✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 4 از بخش دوم
🔸 بهانهها و پاسخهای هواداران ادبیّات
تکهی (1)
با کسانی که از آشنایان گفتگو میکردیم و انگیزهی این شور را میپرسیدیم بیش از این پاسخ نمیشنیدیم : «ادبیات روح مملکت است و هر ملتی باید بحفظ ادبیات خود بکوشد ...» همین جملههای تاریک و بیمغزی بود که سرچشمهی آن شور و هیاهو شمرده میشد ، و چون گامی فراتر گزارده میپرسیدیم : «ادبیات چیست؟!. سود اینها چه میباشد؟!..» در اینجا بود که درمیماندند ، در اینجا بود که ما بار دیگر با یک آزمایش تلخی روبرو میشدیم. آزمایشِ چه؟!. آزمایش اینکه در بسیاری از مردم نیروی «فهم» بیکاره گردیده و یک چیزی را که میشنوند نمیتوانند فهمید و بمعنای درست آن نرسیده و بیک معنای تاریکی در دل خود بس میکنند. با این آزمایش نخست دربارهی «تمدن» دچار آمده بودیم و اینک دوباره با آن روبرو میشدیم. اینان یک نام ادبیات شنیده و در دل گرفته ولی یک معنای روشنی از آن نفهمیده بودند و اینست چون میپرسیدیم : «ادبیات چیست؟!.» نخست آزردگی نموده میگفتند : «مگر باید ادبیات را هم معنی نمود؟!» میگفتیم : «چرا نباید معنی نمود؟!. بگویید ببینیم چه معنایی از آن میخواهید ، و چه چیزهاست که از ادبیات میشمارید؟!.. این شعرها که ما میبینیم چیز ارجداری نیست و سودی از آنها جز زیان چشم نتوان داشت. پس بگویید چگونه بآنها نام ادبیات میدهید و بدینسان بشور و سرگرمی برخاستهاید؟!..» میدیدیم که از پاسخ درمیمانند و میدانستیم که معنای درستی برای ادبیات نفهمیدهاند و این پرسش که ما میکنیم هیچگاه باندیشهی ایشان نرسیده.
این درماندگیشان بسیار بکار ما میخورد. یک دسته مردانِ سخننافهمی که ما چون میگفتیم : «هر کار برای نتیجه باید بود. این غزلهای بیهوده که میسرایید و بچاپ میرسانید چه نتیجه از آن میخواهید؟!.. این چه معنی دارد که یک مردی با دلِ سرد و آسوده و با پنجاه و شصت سال زندگانی بدروغ خود را بعاشقی زند و از سوزش دل و بیداری شب و اشک دیده که همه دروغ است بنالد؟!.. اگر کسی بیمار نباشد و بخیره[=بیجهت] فریاد زند : «وای کمرم! از درد سر مردم!» بچنین کسی با چه دیده نگرید و جز «دیوانه» چه نام دیگری باو دهید؟!. آیا عاشق نبودن و بخیره از درد عشق ناله کردن و هر چند روز یک غزل بیرون دادن جز بیهودهگویی چه نام دیگری دارد؟!..» در پاسخ میگفتند : «آ.. آقا ! شما چه میفرمایید؟!. غزل یک بابی از شعر و ادبیات است و همهی شعرا غزل سرودهاند». در برابر چنان پرسش بچنین پاسخ بیمغزی بس میکردند. ما از خرد و زندگانی سخن میراندیم و اینان تنها یک نام «ادبیات» پیش میآوردند ، و اینبود ناگزیر میشدیم معنی ادبیات را بپرسیم تا درمانند و اندکی بخود آیند.
