✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 7 از بخش دوم
🔸شعر چیست؟ آیا شعر خود یک خواستی (هدف) است؟
تکهی (1)
ما گفتیم : شعر سخنست ، سخن سنجیده و آراسته. سخن بدو گونه است : پراکنده (نثر) و پیوسته (شعر). شعر یا سخنِ پیوسته بیش از این فزونی ندارد که تکه تکه سرایند و قافیه و برخی آرایشهای دیگر بآن افزایند. پس ما را با شعر دشمنی نتواند بود و این نمیخواهیم کسی شعر نگوید. آنچه ما میگوییم اینست که سخن چه پیوسته و چه پراکنده بهر نیاز باید بود و سخنی که از روی نیاز نباشد بیهوده است.
بسیاری از کارهای آدمی چنین است که خود خواستی نیست ، بلکه برای یک خواست دیگری آن را میکند. مثلاً ما میخوریم و میآشامیم. این خود خواستِ جداگانه نیست و ما بآن برای درستی تن میپردازیم ، و اینست آزاد نیستیم که هر زمان خواستیم و هرچه خواستیم بخوریم بلکه ناگزیریم از خوراکهای زیانآور و از خوردنهای نابهنگام خودداری کنیم. سخن نیز از اینگونه است و هر کس آزاد نیست که هرچه خواست و هرگاه که خواست بگوید. سخن برای اینست که آدمی آنچه را در دل میدارد بدیگری بفهماند ، و اینست که جز بهنگام نیاز بآن نباید برخیزد و سخنی که از روی نیاز و برای فهمانیدن اندیشهای نباشد ـ چه پیوسته و چه پراکنده ـ بیهوده است و خرد و آزادگی [1] از آن بیزار میباشد.
یکی از کجفهمیها همینست که شعر را یک خواست جداگانه میدانند و آن را بسته بنیاز نمیشمارند ، و اینست بیآنکه نیازی درمیان باشد تنها بنام آنکه شعر بسازند (و بگمان خود کمکی بادبیات کنند) مینشینند و قافیهبافی میکنند ، و این خود خطای بزرگی از ایشان میباشد ، و نتیجهی این خطاست که یک سحابی استرآبادی هفتادهزار رباعی سروده ، و یک صائب اسپهانی صدهزار شعر گفته ، و هر یکی چنین پنداشته هرچه بیشتر گوید بهتر کار کرده.
فهم این سخنها بسیار دشوار میافتاد. آنان شعر را خود چیز نیکی دانسته و تنها شرطی را که بیک شاعر میبستند این بود که بسیار گرد مضمونهای کهن نگردد و در هر غزلی باری یک مضمون تازهای بگنجاند. اما خرد و داوری خرد و نیک و بد و سود و زیان چیزهایی بود که کمتر شنیده بودند و بسختی میتوانستند گردن گزارند اینبود که ناگزیر میشدیم مثلهایی از هر گونه یاد کنیم.
روزی در نشستی [2] گفتم[3] : شما چون از جلو دکان بقالی میگذرید میبینید یکسو کره را در خیکی یا تشتی تودهوار رویهم ریخته و یک جا کرههای قالبی را پهلوی هم چیده. از اینها میتوان مثلی برای شعر و نثر آورد که آن یکی را نثر و این یکی را شعر پنداشت. پیداست که کرهی قالبی خوشنماتر است ولی نخست باید گفت که در همه جا آن را بکار نتوان برد. دوم باید گفت : ارزش ازآنِ کره است و قالب نیز اندکی بآن افزوده ، و بهایی که ما بیک قالب کره میپردازیم بیش از همه در برابر کره است و یک دهیک آن در برابر قالب نیست. ولی اگر کسی چگونگی را نفهمد و چنین پندارد که ارزش ازآنِ قالب است و اینست هرچه بدستش آمد از خاک و گِل و خاکستر و مانند اینها بقالب زده رویهم چیند پیداست که باید او را بیخرد شمرد ، و کنون شما ببینید که بیشتر شاعران در ایران (میگویم بیشترشان نه همهشان) بهمان لغزش دچار گردیده و چنین دانستهاند که ارجی که بشعر گزارده میشود ازآنِ قافیه و وزن میباشد و اینست دربند نیک و بد و سود و زیان معنی آن نبودهاند و سخنان بسیار بدی را با پیشانی باز بیرون ریختهاند و دیگران که اندکی پروا کردهاند آنان هم دربند آنکه بسخنی نیازی باشد و نباشد نبودهاند و خودِ شعر را یک خواست جداگانه شمردهاند.
[1] : آزادگی = وارستگی از خویهای ناستوده.
[2] : نويسنده از سال ۱۳۱۲ كه بانتشار پيمان آغازيد تا ۱۳۲۴ شبهای آدينه و روزهای نخست ماه در خانهاش نشست داشته كه كسانی میآمدند و دربارهی نوشتههای او يا جُستارهای ديگر سخن رانده نظر يا ايرادهاشان را میگفتند.
