✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش دوم
🔸 عشق در پندار شاعران
بسخن خود بازگردیم : هنگامی که ما از غزلهای بیهوده نکوهش مینوشتیم میگفتند : «این منکر عشق است». دانسته شد بیچارگان معنی عشق را هم نمیدانند و با دلی سرد در اتاقی نشستن و رشتهی سخن را بدست قافیه داده و چند شعر خنکی سرودن را عشق میشناسند! تاکنون هم ندانستهایم آنان از «عشق» چه معنایی میخواستند ، و چگونه غزل بافتن را عشق مینامیدند ، یا چگونه میشد که یک مرد پنجاه و شصت ساله با تنی نالان و سری لرزان ، بیآنکه کسی درمیان باشد و دلدادگی روی دهد تنها با چند سخن بیسر و بنی خود را در جهان عشق پندارد و بدیگران سرزنش نموده بگوید : «آنان از عالم عشق بیخبرند». در اینجاست که میبینیم پندار گاهی بسیار نیرومند است و کسانی را تا بجاهای بسیار دوری تواند کشید.
کسانی که پنجاه سال دیرتر این سخنان را بخوانند هرآینه در شگفت خواهند بود که ما در یک زمینهی بیارجی بسخن تا باین اندازه دامنه میدهیم. ایکاش آن کسان بودندی و آن شور و غوغا را که پنج سال پیش در پیرامون این زمینهی بیارج برخاسته بود دیدندی و از گزندها و زیانها که در این راه کشیدهایم آگاه گردیدندی! بیگمان آن شور و دیوانگی نخوابیدی و هر کس را که در جلوش یافتی از میان برداشتی اگر نبودی که خدا پشتیبان ما بود و گفتارهای استوار پیمان زبانها را کوتاه کرد و پس از همه یک دسته از خود شاعران پاکدلانه بما پیوستند و یاری نمودند و بسیاری از آنان از شعرسرایی بازگشتند و آن را رها کردند.
🔸 تاریخچه و معنی «ادبیّات»
برای ادبیات ما جز یک معنای کوچکی پیدا نکردیم. بدینسان که سخن بدو گونه است : یکی ساده و بیآرایش همچون سخن بازاریان و روستاییان و عامیان ، و دیگری آراسته ، همچون سخن شاعران ، و ناطقان و خطیبان که سخن خود را با «تشبیه» و «جناس» و «استعاره» و مانند اینها میآراستهاند و مثلها برای روشنی بآنها میافزودهاند. عربها این را «ادب» نامیده و آن کسان را «ادیب» میخواندهاند. سپس در این زمینه دانشهایی بنام «معانی» و «بیان» و «بدیع» و مانند اینها پیدا شده که «علوم ادبی» یا «ادبیات» نامیدهاند ، و میباید گفت برای چیز کوچکی میدان بس بزرگی باز کردهاند و ما نیک میشناسیم که کسانی که باین رشتهها میپرداختهاند جز بیکارگانی نبودهاند.
این در عرب بوده و سپس چون کلمه بایران آمده چون در ایران سخن بیش از همه شعر بوده و اینست در اینجا شعر و هنرهای شعری را «ادبیات» شناختهاند و میباید گفت معنی دیگر کوچکتر گردیده است و ما میدانیم که سی سال پیش در ایران ارجی باین کلمه ننهادندی و جز کسانی اندکی آن را نشناختندی و بر زبان نراندندی. ولی سپس که شرقشناسان شور و هیاهو برانگیخته و این کلمه را بزبانها انداختهاند در این میان یک پیشامد نادرست این بوده که کلمهی «لیتراتور» اروپایی را که بمعنی بزرگتر دیگریست و بهمهی گفتهها و نوشتهها و کارهای اندیشهای گفته شود «ادبیات» ترجمه کردهاند و نتیجه آن شده که ارجی را که اروپاییان به «لیتراتورِ» خود دادهاند و ستایشهایی که از آن کردهاند بهرهی این «ادبیات» گردیده.