در این هشت سال که ما میکوشیم و هر زمان با یک نادانی دیگری در نبردیم هیچ چیزی باندازهی آن شور و هیاهو مرا نیازرده. شعر اگرهم نیک و بیزیانش را بگیریم یکی از هزار کارهای زندگانی نیست. ما اگر در زندگی هزار نیاز میداریم یکی از آنها شعر نمیباشد و شاعری خود هنر بزرگی شمرده نمیشود. با اینحال ، تا چه اندازه دلآزار بود که میدیدیم یک دستهی بزرگی از ایرانیان همه کار را کنار نهاده و تنها بآن پرداختهاند. میدیدیم آنان را باین راه شرقشناسان انداختهاند و بیچارگان نافهمیده فریب آنان را خوردهاند. میدیدیم بروی چنان گمراهی و فریبخوارگی ایستادگی مینمایند و مردان چهلساله و پنجاهساله بر سر یکمشت سخن با ما از در دشمنی میآیند و بسیاری از آنان پستی و بیفرهنگی نیز دریغ نمیگویند. در زمانی که زندگانی بسختترین کوششها نیاز پیدا کرده اینان سخنان پوچی را سرمایهای برای خود میشماردند. داد از این نادانی! داد از این بیچارگی.
جا داشت از این توده نومید شویم. جا داشت خود را کنار کشیده و آنان را بگمراهی و نادانیشان بسپاریم ؛ اگر نبودی امیدی که به پشتیبانی خدا میداشتیم.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 4 از بخش دوم
🔸 بهانهها و پاسخهای هواداران ادبیّات
تکهی (1)
با کسانی که از آشنایان گفتگو میکردیم و انگیزهی این شور را میپرسیدیم بیش از این پاسخ نمیشنیدیم : «ادبیات روح مملکت است و هر ملتی باید بحفظ ادبیات خود بکوشد ...» همین جملههای تاریک و بیمغزی بود که سرچشمهی آن شور و هیاهو شمرده میشد ، و چون گامی فراتر گزارده میپرسیدیم : «ادبیات چیست؟!. سود اینها چه میباشد؟!..» در اینجا بود که درمیماندند ، در اینجا بود که ما بار دیگر با یک آزمایش تلخی روبرو میشدیم. آزمایشِ چه؟!. آزمایش اینکه در بسیاری از مردم نیروی «فهم» بیکاره گردیده و یک چیزی را که میشنوند نمیتوانند فهمید و بمعنای درست آن نرسیده و بیک معنای تاریکی در دل خود بس میکنند. با این آزمایش نخست دربارهی «تمدن» دچار آمده بودیم و اینک دوباره با آن روبرو میشدیم. اینان یک نام ادبیات شنیده و در دل گرفته ولی یک معنای روشنی از آن نفهمیده بودند و اینست چون میپرسیدیم : «ادبیات چیست؟!.» نخست آزردگی نموده میگفتند : «مگر باید ادبیات را هم معنی نمود؟!» میگفتیم : «چرا نباید معنی نمود؟!. بگویید ببینیم چه معنایی از آن میخواهید ، و چه چیزهاست که از ادبیات میشمارید؟!.. این شعرها که ما میبینیم چیز ارجداری نیست و سودی از آنها جز زیان چشم نتوان داشت. پس بگویید چگونه بآنها نام ادبیات میدهید و بدینسان بشور و سرگرمی برخاستهاید؟!..» میدیدیم که از پاسخ درمیمانند و میدانستیم که معنای درستی برای ادبیات نفهمیدهاند و این پرسش که ما میکنیم هیچگاه باندیشهی ایشان نرسیده.