(3) : اين مثل از هر باره درست نيست. شعر اين يك عيب را هم دارد كه اگرچه وزن و قافيهای بسخن افزايد سامان آن را بهم زند ولی در كرهی قالبی چنين نيست.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 7 از بخش دوم
🔸شعر چیست؟ آیا شعر خود یک خواستی (هدف) است؟
تکهی (1)
ما گفتیم : شعر سخنست ، سخن سنجیده و آراسته. سخن بدو گونه است : پراکنده (نثر) و پیوسته (شعر). شعر یا سخنِ پیوسته بیش از این فزونی ندارد که تکه تکه سرایند و قافیه و برخی آرایشهای دیگر بآن افزایند. پس ما را با شعر دشمنی نتواند بود و این نمیخواهیم کسی شعر نگوید. آنچه ما میگوییم اینست که سخن چه پیوسته و چه پراکنده بهر نیاز باید بود و سخنی که از روی نیاز نباشد بیهوده است.
بسیاری از کارهای آدمی چنین است که خود خواستی نیست ، بلکه برای یک خواست دیگری آن را میکند. مثلاً ما میخوریم و میآشامیم. این خود خواستِ جداگانه نیست و ما بآن برای درستی تن میپردازیم ، و اینست آزاد نیستیم که هر زمان خواستیم و هرچه خواستیم بخوریم بلکه ناگزیریم از خوراکهای زیانآور و از خوردنهای نابهنگام خودداری کنیم. سخن نیز از اینگونه است و هر کس آزاد نیست که هرچه خواست و هرگاه که خواست بگوید. سخن برای اینست که آدمی آنچه را در دل میدارد بدیگری بفهماند ، و اینست که جز بهنگام نیاز بآن نباید برخیزد و سخنی که از روی نیاز و برای فهمانیدن اندیشهای نباشد ـ چه پیوسته و چه پراکنده ـ بیهوده است و خرد و آزادگی [1] از آن بیزار میباشد.
یکی از کجفهمیها همینست که شعر را یک خواست جداگانه میدانند و آن را بسته بنیاز نمیشمارند ، و اینست بیآنکه نیازی درمیان باشد تنها بنام آنکه شعر بسازند (و بگمان خود کمکی بادبیات کنند) مینشینند و قافیهبافی میکنند ، و این خود خطای بزرگی از ایشان میباشد ، و نتیجهی این خطاست که یک سحابی استرآبادی هفتادهزار رباعی سروده ، و یک صائب اسپهانی صدهزار شعر گفته ، و هر یکی چنین پنداشته هرچه بیشتر گوید بهتر کار کرده.
فهم این سخنها بسیار دشوار میافتاد. آنان شعر را خود چیز نیکی دانسته و تنها شرطی را که بیک شاعر میبستند این بود که بسیار گرد مضمونهای کهن نگردد و در هر غزلی باری یک مضمون تازهای بگنجاند. اما خرد و داوری خرد و نیک و بد و سود و زیان چیزهایی بود که کمتر شنیده بودند و بسختی میتوانستند گردن گزارند اینبود که ناگزیر میشدیم مثلهایی از هر گونه یاد کنیم.
روزی در نشستی [2] گفتم[3] : شما چون از جلو دکان بقالی میگذرید میبینید یکسو کره را در خیکی یا تشتی تودهوار رویهم ریخته و یک جا کرههای قالبی را پهلوی هم چیده. از اینها میتوان مثلی برای شعر و نثر آورد که آن یکی را نثر و این یکی را شعر پنداشت. پیداست که کرهی قالبی خوشنماتر است ولی نخست باید گفت که در همه جا آن را بکار نتوان برد. دوم باید گفت : ارزش ازآنِ کره است و قالب نیز اندکی بآن افزوده ، و بهایی که ما بیک قالب کره میپردازیم بیش از همه در برابر کره است و یک دهیک آن در برابر قالب نیست. ولی اگر کسی چگونگی را نفهمد و چنین پندارد که ارزش ازآنِ قالب است و اینست هرچه بدستش آمد از خاک و گِل و خاکستر و مانند اینها بقالب زده رویهم چیند پیداست که باید او را بیخرد شمرد ، و کنون شما ببینید که بیشتر شاعران در ایران (میگویم بیشترشان نه همهشان) بهمان لغزش دچار گردیده و چنین دانستهاند که ارجی که بشعر گزارده میشود ازآنِ قافیه و وزن میباشد و اینست دربند نیک و بد و سود و زیان معنی آن نبودهاند و سخنان بسیار بدی را با پیشانی باز بیرون ریختهاند و دیگران که اندکی پروا کردهاند آنان هم دربند آنکه بسخنی نیازی باشد و نباشد نبودهاند و خودِ شعر را یک خواست جداگانه شمردهاند.
[1] : آزادگی = وارستگی از خویهای ناستوده.
[2] : نويسنده از سال ۱۳۱۲ كه بانتشار پيمان آغازيد تا ۱۳۲۴ شبهای آدينه و روزهای نخست ماه در خانهاش نشست داشته كه كسانی میآمدند و دربارهی نوشتههای او يا جُستارهای ديگر سخن رانده نظر يا ايرادهاشان را میگفتند.
(3) : اين مثل از هر باره درست نيست. شعر اين يك عيب را هم دارد كه اگرچه وزن و قافيهای بسخن افزايد سامان آن را بهم زند ولی در كرهی قالبی چنين نيست.
