✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 5 از بخش سوم
🔸دین : سودمند بزندگانی یا سراسر زیان و آلودگی؟!
از سختیهایی كه در كار خود دیدیم بیش از همه در زمینهی دین بود. كوششهای ما در این باره تاریخچهی شگفتی پیدا كرد كه نمیدانیم آن را شیرین و دلكش نامیم و یا تلخ و دلخراش. گفتارهای بسیاری كه در این زمینه نوشتهایم گواه است كه چه رنجها بردهایم.
ما بنام دین پیش میآمدیم ، و از آنسوی این نام بسیار خوار گردیده و دستهی انبوهی از درسخواندگان و برجستگان از آن رو گردانیده و آشكاره بیزاری مینمودند و كسانی از آنان نزد ما آمده چنین میگفتند : «باز هم شما نام دین را میبرید؟!..» یا میگفتند : «این كار را اگر برای سیاست و صورتسازی هم میكنید نیك نیست» و كمتر كسی باور میكرد كه ما براستی هوای دین میداریم.
این پیشامد از آنجا برخاسته بود كه ولتر و دیگران كه در قرن هفدهم و پس از آن در اروپا برخاستند و از زندگانی و راه آن بگفتگو پرداختند و خود تكانی پدید آوردند ، اینان در آن جستجوهای خود از راه زندگانی معنای خردپذیری برای دین پیدا نكرده و آن را یك چیز بیهودهای دانستند و سخت بدشمنی برخاستند و آن را خوار و بدنام گردانیدند. رفتاری كه با دین مسیحی در شورش فرانسه كرده شده نتیجهی این دشمنی ولتر و دیگران بوده. بماند آنچه دانش و فلسفه كرده و هر یكی بنوبت خود دشمنی سختی با دین نموده.
اینها هر یكی داستان درازی دارد ، و نتیجهی اینها بود كه دستهی دانشمند و پیشرفتخواه در همه جا از دین بیزاری مینمودند ، و آن را سراپا دروغ و فریب شمرده امید میداشتند كه در سایهی رواج دانشها و پیشرفت سوسیولوژی اروپا بیكبار از میان برخیزد و جهان از زیان آن آسوده گردد.
در چنین هنگامی ما درفش دین افراشته در راه نیك گردانیدن آن پیش آمدیم ، و بیجا نبود كه انبوهی خرده گرفته و خاموش نمینشستند. ولی ما هم بیمایه بكار برنخاسته بودیم ، و اگر دین میگفتیم یك معنای خردپذیر و بسیار ارجداری از بهر آن در دل میداشتیم.
ما دین راه زندگی را میگفتیم. بارها نوشتهایم چنانكه كاروانیان در یك بیابان نیازمند شاهراهند و اگر نباشد گم گردند و هر كاروانی رو بسوی دیگری آورند ، همچنان آدمیان در زندگانی بیك دینی نیازمندند كه همه از آن پیروی كنند و از هم پراكنده نگردند.
ما میگوییم : دانشها بمردم راه زندگی نشان نمیدهند. چه دلیلی بهتر از آنكه اروپا با صدها دانش بدینسان گرفتار است و روزبروز بر سختی زیستها میافزاید. میگوییم : جنگهای امروزی اروپا و كشتارها و ویرانیها كه رو میدهد بیش از همه نتیجهی نبودن راه میباشد و كسانی كه پیمان را از سالهای پیش خواندهاند نیك میدانند كه ما این روز را برای اروپا از پیش دیده و آگاهی دادهایم.[1]
از همهی اینها یك نتیجه را میخواهیم و آن اینكه گذشته از دانشها و آنچه از آنها توان آموخت «دانستنیهایی» هست ، «دانستنی»هایی كه راه زندگی آموزد و مردمان را بآسایش و خرسندی رساند «دانستنیهایی» كه بالاتر از همهی اندیشههاست ، و خود این دانستنیهاست كه دین مینامیم. [2]
این معنی نه آنست كه كسی نپذیرد و یا ارج نگزارد. چیزی كه هست این معنی با هیچ یك از دینهایی كه بوده است راست نیاید. هیچ یك از آنها باین معنی نیست. از اینرو بوده كه ولتر و دیگران بآنها ارج نگزارده و جایی درمیان كارهای زندگی برای آنها باز نكردهاند. ولتر و آنگونه دانشمندان اروپایی كه پیشروان تكان اندیشهها در اروپا میباشند مردان بافهم و نیكاندیشی بودهاند و با دین مسیحی یا با كشیشان كینه درمیانه نداشتهاند ، و اینكه بدشمنی برخاستهاند از آنست كه راستی درمیانه ندیدهاند. چنانكه بارها گفتهایم : اینان كسانیند كه براستیها نرسیدهاند ولی با كجیها بسیار جنگیدهاند ، و همیشه باید ارج این كارشان را شناخت.
آن دینها هر یكی نخست بمعنی درستی كه میگوییم پیدا شده. هر كدام نخست راه زندگی بوده و مردمان را از پراكندگی و گمراهی رهانیده. هر یكی در زمان خود بلندترین اندیشهها را یاد داده و زمان درازی مردمان را راه برده. لیكن كمكم از یكسو چیزهایی از بیرون بآن آمیخته شده و گوهرش دیگر گردیده و از یكسو زمان پیش رفته و نتیجه آن شده كه دین با زندگانی نساخته و درمیانه دوری پیدا شده ، و در این هنگام بوده كه پیروان معنای دیگری بدین داده و چنین گفتهاند : «دین برای نیكی اینجهان نیست و برای نیكی آنجهانست. برای آنست كه در آنجهان نیك باشیم و ببهشت رویم». بدینسان دین برای بهشتجویی شده. این تاریخچهایست كه همهی آنها از دین زردشت و دین موسا و مسیحیگری و اسلام پیدا كردهاند. این سرگذشتیست كه بر سر همه گذشته.
👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 5 از بخش سوم
🔸دین : سودمند بزندگانی یا سراسر زیان و آلودگی؟!
از سختیهایی كه در كار خود دیدیم بیش از همه در زمینهی دین بود. كوششهای ما در این باره تاریخچهی شگفتی پیدا كرد كه نمیدانیم آن را شیرین و دلكش نامیم و یا تلخ و دلخراش. گفتارهای بسیاری كه در این زمینه نوشتهایم گواه است كه چه رنجها بردهایم.
ما بنام دین پیش میآمدیم ، و از آنسوی این نام بسیار خوار گردیده و دستهی انبوهی از درسخواندگان و برجستگان از آن رو گردانیده و آشكاره بیزاری مینمودند و كسانی از آنان نزد ما آمده چنین میگفتند : «باز هم شما نام دین را میبرید؟!..» یا میگفتند : «این كار را اگر برای سیاست و صورتسازی هم میكنید نیك نیست» و كمتر كسی باور میكرد كه ما براستی هوای دین میداریم.
این پیشامد از آنجا برخاسته بود كه ولتر و دیگران كه در قرن هفدهم و پس از آن در اروپا برخاستند و از زندگانی و راه آن بگفتگو پرداختند و خود تكانی پدید آوردند ، اینان در آن جستجوهای خود از راه زندگانی معنای خردپذیری برای دین پیدا نكرده و آن را یك چیز بیهودهای دانستند و سخت بدشمنی برخاستند و آن را خوار و بدنام گردانیدند. رفتاری كه با دین مسیحی در شورش فرانسه كرده شده نتیجهی این دشمنی ولتر و دیگران بوده. بماند آنچه دانش و فلسفه كرده و هر یكی بنوبت خود دشمنی سختی با دین نموده.