این درماندگیشان بسیار بکار ما میخورد. یک دسته مردانِ سخننافهمی که ما چون میگفتیم : «هر کار برای نتیجه باید بود. این غزلهای بیهوده که میسرایید و بچاپ میرسانید چه نتیجه از آن میخواهید؟!.. این چه معنی دارد که یک مردی با دلِ سرد و آسوده و با پنجاه و شصت سال زندگانی بدروغ خود را بعاشقی زند و از سوزش دل و بیداری شب و اشک دیده که همه دروغ است بنالد؟!.. اگر کسی بیمار نباشد و بخیره[=بیجهت] فریاد زند : «وای کمرم! از درد سر مردم!» بچنین کسی با چه دیده نگرید و جز «دیوانه» چه نام دیگری باو دهید؟!. آیا عاشق نبودن و بخیره از درد عشق ناله کردن و هر چند روز یک غزل بیرون دادن جز بیهودهگویی چه نام دیگری دارد؟!..» در پاسخ میگفتند : «آ.. آقا ! شما چه میفرمایید؟!. غزل یک بابی از شعر و ادبیات است و همهی شعرا غزل سرودهاند». در برابر چنان پرسش بچنین پاسخ بیمغزی بس میکردند. ما از خرد و زندگانی سخن میراندیم و اینان تنها یک نام «ادبیات» پیش میآوردند ، و اینبود ناگزیر میشدیم معنی ادبیات را بپرسیم تا درمانند و اندکی بخود آیند.
در این هشت سال که ما میکوشیم و هر زمان با یک نادانی دیگری در نبردیم هیچ چیزی باندازهی آن شور و هیاهو مرا نیازرده. شعر اگرهم نیک و بیزیانش را بگیریم یکی از هزار کارهای زندگانی نیست. ما اگر در زندگی هزار نیاز میداریم یکی از آنها شعر نمیباشد و شاعری خود هنر بزرگی شمرده نمیشود. با اینحال ، تا چه اندازه دلآزار بود که میدیدیم یک دستهی بزرگی از ایرانیان همه کار را کنار نهاده و تنها بآن پرداختهاند. میدیدیم آنان را باین راه شرقشناسان انداختهاند و بیچارگان نافهمیده فریب آنان را خوردهاند. میدیدیم بروی چنان گمراهی و فریبخوارگی ایستادگی مینمایند و مردان چهلساله و پنجاهساله بر سر یکمشت سخن با ما از در دشمنی میآیند و بسیاری از آنان پستی و بیفرهنگی نیز دریغ نمیگویند. در زمانی که زندگانی بسختترین کوششها نیاز پیدا کرده اینان سخنان پوچی را سرمایهای برای خود میشماردند. داد از این نادانی! داد از این بیچارگی.
جا داشت از این توده نومید شویم. جا داشت خود را کنار کشیده و آنان را بگمراهی و نادانیشان بسپاریم ؛ اگر نبودی امیدی که به پشتیبانی خدا میداشتیم.
✴️ بهداشت تنی ـ بهداشت روانی
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی 4
🔸بهم زدن نظام آموزش بهداشت روانی توده را
«امروز این بیگفتگوست كه ایران در این پنجاه و چند سال از معارف (یا فرهنگ) بجای سود زیان برده. این چیزیست كه باید هر كسی آن را بپذیرد و در جلو چشم دارد. ولی باید علت آن را جست و بچارهاش اندیشید.
چرا معارف بجای سود زیان رسانیده؟.. چرا جوانان را سستعزم و بیاراده میگرداند؟.. پیداست كه باید علت را از كتابهای درسی و دیگر كتابهایی كه در دسترس شاگردانست جستجو كرد. باید در آن زمینه به یك دقت و توجه پرداخت».[1]
میگوییم : چون اکنون از آن زمان هشتاد سال دیگر گذشته ، سستی و بیارادگی جوانان و پولپرستی و بیپرواییشان به آینده ده چندان شده و پراکندگی اندیشههاشان چنانست که در سادهترین کارها نمیتوانند دست بهم داده به انجام رسانند.
«دبستان و دبیرستان و دانشكده برای آنست كه بجوانان خواندن و نوشتن آموزد ، و دانشها یاد دهد ، و از حقایق زندگی آگاهشان گرداند. این دستگاه ، خواندن و نوشتن یاد میدهد ، و اندك دانشهایی نیز میآموزد ، ولی در زمینهی حقایقِ زندگانی چیزی یاد نمیدهد. از آنسوی در سایهی درسهای بیهودهی بسیار مغزهای جوانان را میفرساید ، و از این بدتر آنكه نیروهای سادهی خدادادی و خویهای ستودهی آنان را بسیار ناتوان میگرداند».[2]
«وزارت فرهنگ ، اگر برای ویرانی این كشور نبودی بایستی بوارونهی آنچه امروز میكند نبرد با صوفیگری و خراباتیگری و مانند آنها را بزرگترین بایای خود شمارد. بایستی بجای كتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند اینها ، كتابهایی در بازنمودن زیانهای آنها بچاپ رساند و بمیان مردم پراكند.