✴️ بهداشت تنی ـ بهداشت روانی
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی 7
🔸 افزودن سربار اروپایی به بار سبک «ادبیات» ـ 1
این و مانند اینهاست که به فرزندان این توده ارمغان میدارند. میکوشند خردهای جوانان را سست و اندیشههاشان را کوتاه گردانند. میخواهند چنانکه خود نوشتهاند : «ما نیز باید مانند نیاکان خویش قدر این سرمایههای گرانبها را بدانیم ؛ ... با تلاش روزافزون خویش بر غنا و عظمت آنها بیفزاییم. این حقیقت را باور داشته باشیم که با وجود این میراث جاوید و سرمایهی باارزش ـ که مایهی سربلندی ما درمیان اقوام و ملل جهانست ـ میتوانیم با نمایاندن دُرهایی از دریای ادب خویش بیگانگان را نیز از فرهنگ و ادب فارسی بهرهمند سازیم». [1]
آیا براستی جهانیان ـ فریبکارانشان بکنار ـ این سخنان پست و فرومایه را «سرمایههای گرانبها» میدانند؟! آیا درپی آنند که از چنین پستیهایی که «فرهنگ و ادب فارسی» نام گرفته «بهرهمند» گردند؟! آیا ما باید اینها را «میراث جاوید» فرهنگی بدانیم یا مخدرهای نیرومندی که ایرانیان را از هر گونه پیشرفتی بازمیدارد؟!
مگر ما خود اندیشه و خرد نداریم که چشم و گوش به اروپاییان داریم که دربارهی اینها چه میگویند؟! گفتههاشان نباید در نزد ما ارجی بدارد. راستی آنست که آنها در دل خود اینها را نه دُر و گوهر بلکه سفال پاره و افیون تودهها میشمارند. اگر جز این بود اینها را بتودههای خود یاد میدادند.
چون سخن از اروپاییان شد این را نیز بگوییم که در این کتابها یک نیرنگی هم بکار بستهاند که هر جا توانستهاند پای یک «ادیب» یا «شرقشناس» اروپایی را بمیان آورده اندیشهی او را دربارهی شاعری یا «عارفی» ایرانی برخ ما کشند.
مثلاً از گوته که در کتاب درسی یاد میکنند نه اینست که از خود گوته تکهای درخور خواندن و پند آموختن بیاورند بلکه برای آنست که ستایشهای او از حافظ را بگوش جوانان بکشند. هرچه هست ما که زبان فارسی میدانیم در شعرهای حافظ یک معنی بخردانهای نمییابیم. [2] اینست در شگفت میشویم که او چگونه از خواندن ترجمهی آنها بچنان ستایشهایی برخاسته. مثلاً ما نیک میدانیم که خواست حافظ از سرودن شعر سخنبازی و قافیه جفت گردانیدن بوده و معنی درجهی دوم اهمیت را داشته. از اینجاست که گاهی شعر او در حال آنکه آهنگین مینماید از یک معنی خردپذیر تهیست. مثلاً این شعر :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشا که بر من و تو در اختیار نگشاده است [3]
و دهها شعر او که معنی بسیار پست جبریگرانه دارد اگر گوته فهمیده و چشم بر آنها پوشیده و با آن حال همچنان حافظ را ستاییده باید گفت بیخرد و یا بسیار فریبکار بوده. و اگر در ترجمهی دیوان حافظ اینها نیامده یا دیگرش کردهاند باید گفت شعرهای دیگری را خوانده و ستاییده. در هر حال چنانکه گفته شد همهی آوردن نام گوته برای بزرگ گردانیدن شاعر چرندگویی همچون حافظ بوده که بضرب ستایش یک اروپایی برایش آبرو در ایران دست و پا کنند.
شنیدنی است که گوته در یکجا در ستایش ازو مینویسد :
«حافظا ، دلم میخواهد از شیوهی غزلسرایی تو تقلید کنم. همچون تو قافیه پردازم و غزل خویش را به ریزهکاریهای گفتهی تو بیارایم. نخست به معنی اندیشم و آنگاه بدان لباس الفاظ زیبا پوشانم». این خود نشان میهد که گوته (به فرض که بیخرد و فریبکار نبوده) حافظ آشفتهگو را نمیشناخته. این ستایش دربارهی هر شاعر دیگری درست آید دربارهی حافظ درست نمیآید. حافظ در یک غزل در هر بیتی از یک زمینه به زمینهی دیگری میپرد و رشتهی اندیشه را از دست میهلد. رشتهی سخن در شعرهای او نه در دست معنی بلکه در دست قافیه میباشد ، پس چه جا دارد که گوته بگوید : دلم میخواهد از شیوهی غزلسرایی تو تقلید کنم ... نخست به معنی اندیشم و آنگاه لباس الفاظ پوشانم؟!
[1] : همان 201/1
[2] : کتاب «حافظ چه میگوید؟» یا «در پیرامون ادبیات» دیده شود.
[3] : این شعر از همان کتاب درسی آورده شده.
