میرفت كه بآنها فیروز درآید و كمكم از میان بردارد. ولی در آزمایش نتیجهی دیگری بدست آمد و چنین دیده شد كه آن اندیشهها در دلهایی كه میبود شور آزادیخواهی و میهندوستی را از نیرو انداخت. از آنسوی پس از زمانی شور آزادی[خواهی] خود كمتر گردید و چنانكه خواهیم دید دستهایی در كار بود كه میكوشید از یكسو آن شور را از نیرو اندازد و از یكسو نگزارد آلودگیهای هزار سالهی كهن از میان رود و یا از اثر افتد ، و نتیجهی آنها این شد كه این اندیشههای نوین با آنها آمیخت و در دلها جا برای اینها نیز باز گردید و مایهی گیجی و سرشكستگی مردم هرچه فزونتر شد. در جایی كه انبوه مردم بدآموزیهای مادیگری را پذیرفته و از دین بیزاری مینمودند باز چهارده كیش گوناگون بجای خود میایستاد و دستهبندیها همچنان برپا بود.
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش یکم
جنبش مشروطه و رهآوردهای اروپا
پس از صفویان و نادرشاه ایران دچار آشوب گردید و سپس قاجاریان پادشاهی یافتند و در زمان اینان شكستهای پیاپی از روس و انگلیس بكشور رسید و در نتیجهی این پیشامدها بار دیگر نومیدی و زبونی ایرانیان را فراگرفت و در این دوره هرچه پیش آمد جز بآشفتگی اندیشهها و درماندگی خردها و ناتوانی روانها نیفزود و چون در اینجا زمینه تنگ است ما ناگزیر میباشیم كه بدینسان سخن را كوتاه كنیم و اینك بآغاز جنبش مشروطه میرسیم.
چنانكه بارها گفتهایم این جنبش تكان ریشهداری در توده پدید آورد و یكی از نتیجههای آن بود كه تودهی ایران كه پس از قرنها خوابزدگی تكانی خورده و چشم باز كرده بودند خود را برابر اروپای نیرومند و پرشكوه دیدند و برای نخستین بار با اروپاییان آشنایی پیدا كرده گوش و هوش خود را بسوی ایشان گردانیدند و هرچه شنیدند و دیدند فراگرفتند و بدینسان یك رشته اندیشههای نوینی را بدلهای خود راه دادند. اگرچه آنان جدایی میانهی راست و دروغ و سودمند و زیانمند نگزارده و هر آنچه میدانستند و میشنیدند گرفته و همه را بیك دیده میدیدند و همچنین كسانی كه دشمنی با این اندیشههای نوین میكردند جدایی میانهی آنها نمیگزاردند ولی ما میتوانیم در اینجا آنها را بچند رشته كنیم و سودمند و زیانمند را از هم جدا گردانیم. میتوان گفت ایرانیان پنج رشته را از اروپاییان فراگرفتند :
١ـ حكومت مشروطه و زندگانی از روی قانون و دلبستگی بمیهن و جانفشانی در راه توده و برپا كردن ادارهها و شیوهی سربازگیری و اینگونه چیزها.
٢ـ دانشهای نوین از جغرافی و تاریخ و فیزیك و شیمی و ستارهشناسی و ریاضیات و مانند اینها.
٣ـ بكار انداختن ماشینهای بافندگی و ریسندگی و كشاورزی و افزارسازی و بهرهمندی از اختراعها.
٤ـ شور اروپاییگری و لاف تمدن و هایهوی پیشرفت و حزبسازی و رماننویسی و اینگونه چیزها.
5ـ فلسفهی مادی و بدآموزیهای مادیگری و زندگی را نبرد دانستن و دیگر اندیشههای تند و بیهوده.
پیداست كه سه رشتهی نخست نیك و سودمند بوده و ما اگر برخی خردهها بآنها گیریم دلیل آن نخواهد بود كه ایرانیان را در فراگرفتن آنها بیراه شماریم. نیز پیداست كه دو رشتهی آخر بد و زیانمند بوده و ما از هر یكی از آنها در جای خود سخنها راندهایم.
در اینجا خواستمان سرودن تاریخچه است و میخواهیم بگوییم ایرانیان كه اندیشههای آشفته و پراكندهی هزار ساله را در دلهای خود میداشتند این اندیشههای پراكندهی نوین را هم از اروپا فراگرفتند ، و این نوینها كه با آن كهنها هیچ سازش نمیداشت با اینحال آنها را از میان نبرد و بیش از این نتوانست كه آنها را سست گرداند (چنانكه آن كهنهها نیز اینها را سست گردانید). گذشته از اینكه دستهی انبوهی بیكبار دوری گزیده و باین اندیشهها نگراییدند.
در آغازِ جنبش چون شور آزادیخواهی درمیان یك دسته بسیار نیرومند بود تا دیری بر اندیشههای پراكندهی كهن چیرگی مینمود و امید میرفت كه بآنها فیروز درآید و كمكم از میان بردارد. ولی در آزمایش نتیجهی دیگری بدست آمد و چنین دیده شد كه آن اندیشهها در دلهایی كه میبود شور آزادیخواهی و میهندوستی را از نیرو انداخت. از آنسوی پس از زمانی شور آزادی[خواهی] خود كمتر گردید و چنانكه خواهیم دید دستهایی در كار بود كه میكوشید از یكسو آن شور را از نیرو اندازد و از یكسو نگزارد آلودگیهای هزار سالهی كهن از میان رود و یا از اثر افتد ، و نتیجهی آنها این شد كه این اندیشههای نوین با آنها آمیخت و در دلها جا برای اینها نیز باز گردید و مایهی گیجی و سرشكستگی مردم هرچه فزونتر شد. در جایی كه انبوه مردم بدآموزیهای مادیگری را پذیرفته و از دین بیزاری مینمودند باز چهارده كیش گوناگون بجای خود میایستاد و دستهبندیها همچنان برپا بود.
.
✴️ صوفیگری و عرفان
بخش دوازدهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی پنجم
🖌 احمد کسروی
تا اینجاست نوشتههای آقای دکتر (چنانکه نشانه گزارده شده برخی از داستانها آورده نشده). خواهشمندم خوانندگان آن را بار دیگر خوانند و نیک اندیشند. نیک اندیشند که آقای دکتر :
1) داستانهایی که صوفیان بنام «کرامات پیران خود» ، در کتابهاشان نوشتهاند براست میدارد ، و سخن گفتن با جانوران و آگاهی دادن از آینده و زر ساختن خاک و گوهر گردانیدن سنگ و زنده گردانیدن مرده و مانند اینها را «شدنی» میشمارد و میکوشد که آنها را با دانشها سازش دهد ، (تنها «آب شدن کسی را از شرم» «شدنی» ندانسته برکنار میگرداند) که این خود جای گفتگوست.
2) راه دانشی که آقای دکتر برای این کارها نشان میدهند «چیرگی روانی» یا بگفتهی خودش «قواعدیست که در معرفتالنفس و فن تحلیل و تجزیهی قوای روحی محرز و مقرر است». در حالی که در آن کارهایی که یکایک میشمارد و داستانهایی که راست دانسته یاد میکند (که ما هم آوردیم) ، آن عنوان «چیرگی روانی» هیچ نیست. کسی را در هوا معلق داشتن ، خری مرده را زنده گردانیدن ، کعبه به پیشواز کسی آمدن ، بار شتری بر هوا ایستادن و مانند اینها چه همستگی با چیرگی روانی (یا قواعد معرفتالنفس) دارد؟!.. این نیز جای گفتگوست. این خود نیرنگی از دکتر میباشد. این گندم نمودن و جو فروختن میباشد.