اینها هر یكی داستان درازی دارد ، و نتیجهی اینها بود كه دستهی دانشمند و پیشرفتخواه در همه جا از دین بیزاری مینمودند ، و آن را سراپا دروغ و فریب شمرده امید میداشتند كه در سایهی رواج دانشها و پیشرفت سوسیولوژی اروپا بیكبار از میان برخیزد و جهان از زیان آن آسوده گردد.
در چنین هنگامی ما درفش دین افراشته در راه نیك گردانیدن آن پیش آمدیم ، و بیجا نبود كه انبوهی خرده گرفته و خاموش نمینشستند. ولی ما هم بیمایه بكار برنخاسته بودیم ، و اگر دین میگفتیم یك معنای خردپذیر و بسیار ارجداری از بهر آن در دل میداشتیم.
ما دین راه زندگی را میگفتیم. بارها نوشتهایم چنانكه كاروانیان در یك بیابان نیازمند شاهراهند و اگر نباشد گم گردند و هر كاروانی رو بسوی دیگری آورند ، همچنان آدمیان در زندگانی بیك دینی نیازمندند كه همه از آن پیروی كنند و از هم پراكنده نگردند.
ما میگوییم : دانشها بمردم راه زندگی نشان نمیدهند. چه دلیلی بهتر از آنكه اروپا با صدها دانش بدینسان گرفتار است و روزبروز بر سختی زیستها میافزاید. میگوییم : جنگهای امروزی اروپا و كشتارها و ویرانیها كه رو میدهد بیش از همه نتیجهی نبودن راه میباشد و كسانی كه پیمان را از سالهای پیش خواندهاند نیك میدانند كه ما این روز را برای اروپا از پیش دیده و آگاهی دادهایم.[1]
از همهی اینها یك نتیجه را میخواهیم و آن اینكه گذشته از دانشها و آنچه از آنها توان آموخت «دانستنیهایی» هست ، «دانستنی»هایی كه راه زندگی آموزد و مردمان را بآسایش و خرسندی رساند «دانستنیهایی» كه بالاتر از همهی اندیشههاست ، و خود این دانستنیهاست كه دین مینامیم. [2]
این معنی نه آنست كه كسی نپذیرد و یا ارج نگزارد. چیزی كه هست این معنی با هیچ یك از دینهایی كه بوده است راست نیاید. هیچ یك از آنها باین معنی نیست. از اینرو بوده كه ولتر و دیگران بآنها ارج نگزارده و جایی درمیان كارهای زندگی برای آنها باز نكردهاند. ولتر و آنگونه دانشمندان اروپایی كه پیشروان تكان اندیشهها در اروپا میباشند مردان بافهم و نیكاندیشی بودهاند و با دین مسیحی یا با كشیشان كینه درمیانه نداشتهاند ، و اینكه بدشمنی برخاستهاند از آنست كه راستی درمیانه ندیدهاند. چنانكه بارها گفتهایم : اینان كسانیند كه براستیها نرسیدهاند ولی با كجیها بسیار جنگیدهاند ، و همیشه باید ارج این كارشان را شناخت.
آن دینها هر یكی نخست بمعنی درستی كه میگوییم پیدا شده. هر كدام نخست راه زندگی بوده و مردمان را از پراكندگی و گمراهی رهانیده. هر یكی در زمان خود بلندترین اندیشهها را یاد داده و زمان درازی مردمان را راه برده. لیكن كمكم از یكسو چیزهایی از بیرون بآن آمیخته شده و گوهرش دیگر گردیده و از یكسو زمان پیش رفته و نتیجه آن شده كه دین با زندگانی نساخته و درمیانه دوری پیدا شده ، و در این هنگام بوده كه پیروان معنای دیگری بدین داده و چنین گفتهاند : «دین برای نیكی اینجهان نیست و برای نیكی آنجهانست. برای آنست كه در آنجهان نیك باشیم و ببهشت رویم». بدینسان دین برای بهشتجویی شده. این تاریخچهایست كه همهی آنها از دین زردشت و دین موسا و مسیحیگری و اسلام پیدا كردهاند. این سرگذشتیست كه بر سر همه گذشته.
👇
وگرنه چه ولتر و چه دیگری نخواهند گفت زندگی راه نمیخواهد. ولتر و یاران او خود در جستجوی آن بودهاند كه راهی برای زندگانی بدست آورند و چند گامی هم بسوی پیش برداشتهاند ، و خود چگونه شدی كه یك راه راستی برای زندگانی ببینند و نپذیرند و یا نیازی براه نشناسند.
[1] : این در سال ۱۹۴۰ ، در زمانی كه اروپاییان بیباكانه خون یكدیگر ریخته بیدریغ ساختمانها بر سر هم ویران میساختند نوشته شده. اینجا اشاره بكتاب «آیین» و نوشتههای پیمان در زمینهی اروپاییگریست كه در سالهای ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۴ بیرون آمده و روزهای دلگدازی برای اروپا و جنگ دیگری را در آنها پیشبینی میكند.
[2] : برای روشنتر دانستن معنی دین [کتاب] «راه رستگاری» دیده شود. [کسروی در سالهای دیرتر همهی سخنان خود را دربارهی دین در کتاب «ورجاوندبنیاد» یکجا نوشته است.]
[1] : این در سال ۱۹۴۰ ، در زمانی كه اروپاییان بیباكانه خون یكدیگر ریخته بیدریغ ساختمانها بر سر هم ویران میساختند نوشته شده. اینجا اشاره بكتاب «آیین» و نوشتههای پیمان در زمینهی اروپاییگریست كه در سالهای ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۴ بیرون آمده و روزهای دلگدازی برای اروپا و جنگ دیگری را در آنها پیشبینی میكند.
[2] : برای روشنتر دانستن معنی دین [کتاب] «راه رستگاری» دیده شود. [کسروی در سالهای دیرتر همهی سخنان خود را دربارهی دین در کتاب «ورجاوندبنیاد» یکجا نوشته است.]
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی نهم)
🔶 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا كوشش سیاسی؟!
(بخش یک از چهار)
🔸کوشاد تلگرام : یك صد و اند سال پیش پدران ما كه زیر فشار ستم و بیداد قاجاریان كوفته و لگدمال گردیده بودند به ایستادگی قهرمانانهای كه تا آن روز بیمانند بود برخاستند و با كوششهایی به پیشوایی دو سید و دیگران نخست خواستار «عدالتخانه» شده ، سپس مشروطه طلبیدند و سرانجام توانستند «فرمان مشروطه» را از مظفرالدینشاه بگیرند.
این جنبش از هر دیده كه بنگریم جنبش بزرگ و پرارجی بود. میتوان گفت هر آیین ارجمندی از كشورداری كه امروز در این كشور روانست ریشه در جنبش مشروطه دارد. هر پیشرفتی كه این مردم پس از قاجاریان كردهاند از رهگذر این جنبش بوده. بیشتر كارهایی كه رضاشاه در ایران روان گردانید و در كارنامهی او میدرخشد پایههایش در آن جنبش گزارده شده بود.