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی 7
🔸 افزودن سربار اروپایی به بار سبک «ادبیات» ـ 1
این و مانند اینهاست که به فرزندان این توده ارمغان میدارند. میکوشند خردهای جوانان را سست و اندیشههاشان را کوتاه گردانند. میخواهند چنانکه خود نوشتهاند : «ما نیز باید مانند نیاکان خویش قدر این سرمایههای گرانبها را بدانیم ؛ ... با تلاش روزافزون خویش بر غنا و عظمت آنها بیفزاییم. این حقیقت را باور داشته باشیم که با وجود این میراث جاوید و سرمایهی باارزش ـ که مایهی سربلندی ما درمیان اقوام و ملل جهانست ـ میتوانیم با نمایاندن دُرهایی از دریای ادب خویش بیگانگان را نیز از فرهنگ و ادب فارسی بهرهمند سازیم». [1]
آیا براستی جهانیان ـ فریبکارانشان بکنار ـ این سخنان پست و فرومایه را «سرمایههای گرانبها» میدانند؟! آیا درپی آنند که از چنین پستیهایی که «فرهنگ و ادب فارسی» نام گرفته «بهرهمند» گردند؟! آیا ما باید اینها را «میراث جاوید» فرهنگی بدانیم یا مخدرهای نیرومندی که ایرانیان را از هر گونه پیشرفتی بازمیدارد؟!
مگر ما خود اندیشه و خرد نداریم که چشم و گوش به اروپاییان داریم که دربارهی اینها چه میگویند؟! گفتههاشان نباید در نزد ما ارجی بدارد. راستی آنست که آنها در دل خود اینها را نه دُر و گوهر بلکه سفال پاره و افیون تودهها میشمارند. اگر جز این بود اینها را بتودههای خود یاد میدادند.
چون سخن از اروپاییان شد این را نیز بگوییم که در این کتابها یک نیرنگی هم بکار بستهاند که هر جا توانستهاند پای یک «ادیب» یا «شرقشناس» اروپایی را بمیان آورده اندیشهی او را دربارهی شاعری یا «عارفی» ایرانی برخ ما کشند.
مثلاً از گوته که در کتاب درسی یاد میکنند نه اینست که از خود گوته تکهای درخور خواندن و پند آموختن بیاورند بلکه برای آنست که ستایشهای او از حافظ را بگوش جوانان بکشند. هرچه هست ما که زبان فارسی میدانیم در شعرهای حافظ یک معنی بخردانهای نمییابیم. [2] اینست در شگفت میشویم که او چگونه از خواندن ترجمهی آنها بچنان ستایشهایی برخاسته. مثلاً ما نیک میدانیم که خواست حافظ از سرودن شعر سخنبازی و قافیه جفت گردانیدن بوده و معنی درجهی دوم اهمیت را داشته. از اینجاست که گاهی شعر او در حال آنکه آهنگین مینماید از یک معنی خردپذیر تهیست. مثلاً این شعر :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشا که بر من و تو در اختیار نگشاده است [3]
و دهها شعر او که معنی بسیار پست جبریگرانه دارد اگر گوته فهمیده و چشم بر آنها پوشیده و با آن حال همچنان حافظ را ستاییده باید گفت بیخرد و یا بسیار فریبکار بوده. و اگر در ترجمهی دیوان حافظ اینها نیامده یا دیگرش کردهاند باید گفت شعرهای دیگری را خوانده و ستاییده. در هر حال چنانکه گفته شد همهی آوردن نام گوته برای بزرگ گردانیدن شاعر چرندگویی همچون حافظ بوده که بضرب ستایش یک اروپایی برایش آبرو در ایران دست و پا کنند.
شنیدنی است که گوته در یکجا در ستایش ازو مینویسد :
«حافظا ، دلم میخواهد از شیوهی غزلسرایی تو تقلید کنم. همچون تو قافیه پردازم و غزل خویش را به ریزهکاریهای گفتهی تو بیارایم. نخست به معنی اندیشم و آنگاه بدان لباس الفاظ زیبا پوشانم». این خود نشان میهد که گوته (به فرض که بیخرد و فریبکار نبوده) حافظ آشفتهگو را نمیشناخته. این ستایش دربارهی هر شاعر دیگری درست آید دربارهی حافظ درست نمیآید. حافظ در یک غزل در هر بیتی از یک زمینه به زمینهی دیگری میپرد و رشتهی اندیشه را از دست میهلد. رشتهی سخن در شعرهای او نه در دست معنی بلکه در دست قافیه میباشد ، پس چه جا دارد که گوته بگوید : دلم میخواهد از شیوهی غزلسرایی تو تقلید کنم ... نخست به معنی اندیشم و آنگاه لباس الفاظ پوشانم؟!
[1] : همان 201/1
[2] : کتاب «حافظ چه میگوید؟» یا «در پیرامون ادبیات» دیده شود.
[3] : این شعر از همان کتاب درسی آورده شده.
این کتابها با رنج فراوان شرقشناسان فراهم آمده.
به ایرانیان ارمغان شده. ولی چه ارمغان شومی. چه رفتار پلیدی. چه بدخواهی تاریخی بزرگی!
به ایرانیان ارمغان شده. ولی چه ارمغان شومی. چه رفتار پلیدی. چه بدخواهی تاریخی بزرگی!