كوتاهسخن آنكه در ایران چنین سیاست بدخواهانهای هست و یك رشتهی بزرگ آن هواداری از گمراهیهای كهن و كوشش بآلوده گردانیدن مغزهای جوانان میباشد ، و یكی از زهرآلودترین گمراهیها كه بدخواهان برواج آن میكوشند صوفیگریست كه وزارت فرهنگ آن را براه دیگری انداخته و از چند راه برواج آن پرداخته».[3]
با چنین نظام آموزشی در ایران که اکنون جای وزارت فرهنگ آن زمان نشسته ، این سخنان دربارهی آموزش و پرورش کنونی نیز میباشد. همان آموزاکهای صوفیگری که کسروی بعنوان یک نشانه از زهرآلودگی درسهای وزارت فرهنگ آن زمان یاد میکند همین امروز در کتابهای درسی به فراوانی هست و بسا بیشتر از گذشته نیز به پیشرفت آن میکوشند.
در هر دورهای از نظام آموزشی خواسته میشود : 1) حقایق زندگی و درسهایی را که در اجتماع به آن نیاز بسیار هست به فرزندانمان بیاموزد. 2) در مدرسهها گمراهیهای کهن بویژه ادبیات زهرناک دورهی مغول یاد داده نشود. کتابها و درسهایی دربارهی زیان آنها نوشته شده بشاگردان آموخته شود. کتابهاشان از بدآموزیها پاک بوده ، هیچ درس بیهودهی دیگری به شاگردان یاد داده نشود.
ولی چنین چشمداشتی دربارهی وزارتخانههای دخیل در بهداشت روانی بویژه آموزش و پرورش بیکبار بیپاست زیرا دیده میشود که زهر بدآموزیهای کهن را زیر عنوان «ادبیات» و «تعلیمات دینی» در بیشتر کتابها بکام دانشآموزان میریزند.
برای پی بردن به اینکه نظام آموزشی کشور چه اندازه به بهداشت روانی توده آسیب میزند نمونههای فراوانی میتوان یاد کرد که یک نمونهی برجستهی آن واداشتن نوآموزان به یادگیری بدآموزیهای صوفیگریست. شما یک کتاب درسی ادبیات فارسی دبیرستان (یا راهنمایی) را بدست گیرید و از دیده بگذرانید. آنچه خواهید دید اینست که بدآموزیهای صوفیگری (یا عرفان) را تبلیغ کرده به شکلهای گوناگون در کتابهای درسی جا دادهاند.
[1] : روزنامهی «پرچم» شمارهی 97
[2] : روزنامهی «پرچم» ش 254
[3] : کتاب «فرهنگ است یا نیرنگ؟»
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی 4
🔸بهم زدن نظام آموزش بهداشت روانی توده را
«امروز این بیگفتگوست كه ایران در این پنجاه و چند سال از معارف (یا فرهنگ) بجای سود زیان برده. این چیزیست كه باید هر كسی آن را بپذیرد و در جلو چشم دارد. ولی باید علت آن را جست و بچارهاش اندیشید.
چرا معارف بجای سود زیان رسانیده؟.. چرا جوانان را سستعزم و بیاراده میگرداند؟.. پیداست كه باید علت را از كتابهای درسی و دیگر كتابهایی كه در دسترس شاگردانست جستجو كرد. باید در آن زمینه به یك دقت و توجه پرداخت».[1]
میگوییم : چون اکنون از آن زمان هشتاد سال دیگر گذشته ، سستی و بیارادگی جوانان و پولپرستی و بیپرواییشان به آینده ده چندان شده و پراکندگی اندیشههاشان چنانست که در سادهترین کارها نمیتوانند دست بهم داده به انجام رسانند.
