پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ بهداشت تنی ـ بهداشت روانی

🖌 کوشاد
تلگرام

تکه‌ی 6

🔸کوشش پلیدانه به رواج صوفیگری ـ 2

«[مولوی] می‌گفت : اگر کسی درویش شود و به کمال درویشی نرسد ، اینقدر هست که از زمره‌ی خلق و اهل بازار ممتاز باشد».

این نمودِ همان خیره‌رویی صوفیان است که با همه‌ی تنبلی و بیکاری و وبال گردن دیگران بودن ، باز زبان به «اهل بازار» دراز می‌داشتند و بازار را «جایگاه شیطان» می‌شماردند. بازاریان و دیگران همه‌ی روز می‌کوشیدند ولی صوفیان که بیشترشان بیکاره بودند و روزیشان را از دست چنان کسانی درمی‌یافتند زبانشان به همانها دراز می‌بود.

از یکسو می‌گوید : «درویشی واقعی را عبارت از بی‌تعلقی می‌دانست» و از سوی دیگر «مال و مکنت را مانع درویشی نمی‌دید». دانسته نیست این ناسازگاری را مولوی درنیافته بوده یا زرینکوب. چگونه با بی‌تعلقی می‌توان مال و مکنت داشت؟!

جای شگفت است ، اسلام راه کار و کوشش را بروی همه کس گشاده می‌خواست و آموزاکهایش مسلمانان را بکار وامی‌داشت که از آن راه ، زندگی بسر برند و گردن افرازند و بی‌نیازی کنند ، اینان راه را کج رفته تن بکار نمی‌دادند و اینست چون نیازمند این و آن می‌شدند بیشرمی کرده دست گدایی به این و آن دراز می‌نمودند. ولی بدتر آنکه با دروغهای شرم‌آوری پرده بروی کار خود می‌کشیدند. مثلاً چنانکه زرینکوب آورده :

«در حقیقت اکثر یاران مولانا در این سالها فتیان[جوانمرد] شهر و همگی اهل کسب و کار بودند. سایرین را هم مولانا الزام و دلالت به کسب و کار می‌کرد. از اینکه تکیه بر فتوح و نذور اهل خیر نمایند ، تخدیرشان می‌نمود و به آنها خاطرنشان می‌ساخت که هر کس این طریقت نورزد به پولی نیرزد». جای پرسش است : اگر چنین است که می‌گوید چه نیاز بوده به دریافت «فتوح» و نذور اهل خیر؟! اهل کسب و کار چه نیاز به «وجه ادرار» از دیگران می‌داشته‌اند که به خانقاهشان «جهت اصحاب» کمک شود؟!

نویسنده‌ی سیرت مولانا دست برندار نیست. بی‌آبروترین چیزها را با ستایشهایی توأم می‌گرداند تو گویی اینها خویهای بس ستوده‌ایست که پیشوای بنام صوفیگری بدانها آراسته بوده. مثلاً از «تنگ‌عیشی» خانواده‌ی مولوی می‌نویسد که بر ایشان تحمیل شده بود و چون شکایت به او می‌کردند «به جِدّ یا مزاح به ایشان این تسلی را می‌داد که «وی دنیا را از ایشان دریغ نمی‌دارد بلکه ایشان را از دنیا دریغ می‌دارد»». «اگر وقتی [لابد بیشتر هنگامها] در خانه‌اش اسباب اغذیه و تکلف کمتر بود «بشاشت عظیم» می‌کرد. این بشاشت وی بخاطر فقر اختیاری‌اش بود که وی را از برتری‌جویی و زیاده‌طلبی بازمی‌داشت ..».

خوب شد فهمیدیم که کوشش به بهتری زندگانی «برتری‌جویی» است. نمی‌دانیم نویسنده‌ی این نوشتار خود چه اندازه دارایی اندوخته و چه اندازه به این سخنانی که نوشته باور می‌داشته. آنچه می‌دانیم آدمی همیشه خواهان آنست که زندگانیش بهتر گردد. این به آن معنی نیست که ستودگیها را زیر پا نهد و به بهای بی‌آبرویی چیزی را بدست آورد. ولی آیا این کوشش برای بهبود زندگانی ، برتری‌جویی است؟! آیا کسی نمی‌تواند بی‌آنکه دیگری را بدیده دارد (همچشمی کند) به بهتر گردانیدن زندگی خود کوشد؟!

