پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
كنون شما این داستان را نیك اندیشید : چه چیزی آن بازپرس را بچنین سیاهكاری واداشته بوده؟.. شاید گمان كنید كه از شهربانی یا از وزارت عدلیه سفارش شده بوده. ولی ما این را جستجو كردیم و سفارشی درمیان نبوده. مردك پستنهاد همینكه می‌دیده پای یك دولت زورآوری درمیانست بخود وظیفه می‌شمارده كه حق و دادگری را فراموش كند و چشم بسته طرف دولت را بگیرد و جز این خوی پست علت دیگری نداشته. من از خودش پرسیدم. چنین پاسخ داد : مگر می‌شد غیر از آن رأیی دهم؟!..

[1] : داستان گرگ و بره‌ی لافونتن نویسنده‌ی فرانسوی شناخته شده می‌باشد. نك. كتاب «در راه سیاست»
✴️ خداشناسی تنها با گفتار نیست

کسانی که خدا را می‌شناسند باید چنان زیند که خدا می‌خواهد.

جهان را ازآنِ همه بشناسند.

نه تنها دربند آسایش خود بلکه دربند آسایش همگان باشند.

بر ناتوانان و بینوایان دستگیری دریغ نگویند.

از آز دوری جویند.

هرگز دروغ نگویند.

از نادرستی گریزان باشند.

ستم را آسیب زندگی بشناسند.

ستم نکنند ،‌ ستم برنتابند ،‌ بر ستمگر نبخشایند.

با این کردارهاست که می‌توان اندازه‌ی خداشناسی كسی را بدست آورد. هر آنكه می‌خواهد بر خدا نزدیكتر گردد و از دیگران پیشتر افتد همانا در این زمینه است که می‌توان آن نزدیكی و پیشی را بدست آورد.

کسانی که خداشناسی را تنها بر سر زبان دارند و با گفته‌های بیجای خود ، بر دیگران برتری می‌جویند ، جز خداناشناسان دروغگویی نمی‌باشند و خدا از کار ایشان بیزار است.

کسانی که با گوشه‌نشینی‌ها و بیهوده‌کاریها بخدا نزدیکی می‌جویند جز گمراهان تنبل نمی‌باشند ،‌ خدا ایشان را دشمن می‌دارد.

كسانی كه سختیها بخود می‌دهند و دم از رسیدن و پیوستن بخدا می‌زنند جز تیر‌ه‌دلان خداناآگاهی نمی‌باشند و با این كار خود از خدا هرچه دورتر می‌گردند.

اینست آنچه درباره‌ی خدا باید گفت.

اینست پاكدینی و رستگاری.

جز این هرچه هست گمراهیست.

(302087)
🔸 در پیرامون فلسفه

🖌 احمد کسروی

📊 شمار ساتها : ۱۰۹ (اصلی) + ۳۷ (گفتارهای خوانندگان) + ۶

🔸 بازپسین پراکنش : بهمن ۱۴۰۰

🔹 کتابخانه‌ی پاکدینی

🛎 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده می‌گردد.


کتاب را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 5 از بخش ششم

🔸جدایی ما با کیشداران و نتیجه‌ی آن

جداشدن‌گاه ما از پیروان كیشها همینجاست. ما می‌گوییم دین شاهراهیست كه همه در آن گرد آیند. می‌گوییم دین دستور زندگانیست. می‌گوییم جز خدا كسی را در دین جایگاهی نیست و هرگز نتوان نام كسی را ، چه از پیغمبران و چه از دیگران ، با نام خدا همرده گردانید. می‌گوییم آن خواست گرانمایه‌ی بزرگی كه درمیانست رستگاری جهانیان می‌باشد و پیغمبران هم برای این برخاسته‌اند ، و جایگاهی كه می‌دارند از آنست كه در این راه كوشیده‌اند ، نه آنكه خود در دین جا دارند و با خدا در یك رده شمرده گردند. می‌گوییم : دین برای رستگاری آدمیانست نه آنكه خود خواستی[هدف] باشد.

آنان از همه‌ی اینها ناآگاهند ، و دین را بآن معنی كه روشن گردانیدیم می‌شناسند ، و خودِ آن را یك خواستی می‌دانند.