اکنون سخن ما بر سر آنست که آیا از دیدهی دانشها چنان کارهایی (کارهایی بیرون از آیین سپهر[=طبیعت]) شدنیست؟.. آیا یک دانشمند تواند براست بودن آن داستانها باور کند؟!. آیا دکتر غنی این نوشتهها را از روی باور نوشته؟!. آیا چنین گمانی باو توان برد؟!. آیا چنین نوشتههایی از یک پزشک دانشمند ، گذشته از همه چیز ، «خیانت» بجهان دانش نیست؟!. در این زمینه است که ما دانشمندان جهان را بداوری میخوانیم. در این زمینه است که دوست میداریم هر دانشمندی ، چه از ایرانیان و چه از دیگران ، چون این سخنان ما را میخواند فهمیدهی خود را در دو زمینهی زیر بنویسد و بروزنامهای دهد و این کار را بپاس دانشها و آمیغها[=حقایق] کند :
1ـ آیا بافسانههایی که از درویشان نوشتهاند ، از سخنگویی با جانوران ، پیشگویی از آینده ، دُر و گوهر گردانیدن خاک و سنگ ، زنده گردانیدن مرده ، و مانند اینها ، باور توان داشت؟!. آیا از دیدهی دانشها چنان کارهایی را (آن هم با دست درویشان بیدانش) شدنی توان شناخت؟..
2ـ یک دکتر در پزشکی و استاد روانشناسی که چنان افسانههایی را براست میدارد و آنها را با دانشها سازش میدهد بچنان دکتری با چه دیدهای توان نگریست و چه نامی باو توان داد؟..
من پیامی نیز بخود دکتر میفرستم :
آقای دکتر غنی ما شما را بدخواه تودهی خود شناختهایم. ما براز کارهای شما و همدستانتان پی برده نیک دانستهایم که شما این کتابها را دربارهی حافظ و صوفیگری بخواهش دیگران و برای افزودن برواج صوفیگری و جبریگری و دیگر بدآموزیها که جز مایهی بدبختی توده نیست نوشتهاید. اینک دلیلهای ما :
باور نکردنیست که شما بدی صوفیگری و ناسازگاری آن را با زندگانی ندانید. باور نکردنیست که شما زیانهای بسیار شعرهای حافظ را (بویژه پس از آنکه ما بارها نوشتیم و پراکندیم) درنیابید. باور نکردنیست که شما بافسانههای صوفیان که «کرامات» نام گزاردهاند باور دارید. شما که مردی دانشمندید چه شده که در رشتهی دانشهای خود [1] نکوشید و با میرزا محمدخان قزوینی [2] ریش بریش داده بچاپ کتاب حافظ و مانند آن پردازید؟!.. چه شده که برای افسانههای خنک صوفیان «راه دانشی» سازید و از نیرنگ و فریبکاری نیز بازنایستید؟!. اینها دلیلهاییست که بدخواهی شما را با توده و کشور بیپرده میگرداند و جایی برای خوشگمانی بازنمیگزارد.
با این حال ما دوست میداریم شما از خود «دفاع» کنید. دوست میداریم بایرادهای ما پاسخ دهید.
[1] : ـ اشاره بدانش پزشکی است که دکتر غنی درسش را خوانده و به آن پیشه نیز پرداخته بود.
[2] : محمد قزوینی ، همکار و همدست پرفسور براون که در چاپ کتابهای «اوقاف گیب» او و شاگردش نیکلسون را یاور بود. به این رشته کوششهای خیانتکارانهی او در روزنامهی پرچم شمارهی 42 و نیز در کتاب «در پیرامون ادبیات» اشاره رفته است.
بخش دوازدهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی پنجم
🖌 احمد کسروی
تا اینجاست نوشتههای آقای دکتر (چنانکه نشانه گزارده شده برخی از داستانها آورده نشده). خواهشمندم خوانندگان آن را بار دیگر خوانند و نیک اندیشند. نیک اندیشند که آقای دکتر :
1) داستانهایی که صوفیان بنام «کرامات پیران خود» ، در کتابهاشان نوشتهاند براست میدارد ، و سخن گفتن با جانوران و آگاهی دادن از آینده و زر ساختن خاک و گوهر گردانیدن سنگ و زنده گردانیدن مرده و مانند اینها را «شدنی» میشمارد و میکوشد که آنها را با دانشها سازش دهد ، (تنها «آب شدن کسی را از شرم» «شدنی» ندانسته برکنار میگرداند) که این خود جای گفتگوست.
2) راه دانشی که آقای دکتر برای این کارها نشان میدهند «چیرگی روانی» یا بگفتهی خودش «قواعدیست که در معرفتالنفس و فن تحلیل و تجزیهی قوای روحی محرز و مقرر است». در حالی که در آن کارهایی که یکایک میشمارد و داستانهایی که راست دانسته یاد میکند (که ما هم آوردیم) ، آن عنوان «چیرگی روانی» هیچ نیست. کسی را در هوا معلق داشتن ، خری مرده را زنده گردانیدن ، کعبه به پیشواز کسی آمدن ، بار شتری بر هوا ایستادن و مانند اینها چه همستگی با چیرگی روانی (یا قواعد معرفتالنفس) دارد؟!.. این نیز جای گفتگوست. این خود نیرنگی از دکتر میباشد. این گندم نمودن و جو فروختن میباشد.
اکنون سخن ما بر سر آنست که آیا از دیدهی دانشها چنان کارهایی (کارهایی بیرون از آیین سپهر[=طبیعت]) شدنیست؟.. آیا یک دانشمند تواند براست بودن آن داستانها باور کند؟!. آیا دکتر غنی این نوشتهها را از روی باور نوشته؟!. آیا چنین گمانی باو توان برد؟!. آیا چنین نوشتههایی از یک پزشک دانشمند ، گذشته از همه چیز ، «خیانت» بجهان دانش نیست؟!. در این زمینه است که ما دانشمندان جهان را بداوری میخوانیم. در این زمینه است که دوست میداریم هر دانشمندی ، چه از ایرانیان و چه از دیگران ، چون این سخنان ما را میخواند فهمیدهی خود را در دو زمینهی زیر بنویسد و بروزنامهای دهد و این کار را بپاس دانشها و آمیغها[=حقایق] کند :
1ـ آیا بافسانههایی که از درویشان نوشتهاند ، از سخنگویی با جانوران ، پیشگویی از آینده ، دُر و گوهر گردانیدن خاک و سنگ ، زنده گردانیدن مرده ، و مانند اینها ، باور توان داشت؟!. آیا از دیدهی دانشها چنان کارهایی را (آن هم با دست درویشان بیدانش) شدنی توان شناخت؟..
2ـ یک دکتر در پزشکی و استاد روانشناسی که چنان افسانههایی را براست میدارد و آنها را با دانشها سازش میدهد بچنان دکتری با چه دیدهای توان نگریست و چه نامی باو توان داد؟..
من پیامی نیز بخود دکتر میفرستم :
آقای دکتر غنی ما شما را بدخواه تودهی خود شناختهایم. ما براز کارهای شما و همدستانتان پی برده نیک دانستهایم که شما این کتابها را دربارهی حافظ و صوفیگری بخواهش دیگران و برای افزودن برواج صوفیگری و جبریگری و دیگر بدآموزیها که جز مایهی بدبختی توده نیست نوشتهاید. اینک دلیلهای ما :
باور نکردنیست که شما بدی صوفیگری و ناسازگاری آن را با زندگانی ندانید. باور نکردنیست که شما زیانهای بسیار شعرهای حافظ را (بویژه پس از آنکه ما بارها نوشتیم و پراکندیم) درنیابید. باور نکردنیست که شما بافسانههای صوفیان که «کرامات» نام گزاردهاند باور دارید. شما که مردی دانشمندید چه شده که در رشتهی دانشهای خود [1] نکوشید و با میرزا محمدخان قزوینی [2] ریش بریش داده بچاپ کتاب حافظ و مانند آن پردازید؟!.. چه شده که برای افسانههای خنک صوفیان «راه دانشی» سازید و از نیرنگ و فریبکاری نیز بازنایستید؟!. اینها دلیلهاییست که بدخواهی شما را با توده و کشور بیپرده میگرداند و جایی برای خوشگمانی بازنمیگزارد.
با این حال ما دوست میداریم شما از خود «دفاع» کنید. دوست میداریم بایرادهای ما پاسخ دهید.