چه خوب بود می‌شنیدیم کاسبان بازار ،‌ کارمندان اداره‌ها ، بازرگانان و کارخانه‌داران به این سخنان به چه دیده‌ای می‌نگرند؟!. از چنین پیشوایی ، اگر مریدان دست دریوزه به این در و آن در دراز کرده‌اند جای شگفتی نیست. این چه باورهای پستی بوده که اینان داشته و این نویسنده برشته‌ی نوشتن کشیده و فراهم کنندگان کتاب درسی نیز شرم نکرده برای بچه‌های دبیرستانی ارمغان کرده‌اند؟!

اساساً آدمی که از غارنشینی به این پایه از زندگانی رسیده مگر نه از آن بوده که تنها به سیر کردن شکم بس نکرده؟! بیش از آنچه نیاز داشته تولید کرده و بخشی را برای نیازهای خود نگاه داشته و بخشی را برای افزایش امنیت و نگاهداری خود و از آنسو برای هنر و دانش و سرگرمیها بکار برده؟!

اینکه صوفیان و نیز پیشوایانشان این را نفهمیده‌اند بجای خود ، اینکه کسانی امروز راه ایشان را یک چیز والایی نشان دهند و با گفتن یک عنوان دهان پر کن «عرفان» بخواهند زبان نکوهش دیگران را ببندند و در همانحال زهر بکام جوانان بریزند خود چیز دیگرست.
دریغ از یک کتاب غیرت‌‌پرور که ارمغان شرقشناسان به ایرانیان باشد. بوارونه همه غیرتکش ، همه باورهای کج و گمراه ، همه آلوده و زهرناک.
تفو بر این نامردیها و پستنهادیهاتان. تفو!
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی یکم)

🔶 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند
(بخش یک از سه)

🔸کوشاد تلگرام : در تاریخ هندوستان چنین می‌خوانیم :

در آغاز سده‌ی هفدهم دو كشور فرانسه و انگلیس نمایندگیهای شركتهای بازرگانی خود را در هندوستان برپا كردند. این شركتها حق انحصاری بازرگانی و پدید آوردن نیروی پلیس در هندوستان را از دولت خود دریافت كرده در آنجا نیز با دادن پیشكش و یا مالیات به پادشاه یا فرمانروای محلی حق ساختن ساختمانهای بازرگانی یا بندرگاه را بدست آوردند. ساختمانهای بازرگانی همان مغازه‌ها ، انبارهای كالا و خانه‌های مأموران بود كه برج و باروی استواری آن را دربر می‌گرفت تا در هنگام جنگ با دشمنان بتواند پایداری كند.

پس از مرگ پادشاه هندوستان بنامِ اورنگ زیب (1707) ، كاركنان دولت و پادشاه كه با عنوانهای نوّاب و راجه شناخته می‌شدند سر به خودسری برداشته و بجنگ میان خود پرداختند.

كمپانی فرانسوی لشگری از بومیان آراسته با یاری دادن به این فرماندار و جنگ با آن دیگری از یكسو آتش جنگ را میان ایشان افروخته‌تر می‌داشت و از سوی دیگر در این گیرودار به زمینها و داراك (اموال) ایشان دست می‌انداخت چنانكه كاریكال و كلكته را ازآن‌ِ خود ساخت و پاینامِ نوّابی گرفت. از سوی دیگر بازرگانی داخلی هند را زیر دیده‌بانی (نظارت) خود درآورده و بردن كالا از یك بندر به بندری دیگر را خود بدست گرفت.

از آنسو كمپانی (انگلیسی) هند شرقی از امپراتور گوركانی هند اجازه یافت تا در شهر «سورات» كارخانه‌ای برپا سازد. چند سال بعد در جنوب هند قطعه زمینی خرید و شهر مَدْرس را بنیاد گزاشت.

هر دو كشور گام بگام با شركتهای بازرگانی خود بر بخشهایی از كشور هند و اقتصاد آن دست یافتند و در كارهای آن چیرگی نمودند.