این دو معنی از هم جداست. شما دستور داده‌اید باغبانی باغی برایتان پدید آورده. این دو گونه تواند بود : یكی آنكه باغبان و باغ بنیاد نهادنش را می‌خواهید. می‌خواهید مردم او را بشناسند و در زبانها گفته شود چنان باغی پدید آورده‌اید. دیگری اینكه میوه و بار دادن باغ را می‌خواهید. می‌خواهید باغبان بكوشد و باغ آباد باشد تا میوه و بار دهد و مردم از آن برخوردار گردند. این دو خواست از هم جداست. اگر آن یكیست دربند میوه و بار نخواهید بود ، و اگر باغبان مرد و باغ پژمرد دیگری را بجای او نخواهید آورد ، و اگر این یكیست دربند میوه و بار بوده و چون باغبان مرد و باغ پژمرد اندیشه‌ی دیگری خواهید كرد.

آن چیزی كه می‌باید پیروان كیشها بیندیشند و پاسخ دهند اینست. از این دو معنی كدام یكی را می‌پذیرند؟ اگر معنایی را كه ما می‌گوییم می‌پذیرند باید بخَستُوَند[=اعتراف كنند] كه همه در گمراهی بوده‌اند ، بخستوند كه اسلام نمانده ، و آنچه ما می‌گوییم بگردن گیرند. اگر نمی‌پذیرند و در معنایی كه خودشان بدین داده‌اند پافشاری می‌نمایند باید بدانند كه ستایشهایی كه ما از دین كرده و آن را برای جهان دربایست می‌شماریم درباره‌ی آن دین نخواهد بود. و اگر كسی بپرسد : «سود چنان دین بیهوده‌ای چیست؟!. برای چه خدا چنان باورهای بی‌نتیجه‌ای را از مردمان می‌خواهد؟!.» پاسخ نخواهد داشت.

نتیجه‌ی این گفتگو آنست كه آنان می‌گویند : «اسلام هست و جاویدان است و واپسین دینهاست» ، و ما می‌گوییم : اسلام نمانده تا واپسین دینها باشد. آنچه بایستی دانسته گردد اینست.

ما باین نكته ارج می‌گزاریم و برای روشنیش پا می‌فشاریم و انگیزه‌اش اینست كه آنان با صد گمراهی و نادانی و بیدینی كه [دچارش] هستند خود را باسلام می‌بندند و بنام آن با ما روبرو می‌شوند ، و چنین وامی‌نمایند كه ما می‌خواهیم اسلام را از میان برداریم ، در جایی كه راستی وارونه‌ی اینست و آنان را با این كیشهای پراكنده و بیپا كه می‌دارند با اسلام پیوستگی نیست ، و ما نیز نه تنها اسلام را از میان برنمی‌داریم ، بلكه آن را از یك راه بسیار استوارتر و بهتر بازمی‌گردانیم. بنیاد اسلام رستگاری جهانیان و در یك شاهراه بودن آنان بوده ، و ما این را بسیار بهتر و استوارتر بازمی‌گردانیم. آنچه ما از میان برمی‌داریم بت‌پرستیها و پراكندگیهاست.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی چهل‌وپنجم)

🔶 باید به پستی خویها چاره كرد
(بخش دو از دو)


چندی پیش یكی از آشنایان از تبریز آمد و یك لایحه‌ای آورده بود در این زمینه كه باید رضاشاه محاكمه شود. چند تنی مهر و دستینه نهاده فرستاده بودند كه در پرچم بچاپ رسانیم. در دل خود گفتم : ای كاش شما آن شایستگی را داشتید كه بتوانید سررشته‌داران كشور را بمحاكمه كشید. متأسفانه ندارید. بآورنده‌ی لایحه گفتم : رضاشاه گزاشته و رفته و شما دیگر دست باو ندارید كه محاكمه كنید. ولی كسانی كه سزاوار محاكمه هستند بسیارند. اگر شایستگی دارید آنها را بمحاكمه بخوانید. گفت : مثلاً كه؟.. گفتم : مثلاً جناب آقای اسفندیاری رئیس دارالشورا. [1]

این جناب دیروز برضاشاه صد چاپلوسی می‌نمود. در جایگاه «رئیس پارلمان» كه از دیده‌ی اهمیت پایینتر از پادشاهی نیست می‌نشست و خود را «چاكر» می‌خواند. هنگامی كه از مجلس هیئتی برگزیده می‌خواستند به نزد شاه فرستند چنین می‌گفت : «سلامهای عبیدانه (یا چاكرانه‌ی) ما را نیز بخاك پای همایونی عرض كنید». كنون شما از او بپرسید :