[1] : ـ اشاره بدانش پزشکی است که دکتر غنی درسش را خوانده و به آن پیشه نیز پرداخته بود.
[2] : محمد قزوینی ، همکار و همدست پرفسور براون که در چاپ کتابهای «اوقاف گیب» او و شاگردش نیکلسون را یاور بود. به این رشته کوششهای خیانتکارانهی او در روزنامهی پرچم شمارهی 42 و نیز در کتاب «در پیرامون ادبیات» اشاره رفته است.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش یکم
نتیجههای ناستودهی آلودگیها
در هشت سال پیش هنگامی كه ما بكار برخاستیم زمانِ بحرانِ این آلودگیها بود و آشفتگی اندیشهها از اندازه میگذشت و ما میدیدیم بیش از همه باید با اینها نبرد كنیم ، و در اینجا پیش از آنكه بتاریخچهی خود پردازیم میباید برای روشنی گفتههای خود اندكی از نتیجههای ناستودهی آن آلودگیها را بنویسیم.
چنانكه گفتیم سرچشمهی همهی كارهای آدمی اندیشههای اوست ، و این آشفتگی اندیشهها در ایرانیان روانها را ناتوان و خردها را سست و خویها را بسیار پست گردانیده و در همهی این زمینهها نتیجههای شوم خود را آشكار ساخته بود. لیكن چون اثر یكسره[=مستقیم] آنها ناتوانی روانها و سستی خردها و فهمها بود و ما نیز در گام نخست بیش از همه از اینرو زیان میدیدیم اینست در اینجا از این زمینه نگذشته و تنها مَثَلهایی از این باره میآورم ، و این برای آنست كه در آینده كسانی پی باین چیزها نخواهند برد و ما اگر ننویسیم بیست سال دیگر كسی بچنین چیزهایی گمان نخواهد برد.
ما چون بكار برخاستیم یكی از سختیهای ما كشاكشی بود كه در پیرامون خِرد گرفتار شدیم. ما كه بایستی خردها را تكان دهیم و آنها را نیرومند گردانیده پشتیبان خود سازیم ، ما كه در هر سخنی داوری خرد را پیش میكشیدیم با مردمی روبرو بودیم كه چه دیندار و چه بیدین ، چه كهنهخواه و چه تازهخواه همگی از خرد بیزار و گریزان میبودند و برفتار ما تلخترین ریشخند را مینمودند. زیرا آنكه دیندارانند باورشان این بود كه خردهاشان نارساست و آدمی نتواند بخِرد اعتماد نماید. بلكه باید همه چیز را از امامان و پیشوایان یاد گیرد. این باوریست كه همهی شیعیان میداشتند. از آنسوی چنانكه در جای دیگر گفتهایم(1) باطنیان و صوفیان و خراباتیان هر سه دسته با خرد دشمنی نمودهاند و گفتهها و نوشتههای آنها پر از نكوهش خرد میباشد و اینست بیزاری از خرد و خوار داشتن آن ، ریشه در اندیشهها و باورهای شرقیان دارد و میتوان گفت كه هر باسوادی شعرها و جملههای بسیار در نكوهش خرد و در بسته بودن راه راستیها و بیهوده بودن كوششها در این راه ازبر میخواند. اینان همگی بگفتههای ما ایراد گرفته و از ریشخند بازنمیایستادند.
مثلاً ما مینوشتیم : «دین باید خردپذیر باشد» دستهی بزرگی بگله و ایراد برخاسته میگفتند : «مگر ما میتوانیم با عقول ناقص خود حق را تشخیص دهیم؟ اگر اینطور است پس وجود انبیاء و ائمه برای چه بوده؟!.». كسانی ریشخند نموده میگفتند : «بیكبارگی دینی با عقل درست كن و اسمش را بگزار دین خرد». ما از حسین حلاج پسر منصور گفتگو كرده و تاریخچهی او را نوشته نكوهش میكردیم میدیدیم یكی از گرایندگان بصوفیگری نامه نوشته و دلسوزانه گله نموده : «چون حقیقتی معلوم نیست شما هم حسین منصور را ملامت نكنید».
از آنسوی فلسفهی مادیگری كه بدآموزیهای آن با تندی بسیاری در ایران رواج یافته بود آن نیز خرد را بمعنیای كه ما میگوییم و شناسندهی نیك و بدش میشماریم نمیپذیرفت و پیروان آن بدآموزیها نیز از راه دیگری بگفتهی ما ایراد میگرفتند و بارها میدیدیم كسانی میآمدند و مینشستند و بسخن پرداخته میگفتند : «بشر مگر قابل اصلاح است؟!. حق و باطل یعنی چه؟!. هر كس مطابق ساختمان دِماغی خود تصورات دیگری دارد. طرز تفكر هر كس جداست. شما میگویید عقل .. عقل شما آنطور قضاوت میكند و عقل من اینطور ...» اینها را كسانی میگفتند كه خود را از ردهی یكمِ دانشمندان میشماردند. اینان نه تنها خرد را انكار میكردند خودِ آدمی را نیكیپذیر نمیشناختند و چنانكه بارها گفتهایم این یكی از لغزشهای بزرگ فلسفهی مادی میباشد.
كسانی اگر میخواهند بدانند ما چه كشاكش در پیرامون خرد و معنی و داوری آن كردهایم و چه رنجها بردهایم گفتارهایی را كه در پنج سال گذشتهی پیمان در این باره نوشتهایم و آخرین آنها گفتاریست كه زیر عنوان «در پیرامون خرد» در شمارهی دهم سال پنجم چاپ شده بخوانند ، این گفتارها گذشته از گفتگوهاییست كه در نشستهای شبهای آدینه پیش میآمده.[2]
(1) : [کتاب] «راه رستگاری»
[2] : نویسنده سپس درین باره کتاب «در پیرامون خرد» را نوشته.
.
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش یکم
نتیجههای ناستودهی آلودگیها
در هشت سال پیش هنگامی كه ما بكار برخاستیم زمانِ بحرانِ این آلودگیها بود و آشفتگی اندیشهها از اندازه میگذشت و ما میدیدیم بیش از همه باید با اینها نبرد كنیم ، و در اینجا پیش از آنكه بتاریخچهی خود پردازیم میباید برای روشنی گفتههای خود اندكی از نتیجههای ناستودهی آن آلودگیها را بنویسیم.
چنانكه گفتیم سرچشمهی همهی كارهای آدمی اندیشههای اوست ، و این آشفتگی اندیشهها در ایرانیان روانها را ناتوان و خردها را سست و خویها را بسیار پست گردانیده و در همهی این زمینهها نتیجههای شوم خود را آشكار ساخته بود. لیكن چون اثر یكسره[=مستقیم] آنها ناتوانی روانها و سستی خردها و فهمها بود و ما نیز در گام نخست بیش از همه از اینرو زیان میدیدیم اینست در اینجا از این زمینه نگذشته و تنها مَثَلهایی از این باره میآورم ، و این برای آنست كه در آینده كسانی پی باین چیزها نخواهند برد و ما اگر ننویسیم بیست سال دیگر كسی بچنین چیزهایی گمان نخواهد برد.
ما چون بكار برخاستیم یكی از سختیهای ما كشاكشی بود كه در پیرامون خِرد گرفتار شدیم. ما كه بایستی خردها را تكان دهیم و آنها را نیرومند گردانیده پشتیبان خود سازیم ، ما كه در هر سخنی داوری خرد را پیش میكشیدیم با مردمی روبرو بودیم كه چه دیندار و چه بیدین ، چه كهنهخواه و چه تازهخواه همگی از خرد بیزار و گریزان میبودند و برفتار ما تلخترین ریشخند را مینمودند. زیرا آنكه دیندارانند باورشان این بود كه خردهاشان نارساست و آدمی نتواند بخِرد اعتماد نماید. بلكه باید همه چیز را از امامان و پیشوایان یاد گیرد. این باوریست كه همهی شیعیان میداشتند. از آنسوی چنانكه در جای دیگر گفتهایم(1) باطنیان و صوفیان و خراباتیان هر سه دسته با خرد دشمنی نمودهاند و گفتهها و نوشتههای آنها پر از نكوهش خرد میباشد و اینست بیزاری از خرد و خوار داشتن آن ، ریشه در اندیشهها و باورهای شرقیان دارد و میتوان گفت كه هر باسوادی شعرها و جملههای بسیار در نكوهش خرد و در بسته بودن راه راستیها و بیهوده بودن كوششها در این راه ازبر میخواند. اینان همگی بگفتههای ما ایراد گرفته و از ریشخند بازنمیایستادند.