لیكن بر آگاهان پوشیده نیست كه مشروطه به انجام خود نرسید و پیش از آنكه نتیجههای ارجمندتری از آن نمایان گردیده ایران را در ردهی كشورهای بزرگ جهان درآورد ، از توان افتاد و از راه خود دور شده به خودكامگی رضاشاه ، محمدرضاشاه و سرانجام ملایان دچار آمد.
چرا چنین شد؟!.. شرح علتهای این سرگذشت پراندوه نیازمند گفتارهای بسیارست و ما در اینجا قصد آن داریم كه بدستیاری نوشتههای پرچم و پیمان آنها را یكایك آشكار گردانیم. نخست در این گفتار میخواهیم تنها به ظاهر پیشامدها پرداخته این روشن گردانیم كه چگونه شور آتشین مشروطهخواهی و خودكامهستیزی كمكم به دیكتاتورخواهی انجامید.
این تاریخچه یكی از آن جهت سودمندست كه به ریشهی دیكتاتوری از نزدیك بنگریم و آن را بهتر بشناسیم و از دیگر سو این پایهایست برای آشنایی با دورههای دیگر تاریخ معاصر همچون دورهی فرمانروایی رضاشاه ، «دورهی دمكراسی» (1320 تا 1332) و دورههای 1332 تا 1357 و 1357 تا امروز. این گفتارها در اصل تاریخچهای از حزبها بوده و برای آن نوشته شده كه نیك و بد حزبها در ایران دانسته گردد و راه را برای دانستن معنی درست حزب بگشاید.
اینها از نوشتههای پرچم روزانه شمارههای 44 ، 45 و 46 (اسفند ماه سال 1320) و پیمان سال هفتم شمارهی چهارم (مهرماه 1320) گردآوری شده. در این گفتار تاریخهای قمری را به خورشیدی تبدیل كردهایم :
🔸سی و چند سال پیش چون در ایران مردم بیدار شدند و جنبشی بنام مشروطهخواهی برخاست خواه و ناخواه حزبها پیدا شد. نخستین حزب در ایران دستهی مجاهدان بودند.
تاریخچهی این دسته بكوتاهی آنست كه دو سال پیش از زمان مشروطه گروهی از ایرانیان در باكو ، گرد آمده یك حزبی بنام «اجتماعیون عامیون» پدید آوردند و رئیس ایشان نریمان نریمانوف بود كه سپس یكی از كسان بنام گردید.
این جمعیت تازه بكار پرداخته بود كه در ایران داستان مشروطه پیش آمد ، و آنان كسانی را از اعضای خود برگزیده برای شركت در شورش بشهرهای ایران فرستادند كه هنوز چند تن از آن كسان در تبریز و دیگر جاها زندهاند.
ولی در تبریز در همان ماههای نخست شورش ، چند تن از سردستگان دست بهم داده در خود آنجا جمعیتی بنام «مجاهد» پدید آوردند كه چنانكه گفتیم نخستین حزبی در ایران بود.
در آن هنگام بچنین دستهای نیاز سختی بود. زیرا مشروطه تازه آغاز شده و هنوز دربار ایستادگی داشت و یك دسته میبایست كه آن ایستادگی را بشكند و بمشروطه پیشرفت دهد ، و این كار را مجاهدان كردند. باید گفت این دسته طبیعیترین حزبی بود كه در ایران ، در آن دورهی جنبش ، پدید آمد.
این حزب با سادگی بسیار تشكیل یافت و با یك نظم و تندی پیش رفت. نخست تنها در تبریز بودند. سپس در تهران و گیلان و شهرهای دیگر آذربایجان نیز پیدا شدند ، و چنانكه در تاریخ نوشته شده همین حزب بود كه با محمدعلیمیرزا [محمدعلیشاه] نبردها كرد و سپس بخونریزیها پرداخت و سرانجام او را از تخت پایین آورد و از ایران بیرون راند. این حزب بود كه پایهی مشروطه را در ایران استوار گردانید ـ این حزب بود كه قهرمانانی همچون ستارخان و باقرخان و حسینخانباغبان و یِفرِمخان و سردارمحیی و یارمحمدخان و حیدرعمواُغلی و عظیمزاده و میرزاعلیاكبرخان و دیگران بیرون داد.
👇
🔶 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا كوشش سیاسی؟!
(بخش یک از چهار)
🔸کوشاد تلگرام : یك صد و اند سال پیش پدران ما كه زیر فشار ستم و بیداد قاجاریان كوفته و لگدمال گردیده بودند به ایستادگی قهرمانانهای كه تا آن روز بیمانند بود برخاستند و با كوششهایی به پیشوایی دو سید و دیگران نخست خواستار «عدالتخانه» شده ، سپس مشروطه طلبیدند و سرانجام توانستند «فرمان مشروطه» را از مظفرالدینشاه بگیرند.
این جنبش از هر دیده كه بنگریم جنبش بزرگ و پرارجی بود. میتوان گفت هر آیین ارجمندی از كشورداری كه امروز در این كشور روانست ریشه در جنبش مشروطه دارد. هر پیشرفتی كه این مردم پس از قاجاریان كردهاند از رهگذر این جنبش بوده. بیشتر كارهایی كه رضاشاه در ایران روان گردانید و در كارنامهی او میدرخشد پایههایش در آن جنبش گزارده شده بود.
لیكن بر آگاهان پوشیده نیست كه مشروطه به انجام خود نرسید و پیش از آنكه نتیجههای ارجمندتری از آن نمایان گردیده ایران را در ردهی كشورهای بزرگ جهان درآورد ، از توان افتاد و از راه خود دور شده به خودكامگی رضاشاه ، محمدرضاشاه و سرانجام ملایان دچار آمد.
چرا چنین شد؟!.. شرح علتهای این سرگذشت پراندوه نیازمند گفتارهای بسیارست و ما در اینجا قصد آن داریم كه بدستیاری نوشتههای پرچم و پیمان آنها را یكایك آشكار گردانیم. نخست در این گفتار میخواهیم تنها به ظاهر پیشامدها پرداخته این روشن گردانیم كه چگونه شور آتشین مشروطهخواهی و خودكامهستیزی كمكم به دیكتاتورخواهی انجامید.
این تاریخچه یكی از آن جهت سودمندست كه به ریشهی دیكتاتوری از نزدیك بنگریم و آن را بهتر بشناسیم و از دیگر سو این پایهایست برای آشنایی با دورههای دیگر تاریخ معاصر همچون دورهی فرمانروایی رضاشاه ، «دورهی دمكراسی» (1320 تا 1332) و دورههای 1332 تا 1357 و 1357 تا امروز. این گفتارها در اصل تاریخچهای از حزبها بوده و برای آن نوشته شده كه نیك و بد حزبها در ایران دانسته گردد و راه را برای دانستن معنی درست حزب بگشاید.
اینها از نوشتههای پرچم روزانه شمارههای 44 ، 45 و 46 (اسفند ماه سال 1320) و پیمان سال هفتم شمارهی چهارم (مهرماه 1320) گردآوری شده. در این گفتار تاریخهای قمری را به خورشیدی تبدیل كردهایم :
🔸سی و چند سال پیش چون در ایران مردم بیدار شدند و جنبشی بنام مشروطهخواهی برخاست خواه و ناخواه حزبها پیدا شد. نخستین حزب در ایران دستهی مجاهدان بودند.