«دبستان و دبیرستان و دانشكده برای آنست كه بجوانان خواندن و نوشتن آموزد ، و دانشها یاد دهد ، و از حقایق زندگی آگاهشان گرداند. این دستگاه ، خواندن و نوشتن یاد میدهد ، و اندك دانشهایی نیز میآموزد ، ولی در زمینهی حقایقِ زندگانی چیزی یاد نمیدهد. از آنسوی در سایهی درسهای بیهودهی بسیار مغزهای جوانان را میفرساید ، و از این بدتر آنكه نیروهای سادهی خدادادی و خویهای ستودهی آنان را بسیار ناتوان میگرداند».[2]
«وزارت فرهنگ ، اگر برای ویرانی این كشور نبودی بایستی بوارونهی آنچه امروز میكند نبرد با صوفیگری و خراباتیگری و مانند آنها را بزرگترین بایای خود شمارد. بایستی بجای كتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند اینها ، كتابهایی در بازنمودن زیانهای آنها بچاپ رساند و بمیان مردم پراكند.
كوتاهسخن آنكه در ایران چنین سیاست بدخواهانهای هست و یك رشتهی بزرگ آن هواداری از گمراهیهای كهن و كوشش بآلوده گردانیدن مغزهای جوانان میباشد ، و یكی از زهرآلودترین گمراهیها كه بدخواهان برواج آن میكوشند صوفیگریست كه وزارت فرهنگ آن را براه دیگری انداخته و از چند راه برواج آن پرداخته».[3]
با چنین نظام آموزشی در ایران که اکنون جای وزارت فرهنگ آن زمان نشسته ، این سخنان دربارهی آموزش و پرورش کنونی نیز میباشد. همان آموزاکهای صوفیگری که کسروی بعنوان یک نشانه از زهرآلودگی درسهای وزارت فرهنگ آن زمان یاد میکند همین امروز در کتابهای درسی به فراوانی هست و بسا بیشتر از گذشته نیز به پیشرفت آن میکوشند.
در هر دورهای از نظام آموزشی خواسته میشود : 1) حقایق زندگی و درسهایی را که در اجتماع به آن نیاز بسیار هست به فرزندانمان بیاموزد. 2) در مدرسهها گمراهیهای کهن بویژه ادبیات زهرناک دورهی مغول یاد داده نشود. کتابها و درسهایی دربارهی زیان آنها نوشته شده بشاگردان آموخته شود. کتابهاشان از بدآموزیها پاک بوده ، هیچ درس بیهودهی دیگری به شاگردان یاد داده نشود.
ولی چنین چشمداشتی دربارهی وزارتخانههای دخیل در بهداشت روانی بویژه آموزش و پرورش بیکبار بیپاست زیرا دیده میشود که زهر بدآموزیهای کهن را زیر عنوان «ادبیات» و «تعلیمات دینی» در بیشتر کتابها بکام دانشآموزان میریزند.
برای پی بردن به اینکه نظام آموزشی کشور چه اندازه به بهداشت روانی توده آسیب میزند نمونههای فراوانی میتوان یاد کرد که یک نمونهی برجستهی آن واداشتن نوآموزان به یادگیری بدآموزیهای صوفیگریست. شما یک کتاب درسی ادبیات فارسی دبیرستان (یا راهنمایی) را بدست گیرید و از دیده بگذرانید. آنچه خواهید دید اینست که بدآموزیهای صوفیگری (یا عرفان) را تبلیغ کرده به شکلهای گوناگون در کتابهای درسی جا دادهاند.