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی دوم)
🔶 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند
(بخش دو از سه)
کوشاد تلگرام : درپی پیشامدهای شهریور1320 لشگرهای دو دولت انگلیس و روس به كشور ما درآمدند و در بهمنماه همان سال پیمانی میان ایشان با دولت ایران بسته شد و دو سو تعهداتی را تا پایان جنگ بگردن گرفتند. دربارهی این پیمان ، خوانندگانی از روزنامهی پرچم پرسشهایی كردهاند كه كوتاهشدهی پاسخ او را در پایین میبینیم :
🔸... كنون باید كاری كرد كه دیگر دچار چنین پیمانی نشد. آنچه میباید كرد اینست ، و این كار با آه و ناله ، و گله و فریاد ، و بدگویی از این و از آن نشود. از گوش دادن به رادیوی برلن نتیجهای نباشد ، از فریاد «یا مرگ یا استقلال» كشیدن بهرام شاهرخ [مجری همان رادیو] سودی بدست نیاید. اینها همه باد هوا شود و از میان رود و درد و گرفتاری همچنان بماند.
اینها چیزهاییست كه از چهل سال باز میآزمایید. تاكنون چه سودی دیدهاید كه پس از این توانید دید؟!.
بدانید ای ایرانیان ، از اكنون كه این پیمان بسته شده دو راه بروی شما باز است كه میتوانید هر كدام را كه میخواهید پیش گیرید : یكی آنكه همچنان كه هستید باشید ، و چند روزی از پیمان بد گویید و گله كنید ، و بخشم آیید و تندی نشان دهید و ... دل خوش گردانید. چند روزی با اینها بسر دهید و بگفتهی روزنامهها «اظهار احساساتی» كنید و پس از آن فراموش گردانید و پی كار و هوس خود باشید ، و شاعر بقافیهسازی و رماننویس به افسانهبافی ، و آخوند بمردمفریبی ، و روزنامهنویس به سودجویی ، و بازرگان به انبارداری ، و كرد به تاراجگری ، و شاهسون به راهزنی پردازید.
دیگری آنكه نیك بحال خود بیندیشید ، و این ذلّت و خواری كه گرفتارید نیك دریابید ، و ریشهی درد و سرچشمهی آن را بدست آورده از امروز درپی چاره باشید و یك آیندهی امیدآوری برای خود تهیه كنید.
این دو راه بروی شما باز است. كنون بگویید كه شما كدام یكی را میپذیرید؟. نیك اندیشید كه كدام یكی را پیش میگیرید.
اگر میخواهید چنانكه هستید باشید و تنها بگله و ناله و بدگویی بس كنید ، نتیجه نیز همین خواهد بود كه هست ، بلكه بدتر از این گردیده یك آیندهی بیمناكی در پیش خواهید داشت.
یك چیزی بشما بگویم : این جهان كه ما در آنیم از روی یك «آیینی» میگردد ـ آیین بسیار استواری ـ آیینی كه هیچگاه دیگر نگردد. این طبیعت یا بفارسی گوییم «سپهر» یك دستگاه بسیار استوارِ بسامانیست و هیچ كاری در آن بیانگیزه یا بیرون از قاعده نیست.
شاید شما این گرفتاری و خواری را كه در آنید «تصادفی» میپندارید ، و یا دیگران را گناهكار میشمارید ، و یا میخواهید شاعرانه سپهر را «كجرو» و «دونپرور» شناسید و این ذلت و خواری را دلیل نیكی و ستودگی خود دانید. ولی اینها همه بیپاست ، و این گرفتاری و خواری جز نتیجهی رفتار و كردار خودتان نیست. و تا چنینید كه هستید چنین خواهید بود كه هستید.
من نیك میدانم این سخنان به بسیاری از شماها خوش نخواهد افتاد.
🔸این یكی از ناتوانیهای شماست كه همیشه میخواهید گناه را بگردن دیگران اندازید. شما كسی را دوست میدارید كه در داد و فریاد با شما همآواز گردد و هرچه بیشتر تندی نماید.
هم میدانم كسانی بزباندرازی پرداخته مرا هوادار و خواهان «پیمان» خواهند خواند. باآنكه من اندیشهی خود را آشكار مینویسم از چنان گستاخیای بازنخواهند ایستاد. ولی اینها ما را از راه نخواهد برگردانید.
ما درپی چاره هستیم و باید جز درپی حقایق نباشیم. ما این درفش افراشتیم و پرچم گشادیم كه یک راهی بسوی رستگاری نشان دهیم و این بایای[وظیفه] ماست كه در هر گامی جز درپی راستیها نباشیم و جز خشنودی خدا را نجوییم.
🔶 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند
(بخش دو از سه)
کوشاد تلگرام : درپی پیشامدهای شهریور1320 لشگرهای دو دولت انگلیس و روس به كشور ما درآمدند و در بهمنماه همان سال پیمانی میان ایشان با دولت ایران بسته شد و دو سو تعهداتی را تا پایان جنگ بگردن گرفتند. دربارهی این پیمان ، خوانندگانی از روزنامهی پرچم پرسشهایی كردهاند كه كوتاهشدهی پاسخ او را در پایین میبینیم :
🔸... كنون باید كاری كرد كه دیگر دچار چنین پیمانی نشد. آنچه میباید كرد اینست ، و این كار با آه و ناله ، و گله و فریاد ، و بدگویی از این و از آن نشود. از گوش دادن به رادیوی برلن نتیجهای نباشد ، از فریاد «یا مرگ یا استقلال» كشیدن بهرام شاهرخ [مجری همان رادیو] سودی بدست نیاید. اینها همه باد هوا شود و از میان رود و درد و گرفتاری همچنان بماند.