تاریخچهی این دسته بكوتاهی آنست كه دو سال پیش از زمان مشروطه گروهی از ایرانیان در باكو ، گرد آمده یك حزبی بنام «اجتماعیون عامیون» پدید آوردند و رئیس ایشان نریمان نریمانوف بود كه سپس یكی از كسان بنام گردید.
این جمعیت تازه بكار پرداخته بود كه در ایران داستان مشروطه پیش آمد ، و آنان كسانی را از اعضای خود برگزیده برای شركت در شورش بشهرهای ایران فرستادند كه هنوز چند تن از آن كسان در تبریز و دیگر جاها زندهاند.
ولی در تبریز در همان ماههای نخست شورش ، چند تن از سردستگان دست بهم داده در خود آنجا جمعیتی بنام «مجاهد» پدید آوردند كه چنانكه گفتیم نخستین حزبی در ایران بود.
در آن هنگام بچنین دستهای نیاز سختی بود. زیرا مشروطه تازه آغاز شده و هنوز دربار ایستادگی داشت و یك دسته میبایست كه آن ایستادگی را بشكند و بمشروطه پیشرفت دهد ، و این كار را مجاهدان كردند. باید گفت این دسته طبیعیترین حزبی بود كه در ایران ، در آن دورهی جنبش ، پدید آمد.
این حزب با سادگی بسیار تشكیل یافت و با یك نظم و تندی پیش رفت. نخست تنها در تبریز بودند. سپس در تهران و گیلان و شهرهای دیگر آذربایجان نیز پیدا شدند ، و چنانكه در تاریخ نوشته شده همین حزب بود كه با محمدعلیمیرزا [محمدعلیشاه] نبردها كرد و سپس بخونریزیها پرداخت و سرانجام او را از تخت پایین آورد و از ایران بیرون راند. این حزب بود كه پایهی مشروطه را در ایران استوار گردانید ـ این حزب بود كه قهرمانانی همچون ستارخان و باقرخان و حسینخانباغبان و یِفرِمخان و سردارمحیی و یارمحمدخان و حیدرعمواُغلی و عظیمزاده و میرزاعلیاكبرخان و دیگران بیرون داد.
👇
پس از آن ، در سال چهارم مشروطه (پس از فتح تهران) دستهی دمكرات برپا گردید. كسانی كه این حزب را بنیاد نهادند حسن نیت نداشتند. آنان با دستهای دیگری میجنبیدند و غرضشان آن بود كه با پدید آوردن این حزب ، دستهی مجاهدان را كه این زمان یك دستهی بسیار نیرومندی گردیده و در سایهی شركت بانقلاب آبرویی درمیان مردم پیدا كرده بودند ، از اعتبار اندازند ، و به هر حال با حزبسازی اختلاف و كشاكش درمیانهی آزادیخواهان پدید آورند.[این سخن باری به سیدحسن تقیزاده بازمیگردد] ولی با این سوءنیت بنیادگزاران ، چون بیشتر كسانی كه در آن ابتداء باین حزب درآمدند از پیشروان آزادیخواهان و خود مردان خونگرم و غیرتمندی بودند این حزب نیز رونق و آبروی بسیاری پیدا كرد و در سالهای 1289 و 1290 مركزیتی باندیشهها داد و در برابر «اعتدالیان» كه بیشترشان همان درباریان پیشین بودند و بیش از همه به كند گردانیدن گردش چرخ انقلاب میكوشیدند ایستادگی خوبی نمودند ، و در پیشامد بازگشت محمدعلیمیرزا و در جنگها و نبردهایی كه برخاست شایستگی از خود نشان دادند.
اگرچه این بار نیز جنگ را مجاهدان و بختیاریان كردند و با دست اینان بود كه ارشدالدوله سردار محمدعلیمیرزا دستگیر و كشته گردید و خود محمدعلی شكستهای پیدرپی یافته به استرآباد [گرگان كنونی] گریخت لیكن در پارلمان و در تهران ایستادگی دمكراتها در برابر بدخواهان و پشتیبانی آنان بدولت اثر بزرگی داشت.
اگرچه این بار نیز جنگ را مجاهدان و بختیاریان كردند و با دست اینان بود كه ارشدالدوله سردار محمدعلیمیرزا دستگیر و كشته گردید و خود محمدعلی شكستهای پیدرپی یافته به استرآباد [گرگان كنونی] گریخت لیكن در پارلمان و در تهران ایستادگی دمكراتها در برابر بدخواهان و پشتیبانی آنان بدولت اثر بزرگی داشت.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 6 از بخش سوم
🔸یك مردمی بیراه بهیچ جا نرسند و جز نابودی سرنوشتی ندارند ـ1
ما میشنویم : كسانی میگویند : «دیگر راه چیست؟!.» این سخن جز از مغزهای سبك بیرون نیاید. برخی هم میگویند : «اروپاییان چطور ترقی كردهاند ما هم ترقی میكنیم. راه دیگر چه میخواهد؟!.» این یكی از بهانههاییست كه همیشه پیش میكشند ، و این كسان پستتر از آنند كه خواست ما را بفهمند و یا ما ارجی بگفتهی آنان نهاده بپاسخ برخیزیم و نیك میدانیم كه پس از شنیدن پاسخ هم گردن نخواهند گزاشت. لیكن برای آنكه گفتهشان جلوگیر دیگران نگردد ، و به هر حال بهانهشان بریده شود بپاسخ میپردازیم :
باینان باید گفت اروپا پیش نرفته و در كار خود درمانده است. آری اروپا شهرها را آراسته و كشورها را با راههای آهن و راههای شوسه و با سیمهای تلگراف و تلفن بهم بسته و صد افزار نوین برای زندگی پدید آورده لیكن بآسایش و خرسندی كه همهی كوششها برای آنست نه تنها نزدیك نشده بسیار هم دورتر گردیده. آن دیروزِ اروپا بود كه گرسنهها دسته میبستند و در شهرها میگردیدند و در سال فراوانی ، مردم از گرسنگی میمردند ، در یكسو مردم بدینسان سختی میكشیدند و در یكسو گندم و جو و شكر و قهوه خریدار پیدا نكرده بدریا میریختند ، این هم امروزِ آنست كه آهن و آتش بر سر شهرها میریزند. [1]
ما را چه شده كه اینها را با دیده ببینیم و باز بخواهیم از اروپا پیروی كنیم؟! چه شده كه خود راهی نجوییم؟!.
گذشته از اینها ، همین اندازه پیشرفت اروپا كه چشمهای شما را خیره گردانیده بیراه و كوشش بدست نیامده است و هیچگاه این نكردهاند كه بتماشا ایستند و بیدردانه چنین گویند : «دیگران چطور ترقی كردهاند ما نیز ترقی میكنیم».
كشورهای بزرگ اروپا كه نیرومند شدهاند و در زمینهی میهندوستی و آمادگی برای نگهداری كشور پیش افتادهاند ، هر یكی از راهی باین نتیجه رسیدهاند و سالیان دراز كوشش بكار بردهاند. چیزی كه هست آن راهها اگر برای نیرومندی كشور نیك بوده برای آرامش و ایمنی جهان نیك نبوده ، وآنگاه در زندگانی اروپا ، پستی و بلندی بیاندازه گردیده و دستههای بزرگی بهره از خوشی و خرسندی نمییابند. ایراد ما از اینروهاست. ما میگوییم : اروپاییان یك شاهراه رستگاری كه آسایش و آرامش را برای همگی دربر دارد نمیشناسند و نمیدارند ، و نمیگوییم بیكبار بیراهند. یك مردمی بیراه بهیچ جا نرسند و جز نابودی سرنوشتی ندارند.