مثلاً ما مینوشتیم : «دین باید خردپذیر باشد» دستهی بزرگی بگله و ایراد برخاسته میگفتند : «مگر ما میتوانیم با عقول ناقص خود حق را تشخیص دهیم؟ اگر اینطور است پس وجود انبیاء و ائمه برای چه بوده؟!.». كسانی ریشخند نموده میگفتند : «بیكبارگی دینی با عقل درست كن و اسمش را بگزار دین خرد». ما از حسین حلاج پسر منصور گفتگو كرده و تاریخچهی او را نوشته نكوهش میكردیم میدیدیم یكی از گرایندگان بصوفیگری نامه نوشته و دلسوزانه گله نموده : «چون حقیقتی معلوم نیست شما هم حسین منصور را ملامت نكنید».
از آنسوی فلسفهی مادیگری كه بدآموزیهای آن با تندی بسیاری در ایران رواج یافته بود آن نیز خرد را بمعنیای كه ما میگوییم و شناسندهی نیك و بدش میشماریم نمیپذیرفت و پیروان آن بدآموزیها نیز از راه دیگری بگفتهی ما ایراد میگرفتند و بارها میدیدیم كسانی میآمدند و مینشستند و بسخن پرداخته میگفتند : «بشر مگر قابل اصلاح است؟!. حق و باطل یعنی چه؟!. هر كس مطابق ساختمان دِماغی خود تصورات دیگری دارد. طرز تفكر هر كس جداست. شما میگویید عقل .. عقل شما آنطور قضاوت میكند و عقل من اینطور ...» اینها را كسانی میگفتند كه خود را از ردهی یكمِ دانشمندان میشماردند. اینان نه تنها خرد را انكار میكردند خودِ آدمی را نیكیپذیر نمیشناختند و چنانكه بارها گفتهایم این یكی از لغزشهای بزرگ فلسفهی مادی میباشد.
كسانی اگر میخواهند بدانند ما چه كشاكش در پیرامون خرد و معنی و داوری آن كردهایم و چه رنجها بردهایم گفتارهایی را كه در پنج سال گذشتهی پیمان در این باره نوشتهایم و آخرین آنها گفتاریست كه زیر عنوان «در پیرامون خرد» در شمارهی دهم سال پنجم چاپ شده بخوانند ، این گفتارها گذشته از گفتگوهاییست كه در نشستهای شبهای آدینه پیش میآمده.[2]
(1) : [کتاب] «راه رستگاری»
[2] : نویسنده سپس درین باره کتاب «در پیرامون خرد» را نوشته.
.
.
✴️ صوفیگری و عرفان
بخش سیزدهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی ششم
🖌 احمد کسروی
آقای دکتر آیا راستست که رابعه چون در راه خرش مرده بوده آن را زنده گردانیده؟.. آیا راستست که بایزید باری که بر اشتر مینهاد آن بار در هوا میایستاد و سنگینی بر شتر نمیانداخت؟.. آیا راستست که خانهی کعبه به پیشواز رابعه آمده بود؟. آیا راستست که ابراهیم چون سوزنش را که بدریا افتاده بود بازخواست هزار ماهی هر یکی سوزن زرینی در دهان از آب بیرون آمدند؟.. آیا چنین کارهایی توانستی بود؟.. آیا در روانشناسی (یا بگفتهی خودتان معرفةالنفس) «قواعدی» هست که کسانی را توانا باین کارهای بیرون از آیین سپهر (خارقالطبیعه) گرداند؟ اگر هست بازگویید و بما بفهمانید.
آقای دکتر من نمیخواهم گفتگو رویهی ریشخند و شوخی گیرد و این ناچاریست که میپرسم : شما که «چیرگی روانی» پیران صوفی را بر پیروان برخ ما کشیده و همان را راز «کرامتهای» آنان نشان دادهاید آیا در داستان خر زنده گردانیدن رابعه نیز ، آن بوده؟.. آیا رابعه خرش هم صوفی میبوده؟.. آیا پایگاه «فنای در مرشد» را یافته بوده؟.. من نمیدانم شما چه خواستهاید؟!. چرا بدانسان سر کلافه را گم کردهاید؟!.
شما یا یکباره بگویید پیران صوفی ، چنانکه دعوی خودشان هست بر جهان و سپهر چیره ، و به «برهم زدن نوامیس طبیعی» توانا میبودهاند ، و دیگر نامی از دانشها نبرده کاری با آنها ندارید و یا از مرز دانشها پا بیرون نگزارید و باین گزافههای بسیار پست رویهی دانش ندهید. بکشور و تودهی خود خیانت میکنید ، باری بجهان دانش خیانت نکنید. به هر حال ما از شما پاسخ میخواهیم.
ما از «کرامتهای» صوفیان در کتاب «صوفیگری» سخن رانده نشان دادهایم که چه از دیدهی تاریخ و چه از دیدهی دین ، همهی آنها دروغ و همهی آنها گزافههای بیشرمانهای بیش نیست ، نشان دادهایم که چون مغولان به ایران آمدند و آنهمه کشتار و تاراج در این کشور کردند که میباید گفت سختترین روز ایرانیان میبود ، صوفیان که در همهی شهرها میبودند و با فراوانی میان مردم میزیستند یکی نتوانست کمترین هنری از خود نماید و با این لافها که از چیرگی خود به سپهر میزنند بکوچکترین کاری نتوانستند برخاست. هر یکی از پیرانشان یا همچون ابوبکر رازی بیغیرتانه زنان و فرزندان را بدم شمشیر سپرده خود بگریختند و یا همچون شیخ عطار با پستی و خواری کشته شدند.
اینها را در آن کتاب نشان دادهایم و اینست دوباره بآنها نپرداخته در اینجا خواستیم از دیدهی دانش بآن داستانها نگریم. چون آقای دکتر غنی از آن راه پیش آمده ما نیز تنها از آن راه پیش آمدیم. پاسخی هم که میخواهیم از آن راه باید بود[bud].
از دکتر غنی میگذرم. وزارت فرهنگ که این کتاب را بچاپ رسانیده پاسخده[=مسئول] نوشتههای آنست. در این چند سال وزارت فرهنگ پیاپی کتابهای صوفیگری بچاپ رسانیده و میان مردم پراکنده. همهچیز بکنار ، همین داستان «کرامتهای» صوفیان چون بدانشها (و همچنان به دین) همبستگی میدارد ما ناچاریم آن را پی کنیم و با وزارت فرهنگ بگفتگو پردازیم :
اگر این راستست که پیران صوفی بآیین سپهر چیره درآمده کارهای بیرون از آیین (خارقالطبیعه) میکردهاند پس صوفیگری چیز بسیار ارجداریست و جایگاه آن والاتر از دانشهاست. پس چرا جهانیان از آن ناآگاه مانند؟. چرا در سراسر جهان بجای دانشگاهها خانقاههای صوفیگری برپا نگردد؟.
فسوسا دانشمندان پس از سیصد سال رنج و کوشش تازه بآن نتیجه رسیدهاند که مردهای را همان ساعت که مرده خون تازهای در تنش جا دهند و آن را بزندگی بازگردانند. این هم چیزیست که ما از دور میشنویم و هنوز روشن و بیگمان نگردیده. ولی صوفیان میتوانستهاند هر مردهای ـ چه کهن و چه تازه ـ تنها با یک خواستن بزندگی بازگردانند. میتوانستهاند کاری باین بزرگی را با آن آسانی بانجام رسانند. از چنین هنری چرا جهانیان ناآگاه مانند؟. چرا دانشمندان بسودجویی از آن نپردازند؟.. ما نمیدانیم وزارت فرهنگ ایران چرا سستی میکند؟.. چرا چنین راز ارجداری را بدانشمندان آگاهی نمیدهد؟.