مثلاً «ادبیات زبان توده است». این ستایش دربارهی لیتراتور اروپایی بسیار گزافهآمیز نیست. ولی دربارهی ادبیات ایرانی که همان شعرهای پراکندهی آنچنانیست سراپا گزافهآمیز ، و بلکه وارونهگوییست. شعرهایی که شاعری در گوشهی اتاق با صد بیپروایی بتوده و حال آن سراید و خواستش جز قافیهبافی و سخنسازی و پدید آوردن «مضمون» نباشد آن کجا و حال توده کجا؟!. این شعرها زبان خود شاعر هم نیست. ما نیک میدانیم این شاعران که اینهمه دم از عشق زده و نالهها نمودهاند سراپا دروغ و ساختگی است و گفتههای او را دربارهی خودش راست نتوانیم پنداشت چه رسد بآنکه زبان توده بدانیم.
این بود تاریخچهی آن کلمه. کسانی که آن را بزبان میآوردند این را نمیدانستند و چنانکه گفتهایم یک معنای روشنی از آن نمیفهمیدند. همین اندازه که آن را یک چیز ارجداری پنداشته و جای بزرگی در دلهای خود برایش باز میکردند و چون در بیرون آن را بر سر شعرها و دیوانهای شاعران میآوردند بیآنکه پوچی و بیهودگی آنها را بیندیشند تنها بنام اینکه از ادبیات است ارجمند میشماردند ، و هنگامی که میدیدند ما نکوهش شعرها و بیهودهگوییها مینماییم نافهمیده برمیآشفتند و بنام هواداری از «ادبیات» بغوغا و پرخاش برمیخاستند ، ولی ما چون میپرسیدیم : «ادبیات چیست؟!.» در اینجا بود که میماندند و ناگزیر میشدند خود را بناشنیدن زده بروی خود نیاورند ، و هنوز تاکنون نتوانستهاند پاسخی بآن پرسش ما بدهند. مگر گاهی کسانی از اینگوشه و از آنگوشه سر برمیآورند و معنایی را که در کتابهای اروپایی برای کلمهی لیتراتور دیدهاند برداشته مینویسند و بگمان خود پاسخی بپرسش ما میدهند.
👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش دوم
🔸 عشق در پندار شاعران
بسخن خود بازگردیم : هنگامی که ما از غزلهای بیهوده نکوهش مینوشتیم میگفتند : «این منکر عشق است». دانسته شد بیچارگان معنی عشق را هم نمیدانند و با دلی سرد در اتاقی نشستن و رشتهی سخن را بدست قافیه داده و چند شعر خنکی سرودن را عشق میشناسند! تاکنون هم ندانستهایم آنان از «عشق» چه معنایی میخواستند ، و چگونه غزل بافتن را عشق مینامیدند ، یا چگونه میشد که یک مرد پنجاه و شصت ساله با تنی نالان و سری لرزان ، بیآنکه کسی درمیان باشد و دلدادگی روی دهد تنها با چند سخن بیسر و بنی خود را در جهان عشق پندارد و بدیگران سرزنش نموده بگوید : «آنان از عالم عشق بیخبرند». در اینجاست که میبینیم پندار گاهی بسیار نیرومند است و کسانی را تا بجاهای بسیار دوری تواند کشید.
کسانی که پنجاه سال دیرتر این سخنان را بخوانند هرآینه در شگفت خواهند بود که ما در یک زمینهی بیارجی بسخن تا باین اندازه دامنه میدهیم. ایکاش آن کسان بودندی و آن شور و غوغا را که پنج سال پیش در پیرامون این زمینهی بیارج برخاسته بود دیدندی و از گزندها و زیانها که در این راه کشیدهایم آگاه گردیدندی! بیگمان آن شور و دیوانگی نخوابیدی و هر کس را که در جلوش یافتی از میان برداشتی اگر نبودی که خدا پشتیبان ما بود و گفتارهای استوار پیمان زبانها را کوتاه کرد و پس از همه یک دسته از خود شاعران پاکدلانه بما پیوستند و یاری نمودند و بسیاری از آنان از شعرسرایی بازگشتند و آن را رها کردند.