[1] : بسیارند کسانی که چون حال امروز شرقیان را با ازآن غرب میسنجند این عیبها در زندگانی غربیان را «گذشته» و پایان یافته دانسته در زندگانی امروزی ایشان عیبی نمیبینند بلکه صد عیب در زندگی شرقیان سراغ دارند. لیکن باید دانست بیشتر شرقیان با پیرویهایی که در سدهی گذشته از زندگانی غربی کردهاند ، از یکسو خویهای ستودهی خود را از دست داده و از آنسو به سامان و پاسداری از قانونها که نگاهبان زندگانی غربی است نیز نرسیدهاند. نتیجه آنکه ، این حالی که بیشتر شرقیان پیدا کردهاند اکنون چندان افسوسآور میباشد که زندگانی غربی بس درخشانتر و زیبندهتر مینماید. حال آنکه در همان غرب بسیاری از مردم از زندگانی ماشینی (ماشینیزم) و پستی و بلندی برخورداریها درمیان مردم یک کشور که نتیجهی چنان شیوهی زندگانیست سخت گلهمندند. بحران اقتصادیای که از سال 2008 آغاز یافت و درپی آن جنبش «99 درصدیها» در آمریکا و سپس در دیگر کشورهای غربی ، تنها یک نمونه از پیشامدهای ناگوار اخیر در آنجاست.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 6 از بخش سوم
🔸یك مردمی بیراه بهیچ جا نرسند و جز نابودی سرنوشتی ندارند ـ1
ما میشنویم : كسانی میگویند : «دیگر راه چیست؟!.» این سخن جز از مغزهای سبك بیرون نیاید. برخی هم میگویند : «اروپاییان چطور ترقی كردهاند ما هم ترقی میكنیم. راه دیگر چه میخواهد؟!.» این یكی از بهانههاییست كه همیشه پیش میكشند ، و این كسان پستتر از آنند كه خواست ما را بفهمند و یا ما ارجی بگفتهی آنان نهاده بپاسخ برخیزیم و نیك میدانیم كه پس از شنیدن پاسخ هم گردن نخواهند گزاشت. لیكن برای آنكه گفتهشان جلوگیر دیگران نگردد ، و به هر حال بهانهشان بریده شود بپاسخ میپردازیم :
باینان باید گفت اروپا پیش نرفته و در كار خود درمانده است. آری اروپا شهرها را آراسته و كشورها را با راههای آهن و راههای شوسه و با سیمهای تلگراف و تلفن بهم بسته و صد افزار نوین برای زندگی پدید آورده لیكن بآسایش و خرسندی كه همهی كوششها برای آنست نه تنها نزدیك نشده بسیار هم دورتر گردیده. آن دیروزِ اروپا بود كه گرسنهها دسته میبستند و در شهرها میگردیدند و در سال فراوانی ، مردم از گرسنگی میمردند ، در یكسو مردم بدینسان سختی میكشیدند و در یكسو گندم و جو و شكر و قهوه خریدار پیدا نكرده بدریا میریختند ، این هم امروزِ آنست كه آهن و آتش بر سر شهرها میریزند. [1]
ما را چه شده كه اینها را با دیده ببینیم و باز بخواهیم از اروپا پیروی كنیم؟! چه شده كه خود راهی نجوییم؟!.
گذشته از اینها ، همین اندازه پیشرفت اروپا كه چشمهای شما را خیره گردانیده بیراه و كوشش بدست نیامده است و هیچگاه این نكردهاند كه بتماشا ایستند و بیدردانه چنین گویند : «دیگران چطور ترقی كردهاند ما نیز ترقی میكنیم».
كشورهای بزرگ اروپا كه نیرومند شدهاند و در زمینهی میهندوستی و آمادگی برای نگهداری كشور پیش افتادهاند ، هر یكی از راهی باین نتیجه رسیدهاند و سالیان دراز كوشش بكار بردهاند. چیزی كه هست آن راهها اگر برای نیرومندی كشور نیك بوده برای آرامش و ایمنی جهان نیك نبوده ، وآنگاه در زندگانی اروپا ، پستی و بلندی بیاندازه گردیده و دستههای بزرگی بهره از خوشی و خرسندی نمییابند. ایراد ما از اینروهاست. ما میگوییم : اروپاییان یك شاهراه رستگاری كه آسایش و آرامش را برای همگی دربر دارد نمیشناسند و نمیدارند ، و نمیگوییم بیكبار بیراهند. یك مردمی بیراه بهیچ جا نرسند و جز نابودی سرنوشتی ندارند.
[1] : بسیارند کسانی که چون حال امروز شرقیان را با ازآن غرب میسنجند این عیبها در زندگانی غربیان را «گذشته» و پایان یافته دانسته در زندگانی امروزی ایشان عیبی نمیبینند بلکه صد عیب در زندگی شرقیان سراغ دارند. لیکن باید دانست بیشتر شرقیان با پیرویهایی که در سدهی گذشته از زندگانی غربی کردهاند ، از یکسو خویهای ستودهی خود را از دست داده و از آنسو به سامان و پاسداری از قانونها که نگاهبان زندگانی غربی است نیز نرسیدهاند. نتیجه آنکه ، این حالی که بیشتر شرقیان پیدا کردهاند اکنون چندان افسوسآور میباشد که زندگانی غربی بس درخشانتر و زیبندهتر مینماید. حال آنکه در همان غرب بسیاری از مردم از زندگانی ماشینی (ماشینیزم) و پستی و بلندی برخورداریها درمیان مردم یک کشور که نتیجهی چنان شیوهی زندگانیست سخت گلهمندند. بحران اقتصادیای که از سال 2008 آغاز یافت و درپی آن جنبش «99 درصدیها» در آمریکا و سپس در دیگر کشورهای غربی ، تنها یک نمونه از پیشامدهای ناگوار اخیر در آنجاست.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی دهم)
🔶 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا كوشش سیاسی؟!
(بخش دو از چهار)
سپس چون در همان سال روسیان اُلتیماتم داده سپاه تا بقزوین آوردند و ایران در برابر یك خطر بزرگی واقع شد ، در این پیشامد نیز دمكراتها در اظهار احساسات و ایستادگی شایستگی از خود نشان دادند. اگرچه بیك كاری موفق نشدند (و خود نمیتوانستند شد) لیكن زبونی ننمودند.
در اهمیت این حزب آن بس كه روس و انگلیس نبودن آنان را میخواستند ، و چون پس از پذیرفته شدن اُلتیماتم ، مجلس بسته گردید ناصرالملك و وزیران او كه فرصت یافته بودند بكندن ریشهی اینان كوشیدند. از آنسوی در تبریز روسیان چند تن از اینان را كه میرزا احمد سهیلی و آقا محمد ابراهیم و دیگران بودند بدار كشیدند.