ما بوزارت فرهنگ میگوییم : از دو حال بیرون نیست : یا آنچه دکتر غنی دربارهی صوفیگری و چیرگی آنان بسپهر و بهم زدن آیین آن نوشته راستست و یا همه دروغ میباشد. اگر راستست چرا همان زمینه را دنبال نمیکند و بسودجوییهایی از آن برای کشور و توده برنمیخیزد؟. چرا جهانیان را از آن آگاه نمیگرداند؟. اگر دروغست پس چرا کتاب او را بچاپ رسانیده؟. چرا او را بنوشتن چنان دروغهایی واداشته است؟. آیا این کار آن وزارت گذشته از همه چیز ، زبان ریشخند دانشمندان را باز نخواهد گردانید؟!. ما پافشاری نموده از وزارت فرهنگ نیز میخواهیم بما پاسخ دهد. ما میخواهیم بدانیم : آن وزارت فرهنگست یا وزارت نیرنگ؟
.
بخش سیزدهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی ششم
🖌 احمد کسروی
آقای دکتر آیا راستست که رابعه چون در راه خرش مرده بوده آن را زنده گردانیده؟.. آیا راستست که بایزید باری که بر اشتر مینهاد آن بار در هوا میایستاد و سنگینی بر شتر نمیانداخت؟.. آیا راستست که خانهی کعبه به پیشواز رابعه آمده بود؟. آیا راستست که ابراهیم چون سوزنش را که بدریا افتاده بود بازخواست هزار ماهی هر یکی سوزن زرینی در دهان از آب بیرون آمدند؟.. آیا چنین کارهایی توانستی بود؟.. آیا در روانشناسی (یا بگفتهی خودتان معرفةالنفس) «قواعدی» هست که کسانی را توانا باین کارهای بیرون از آیین سپهر (خارقالطبیعه) گرداند؟ اگر هست بازگویید و بما بفهمانید.
آقای دکتر من نمیخواهم گفتگو رویهی ریشخند و شوخی گیرد و این ناچاریست که میپرسم : شما که «چیرگی روانی» پیران صوفی را بر پیروان برخ ما کشیده و همان را راز «کرامتهای» آنان نشان دادهاید آیا در داستان خر زنده گردانیدن رابعه نیز ، آن بوده؟.. آیا رابعه خرش هم صوفی میبوده؟.. آیا پایگاه «فنای در مرشد» را یافته بوده؟.. من نمیدانم شما چه خواستهاید؟!. چرا بدانسان سر کلافه را گم کردهاید؟!.
شما یا یکباره بگویید پیران صوفی ، چنانکه دعوی خودشان هست بر جهان و سپهر چیره ، و به «برهم زدن نوامیس طبیعی» توانا میبودهاند ، و دیگر نامی از دانشها نبرده کاری با آنها ندارید و یا از مرز دانشها پا بیرون نگزارید و باین گزافههای بسیار پست رویهی دانش ندهید. بکشور و تودهی خود خیانت میکنید ، باری بجهان دانش خیانت نکنید. به هر حال ما از شما پاسخ میخواهیم.
ما از «کرامتهای» صوفیان در کتاب «صوفیگری» سخن رانده نشان دادهایم که چه از دیدهی تاریخ و چه از دیدهی دین ، همهی آنها دروغ و همهی آنها گزافههای بیشرمانهای بیش نیست ، نشان دادهایم که چون مغولان به ایران آمدند و آنهمه کشتار و تاراج در این کشور کردند که میباید گفت سختترین روز ایرانیان میبود ، صوفیان که در همهی شهرها میبودند و با فراوانی میان مردم میزیستند یکی نتوانست کمترین هنری از خود نماید و با این لافها که از چیرگی خود به سپهر میزنند بکوچکترین کاری نتوانستند برخاست. هر یکی از پیرانشان یا همچون ابوبکر رازی بیغیرتانه زنان و فرزندان را بدم شمشیر سپرده خود بگریختند و یا همچون شیخ عطار با پستی و خواری کشته شدند.
اینها را در آن کتاب نشان دادهایم و اینست دوباره بآنها نپرداخته در اینجا خواستیم از دیدهی دانش بآن داستانها نگریم. چون آقای دکتر غنی از آن راه پیش آمده ما نیز تنها از آن راه پیش آمدیم. پاسخی هم که میخواهیم از آن راه باید بود[bud].
از دکتر غنی میگذرم. وزارت فرهنگ که این کتاب را بچاپ رسانیده پاسخده[=مسئول] نوشتههای آنست. در این چند سال وزارت فرهنگ پیاپی کتابهای صوفیگری بچاپ رسانیده و میان مردم پراکنده. همهچیز بکنار ، همین داستان «کرامتهای» صوفیان چون بدانشها (و همچنان به دین) همبستگی میدارد ما ناچاریم آن را پی کنیم و با وزارت فرهنگ بگفتگو پردازیم :
اگر این راستست که پیران صوفی بآیین سپهر چیره درآمده کارهای بیرون از آیین (خارقالطبیعه) میکردهاند پس صوفیگری چیز بسیار ارجداریست و جایگاه آن والاتر از دانشهاست. پس چرا جهانیان از آن ناآگاه مانند؟. چرا در سراسر جهان بجای دانشگاهها خانقاههای صوفیگری برپا نگردد؟.
فسوسا دانشمندان پس از سیصد سال رنج و کوشش تازه بآن نتیجه رسیدهاند که مردهای را همان ساعت که مرده خون تازهای در تنش جا دهند و آن را بزندگی بازگردانند. این هم چیزیست که ما از دور میشنویم و هنوز روشن و بیگمان نگردیده. ولی صوفیان میتوانستهاند هر مردهای ـ چه کهن و چه تازه ـ تنها با یک خواستن بزندگی بازگردانند. میتوانستهاند کاری باین بزرگی را با آن آسانی بانجام رسانند. از چنین هنری چرا جهانیان ناآگاه مانند؟. چرا دانشمندان بسودجویی از آن نپردازند؟.. ما نمیدانیم وزارت فرهنگ ایران چرا سستی میکند؟.. چرا چنین راز ارجداری را بدانشمندان آگاهی نمیدهد؟.
ما بوزارت فرهنگ میگوییم : از دو حال بیرون نیست : یا آنچه دکتر غنی دربارهی صوفیگری و چیرگی آنان بسپهر و بهم زدن آیین آن نوشته راستست و یا همه دروغ میباشد. اگر راستست چرا همان زمینه را دنبال نمیکند و بسودجوییهایی از آن برای کشور و توده برنمیخیزد؟. چرا جهانیان را از آن آگاه نمیگرداند؟. اگر دروغست پس چرا کتاب او را بچاپ رسانیده؟. چرا او را بنوشتن چنان دروغهایی واداشته است؟. آیا این کار آن وزارت گذشته از همه چیز ، زبان ریشخند دانشمندان را باز نخواهد گردانید؟!. ما پافشاری نموده از وزارت فرهنگ نیز میخواهیم بما پاسخ دهد. ما میخواهیم بدانیم : آن وزارت فرهنگست یا وزارت نیرنگ؟
.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 14 از بخش یکم
سنگهای راه ما
چنانكه گفتهایم نخستین سنگ راه ما شور اروپاییگری بود و چون آن را از پیش برداشتیم اینك با این دشواریها روبرو شده و ناچار گردیده بودیم كه بكشاكش سختی پردازیم و در اینجا خواست ما تنها نشان دادن اندازهی ناتوانی روانها و درماندگی خردهاست.