🔸آقا تو كه مشتاق چاكری هستی با ریاست مجلس چه كار داری؟!. چرا آن را پذیرفته‌ای؟!. چاكر كجا و رئیس مجلس كجا؟!. رئیس مجلس نماینده‌ی بیست‌ملیون توده و خود رئیس قوه‌ی مقننه است. چنین كسی نمی‌تواند خود را چاكر گرداند. چنین كاری خود خیانت بتوده و كشور می‌باشد. اینجا جای سرشكستگی و فروتنی نیست. جای سرفرازی و امانت‌نگه‌داریست.

🔸درست مانند آنست كه شما بكسی وكالت دهید كه برود و با طرف شما زانو بزانو نشیند و محاكمه كند. و بادعاهای او پاسخ دهد و حق شما را نگه دارد ، و او برود و در برابر طرفتان بتواضع و فروتنی پردازد و خود را چاكر و عبید او خواند. و بجای دفاع از حق شما ، بدعویهای او «بلی ، بلی» بگوید و بدینسان حق شما را ضایع و خودتان را سرشكسته و بی‌آبرو گرداند. آیا چنان كسی گناهكار نیست؟!.. آیا چنان كسی بدخواه نیست؟!.. شما اگر بمحاكمه كشید اینك این گناهكار و بدخواه را من بشما نشان می‌دهم. گناه این مرد كمتر از گناه رضاشاه نیست. رضاشاه هرچه كرده با دست اینها كرده ، مشروطه را با دست اینها كشته.

كنون ببینیم آقای اسفندیاری معنی مشروطه و مجلس را نمی‌داند؟.. نمی‌داند كه در آن جایگاهی كه (بازور یا از هر راه دیگری) نشسته جایگاه نمایندگی بیست‌میلیون توده است؟.. نمی‌داند كه رئیس قوه‌ی مقننه از پادشاه كه رئیس قوه‌ی مجریه است چندان پائینتر نیست؟.. نمی‌داند كه فروتنی و چاكری شایسته‌ی او نمی‌باشد و اساساً چنین اختیاری را ندارد؟..

بیگمان همه‌ی اینها را می‌داند. چیزی كه هست كمترین علاقه‌ای بكشور ، و توده و وظیفه ، و اینگونه چیزها ندارد و او در زندگانی تنها بخوشگذرانی خود علاقمند است. تاریخچه‌ی زندگانی او را بدست آورید تا بدانید هشتاد سال عمر را چگونه بسر داده. در سال 1325[قمری] كه محمدعلی‌میرزا ، میرزاعلی‌اصغرخان اتابك را بتهران خواسته سروزیر گردانید و اتابك با یك جدیت به برانداختن مشروطه و مجلس می‌كوشید این مرد معاون او و یكی از بدخواهان نامی مشروطه بود سپس بعنوان نمایندگی در كمیسیون سرحدی به ارومی[=رضاییه] رفت و چون محمدعلی‌میرزا مجلس را بست او نیز انجمن ارومی را برانداخت.

یازده ماه كه تبریز در جنگ و كشاكش بود و از همه جای جهان تلگرافهای همدردی می‌رسید این در آن نزدیكی كمترین آشنایی نشان نداد و بلكه در برابر دسته‌های مجاهدان در ارومی یك دسته بنام «فداییان شاه» پدید آورد. آنگاه چنین كسی همینكه محمدعلی‌میرزا برافتاد و استبداد ریشه‌كن گردید خود را بمیان مشروطه‌خواهان انداخت و همچون درباریان دیگر ، جا برای خود درمیان نمایندگان و وزیران باز كرد و با تزویر خود را «وجیه‌المله» گردانید.

این نمونه‌ای از طرز زندگانی اوست و نیك می‌رساند كه پابندی بهیچ چیزی ندارد و مشروطه و استبداد برای او یكسانست. بماند آنچه مستر شوستر آمریكایی در كتاب خود ، او را یكی از هواداران سیاست دولت استبدادی روس در ایران می‌شمارد. ما چون از آن موضوع آگاهی درستی نداریم متعرض نمی‌شویم و تنها آنچه را كه در آشكار بوده و هر كس دیده و شنیده بشمار می‌آوریم.