سپس چون در سال1293 جنگ جهانگیر اروپا برخاست و در ایران نیز تبدلاتی رخ داد مجلس بار دیگر باز شد ، در این هنگام نیز دمكراتها جوش و جنب بزرگی از خود نشان دادند و بیك كار بزرگی برخاسته برای جنگ با دو دولت همسایه [روس و انگلیس] از تهران مهاجرت كردند ، و با آلمانها و عثمانی همدست شده با دستههای سپاه روس ، جنگ و خونریزی نمودند و دولت مركزی را بنام آنكه با روس و انگلیس همدست میباشد برسمیت نشناخته خود ، در كرمانشاهان دولت دیگری بنیاد نهادند. اینها نیز كارهای حزب دمكراتست. اینها نیز در تاریخ ایران مؤثر افتادند و نامی از خود در آن یادگار گزاردند.
ولی در داستان مهاجرت یك چیزهای ناستودهای رخ داد ، زیرا آلمانها برای پیشرفت مقاصد خود در ایران از دادن پول مضایقه نمیكردند و لیرههای بسیاری سكه زده همراه خود آورده بودند. كسانی از سران مهاجران به پول گرویده رفتار ناستودهای كردند و این مایهی تنفر دیگران شد و درمیانه اختلافها رخ داد.
از آنسوی خود مهاجرت نتیجهی نیكی نداد. یك دستهی بزرگی از ژاندارم ایران و مهاجران در جنگ كشته گردیدند و آخرین نتیجه آن شد كه مهاجران پس از دو سال رنج و آوارگی از خاك ایران بیرون رفته در عثمانی و دیگر جاها پراكنده گردیدند.
این نافیروزیها نتیجه آن را داد كه بیشتر آزادیخواهان نومید گردیده كنارهجویی كردند. بخصوص مردان پاكدامنی كه جز رهایی این كشور و توده را نمیخواستند و درپی سود شخصی نبودند. اینان بیكبار دلسرد شده بكناری رفتند.
این دلسردی و كنارهجویی آنان نیز نتیجه آن را داد كه میدان برای كسان سودجو و آلودهدامن باز گردید كه بنام آزادیخواهی یا دمكراتی بمیان افتادند و بخودنمایی و سودجویی پرداختند. باید گفت یك «تحولی» در عالم آزادیخواهی پدید آمد و دستگاه تغییر یافت.
این زمان ده سال بیشتر ، از آغاز جنبش مشروطه میگذشت. در آن ده سال بیشتر ، كمكم در تهران كسانی پیدا شده بودند كه شیوهی سود جستن و پول درآوردن را ـ از راه دستهبندی و روزنامهنویسی و هیاهو و دخالت در كار كابینهها و هواداری از این وزیر و از آن وزیر و مانند اینها ـ نیك یاد گرفته بودند.
در آن ده سال و بیشتر ، این قبیل سودجویان از این شهر و از آن شهر بتهران آمده و در اینجا مانده و كمكم یك دستهی بزرگی شده بودند.
بسیاری از نمایندگان پارلمان از شهرها بتهران آمده و پس از پایان دورهی وكالت بازنگشته و در اینجا مانده و از آن راهی كه گفتیم بپولاندوزی و خوشگذرانی پرداخته بودند. این كسان را در آن زمان «هوچی» نامیدهاند ما نیز به همان نام میخوانیم.
آزادیخواهان غیرتمند و جانفشان از میان رفته و این هوچیان جای آنان را گرفته بودند.
در این میان در سال1296 شورش[= انقلاب] روسیه رخ داد ، و این شورش بزرگ كه در همهی جهان تكانی پدید آورد در ایران نتیجهاش این شد كه دولت بیكبار ناتوان گردید و در همه جا آزادیخواهان ـ یا بهتر گویم سرجنبانان بتكان آمدند و بیك رشته كارها پرداختند.
چنانكه گفتیم در تهران میدان برای این هوچیان باز مانده بود و اینان از پیشامد استفاده جسته بیك رشته كارهای ناستودهای شروع كردند.
از همان آغاز شورش روسیه تا هنگامی كه رضاشاه رشتهی اختیارات كشور را بدست گرفت ، كه نزدیك به ده سال است یك دورهی خاصی از تاریخ ایران میباشد و در این یك دوره این هوچیان یك عامل مؤثری در كشور بودند و آسیبهای بزرگی رسانیدند.
من اگر كارهای اینان را بنویسم باید یك كتاب جداگانه پردازم. در اینجا بیآنكه از كسی نامی برم بیاد دو رشته از كارهای ننگین ایشان میپردازم :
نخست : اینان دخالت در سیاست (یا بهتر بگویم هوچیگری) را پیشهای برای خود گرفته از آن راه نان میخوردند ، بلكه دارایی میاندوختند. هر نخستوزیری كه میخواست كابینه تشكیل دهد میبایست پولی درمیان اینان تقسیم كند و بكسانی از آنان در ادارات كار دهد ، وگرنه بهیاهو پرداخته نمیگزاردند كابینه پا گیرد و بكار پردازد.
👇
🔶 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا كوشش سیاسی؟!
(بخش دو از چهار)
سپس چون در همان سال روسیان اُلتیماتم داده سپاه تا بقزوین آوردند و ایران در برابر یك خطر بزرگی واقع شد ، در این پیشامد نیز دمكراتها در اظهار احساسات و ایستادگی شایستگی از خود نشان دادند. اگرچه بیك كاری موفق نشدند (و خود نمیتوانستند شد) لیكن زبونی ننمودند.
در اهمیت این حزب آن بس كه روس و انگلیس نبودن آنان را میخواستند ، و چون پس از پذیرفته شدن اُلتیماتم ، مجلس بسته گردید ناصرالملك و وزیران او كه فرصت یافته بودند بكندن ریشهی اینان كوشیدند. از آنسوی در تبریز روسیان چند تن از اینان را كه میرزا احمد سهیلی و آقا محمد ابراهیم و دیگران بودند بدار كشیدند.
سپس چون در سال1293 جنگ جهانگیر اروپا برخاست و در ایران نیز تبدلاتی رخ داد مجلس بار دیگر باز شد ، در این هنگام نیز دمكراتها جوش و جنب بزرگی از خود نشان دادند و بیك كار بزرگی برخاسته برای جنگ با دو دولت همسایه [روس و انگلیس] از تهران مهاجرت كردند ، و با آلمانها و عثمانی همدست شده با دستههای سپاه روس ، جنگ و خونریزی نمودند و دولت مركزی را بنام آنكه با روس و انگلیس همدست میباشد برسمیت نشناخته خود ، در كرمانشاهان دولت دیگری بنیاد نهادند. اینها نیز كارهای حزب دمكراتست. اینها نیز در تاریخ ایران مؤثر افتادند و نامی از خود در آن یادگار گزاردند.
ولی در داستان مهاجرت یك چیزهای ناستودهای رخ داد ، زیرا آلمانها برای پیشرفت مقاصد خود در ایران از دادن پول مضایقه نمیكردند و لیرههای بسیاری سكه زده همراه خود آورده بودند. كسانی از سران مهاجران به پول گرویده رفتار ناستودهای كردند و این مایهی تنفر دیگران شد و درمیانه اختلافها رخ داد.