دومین سختی ما این بود كه میدیدیم كه همهی آنان كه درس خواندهاند و روی گفتهها و نوشتههای ما پیش از همه با آنانست هر یكی از ایشان خود را از صف توده بیرون گرفته. یك دستهی بزرگی خود را چون پیشوا میشماردند از سخنان ما رنجیدگی مینمودند ، و دیگران هم خود را بیكبار كنار گرفته و گفتههای ما را تنها در توده میسنجیدند و عنوان اینكه اینها راستیهاییست كه چون گفته میشود بنام راستیپژوهی آن را بپذیرم و در راه پیشرفت آن بكوشم چیزی بود كه باندیشهی ایشان نمیرسید. مثلاً كسانی میآمدند و چنین میگفتند : «این مطالب صحیح است ولی جامعه قابل نیست» یا میگفتند : «این مردم اصلاح شدنی نیست» یا میگفتند : «این مطالب زود بود حالا مردم مستعد نیستند». یا میگفتند : «آقا بیهوده زحمت میكشید. زور لازم است تا این مردم آدم شوند».
ناآگاهی از خود
این ناآگاهی از خود از شگفتترین بیماریهاست ، و ما گمان نمیكنیم در یك تودهی دیگری چنین بیماریای پیدا شود و تا باین اندازه كه ما در ایرانیان میدیدیم برسد. شما چون به نشستی میرفتید و بگفتگوها گوش میدادید میدیدید سخن همه از اینگونه است : «محیط فاسد است» و «جامعه خرابست» و «باید ملت را تربیت كرد». این بیماری تا باندازهای بود كه زمانی كه ما بگفتگو از دین پرداختیم و گفتارهایی نوشتیم كسانی نزد ما آمده و نشسته و چنین میگفتند : «راست مینویسید مردم باید دین داشته باشند ...» این را كسانی میگفتند كه خودشان بیدین بوده و همچنین بیدین میماندند و هرگز خود را بیاد نمیآوردند ، و ما چون بزبان آمده میگفتیم : «چرا از خودتان سخن نمیگویید؟!.» یكه میخوردند كه تو گویی یك سخن شگفتی میشنیدند.
جوانان كه در دبستانها [1] درس میخواندند از اندیشهی هیچ یكی نمیگذشت كه خودش نیك شود و چیزهایی برای خود یاد بگیرد. همه از گام نخست خود را فراموش كرده و توده را بچشم گرفته و بآرزوی آنكه از دبستان بیرون آیند و «جامعه» را «تربیت» كنند روز میشمردند و هرچه یاد میگرفتند نه برای خودشان بلكه برای یاد دادن بمردم میبود. هنگامی كه ما از شعر نكوهش مینوشتیم جوانانی نزد من میآمدند و همیشه گفتگوشان از نیكی یا بدی توده و از پیشوایی خودشان بود. مثلاً دربارهی شعرهای زمان مغول كه ما مینكوهیدیم میگفتند : «ما در تعلیم و تربیت باینها احتیاج داریم و میتوانیم گلچین كنیم». دربارهی رُمان میگفتند : «یكی از وسایل تهذیب اخلاق مردم رمانست». من یك بار ندیدم گفتگو از خودشان كنند و یا دربند آن باشند كه راستیهایی هست و باید ما یاد گیریم و پیروی نماییم. یك مرد كلاهبرداری در بازار تهران كه در انجمنی دشمنی با پیمان مینموده از جمله چنین میگفته : «پیمان از شعر بدگویی میكند. من اگر بخواهم یكی را اصلاح كنم باید سه تا شعر برایش بخوانم ...» مرد كلاهبردار نادان مردم را اصلاح میكند آن هم با سه تا شعر.
این بیماری كه سراپا زیان بود یك نتیجهی بسیار زشت آن این شده بود كه هر یكی از اینان خود را پیشوا و راهنما شمرده اندرزسرایی میكرد و در این كار غلط و بیهوده نیز پاكدل نبوده و بهوسبازی و سودجویی خود راه میداد. باین معنی كه جز بچیزهایی كه با هوسهای كودكانهی خود سازش داشت و یا مایهی خودنمایی توانستی بود و یا پول از آن توانستی درآورد ـ از رمانبافی و شعرسرایی و گفتارنویسی و بمنبر رفتن و حوزههای هفتگی برای عامیان درست كردن ـ برنمیخاست ، و با این حال دربند جداسری نیز میبود. باین معنی كه هر یكی از ایشان میخواست اندیشههایی بنام خود دارد و سخنانی بنام خود سراید (اگرچه از راه دزدی از دیگران بدست آید) ، و این را ننگ خود میشمرد كه بسخنی كه دیگری گفته گردن گزارد.
ببینید چند بیماری بهم آمیخته! ببینید از خرد تا چه اندازه بدورند! تودهای با این نادانیها و بیراهیها بكجا توانستی رسید و در اینجهان پرآشوب بكجا توانستی راه برد؟!. ناآگاهی از خود ، و هوسبازی در كار توده ، و خودنمایی ، و جداسری ، هر یكی درخورِ آنست كه ما بیست یا سی صفحه را با گفتگو از زیانهای آن پر كنیم. اینها بتنهایی یك توده را از پا اندازد. چه رسد بآنكه همگی در یكجا گرد آید و بهم آمیزد. 👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 14 از بخش یکم
سنگهای راه ما
چنانكه گفتهایم نخستین سنگ راه ما شور اروپاییگری بود و چون آن را از پیش برداشتیم اینك با این دشواریها روبرو شده و ناچار گردیده بودیم كه بكشاكش سختی پردازیم و در اینجا خواست ما تنها نشان دادن اندازهی ناتوانی روانها و درماندگی خردهاست.
دومین سختی ما این بود كه میدیدیم كه همهی آنان كه درس خواندهاند و روی گفتهها و نوشتههای ما پیش از همه با آنانست هر یكی از ایشان خود را از صف توده بیرون گرفته. یك دستهی بزرگی خود را چون پیشوا میشماردند از سخنان ما رنجیدگی مینمودند ، و دیگران هم خود را بیكبار كنار گرفته و گفتههای ما را تنها در توده میسنجیدند و عنوان اینكه اینها راستیهاییست كه چون گفته میشود بنام راستیپژوهی آن را بپذیرم و در راه پیشرفت آن بكوشم چیزی بود كه باندیشهی ایشان نمیرسید. مثلاً كسانی میآمدند و چنین میگفتند : «این مطالب صحیح است ولی جامعه قابل نیست» یا میگفتند : «این مردم اصلاح شدنی نیست» یا میگفتند : «این مطالب زود بود حالا مردم مستعد نیستند». یا میگفتند : «آقا بیهوده زحمت میكشید. زور لازم است تا این مردم آدم شوند».
ناآگاهی از خود
این ناآگاهی از خود از شگفتترین بیماریهاست ، و ما گمان نمیكنیم در یك تودهی دیگری چنین بیماریای پیدا شود و تا باین اندازه كه ما در ایرانیان میدیدیم برسد. شما چون به نشستی میرفتید و بگفتگوها گوش میدادید میدیدید سخن همه از اینگونه است : «محیط فاسد است» و «جامعه خرابست» و «باید ملت را تربیت كرد». این بیماری تا باندازهای بود كه زمانی كه ما بگفتگو از دین پرداختیم و گفتارهایی نوشتیم كسانی نزد ما آمده و نشسته و چنین میگفتند : «راست مینویسید مردم باید دین داشته باشند ...» این را كسانی میگفتند كه خودشان بیدین بوده و همچنین بیدین میماندند و هرگز خود را بیاد نمیآوردند ، و ما چون بزبان آمده میگفتیم : «چرا از خودتان سخن نمیگویید؟!.» یكه میخوردند كه تو گویی یك سخن شگفتی میشنیدند.