[1] : روزنامهی «پرچم» شمارهی 97
[2] : روزنامهی «پرچم» ش 254
[3] : کتاب «فرهنگ است یا نیرنگ؟»
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 5 از بخش دوم
🔸 بهانهها و پاسخهای هواداران ادبیّات
تکهی (2)
بدتر از همه پاسخهایی بود که میشنیدیم ـ پاسخهایی که آشکاره ناتوانی فهمها و خردها را میرسانید. یکی میآید و مینشیند و با پرخاش و تندی چنین میگوید : «شما به بزرگان تاریخی ما توهین میکنید» میگویم : بزرگی چیست؟!.. چه کسی را میتوان ببزرگی شناخت؟!.. چه کارهاییست که یک کسی را ببزرگی رساند؟!. بدبخت درمیمانَد. زیرا چیزیست که هیچ نیندیشیده. ناگزیر میشوم خود بازنمایم که بزرگی یک کسی جز در نتیجهی یک کار سودمند بزرگی نتواند بود. هنگامی که دشمن بکشوری رو آورده و مردم در بیم و هراس میباشند و یک کسی از جان خود گذرد و مردان را بسر خود گرد آورده بجلوگیری از دشمن بکوشد ، و در سالی که خشکی رخ داده و مردم بینوا در فشار هستند و یک توانگری پول بسیاری بیرون ریزد و بنگهداری بینوایان پردازد ، و در زمانی که آشفتگیها در کشور پیش آمده و مردمان را بیمناک گردانیده یک مرد توانایی پا بمیان گزارد و با تلاشهای مردانه سامانی بکشور دهد ـ از اینگونه کسانند که شایستهی نام «بزرگ» توانند بود. با سخنهای مفت و بیهوده کسی بزرگ نتواند بود.
دیگری میآید و همچنو [1] بپرخاش و تندی برمیخیزد. میگویم : این کسان که هواداری از آنان مینمایید چند آلودگی بزرگی داشتهاند. از ستایش بیگانگان بازنایستادهاند ، و در هنگامی که بیشتر خاندانهای ایران ماتمزده بودند و نالههای دلگداز از خانهها بلند میشد اینان کوچکترین همدردی با تودهی خود نکرده و همه دم از باده و شاهد و مستی و خوشی زدهاند ، هر یکی یکعمر با بیکاری زندگی کرده و همیشه نان از دست دیگران خوردهاند ، و داستانهای دروغ بسیار ساخته و برشتهی گفتن یا نوشتن کشیدهاند ، و هر سخنی که سرودهاند وارونهی آن را هم آوردهاند ، و آشکاره دم از جبریگری زده و بهنگامی که ملیونها دختران ایران در مغولستان اسیر میزیستند و همیشه چشم براه میدوختند اینان در کشور بفرونشاندن آتش غیرت و مردانگی در دلهای ایرانیان کوشیدهاند. گذشته از همهی اینها کارهای بیشرمانهی خود را برشتهی نوشتن کشیده و پردهی آزرم خود را دریدهاند. اینها هر یکی به تنهایی گناه است ، چه رسد بآنکه همگی رویهم آید و در یک تن باهم باشد.
بدبخت بجای آنکه بخود آید و از نافهمی خود که اینها را نمیفهمیده شرمناک گردد سخن بپایان رسیده و نارسیده میگوید : «هیچ میدانید اینها در چه زمانی بودند؟!.» میگویم : «در چه زمانی بودند؟!. نه در زمان مغول و تیمور بودند؟!. مگر در آنزمان مردم همگی بد و آلوده بودند؟!. مگر همگی مردم ستایش بیگانگان میکردند؟! یا در سختترین هنگامِ گرفتاری توده بیدردانه دم از سرمستی و خوشی میزدند؟!. از این گذشته ، گرفتم که ما زمان آنان را بدیده گیریم و بآنان ببخشاییم ، دیگر چه شده که پیشوا و پندآموزشان دانیم؟!.. چنین انگارید مردی بناخواه بمیان راهزنان افتاده و ناگزیر شده و با آنان همراهی در راهزنیها کرده و کنون که او را بدادگاه آوردهاند ناچاری و گرفتاری خود را بازمینماید و دادگاه بهانهی او را پذیرفته و از گناهش چشم میپوشد آیا سزاست که او را بپیشوایی توده هم برگمارْد؟!.»