اینها چیزهاییست كه از چهل سال باز میآزمایید. تاكنون چه سودی دیدهاید كه پس از این توانید دید؟!.
بدانید ای ایرانیان ، از اكنون كه این پیمان بسته شده دو راه بروی شما باز است كه میتوانید هر كدام را كه میخواهید پیش گیرید : یكی آنكه همچنان كه هستید باشید ، و چند روزی از پیمان بد گویید و گله كنید ، و بخشم آیید و تندی نشان دهید و ... دل خوش گردانید. چند روزی با اینها بسر دهید و بگفتهی روزنامهها «اظهار احساساتی» كنید و پس از آن فراموش گردانید و پی كار و هوس خود باشید ، و شاعر بقافیهسازی و رماننویس به افسانهبافی ، و آخوند بمردمفریبی ، و روزنامهنویس به سودجویی ، و بازرگان به انبارداری ، و كرد به تاراجگری ، و شاهسون به راهزنی پردازید.
دیگری آنكه نیك بحال خود بیندیشید ، و این ذلّت و خواری كه گرفتارید نیك دریابید ، و ریشهی درد و سرچشمهی آن را بدست آورده از امروز درپی چاره باشید و یك آیندهی امیدآوری برای خود تهیه كنید.
این دو راه بروی شما باز است. كنون بگویید كه شما كدام یكی را میپذیرید؟. نیك اندیشید كه كدام یكی را پیش میگیرید.
اگر میخواهید چنانكه هستید باشید و تنها بگله و ناله و بدگویی بس كنید ، نتیجه نیز همین خواهد بود كه هست ، بلكه بدتر از این گردیده یك آیندهی بیمناكی در پیش خواهید داشت.
یك چیزی بشما بگویم : این جهان كه ما در آنیم از روی یك «آیینی» میگردد ـ آیین بسیار استواری ـ آیینی كه هیچگاه دیگر نگردد. این طبیعت یا بفارسی گوییم «سپهر» یك دستگاه بسیار استوارِ بسامانیست و هیچ كاری در آن بیانگیزه یا بیرون از قاعده نیست.
شاید شما این گرفتاری و خواری را كه در آنید «تصادفی» میپندارید ، و یا دیگران را گناهكار میشمارید ، و یا میخواهید شاعرانه سپهر را «كجرو» و «دونپرور» شناسید و این ذلت و خواری را دلیل نیكی و ستودگی خود دانید. ولی اینها همه بیپاست ، و این گرفتاری و خواری جز نتیجهی رفتار و كردار خودتان نیست. و تا چنینید كه هستید چنین خواهید بود كه هستید.
من نیك میدانم این سخنان به بسیاری از شماها خوش نخواهد افتاد.
🔸این یكی از ناتوانیهای شماست كه همیشه میخواهید گناه را بگردن دیگران اندازید. شما كسی را دوست میدارید كه در داد و فریاد با شما همآواز گردد و هرچه بیشتر تندی نماید.
هم میدانم كسانی بزباندرازی پرداخته مرا هوادار و خواهان «پیمان» خواهند خواند. باآنكه من اندیشهی خود را آشكار مینویسم از چنان گستاخیای بازنخواهند ایستاد. ولی اینها ما را از راه نخواهد برگردانید.
ما درپی چاره هستیم و باید جز درپی حقایق نباشیم. ما این درفش افراشتیم و پرچم گشادیم كه یک راهی بسوی رستگاری نشان دهیم و این بایای[وظیفه] ماست كه در هر گامی جز درپی راستیها نباشیم و جز خشنودی خدا را نجوییم.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش دوم
🔸شعر چیست؟ آیا شعر خود یک خواستی (هدف) است؟
تکهی (2)
بارها میدیدیم آنان جدایی میان شیوایی و استواری سخن یک شعر و هنرهای شعری که در آن بکار رفته با زیانهای معنای آن نمیتوانند گزارد و اینست همیشه شیوایی شعرهای فلان شاعر را برخ ما میکشند و در خشم میشوند از اینکه ما چنان شعر شیوایی را نمیپسندیم و با یک زبان تلخی بگله و ناله میپردازند و ما خود را ناگزیر میدیدیم که در برابر چنین نادانی از جا درنرفته با زبان نرم بپاسخ پردازیم و بگوییم : نیکی یک چیز هنگامیست که از هر باره نیک و بیزیان باشد. مثلاً بنّایی خانهای را قشنگ ساخته که درخورِ تماشاست ولی چون آفتابگیر نیست پزشک آن را نمیپسندد ، و یا چون از آبادی دور است زندگی در آنجا سخت میباشد. پیداست که چنین خانهای را نیک نمیتوان نامید. یا مثلاً درزیای رختی را بسیار خوب دوخته که همه دوختش را میپسندند. ولی ما میبینیم پارچهاش پوسیده بوده و یا میبینیم به تنمان تنگ و کوتاه است ، این را هم نیک نمیتوان نامید. زیرا ما خانه یا رخت را برای تماشا و یا بنام نمونهی هنر نمیخواهیم بلکه برای نشستن و پوشیدن میخواهیم و اینست هنگامی آنها را پسندیم که بدرد این کارها آید.