از آنسوی خود مهاجرت نتیجهی نیكی نداد. یك دستهی بزرگی از ژاندارم ایران و مهاجران در جنگ كشته گردیدند و آخرین نتیجه آن شد كه مهاجران پس از دو سال رنج و آوارگی از خاك ایران بیرون رفته در عثمانی و دیگر جاها پراكنده گردیدند.
این نافیروزیها نتیجه آن را داد كه بیشتر آزادیخواهان نومید گردیده كنارهجویی كردند. بخصوص مردان پاكدامنی كه جز رهایی این كشور و توده را نمیخواستند و درپی سود شخصی نبودند. اینان بیكبار دلسرد شده بكناری رفتند.
این دلسردی و كنارهجویی آنان نیز نتیجه آن را داد كه میدان برای كسان سودجو و آلودهدامن باز گردید كه بنام آزادیخواهی یا دمكراتی بمیان افتادند و بخودنمایی و سودجویی پرداختند. باید گفت یك «تحولی» در عالم آزادیخواهی پدید آمد و دستگاه تغییر یافت.
این زمان ده سال بیشتر ، از آغاز جنبش مشروطه میگذشت. در آن ده سال بیشتر ، كمكم در تهران كسانی پیدا شده بودند كه شیوهی سود جستن و پول درآوردن را ـ از راه دستهبندی و روزنامهنویسی و هیاهو و دخالت در كار كابینهها و هواداری از این وزیر و از آن وزیر و مانند اینها ـ نیك یاد گرفته بودند.
در آن ده سال و بیشتر ، این قبیل سودجویان از این شهر و از آن شهر بتهران آمده و در اینجا مانده و كمكم یك دستهی بزرگی شده بودند.
بسیاری از نمایندگان پارلمان از شهرها بتهران آمده و پس از پایان دورهی وكالت بازنگشته و در اینجا مانده و از آن راهی كه گفتیم بپولاندوزی و خوشگذرانی پرداخته بودند. این كسان را در آن زمان «هوچی» نامیدهاند ما نیز به همان نام میخوانیم.
آزادیخواهان غیرتمند و جانفشان از میان رفته و این هوچیان جای آنان را گرفته بودند.
در این میان در سال1296 شورش[= انقلاب] روسیه رخ داد ، و این شورش بزرگ كه در همهی جهان تكانی پدید آورد در ایران نتیجهاش این شد كه دولت بیكبار ناتوان گردید و در همه جا آزادیخواهان ـ یا بهتر گویم سرجنبانان بتكان آمدند و بیك رشته كارها پرداختند.
چنانكه گفتیم در تهران میدان برای این هوچیان باز مانده بود و اینان از پیشامد استفاده جسته بیك رشته كارهای ناستودهای شروع كردند.
از همان آغاز شورش روسیه تا هنگامی كه رضاشاه رشتهی اختیارات كشور را بدست گرفت ، كه نزدیك به ده سال است یك دورهی خاصی از تاریخ ایران میباشد و در این یك دوره این هوچیان یك عامل مؤثری در كشور بودند و آسیبهای بزرگی رسانیدند.
من اگر كارهای اینان را بنویسم باید یك كتاب جداگانه پردازم. در اینجا بیآنكه از كسی نامی برم بیاد دو رشته از كارهای ننگین ایشان میپردازم :
نخست : اینان دخالت در سیاست (یا بهتر بگویم هوچیگری) را پیشهای برای خود گرفته از آن راه نان میخوردند ، بلكه دارایی میاندوختند. هر نخستوزیری كه میخواست كابینه تشكیل دهد میبایست پولی درمیان اینان تقسیم كند و بكسانی از آنان در ادارات كار دهد ، وگرنه بهیاهو پرداخته نمیگزاردند كابینه پا گیرد و بكار پردازد.
👇
این یك رسمیشده بود و خود وزیران بآن عادت داشتند و دادن پول سختشان نمیآمد. بلكه اگر كسی میخواست كابینه درست كند خود از پی اینان میفرستاد و نوید پول میداد و برای برانداختن كابینهی حاضر بكارشان وامیداشت. این معاملهی رایجی بود.
از اینرو یك كابینه نمیتوانست بیش از دو یا سه ماهی دوام كند. زیرا اینان پولی را كه میگرفتند و میخوردند و تمام میكردند ، بایستی اسبابی فراهم كنند كه دوباره پول گیرند. از اینرو بایستی بسراغ یك خریدار تازهای روند و یا او بسراغ اینان بیاید.
از اینرو یك كابینه نمیتوانست بیش از دو یا سه ماهی دوام كند. زیرا اینان پولی را كه میگرفتند و میخوردند و تمام میكردند ، بایستی اسبابی فراهم كنند كه دوباره پول گیرند. از اینرو بایستی بسراغ یك خریدار تازهای روند و یا او بسراغ اینان بیاید.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 7 از بخش سوم
🔸یك مردمی بیراه بهیچ جا نرسند و جز نابودی سرنوشتی ندارند ـ2
روزی در نشستی كه این سخنان میرفت ، و ما از گرفتاریهای اروپا گفتگو میكردیم ، یكی از باشندگان[=حاضران] كه رشك و پستی ناآسودهاش گردانیده بود و خاموشی نمیتوانست چنین گفت : «بسیار خوب ، حالا ما باروپاییان برسیم!» این را گفت و بفیروزی سری تكان داد. خواستش آن بود كه سخن بریده شود و گفتگوهای دیگری بمیان آید. گفتم : نخست آنكه شما با این راهی كه میروید باروپاییان هیچگاه نخواهید رسید. مردمی كه ده پانزده تیرهاند و هر تیره بزیان دیگران میكوشند ، مردمی كه فریب یكمشت شرقشناسان بدخواه را خورده بنام یاوهبافان زمان مغول هیاهو بلند میكنند ، مردمی كه همچون كودكان سود از زیان نشناخته مردان جانفشانی را كه در تاریخ خود میدارند فراموش كرده و نامهای یكمشت یاوهبافان را زنده میگردانند ، مردمی كه چشم دیدن هیچ كوششی را در تودهی خود ندارند و از شنیدن نامهای ثقةالاسلام و یاران او كه در راه كشور جان باختهاند آزرده میشوند ، مردمی كه میخواهند نكوشند و زنده بمانند و پیش روند ـ چنین مردمی بهیچ جا نرسند. دوم آنكه چنان گیر پس از سالها رنج و كوشش باروپاییان رسیدهاید آیا نه آنست كه دوباره باید بكوشید و بیك رشته گرفتاریهای خود چاره اندیشید؟!. پس چه شده كه ما راه بهتری را نشان میدهیم و شما بدینسان رشك و خشم از خود مینمایید؟!. آخر این چه زیان دارد كه یك راه نیكی برای جهان در شرق باز شود و این بار هم غربیان پیروی از شرقیان نمایند؟!. جز پستی نهاد و رشك پلید چه چیز دیگر شما را از همراهی با ما بازمیدارد؟!.
اینان گناهشان كوچك نیست. اینان میخواهند با رشك و پستی در برابر خواست خدا ایستند. میخواهند جلو یك كار بسیار بزرگ تاریخی را گیرند. اگر این راه در اروپا باز شدی و یك تن اروپایی باین برمیخاستی اینان از دور بآن گراییدندی و بنامش بخود بالیدندی. ولی چون از شرق پیدا شده از بدنهادی دشمنی مینمایند. در سالهای نخست تا دیرگاهی همیشه میگفتند : «اینها را خود اروپاییان هم میدانند». برخی بیشرمی را بآنجا میرسانیدند كه بگویند فلان پرفسور همهی اینها را نوشته. مردی در انجمنی گفتاری راند و چنین گفت : «كتاب «آیین» از تركی عثمانی ترجمه شده من تركی آن را خواندهام». اینست میگویم : گناه اینان كوچك نیست و میباید آشكاره پستیشان را برخشان كشید.