جوانان كه در دبستانها [1] درس میخواندند از اندیشهی هیچ یكی نمیگذشت كه خودش نیك شود و چیزهایی برای خود یاد بگیرد. همه از گام نخست خود را فراموش كرده و توده را بچشم گرفته و بآرزوی آنكه از دبستان بیرون آیند و «جامعه» را «تربیت» كنند روز میشمردند و هرچه یاد میگرفتند نه برای خودشان بلكه برای یاد دادن بمردم میبود. هنگامی كه ما از شعر نكوهش مینوشتیم جوانانی نزد من میآمدند و همیشه گفتگوشان از نیكی یا بدی توده و از پیشوایی خودشان بود. مثلاً دربارهی شعرهای زمان مغول كه ما مینكوهیدیم میگفتند : «ما در تعلیم و تربیت باینها احتیاج داریم و میتوانیم گلچین كنیم». دربارهی رُمان میگفتند : «یكی از وسایل تهذیب اخلاق مردم رمانست». من یك بار ندیدم گفتگو از خودشان كنند و یا دربند آن باشند كه راستیهایی هست و باید ما یاد گیریم و پیروی نماییم. یك مرد كلاهبرداری در بازار تهران كه در انجمنی دشمنی با پیمان مینموده از جمله چنین میگفته : «پیمان از شعر بدگویی میكند. من اگر بخواهم یكی را اصلاح كنم باید سه تا شعر برایش بخوانم ...» مرد كلاهبردار نادان مردم را اصلاح میكند آن هم با سه تا شعر.
این بیماری كه سراپا زیان بود یك نتیجهی بسیار زشت آن این شده بود كه هر یكی از اینان خود را پیشوا و راهنما شمرده اندرزسرایی میكرد و در این كار غلط و بیهوده نیز پاكدل نبوده و بهوسبازی و سودجویی خود راه میداد. باین معنی كه جز بچیزهایی كه با هوسهای كودكانهی خود سازش داشت و یا مایهی خودنمایی توانستی بود و یا پول از آن توانستی درآورد ـ از رمانبافی و شعرسرایی و گفتارنویسی و بمنبر رفتن و حوزههای هفتگی برای عامیان درست كردن ـ برنمیخاست ، و با این حال دربند جداسری نیز میبود. باین معنی كه هر یكی از ایشان میخواست اندیشههایی بنام خود دارد و سخنانی بنام خود سراید (اگرچه از راه دزدی از دیگران بدست آید) ، و این را ننگ خود میشمرد كه بسخنی كه دیگری گفته گردن گزارد.
ببینید چند بیماری بهم آمیخته! ببینید از خرد تا چه اندازه بدورند! تودهای با این نادانیها و بیراهیها بكجا توانستی رسید و در اینجهان پرآشوب بكجا توانستی راه برد؟!. ناآگاهی از خود ، و هوسبازی در كار توده ، و خودنمایی ، و جداسری ، هر یكی درخورِ آنست كه ما بیست یا سی صفحه را با گفتگو از زیانهای آن پر كنیم. اینها بتنهایی یك توده را از پا اندازد. چه رسد بآنكه همگی در یكجا گرد آید و بهم آمیزد. 👇
آنروزها كه ما پیمان را تازه آغاز كردیم هر گفتاری كه مینوشتیم و بیرون میآمد بارها میدیدیم یكی آمده چنین میگوید : «آن مقاله را خواندم خوب نوشتهاید. من هم یكی خواهم نوشت» ، یا میدیدیم گفتاری نوشته و آورده و زمانی كه میگفتیم : «هر كاری برای یك نتیجه باید بود. از این گفتار شما چه نتیجه بدست آید؟!. نوشتن را ما نوشتیم و كنون باید دست بهم داده و درپی نتیجه باشیم و شما نیز در این باره بما كمك كنید» سخن باین سادگی و استواری را پذیرفتن نمیتوانستند و رنجیدگی میكردند و گاهی بیشرمی كرده و چنین میگفتند : «شما هر كارتان غیر از كار دیگران است» یا میگفتند : «من قریحهی نویسندگی دارم این هم موضوعیست پیدا شده باید قلمفرسایی كنم». باز زیان اینان كمتر بود این جداسری كه میگوییم یك بیماری بسیار پلیدی است و از نتیجههای زشت آنست كه در این چند سال ما هرچه مینویسیم بیشتر مردم آن را براست میدارند و میپذیرند ولی چون با جداسری خو گرفتهاند این نمیتوانند كه بهمراهی برخیزند و بما یاری كنند و چنین كاری را كه اگر كنند نشان پاكی سرشت ایشان باشد كمی خود میشمارند و در اینجاست كه باید بگوییم ، همچون كودكان معنی درست زندگانی و راه پیشرفت آن را نمیشناسند و از آیین زیست تودهای ناآگاهند.
[1] : نویسنده دبستان را همسنگ «مدرسه» بكار برده. این نكته در آغازِ بخش دوم نیز دیده میشود.
[1] : نویسنده دبستان را همسنگ «مدرسه» بكار برده. این نكته در آغازِ بخش دوم نیز دیده میشود.
✴️ صوفیگری و عرفان
بخش چهاردهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی هفتم
🖌 احمد کسروی
ما از وزارت فرهنگ چیزهای بسیار توانستیمی پرسید. این وزارت همانست که برای دانشکدهها لابراتوار و دیگر افزارها نمیخرد و پیاپی پولها میریزد و کتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند آن را بچاپ میرساند. همانست که چند بیمارستانی که بدستش سپارده شده بودجهی آنها را نمیرساند و بیماران بینوا را که پناه بسایهی دولت آوردهاند بیدارو و خوراک میگزارد و پولها بنام «حقالتألیف» باین بدخواه و آن بدخواه میپردازد. همانست که اگر کتابهای سودمندی برای خریدن و یا چاپ کردن پیشنهاد شود ، نبودن بودجه را بهانه خواهد آورد. ولی برای چاپ کتابهای سراپا زیان هر ساله پولها بیرون میریزد. از این زمینهها پرسش یا ایراد بسیار میداریم. ولی از همهی آنها چشم پوشیده در اینجا تنها به یک پرسش دانشی برخاستهایم و پاسخ را نیز در همان زمینه میبیوسیم.[1]
کسانی که در ایران برواج صوفیگری میافزایند بهانهای هم ساختهاند. بهانهای که سراپا فریب ولی گیراست. میگویند : «این مادّیگری که اروپا را فراگرفته چارهی آن جز با رواج صوفیگری نخواهد بود». صوفیگری را در ایران رواج میدهند که چارهی مادّیگری اروپا باشد.
فروغی که سردستهی این بدخواهان و فریبکاران ، او میبود روزی در زمان نخستوزیریش از نوشتههای من دربارهی شاعران و صوفیان گله میکرد و همان جملهها را بزبان میآورد.
پاسخ دادم که سخن بسیار پرتیست. زیرا مگر اروپاییان صوفی خواهند شد؟!. آیا چنین امیدی بآنان توان بست؟!. آنگاه مادّیگری را با صوفیگری چاره کردن آیا مانندهی آن نیست که کسی که از افزونی خون بیمار یا دیوانه گردیده شما چندان خون ازو بگیرید که بیکباره ناتوان گردد و افتد و برنخیزد؟!. یا مانندهی آن نیست که کسی که میخواهد از آنسوی بام فروافتد شما دستش را گرفته باینسو آورید و بگویید از اینسو فروافت.
گفتم : اگر مادّیگری برای جهان گرفتاریست صوفیگری گرفتاری دیگری خواهد بود. امروز در نتیجهی مادّیگری مردم بیاندازه میکوشند و آزمندان پولها میاندوزند ، و فردا که بگمان شما صوفی خواهند شد همه بیکار و بیدرد زیسته از کوشش خواهند گریخت و جهان ویران خواهد ماند.
این نتیجهی صوفیگری و مانندهای اوست که ایرانیان سرزمینی را که میدارند و دستکم باید خوراک و پوشاک و نوشاک سیصدملیون را بدهد روزی بیستملیون را نمیتواند داد و چنین سرزمینی در بیشتر سالها کمیابیست. اگر اروپاییان صوفی شوند اروپا نیز چنین خواهد بود.
اینها را که گفتم با آنکه پاسخی نتوانست هیچی درو نهَنایید[=اثر نکرد] و این دلیل دیگر میباشد که کارهای او و همدستانش از راه بدخواهیست ، نه از روی نافهمی.