🔸 تاریخچه و معنی «ادبیّات»
برای ادبیات ما جز یک معنای کوچکی پیدا نکردیم. بدینسان که سخن بدو گونه است : یکی ساده و بیآرایش همچون سخن بازاریان و روستاییان و عامیان ، و دیگری آراسته ، همچون سخن شاعران ، و ناطقان و خطیبان که سخن خود را با «تشبیه» و «جناس» و «استعاره» و مانند اینها میآراستهاند و مثلها برای روشنی بآنها میافزودهاند. عربها این را «ادب» نامیده و آن کسان را «ادیب» میخواندهاند. سپس در این زمینه دانشهایی بنام «معانی» و «بیان» و «بدیع» و مانند اینها پیدا شده که «علوم ادبی» یا «ادبیات» نامیدهاند ، و میباید گفت برای چیز کوچکی میدان بس بزرگی باز کردهاند و ما نیک میشناسیم که کسانی که باین رشتهها میپرداختهاند جز بیکارگانی نبودهاند.
این در عرب بوده و سپس چون کلمه بایران آمده چون در ایران سخن بیش از همه شعر بوده و اینست در اینجا شعر و هنرهای شعری را «ادبیات» شناختهاند و میباید گفت معنی دیگر کوچکتر گردیده است و ما میدانیم که سی سال پیش در ایران ارجی باین کلمه ننهادندی و جز کسانی اندکی آن را نشناختندی و بر زبان نراندندی. ولی سپس که شرقشناسان شور و هیاهو برانگیخته و این کلمه را بزبانها انداختهاند در این میان یک پیشامد نادرست این بوده که کلمهی «لیتراتور» اروپایی را که بمعنی بزرگتر دیگریست و بهمهی گفتهها و نوشتهها و کارهای اندیشهای گفته شود «ادبیات» ترجمه کردهاند و نتیجه آن شده که ارجی را که اروپاییان به «لیتراتورِ» خود دادهاند و ستایشهایی که از آن کردهاند بهرهی این «ادبیات» گردیده.
مثلاً «ادبیات زبان توده است». این ستایش دربارهی لیتراتور اروپایی بسیار گزافهآمیز نیست. ولی دربارهی ادبیات ایرانی که همان شعرهای پراکندهی آنچنانیست سراپا گزافهآمیز ، و بلکه وارونهگوییست. شعرهایی که شاعری در گوشهی اتاق با صد بیپروایی بتوده و حال آن سراید و خواستش جز قافیهبافی و سخنسازی و پدید آوردن «مضمون» نباشد آن کجا و حال توده کجا؟!. این شعرها زبان خود شاعر هم نیست. ما نیک میدانیم این شاعران که اینهمه دم از عشق زده و نالهها نمودهاند سراپا دروغ و ساختگی است و گفتههای او را دربارهی خودش راست نتوانیم پنداشت چه رسد بآنکه زبان توده بدانیم.