سپس درمیانه‌ی سده‌ی هجدهم ، میان انگلیسیها و فرانسویها جنگهایی درگرفت و در 1763 با پیماننامه‌ی پاریس انگلیسیها دست فرانسویان را در هندوستان برتافته سلطان بی‌رقیب آن سرزمین گردیدند. این پیماننامه را سرچشمه‌ی نیرومندی بیشتر انگلستان و فاصله گرفتن او از دیگر كشورهای اروپایی دانسته‌اند.

چون انگلیسیها از همچشمی با فرانسویان آسوده گردیدند «عین همان روش و دستوری را كه دوپلكس [سردار فرانسوی] پیش گرفته بود سرمشق قرار داده و آن عبارت بود از تهیه‌ی قشون محلی مطابق نظام اروپایی ، دخالت در منازعات امراء هندوستان و امداد بطرفی كه بیشتر اراضی بكمپانی وامی‌گزارد یا بیشتر پول می‌دهد. پس كمپانی در كمتر از پنجاه سال بوسیله‌ی خود هندوها هندوستان را مسخر كرد ...» (آلبر ماله ـ ژول ایزاك ، انقلاب كبیر فرانسه ، بخش هفتم)

تنها هشت‌هزار تن انگلیسی از سرزمینی بسیار دور آمده بر سیصدوپنجاه‌ملیون هندی فرمانروایی می‌كردند. جای پرسشست كه این شمار اندك چگونه بر آن سرزمین چیره گشتند؟.

گاندی بزرگ پاسخ این پرسش و آن سرگذشت اندوه‌آور را چنین شرح می‌دهد :

«انگلیسیان در آغاز برای بازرگانی به هند وارد شدند. شركت «بهادر» [همان كمپانی هند شرقی] را درست بیاد آوریم. چه كسی آن شركت را فیروز گردانید؟ شركت بهادر در آن زمان نمی‌خواست بر هند چیره گردد. چه كسی كارمندان آن را رهبری كرد؟ چه كسی آنان را با دادن پول فریفت؟ تاریخ نشان می‌دهد كه همه‌ی این كارها را ما كردیم. بامید اینكه زودتر پولدار شویم ، كاركنان شركت را با آغوش باز پیشواز كرده بآنان كمك دادیم. ... پزشك راستین كسی است كه علتهای بیماری را پیدا كند. اگر بخواهیم هند را براستی از بیماری برهانیم باید ریشه‌ی آن را بیابیم. ... هنگامی كه میان راجه‌های ما كشمكش آغاز گردید آنها از شركت بهادر سود جستند و از آنجا كه شركت تنها در اندیشه‌ی افزودن به دارایی خود بود این درخواست كمك راجه‌ها را پذیرفت و پایگاه نوینی پدید آورد. ... آیا بیهوده نیست بخاطر كاری كه ما خودمان بسر خودمان آوردیم با انگلیسیان بجنگیم؟ ... ما بودیم كه زمینه‌ی گسترش و چیرگی كمپانی را آماده ساختیم. درست آنست كه بگوییم ما بودیم كه هندوستان را بانگلیسیان دادیم ، بجای اینكه بگوییم انگلیسیان بودند كه هندوستان را اشغال كردند.
بعضی از انگلیسیان می‌گویند : با نیروی اسلحه و زور بر هند چیره شده‌اند و با نیروی آن ، آن را نگاه داشتند. هر دوی اینها نادرست است. ... دشمنیها و دوستیهایی كه میان ما هست چیرگی آنان را استواری بخشیده بود. ... »
(اینست مذهب من ، به نقل از حسین یزدانیان ، گاندی و استقلال هند ، ص 17 و 18)

كسروی آن یگانه‌مرد ، درباره‌ی ایرانیان گفته‌هایی همانند سخن گاندی دارد :

🔸این توده افتاده‌ی بدیهای خود است و باید چاره‌اش را هم از آن راه كرد.

🔸یك توده‌ی خردمند باید از گذشته پند آموزد.

همو یك اصل اجتماعی ارجمندی را بدینسان بازمی‌نماید :

🔸یك مردمی تا خود نیك نباشند از جهان نیكی نبینند.