شعر را نیز شما برای سخنبازی میخواهید. ولی ما در آن از دیدهی سود و زیان توده مینگریم. ما همه چیز را برای پیشرفت کار توده میخواهیم و هیچگاه درپی بازیهای کودکانه و هوسهای بیخردانه نتوانیم بود. یک شعر اگرهم شیوا و استوار است و هنرهای شعری در آن بکار رفته همینکه معنای زیانآوری را دربر میدارد باید آن را بد شناسیم و بگویندهاش نکوهش کنیم.
این شگفت که تاکنون این پندار از دلها بیرون نرفته و بسیاری از هواخواهان پیمان نیز بیآنکه بروی من بیاورند برآنند که بشعرهای فلان شاعر و بَهمان شاعر بنام آنکه شیوا و استوار است باید ارج گزارد. میباید بگویم این از ناتوانی اندیشه است و برادرانه بایشان یادآوری کنم که اندیشهی خود را نیرومند گردانند. ما را امروز در اینزمانِ سخت جهان هیچ چیزی گرانمایهتر از آزادی و پیشرفت کار توده نیست و باید هر چیزی را از ارجمند و بیارج فدای این گردانیم و بیکبار از هوسها چشم پوشیم. آن شعرها که شما میگویید بآن شیوایی و استواری که پنداشته میشود نیست ، و اگرهم باشد چون مایهی پستی خویها و پراکندگی اندیشههاست باید از میان برداریم و هرگز پروای شیوایی آنها نکنیم.
ببینید : ما با دشمنانی سخت در جنگیم و میبینیم یک خانهی زیبایی را از ما بدست آورده و سنگر کردهاند و گلوله از آنجا بسر ما میریزند. آیا نه اینست که باید پروای زیبایی آن خانه را نکرده و بیدرنگ بویران کردن و برانداختن آنجا پردازیم؟!. اگر این را میپذیرید آن شعرها نیز (با آنکه من آنها را چندان زیبا و شیوا نمییابم) چنین است که چون افزار دست بیگانگان شده باید از میان برداریم.
این شاعران کمترین گناهشان ستایشگری برای بیگانگان و نان خوردن از دست دیگران بوده و بسیاری از ایشان بیباک و بیپروا زشتکاریهای خود را نیز برشتهی سخن کشیدهاند و پردهی آبروی خود را دریدهاند. اینها گناههایی نیست که بتوان بپاس شیوایی سخن چشم از آنها پوشید.
بدانید تودهای که سود و زیان خود را نشناسند و بدینسان بسخن دلباختگی نمایند سزد که دیگران آنان را سبکخرد شناسند و شایندهی زندگانی آزاد ندانند. شما فریب آن را نخورید که یک دسته شرقشناسان باینها ارج میگزارند. آنان افزار سیاستند و جز فریفتن شما را نمیخواهند. مگر فراموش کردهاید که سی سال پیش [1] بیگانگان در کشور ما چه آتش میافروختند و بملیونها شعر و هزارها دیوان شاعر کمترین ارجی نمیدادند؟!.. آخر شما فهم و خردتان بکجا رفته؟! چه شده که خودتان نفهمید و همه رفتار و گفتار دیگران را پیش کشید؟!.
👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش دوم
🔸شعر چیست؟ آیا شعر خود یک خواستی (هدف) است؟
تکهی (2)
بارها میدیدیم آنان جدایی میان شیوایی و استواری سخن یک شعر و هنرهای شعری که در آن بکار رفته با زیانهای معنای آن نمیتوانند گزارد و اینست همیشه شیوایی شعرهای فلان شاعر را برخ ما میکشند و در خشم میشوند از اینکه ما چنان شعر شیوایی را نمیپسندیم و با یک زبان تلخی بگله و ناله میپردازند و ما خود را ناگزیر میدیدیم که در برابر چنین نادانی از جا درنرفته با زبان نرم بپاسخ پردازیم و بگوییم : نیکی یک چیز هنگامیست که از هر باره نیک و بیزیان باشد. مثلاً بنّایی خانهای را قشنگ ساخته که درخورِ تماشاست ولی چون آفتابگیر نیست پزشک آن را نمیپسندد ، و یا چون از آبادی دور است زندگی در آنجا سخت میباشد. پیداست که چنین خانهای را نیک نمیتوان نامید. یا مثلاً درزیای رختی را بسیار خوب دوخته که همه دوختش را میپسندند. ولی ما میبینیم پارچهاش پوسیده بوده و یا میبینیم به تنمان تنگ و کوتاه است ، این را هم نیک نمیتوان نامید. زیرا ما خانه یا رخت را برای تماشا و یا بنام نمونهی هنر نمیخواهیم بلکه برای نشستن و پوشیدن میخواهیم و اینست هنگامی آنها را پسندیم که بدرد این کارها آید.