این بود تاریخچهی آن کلمه. کسانی که آن را بزبان میآوردند این را نمیدانستند و چنانکه گفتهایم یک معنای روشنی از آن نمیفهمیدند. همین اندازه که آن را یک چیز ارجداری پنداشته و جای بزرگی در دلهای خود برایش باز میکردند و چون در بیرون آن را بر سر شعرها و دیوانهای شاعران میآوردند بیآنکه پوچی و بیهودگی آنها را بیندیشند تنها بنام اینکه از ادبیات است ارجمند میشماردند ، و هنگامی که میدیدند ما نکوهش شعرها و بیهودهگوییها مینماییم نافهمیده برمیآشفتند و بنام هواداری از «ادبیات» بغوغا و پرخاش برمیخاستند ، ولی ما چون میپرسیدیم : «ادبیات چیست؟!.» در اینجا بود که میماندند و ناگزیر میشدند خود را بناشنیدن زده بروی خود نیاورند ، و هنوز تاکنون نتوانستهاند پاسخی بآن پرسش ما بدهند. مگر گاهی کسانی از اینگوشه و از آنگوشه سر برمیآورند و معنایی را که در کتابهای اروپایی برای کلمهی لیتراتور دیدهاند برداشته مینویسند و بگمان خود پاسخی بپرسش ما میدهند.
👇
اینست کوتاهِ داستان پیمان با ادبیات. چیزی باین بیارجی یک سال ما را گرفتار خود گردانید و گزند و آزار فراوان رسانید. لیکن خشنودیم که از کشاکش فیروز درآمدیم ، و به هر سختی بود هیاهو را شکستیم و آنچه که باید فراموش نکرد اینکه از گام نخست یک دسته از خود شاعران از جوانان و دیگران پاکدلانه یاری نمودند و از شعرهای بیهودهای که سروده بودند بیزاری نشان دادند ، و این گذشته از همه چیز نمونهی نیروی راستیپرستی بود. نیرویی که ما بآن امید میبستیم ، و بدینسان مایهی دلگرمی شدند. دیگران نیز اگرچه ایستادگی مینمودند ولی در درون ناگزیر از شکستن و پس رفتن بودند و به هر حال در پایانِ کشاکش آن شور و دیوانگی فرونشست.
این دربارهی شعر گفتن و دیوان پرداختن خودشان بود. اما دربارهی رواج دادن بدیوانهای گذشتگان و چاپ کردن کتابهای صوفیان و دیگران از این زمینه سخنِ دیگر خواهیم راند و در اینجا همین اندازه میگوییم که کاری که باید کرد نکردهایم.
این دربارهی شعر گفتن و دیوان پرداختن خودشان بود. اما دربارهی رواج دادن بدیوانهای گذشتگان و چاپ کردن کتابهای صوفیان و دیگران از این زمینه سخنِ دیگر خواهیم راند و در اینجا همین اندازه میگوییم که کاری که باید کرد نکردهایم.
پس از آشنایی با کتابهایی که شرقشناسان برای ما نوشتهاند ، نوبت آنست که ببینیم سازمان تبلیغات «اسلامی» چه اندیشههایی را برای مردم ایران خواسته است.
زمانی که حکومت با صوفیان به کشاکش دچار آمد گله میکردند که باید دید ریشهی این فساد کجاست؟
ریشهی این فساد در خودتانست. اینها را سازمانهایی چاپ کرده به چهارگوشهی ایران میفرستند که خود بنیاد گزارده و از پول این مردم و داراییهای کشور برایشان خرج کردهاید.
چرا نعل وارونه میزنید : آیا صوفیگری «اسلامی» است؟! چرا پرده را بیکبار کنار زده راستی را نمیگویید که : خواست ما تنها یک چیزست و آن افیونی گردانیدن جوانان این کشورست؟!.
زمانی که حکومت با صوفیان به کشاکش دچار آمد گله میکردند که باید دید ریشهی این فساد کجاست؟
ریشهی این فساد در خودتانست. اینها را سازمانهایی چاپ کرده به چهارگوشهی ایران میفرستند که خود بنیاد گزارده و از پول این مردم و داراییهای کشور برایشان خرج کردهاید.
چرا نعل وارونه میزنید : آیا صوفیگری «اسلامی» است؟! چرا پرده را بیکبار کنار زده راستی را نمیگویید که : خواست ما تنها یک چیزست و آن افیونی گردانیدن جوانان این کشورست؟!.