دیگری آمده و بگفتگو پرداخته سخنان خود را بیرون میریزد و من بپاسخ پرداخته و آلودگیهای آنها را میشمارم ، بدبخت یکباره دهان پهن کرده و شانهها را بالا انداخته میگوید : «شاعر است دیگر .. شاعر اینطور میشود دیگر .. تعجب از شماست که از شاعر پاکدامنی میخواهید ...» میگویم شگفت از شماست که از شاعری ناپاکدامن پیشوا و پندآموز میسازید! شگفت از آنست که سخنی را که چند دقیقه پیش گفتهای و اینان را ببزرگی ستودهای باین زودی فراموش میکنی؟!..
دستهی دیگری میآمدند و مینشستند و چون گفتگو بمیان میآمد و ما گفتههای زشت شاعران را به رخشان کشیده و میگفتیم چگونه مردان غیرتمندی خشنودی دهند که چنین گفتههای بیشرمانه را بدست فرزندان نورس خود دهند؟. دیوان ایرج را یادآوری میکردیم که بیستوپنجهزار نسخه چاپ کرده و بخانوادهها پراکندهاند و کسی هم زشتی آن را نمیداند و زبان بایراد باز نمیکند و میگفتیم آخر در برابر چه سود بزرگیست که باین زیانهای ننگآور گردن میگزارید؟!.. اینها را که میپرسیدیم چون پاسخی نمیداشتند اینزمان چنین گفتند : «راست است ، اینها خوب نیست. ولی باید اینها را از میان آنها بیرون آورد!» میگفتیم : پس این کار را چرا تاکنون نکردهاید؟!.. پس خوب بود این کار را میکردید ، پس از آن باین هیاهو برمیخاستید.
[1] : سبک شدهی همچون او.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 5 از بخش دوم
🔸 بهانهها و پاسخهای هواداران ادبیّات
تکهی (2)
بدتر از همه پاسخهایی بود که میشنیدیم ـ پاسخهایی که آشکاره ناتوانی فهمها و خردها را میرسانید. یکی میآید و مینشیند و با پرخاش و تندی چنین میگوید : «شما به بزرگان تاریخی ما توهین میکنید» میگویم : بزرگی چیست؟!.. چه کسی را میتوان ببزرگی شناخت؟!.. چه کارهاییست که یک کسی را ببزرگی رساند؟!. بدبخت درمیمانَد. زیرا چیزیست که هیچ نیندیشیده. ناگزیر میشوم خود بازنمایم که بزرگی یک کسی جز در نتیجهی یک کار سودمند بزرگی نتواند بود. هنگامی که دشمن بکشوری رو آورده و مردم در بیم و هراس میباشند و یک کسی از جان خود گذرد و مردان را بسر خود گرد آورده بجلوگیری از دشمن بکوشد ، و در سالی که خشکی رخ داده و مردم بینوا در فشار هستند و یک توانگری پول بسیاری بیرون ریزد و بنگهداری بینوایان پردازد ، و در زمانی که آشفتگیها در کشور پیش آمده و مردمان را بیمناک گردانیده یک مرد توانایی پا بمیان گزارد و با تلاشهای مردانه سامانی بکشور دهد ـ از اینگونه کسانند که شایستهی نام «بزرگ» توانند بود. با سخنهای مفت و بیهوده کسی بزرگ نتواند بود.