همچنین می‌گوید :


👇
🔸ما خود بدیم كه از جهان بدی می‌بینیم. قضا و قدر را با ما هیچ كاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمی‌خواهد.

🔸شما نیك باشید و از پیشامدها نترسید. یك توده‌ی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.

🔸یك توده‌ی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند ، جز چندگاهه [=موقتی] نتواند بود و سرانجام هوده‌ای [=نتیجه‌ای] از آن در دست نتوانند داشت.

در این باره او سخنان باریك‌بینانه و مشروحی دارد. آنها سخن از لایه‌های زیرین و پنهانِ اخلاق و خصلتهای شرقیان بویژه ایرانیان دارند. این رشته گفتارها كه ما کتاب آن را «دردها و درمانها» نامیده‌ایم از ماهنامه‌ی پیمان گردآوری شده و بیجا نیست اگر آن را «روانشناسی عقب‌ماندگی» بنامیم. این گفتارها بیهمتاست و پس از هشتاد سال تو گویی برای امروز نوشته شده.

هیچ چیزی در جهان بیعلت نیست و عقب‌ماندگی و دردهای شرقیان نیز علتهای خود را دارد. در این گفتارها علتهای مختلف بدبختی و درماندگی شرقیان روشن شده.

ما در روزهای آینده این رشته گفتارها را زیر عنوان «ریشه‌ی بدبختیها» پی خواهیم گرفت تا علتهای بدبختی این مردم روشن گردد.


.
ماهاتما گاندی
کمپانی هند شرقی انگلستان (بهادر)
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 7 از بخش دوم

🔸شعر چیست؟ آیا شعر خود یک خواستی (هدف) است؟
تکه‌ی (1)

ما گفتیم : شعر سخنست ، سخن سنجیده و آراسته. سخن بدو گونه است : پراکنده (نثر) و پیوسته (شعر). شعر یا سخنِ پیوسته بیش از این فزونی ندارد که تکه تکه سرایند و قافیه و برخی آرایشهای دیگر بآن افزایند. پس ما را با شعر دشمنی نتواند بود و این نمی‌خواهیم کسی شعر نگوید. آنچه ما می‌گوییم اینست که سخن چه پیوسته و چه پراکنده بهر نیاز باید بود و سخنی که از روی نیاز نباشد بیهوده است.

بسیاری از کارهای آدمی چنین است که خود خواستی نیست ، بلکه برای یک خواست دیگری آن را می‌کند. مثلاً ما می‌خوریم و می‌آشامیم. این خود خواستِ جداگانه نیست و ما بآن برای درستی تن می‌پردازیم ، و اینست آزاد نیستیم که هر زمان خواستیم و هرچه خواستیم بخوریم بلکه ناگزیریم از خوراکهای زیان‌آور و از خوردنهای نابهنگام خودداری کنیم. سخن نیز از اینگونه است و هر کس آزاد نیست که هرچه خواست و هرگاه که خواست بگوید. سخن برای اینست که آدمی آنچه را در دل می‌دارد بدیگری بفهماند ، و اینست که جز بهنگام نیاز بآن نباید برخیزد و سخنی که از روی نیاز و برای فهمانیدن اندیشه‌ای نباشد ـ چه پیوسته و چه پراکنده ـ بیهوده است و خرد و آزادگی
[1] از آن بیزار می‌باشد.

یکی از کج‌فهمیها همینست که شعر را یک خواست جداگانه می‌دانند و آن را بسته بنیاز نمی‌شمارند ، و اینست بی‌آنکه نیازی درمیان باشد تنها بنام آنکه شعر بسازند (و بگمان خود کمکی بادبیات کنند) می‌نشینند و قافیه‌بافی می‌کنند ، و این خود خطای بزرگی از ایشان می‌باشد
، و نتیجه‌ی این خطاست که یک سحابی استرآبادی هفتادهزار رباعی سروده ، و یک صائب اسپهانی صدهزار شعر گفته ، و هر یکی چنین پنداشته هرچه بیشتر گوید بهتر کار کرده.