شعر را نیز شما برای سخنبازی میخواهید. ولی ما در آن از دیدهی سود و زیان توده مینگریم. ما همه چیز را برای پیشرفت کار توده میخواهیم و هیچگاه درپی بازیهای کودکانه و هوسهای بیخردانه نتوانیم بود. یک شعر اگرهم شیوا و استوار است و هنرهای شعری در آن بکار رفته همینکه معنای زیانآوری را دربر میدارد باید آن را بد شناسیم و بگویندهاش نکوهش کنیم.
این شگفت که تاکنون این پندار از دلها بیرون نرفته و بسیاری از هواخواهان پیمان نیز بیآنکه بروی من بیاورند برآنند که بشعرهای فلان شاعر و بَهمان شاعر بنام آنکه شیوا و استوار است باید ارج گزارد. میباید بگویم این از ناتوانی اندیشه است و برادرانه بایشان یادآوری کنم که اندیشهی خود را نیرومند گردانند. ما را امروز در اینزمانِ سخت جهان هیچ چیزی گرانمایهتر از آزادی و پیشرفت کار توده نیست و باید هر چیزی را از ارجمند و بیارج فدای این گردانیم و بیکبار از هوسها چشم پوشیم. آن شعرها که شما میگویید بآن شیوایی و استواری که پنداشته میشود نیست ، و اگرهم باشد چون مایهی پستی خویها و پراکندگی اندیشههاست باید از میان برداریم و هرگز پروای شیوایی آنها نکنیم.
ببینید : ما با دشمنانی سخت در جنگیم و میبینیم یک خانهی زیبایی را از ما بدست آورده و سنگر کردهاند و گلوله از آنجا بسر ما میریزند. آیا نه اینست که باید پروای زیبایی آن خانه را نکرده و بیدرنگ بویران کردن و برانداختن آنجا پردازیم؟!. اگر این را میپذیرید آن شعرها نیز (با آنکه من آنها را چندان زیبا و شیوا نمییابم) چنین است که چون افزار دست بیگانگان شده باید از میان برداریم.
این شاعران کمترین گناهشان ستایشگری برای بیگانگان و نان خوردن از دست دیگران بوده و بسیاری از ایشان بیباک و بیپروا زشتکاریهای خود را نیز برشتهی سخن کشیدهاند و پردهی آبروی خود را دریدهاند. اینها گناههایی نیست که بتوان بپاس شیوایی سخن چشم از آنها پوشید.
بدانید تودهای که سود و زیان خود را نشناسند و بدینسان بسخن دلباختگی نمایند سزد که دیگران آنان را سبکخرد شناسند و شایندهی زندگانی آزاد ندانند. شما فریب آن را نخورید که یک دسته شرقشناسان باینها ارج میگزارند. آنان افزار سیاستند و جز فریفتن شما را نمیخواهند. مگر فراموش کردهاید که سی سال پیش [1] بیگانگان در کشور ما چه آتش میافروختند و بملیونها شعر و هزارها دیوان شاعر کمترین ارجی نمیدادند؟!.. آخر شما فهم و خردتان بکجا رفته؟! چه شده که خودتان نفهمید و همه رفتار و گفتار دیگران را پیش کشید؟!.
👇
[1] : اشارهایست به پیشامدهای سالهای نخست مشروطه بویژه داستان التیماتوم كه روسها پیش آوردند و انگلیسیان نیز تا توانستند در برابر دُژرفتاریهای ایشان نرمی نمودند و بجلوگیری نپرداختند. داستان بازگردانیدن محمدعلیمیرزا و كشتار دلگداز آزادیخواهان را در كتاب «تاریخ هیجده سالهی آذربایجان» (گفتار بیستم به بعد) توانید خواند. تا آن هنگام چنانكه نویسنده باریكبینانه اشاره میكند سیاستی بنام «ادبیات» و بزرگداشت شاعران درمیان نمیبود. همو در كتاب در پیرامون «ادبیات» كه چهار سال بعد از این گفتارها بچاپ رسیده به نقشهی خائنانهی افروختن آتش «ادبیات» در ایران كه بدستیاری ادوارد براون و همكارانش در اروپا و خانوادهی فروغی و همدستانش در ایران پس از التیماتوم روس انجام گرفت ، اشاره میكند : «... بدینسان نقشه [بستن مجلس و كشتار آزادیخواهان] انجام گرفت. ولی یك كارِ دیگر بازمیماند. تودهای كه هفت سال با شورش و جنگ بسر برده و گُردانی از میان آن همچون ستارخان و یفرِمخان و حیدر عمواُغلی و دیگران برخاسته بودند ، كارِ او تنها با بستن و پراكندن مجاهدان پایان نیافتی. بیش از همه بایستی اندیشههای آزادیخواهانه را از مغزها بیرون كنند. بایستی مردم را از آن شور پایین آورند. خونها را از جوش اندازند. بایستی ریشهها را بسوزانند. از بریدنِ شاخهها سودی نتوانستی بود ...».
«بسیار نادانیست كه با دانش و هنر دیگران را زیردست گردانند. بسیار نادانیست كه با نیرنگ و فریب تیرههایی را از پیشرفت بازدارند». (ورجاوندبنیاد)