روزی دیگری چنین میگفت : «شما به تصوف توهین میکنید. ولی متفکرین بر این عقیدهاند که چارهی مادّیگری اگر باشد و نباشد با تصوف خواهد بود». گفتم : این سخن شما بیاد من میاندازد آن را که لعلی شاعر شعرهایی از روی شوخی در زمینهی پزشکی سروده و برای بسیاری از بیماریها و دردها ، درمانها و چارهها یاد داده. از جمله دربارهی کژدمگزیدگی چنین میگوید :
خواهی ار دفع سم عقرب را بشنو این نسخهی مجرب را
پنج مثقال مرگ موش بنوش تا بحدی ترا کند بیهوش
که رود سم عقرب از یادت برساند ترا باجدادت
چون یک مرد کودن میبود به همان پاسخ شوخیآمیز بس کردم. دوباره میگویم : اینها همه از روی فریبکاریست. نه چارهی درد اروپا با صوفیگری تواند بود و نه صوفیگری در اروپا پیش تواند رفت. پس از همهی اینها ما در ایران ، باید بیش از همه در اندیشهی دردهای خود باشیم و بچارهی آنها کوشیم. اگر چارهی مادیگری اروپا صوفیگریست باشد ، آیا چاره این درماندگی و بیچارگی شرقیان چیست؟.. ما باید پیش از همه و بیش از همه در این باره بکوشیم.
جای هیچ گفتگو نیست که مایهی بدبختی ایرانیان همان بدآموزیهای صوفیان و خراباتیان و مانندهای آنهاست. در ایران کوششها باید در راه برانداختن اینها باشد. وزارت فرهنگ ، اگر برای ویرانی این کشور نبودی بایستی بوارونهی آنچه امروز میکند نبرد با صوفیگری و خراباتیگری و مانند آنها را بزرگترین بایای خود شمارد. بایستی بجای کتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند اینها کتابهایی در بازنمودن زیانهای آنها بچاپ رساند و بمیان مردم پراکند.
کوتاهسخن آنکه در ایران چنین سیاست بدخواهانهای هست و یک رشتهی بزرگ آن هواداری از گمراهیهای کهن و کوشش بآلوده گردانیدن مغزهای جوانان میباشد ، و یکی از زهرآلودترین گمراهیها که بدخواهان برواج آن میکوشند صوفیگریست که وزارت فرهنگ آن را براه دیگری انداخته و از چند راه برواج آن پرداخته.
[1] : بیوسیدن (biusidan) = منتظر بودن
بخش چهاردهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی هفتم
🖌 احمد کسروی
ما از وزارت فرهنگ چیزهای بسیار توانستیمی پرسید. این وزارت همانست که برای دانشکدهها لابراتوار و دیگر افزارها نمیخرد و پیاپی پولها میریزد و کتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند آن را بچاپ میرساند. همانست که چند بیمارستانی که بدستش سپارده شده بودجهی آنها را نمیرساند و بیماران بینوا را که پناه بسایهی دولت آوردهاند بیدارو و خوراک میگزارد و پولها بنام «حقالتألیف» باین بدخواه و آن بدخواه میپردازد. همانست که اگر کتابهای سودمندی برای خریدن و یا چاپ کردن پیشنهاد شود ، نبودن بودجه را بهانه خواهد آورد. ولی برای چاپ کتابهای سراپا زیان هر ساله پولها بیرون میریزد. از این زمینهها پرسش یا ایراد بسیار میداریم. ولی از همهی آنها چشم پوشیده در اینجا تنها به یک پرسش دانشی برخاستهایم و پاسخ را نیز در همان زمینه میبیوسیم.[1]
کسانی که در ایران برواج صوفیگری میافزایند بهانهای هم ساختهاند. بهانهای که سراپا فریب ولی گیراست. میگویند : «این مادّیگری که اروپا را فراگرفته چارهی آن جز با رواج صوفیگری نخواهد بود». صوفیگری را در ایران رواج میدهند که چارهی مادّیگری اروپا باشد.
فروغی که سردستهی این بدخواهان و فریبکاران ، او میبود روزی در زمان نخستوزیریش از نوشتههای من دربارهی شاعران و صوفیان گله میکرد و همان جملهها را بزبان میآورد.
پاسخ دادم که سخن بسیار پرتیست. زیرا مگر اروپاییان صوفی خواهند شد؟!. آیا چنین امیدی بآنان توان بست؟!. آنگاه مادّیگری را با صوفیگری چاره کردن آیا مانندهی آن نیست که کسی که از افزونی خون بیمار یا دیوانه گردیده شما چندان خون ازو بگیرید که بیکباره ناتوان گردد و افتد و برنخیزد؟!. یا مانندهی آن نیست که کسی که میخواهد از آنسوی بام فروافتد شما دستش را گرفته باینسو آورید و بگویید از اینسو فروافت.
گفتم : اگر مادّیگری برای جهان گرفتاریست صوفیگری گرفتاری دیگری خواهد بود. امروز در نتیجهی مادّیگری مردم بیاندازه میکوشند و آزمندان پولها میاندوزند ، و فردا که بگمان شما صوفی خواهند شد همه بیکار و بیدرد زیسته از کوشش خواهند گریخت و جهان ویران خواهد ماند.
این نتیجهی صوفیگری و مانندهای اوست که ایرانیان سرزمینی را که میدارند و دستکم باید خوراک و پوشاک و نوشاک سیصدملیون را بدهد روزی بیستملیون را نمیتواند داد و چنین سرزمینی در بیشتر سالها کمیابیست. اگر اروپاییان صوفی شوند اروپا نیز چنین خواهد بود.
اینها را که گفتم با آنکه پاسخی نتوانست هیچی درو نهَنایید[=اثر نکرد] و این دلیل دیگر میباشد که کارهای او و همدستانش از راه بدخواهیست ، نه از روی نافهمی.
روزی دیگری چنین میگفت : «شما به تصوف توهین میکنید. ولی متفکرین بر این عقیدهاند که چارهی مادّیگری اگر باشد و نباشد با تصوف خواهد بود». گفتم : این سخن شما بیاد من میاندازد آن را که لعلی شاعر شعرهایی از روی شوخی در زمینهی پزشکی سروده و برای بسیاری از بیماریها و دردها ، درمانها و چارهها یاد داده. از جمله دربارهی کژدمگزیدگی چنین میگوید :
خواهی ار دفع سم عقرب را بشنو این نسخهی مجرب را
پنج مثقال مرگ موش بنوش تا بحدی ترا کند بیهوش
که رود سم عقرب از یادت برساند ترا باجدادت
چون یک مرد کودن میبود به همان پاسخ شوخیآمیز بس کردم. دوباره میگویم : اینها همه از روی فریبکاریست. نه چارهی درد اروپا با صوفیگری تواند بود و نه صوفیگری در اروپا پیش تواند رفت. پس از همهی اینها ما در ایران ، باید بیش از همه در اندیشهی دردهای خود باشیم و بچارهی آنها کوشیم. اگر چارهی مادیگری اروپا صوفیگریست باشد ، آیا چاره این درماندگی و بیچارگی شرقیان چیست؟.. ما باید پیش از همه و بیش از همه در این باره بکوشیم.
جای هیچ گفتگو نیست که مایهی بدبختی ایرانیان همان بدآموزیهای صوفیان و خراباتیان و مانندهای آنهاست. در ایران کوششها باید در راه برانداختن اینها باشد. وزارت فرهنگ ، اگر برای ویرانی این کشور نبودی بایستی بوارونهی آنچه امروز میکند نبرد با صوفیگری و خراباتیگری و مانند آنها را بزرگترین بایای خود شمارد. بایستی بجای کتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند اینها کتابهایی در بازنمودن زیانهای آنها بچاپ رساند و بمیان مردم پراکند.
کوتاهسخن آنکه در ایران چنین سیاست بدخواهانهای هست و یک رشتهی بزرگ آن هواداری از گمراهیهای کهن و کوشش بآلوده گردانیدن مغزهای جوانان میباشد ، و یکی از زهرآلودترین گمراهیها که بدخواهان برواج آن میکوشند صوفیگریست که وزارت فرهنگ آن را براه دیگری انداخته و از چند راه برواج آن پرداخته.
[1] : بیوسیدن (biusidan) = منتظر بودن