فهم این سخنها بسیار دشوار می‌افتاد. آنان شعر را خود چیز نیکی دانسته و تنها شرطی را که بیک شاعر می‌بستند این بود که بسیار گرد مضمونهای کهن نگردد و در هر غزلی باری یک مضمون تازه‌ای بگنجاند. اما خرد و داوری خرد و نیک و بد و سود و زیان چیزهایی بود که کمتر شنیده بودند و بسختی می‌توانستند گردن گزارند اینبود که ناگزیر می‌شدیم مثلهایی از هر گونه یاد کنیم.

روزی در نشستی [2] گفتم[3] : شما چون از جلو دکان بقالی می‌گذرید می‌بینید یکسو کره را در خیکی یا تشتی توده‌وار رویهم ریخته و یک جا کره‌های قالبی را پهلوی هم چیده. از اینها می‌توان مثلی برای شعر و نثر آورد که آن یکی را نثر و این یکی را شعر پنداشت. پیداست که کره‌ی قالبی خوشنماتر است ولی نخست باید گفت که در همه جا آن را بکار نتوان برد. دوم باید گفت : ارزش ازآنِ کره است و قالب نیز اندکی بآن افزوده ، و بهایی که ما بیک قالب کره می‌پردازیم بیش از همه در برابر کره است و یک ده‌یک آن در برابر قالب نیست. ولی اگر کسی چگونگی را نفهمد و چنین پندارد که ارزش ازآنِ قالب است و اینست هرچه بدستش آمد از خاک و گِل و خاکستر و مانند اینها بقالب زده رویهم چیند پیداست که باید او را بیخرد شمرد ، و کنون شما ببینید که بیشتر شاعران در ایران (می‌گویم بیشترشان نه همه‌شان) بهمان لغزش دچار گردیده و چنین دانسته‌اند که ارجی که بشعر گزارده می‌شود ازآنِ قافیه و وزن می‌باشد و اینست دربند نیک و بد و سود و زیان معنی آن نبوده‌اند و سخنان بسیار بدی را با پیشانی باز بیرون ریخته‌اند و دیگران که اندکی پروا کرده‌اند آنان هم دربند آنکه بسخنی نیازی باشد و نباشد نبوده‌اند و خودِ شعر را یک خواست جداگانه شمرده‌اند.

[1] : آزادگی = وارستگی از خویهای ناستوده.
[2] : نويسنده از سال ۱۳۱۲ كه بانتشار پيمان آغازيد تا ۱۳۲۴ شبهای آدينه و روزهای نخست ماه در خانه‌اش نشست داشته كه كسانی می‌آمدند و درباره‌ی نوشته‌های او يا جُستارهای ديگر سخن رانده نظر يا ايرادهاشان را می‌گفتند.
(3) : اين مثل از هر باره درست نيست. شعر اين يك عيب را هم دارد كه اگرچه وزن و قافيه‌ای بسخن افزايد سامان آن را بهم زند ولی در كره‌ی قالبی چنين نيست.
✴️ بهداشت تنی ـ بهداشت روانی

🖌 کوشاد
تلگرام

تکه‌ی 7

🔸 افزودن سربار اروپایی به بار سبک «ادبیات» ـ 1

این و مانند اینهاست که به فرزندان این توده ارمغان می‌دارند. می‌کوشند خردهای جوانان را سست و اندیشه‌هاشان را کوتاه گردانند. می‌خواهند چنانکه خود نوشته‌اند : «ما نیز باید مانند نیاکان خویش قدر این سرمایه‌های گرانبها را بدانیم ؛ ... با تلاش روزافزون خویش بر غنا و عظمت آنها بیفزاییم. این حقیقت را باور داشته باشیم که با وجود این میراث جاوید و سرمایه‌ی باارزش ـ که مایه‌ی سربلندی ما درمیان اقوام و ملل جهانست ـ می‌توانیم با نمایاندن دُرهایی از دریای ادب خویش بیگانگان را نیز از فرهنگ و ادب فارسی بهره‌مند سازیم». [1]

آیا براستی جهانیان ـ فریبکارانشان بکنار ـ این سخنان پست و فرومایه را «سرمایه‌های گرانبها» می‌دانند؟! آیا درپی آنند که از چنین پستیهایی که «فرهنگ و ادب فارسی» نام گرفته «بهره‌مند» گردند؟! آیا ما باید اینها را «میراث جاوید» فرهنگی بدانیم یا مخدرهای نیرومندی که ایرانیان را از هر گونه پیشرفتی بازمی‌دارد؟!