در جهان همهی كوششها برای آنست كه مردم در راه آسایش توده و پیشرفت كار آن از سود و دلخواه خود درگذرند و اینان بآن میكوشند كه در راه دلخواه خود همه چیز توده را از میان ببرند و جلو همهی كوششها را بگیرند.
نخست كه نام دین میبردیم نواندیشان و پیروان اروپا روی درهم میكشیدند و رنجیدگی مینمودند و بگمان ایشان ما مردم را به بازپس میبردیم. سپس چون دین را معنی كردیم و خواست خود را روشن گردانیدیم پیروان كیشها رنجیدگی نمودند و بایراد و گله پرداختند. یك چیز شگفتی كه دیدیم این بود كه كسانی از آنان كه دیروز بنام بیدینی رنجیدگی مینمودند امروز دیدیم بنام هواداری از كیش (كیش پدری) بایراد برخاستند و این چیزی بود كه اگر ندیدیمی بآسانی باور نكردیمی.
میبایست به هر دو دسته پاسخ دهیم و با هر دو بكوشیم. با نواندیشان كار تنها این نبود كه با یكمشت لگامگسیختگان بیمایه كه گوش بهیچ سخنی نمیدادند بجنگیم. یك كار بسیار بزرگ دیگر رفتاری بود كه با دانشها و فلسفهی مادی پیش گیریم. اینها هر یكی همچون كوهی در برابر ما میایستاد و ما نبایستی آنها را نادیده انگاریم. ما همیشه توانیم كه بهیاهوی این و آن و بایرادهای بیهوده كه میكنند ارج نگزاریم و همه را نادیده انگاریم ، ولی نتوانیم با جلوگیری كه رو نموده و یا دشواریای كه پیش آمده بیپروایی نماییم. ما میدانستیم كه باید بدانشها ارج گزاریم و جایگاه آن را با دین روشن گردانیم و گره فلسفهی مادی را باز نماییم.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 7 از بخش سوم
🔸یك مردمی بیراه بهیچ جا نرسند و جز نابودی سرنوشتی ندارند ـ2
روزی در نشستی كه این سخنان میرفت ، و ما از گرفتاریهای اروپا گفتگو میكردیم ، یكی از باشندگان[=حاضران] كه رشك و پستی ناآسودهاش گردانیده بود و خاموشی نمیتوانست چنین گفت : «بسیار خوب ، حالا ما باروپاییان برسیم!» این را گفت و بفیروزی سری تكان داد. خواستش آن بود كه سخن بریده شود و گفتگوهای دیگری بمیان آید. گفتم : نخست آنكه شما با این راهی كه میروید باروپاییان هیچگاه نخواهید رسید. مردمی كه ده پانزده تیرهاند و هر تیره بزیان دیگران میكوشند ، مردمی كه فریب یكمشت شرقشناسان بدخواه را خورده بنام یاوهبافان زمان مغول هیاهو بلند میكنند ، مردمی كه همچون كودكان سود از زیان نشناخته مردان جانفشانی را كه در تاریخ خود میدارند فراموش كرده و نامهای یكمشت یاوهبافان را زنده میگردانند ، مردمی كه چشم دیدن هیچ كوششی را در تودهی خود ندارند و از شنیدن نامهای ثقةالاسلام و یاران او كه در راه كشور جان باختهاند آزرده میشوند ، مردمی كه میخواهند نكوشند و زنده بمانند و پیش روند ـ چنین مردمی بهیچ جا نرسند. دوم آنكه چنان گیر پس از سالها رنج و كوشش باروپاییان رسیدهاید آیا نه آنست كه دوباره باید بكوشید و بیك رشته گرفتاریهای خود چاره اندیشید؟!. پس چه شده كه ما راه بهتری را نشان میدهیم و شما بدینسان رشك و خشم از خود مینمایید؟!. آخر این چه زیان دارد كه یك راه نیكی برای جهان در شرق باز شود و این بار هم غربیان پیروی از شرقیان نمایند؟!. جز پستی نهاد و رشك پلید چه چیز دیگر شما را از همراهی با ما بازمیدارد؟!.
اینان گناهشان كوچك نیست. اینان میخواهند با رشك و پستی در برابر خواست خدا ایستند. میخواهند جلو یك كار بسیار بزرگ تاریخی را گیرند. اگر این راه در اروپا باز شدی و یك تن اروپایی باین برمیخاستی اینان از دور بآن گراییدندی و بنامش بخود بالیدندی. ولی چون از شرق پیدا شده از بدنهادی دشمنی مینمایند. در سالهای نخست تا دیرگاهی همیشه میگفتند : «اینها را خود اروپاییان هم میدانند». برخی بیشرمی را بآنجا میرسانیدند كه بگویند فلان پرفسور همهی اینها را نوشته. مردی در انجمنی گفتاری راند و چنین گفت : «كتاب «آیین» از تركی عثمانی ترجمه شده من تركی آن را خواندهام». اینست میگویم : گناه اینان كوچك نیست و میباید آشكاره پستیشان را برخشان كشید.
در جهان همهی كوششها برای آنست كه مردم در راه آسایش توده و پیشرفت كار آن از سود و دلخواه خود درگذرند و اینان بآن میكوشند كه در راه دلخواه خود همه چیز توده را از میان ببرند و جلو همهی كوششها را بگیرند.
نخست كه نام دین میبردیم نواندیشان و پیروان اروپا روی درهم میكشیدند و رنجیدگی مینمودند و بگمان ایشان ما مردم را به بازپس میبردیم. سپس چون دین را معنی كردیم و خواست خود را روشن گردانیدیم پیروان كیشها رنجیدگی نمودند و بایراد و گله پرداختند. یك چیز شگفتی كه دیدیم این بود كه كسانی از آنان كه دیروز بنام بیدینی رنجیدگی مینمودند امروز دیدیم بنام هواداری از كیش (كیش پدری) بایراد برخاستند و این چیزی بود كه اگر ندیدیمی بآسانی باور نكردیمی.
میبایست به هر دو دسته پاسخ دهیم و با هر دو بكوشیم. با نواندیشان كار تنها این نبود كه با یكمشت لگامگسیختگان بیمایه كه گوش بهیچ سخنی نمیدادند بجنگیم. یك كار بسیار بزرگ دیگر رفتاری بود كه با دانشها و فلسفهی مادی پیش گیریم. اینها هر یكی همچون كوهی در برابر ما میایستاد و ما نبایستی آنها را نادیده انگاریم. ما همیشه توانیم كه بهیاهوی این و آن و بایرادهای بیهوده كه میكنند ارج نگزاریم و همه را نادیده انگاریم ، ولی نتوانیم با جلوگیری كه رو نموده و یا دشواریای كه پیش آمده بیپروایی نماییم. ما میدانستیم كه باید بدانشها ارج گزاریم و جایگاه آن را با دین روشن گردانیم و گره فلسفهی مادی را باز نماییم.