دیگری میآید و همچنو [1] بپرخاش و تندی برمیخیزد. میگویم : این کسان که هواداری از آنان مینمایید چند آلودگی بزرگی داشتهاند. از ستایش بیگانگان بازنایستادهاند ، و در هنگامی که بیشتر خاندانهای ایران ماتمزده بودند و نالههای دلگداز از خانهها بلند میشد اینان کوچکترین همدردی با تودهی خود نکرده و همه دم از باده و شاهد و مستی و خوشی زدهاند ، هر یکی یکعمر با بیکاری زندگی کرده و همیشه نان از دست دیگران خوردهاند ، و داستانهای دروغ بسیار ساخته و برشتهی گفتن یا نوشتن کشیدهاند ، و هر سخنی که سرودهاند وارونهی آن را هم آوردهاند ، و آشکاره دم از جبریگری زده و بهنگامی که ملیونها دختران ایران در مغولستان اسیر میزیستند و همیشه چشم براه میدوختند اینان در کشور بفرونشاندن آتش غیرت و مردانگی در دلهای ایرانیان کوشیدهاند. گذشته از همهی اینها کارهای بیشرمانهی خود را برشتهی نوشتن کشیده و پردهی آزرم خود را دریدهاند. اینها هر یکی به تنهایی گناه است ، چه رسد بآنکه همگی رویهم آید و در یک تن باهم باشد.
بدبخت بجای آنکه بخود آید و از نافهمی خود که اینها را نمیفهمیده شرمناک گردد سخن بپایان رسیده و نارسیده میگوید : «هیچ میدانید اینها در چه زمانی بودند؟!.» میگویم : «در چه زمانی بودند؟!. نه در زمان مغول و تیمور بودند؟!. مگر در آنزمان مردم همگی بد و آلوده بودند؟!. مگر همگی مردم ستایش بیگانگان میکردند؟! یا در سختترین هنگامِ گرفتاری توده بیدردانه دم از سرمستی و خوشی میزدند؟!. از این گذشته ، گرفتم که ما زمان آنان را بدیده گیریم و بآنان ببخشاییم ، دیگر چه شده که پیشوا و پندآموزشان دانیم؟!.. چنین انگارید مردی بناخواه بمیان راهزنان افتاده و ناگزیر شده و با آنان همراهی در راهزنیها کرده و کنون که او را بدادگاه آوردهاند ناچاری و گرفتاری خود را بازمینماید و دادگاه بهانهی او را پذیرفته و از گناهش چشم میپوشد آیا سزاست که او را بپیشوایی توده هم برگمارْد؟!.»
دیگری آمده و بگفتگو پرداخته سخنان خود را بیرون میریزد و من بپاسخ پرداخته و آلودگیهای آنها را میشمارم ، بدبخت یکباره دهان پهن کرده و شانهها را بالا انداخته میگوید : «شاعر است دیگر .. شاعر اینطور میشود دیگر .. تعجب از شماست که از شاعر پاکدامنی میخواهید ...» میگویم شگفت از شماست که از شاعری ناپاکدامن پیشوا و پندآموز میسازید! شگفت از آنست که سخنی را که چند دقیقه پیش گفتهای و اینان را ببزرگی ستودهای باین زودی فراموش میکنی؟!..
دستهی دیگری میآمدند و مینشستند و چون گفتگو بمیان میآمد و ما گفتههای زشت شاعران را به رخشان کشیده و میگفتیم چگونه مردان غیرتمندی خشنودی دهند که چنین گفتههای بیشرمانه را بدست فرزندان نورس خود دهند؟. دیوان ایرج را یادآوری میکردیم که بیستوپنجهزار نسخه چاپ کرده و بخانوادهها پراکندهاند و کسی هم زشتی آن را نمیداند و زبان بایراد باز نمیکند و میگفتیم آخر در برابر چه سود بزرگیست که باین زیانهای ننگآور گردن میگزارید؟!.. اینها را که میپرسیدیم چون پاسخی نمیداشتند اینزمان چنین گفتند : «راست است ، اینها خوب نیست. ولی باید اینها را از میان آنها بیرون آورد!» میگفتیم : پس این کار را چرا تاکنون نکردهاید؟!.. پس خوب بود این کار را میکردید ، پس از آن باین هیاهو برمیخاستید.
[1] : سبک شدهی همچون او.