مگر ما خود اندیشه و خرد نداریم که چشم و گوش به اروپاییان داریم که درباره‌ی اینها چه می‌گویند؟! گفته‌هاشان نباید در نزد ما ارجی بدارد. راستی آنست که آنها در دل خود اینها را نه دُر و گوهر بلکه سفال پاره و افیون توده‌ها می‌شمارند. اگر جز این بود اینها را بتوده‌های خود یاد می‌دادند.

چون سخن از اروپاییان شد این را نیز بگوییم که در این کتابها یک نیرنگی هم بکار بسته‌اند که هر جا توانسته‌اند پای یک «ادیب» یا «شرقشناس» اروپایی را بمیان آورده اندیشه‌ی او را درباره‌ی شاعری یا «عارفی» ایرانی برخ ما کشند.

مثلاً از گوته که در کتاب درسی یاد می‌کنند نه اینست که از خود گوته تکه‌ای درخور خواندن و پند آموختن بیاورند بلکه برای آنست که ستایشهای او از حافظ را بگوش جوانان بکشند. هرچه هست ما که زبان فارسی می‌دانیم در شعرهای حافظ یک معنی بخردانه‌ای نمی‌یابیم. [2] اینست در شگفت می‌شویم که او چگونه از خواندن ترجمه‌ی آنها بچنان ستایشهایی برخاسته. مثلاً ما نیک می‌دانیم که خواست حافظ از سرودن شعر سخنبازی و قافیه جفت گردانیدن بوده و معنی درجه‌ی دوم اهمیت را داشته. از اینجاست که گاهی شعر او در حال آنکه آهنگین می‌نماید از یک معنی خردپذیر تهیست. مثلاً این شعر :

رضا بداده بده وز جبین گره بگشا که بر من و تو در اختیار نگشاده است [3]
و دهها شعر او که معنی بسیار پست جبریگرانه دارد اگر گوته فهمیده و چشم بر آنها پوشیده و با آن حال همچنان حافظ را ستاییده باید گفت بیخرد و یا بسیار فریبکار بوده. و اگر در ترجمه‌ی دیوان حافظ اینها نیامده یا دیگرش کرده‌اند باید گفت شعرهای دیگری را خوانده و ستاییده. در هر حال چنانکه گفته شد همه‌ی آوردن نام گوته برای بزرگ گردانیدن شاعر چرندگویی همچون حافظ بوده که بضرب ستایش یک اروپایی برایش آبرو در ایران دست و پا کنند.

شنیدنی است که گوته در یکجا در ستایش ازو می‌نویسد :
«حافظا ، دلم می‌خواهد از شیوه‌ی غزلسرایی تو تقلید کنم. همچون تو قافیه پردازم و غزل خویش را به ریزه‌کاریهای گفته‌ی تو بیارایم. نخست به معنی اندیشم و آنگاه بدان لباس الفاظ زیبا پوشانم». این خود نشان می‌هد که گوته (به فرض که بیخرد و فریبکار نبوده) حافظ آشفته‌گو را نمی‌شناخته. این ستایش درباره‌ی هر شاعر دیگری درست آید درباره‌ی حافظ درست نمی‌آید. حافظ در یک غزل در هر بیتی از یک زمینه به زمینه‌ی دیگری می‌پرد و رشته‌ی اندیشه را از دست می‌هلد. رشته‌ی سخن در شعرهای او نه در دست معنی بلکه در دست قافیه می‌باشد ، پس چه جا دارد که گوته بگوید : دلم می‌خواهد از شیوه‌ی غزلسرایی تو تقلید کنم ... نخست به معنی اندیشم و آنگاه لباس الفاظ پوشانم؟!

[1] : همان 201/1
[2] : کتاب «حافظ چه می‌گوید؟» یا «در پیرامون ادبیات» دیده شود.
[3] : این شعر از همان کتاب درسی آورده شده.
این کتابها با رنج فراوان شرقشناسان فراهم آمده.
به ایرانیان ارمغان شده. ولی چه ارمغان شومی. چه رفتار پلیدی. چه بدخواهی تاریخی بزرگی!