از این كارها نیز همه چیز را بكنار گزارده تنها داستان اخیر (داستان عبیدی و چاكری و پیرغلامی را) دنبال می‌كنیم. همین یكی بتنهایی بدی با توده و درخور محاكمه است. شما اگر می‌توانید پافشاری نمایید و او را بداوری بخوانید. [2]

گفت : ما چگونه بخواهیم؟.. او را بكدام دادگاه توانیم كشید؟.. گفتم : پس رضاشاه را چگونه بمحاكمه می‌خواهید؟.. یك مردمی كه شایستگی دارند كه بدخواهان را بمحاكمه كشانند راهش را نیز پیدا توانند كرد.


👇
🔸شما اگر در آرزوی چنان كاری هستید نخستین گامش اینست كه این بدخواهان را خوار دارید و در همه جا بد گویید و نامشان را بزشتی ببرید و گناهانشان را یكایك بمردم بشمارید. باری این كنید كه دیگر این كسان دست‌اندركار نباشند و خود را بكناری كشند. این گام نخست كار است.
(پرچم روزانه شماره‌های 131 و 132)

[1] : خوانندگان می‌دانند برای کسروی پرونده‌ای درباره‌ی سیزده کتابش پدید آوردند تا او را از کوشش بازدارند و در گام دیگر بزندان اندازند. همان پرونده که برای دفاع ناگزیر به رفت و آمدهای پیاپی به دادگستری گردید و روزی که پایان بازپرسی خواستی بود او را در همانجا کشتند.
این حسن اسفندیاری (حاجی‌محتشم‌السلطنه) ، رئیس مجلس ، نخست کسی است که در سال 1322 برای بازداشت روزنامه‌ی پرچم به نخست‌وزیر سهیلی نامه نوشت. بدینسان نخستین گام را برای بستن دست و بال کسروی او برداشت.
[2] : در این هنگام حاج‌محتشم‌السلطنه‌ی اسفندیاری رئیس مجلس سیزدهم بوده و آخرین تصمیم این مجلس تعیین ده‌هزار ریال ماهیانه برای او بوده! (نك. روز شمار تاریخ ، دكتر عاقلی ، ص 340)
حسن اسفندیاری (حاجی محتشم‌السلطنه)
میرزاعلی‌اصغرخان اتابک
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 6 از بخش ششم

🔸آلودگیهای كیشها و زیانهای بزرگی که از آن برمی‌خیزد ـ 1

ما اگر بخواهیم از آلودگیهای كیشهای امروزی سخن رانیم باید كتابها پردازیم ، و در اینجا تنها بدو چیز بس می‌كنیم :

١ـ امروز یك دیندار ، یك حاجی مقدس ، یك كربلایی متقی ، مالیاتی را كه بدولت خود می‌دهد در دل خود آن را یك پول زوركی می‌شمارد ، و اینست تا تواند از دادن آن خودداری كند ، ولی از آنسوی از راه قاچاق «مال امام» برای علمای نجف می‌فرستد. دولت كه او را از دزدان و راهزنان ایمن گردانیده ، و راه آسایش را برویش باز كرده ، دولت كه با ملیونها پول سپاه می‌بسیجد كه اگر نیاز افتاد بروند و جنگ كنند ، و دشمن را دور رانند ، و خاندان و فرزندان او را از گزند نگه دارند ، چنین دولتی را زورآور و ستمگر می‌شناسد ، و از پرداخت مالیات باو (اگر ناچار نباشد) سر بازمی‌زند ، ولی یك دسته كسانی كه جز خواندن اصول و فلسفه هیچ كاری نمی‌دارند ، و خود را از كشور و از توده كنار كشیده و كوچكترین پروایی به پیشامدها و گرفتاریهای اینجا نمی‌نمایند ، و در روز سخت كمترین یاوری از آنان نخواهد بود ـ چنین كسانی را پیشوایان و سررشته‌داران خود می‌داند و پول برای آنان می‌فرستد. اینست دستور كیش او! كنون شما بیندیشید : آیا پستی اندیشه بدتر از این چه باشد؟! آیا راه زندگی را گم كردن بیشتر از این چه تواند بود؟! آیا چنین كسانی شایسته‌ی زندگانیند؟! آیا برای چنین ننگین‌كاریها و پستیهاست كه خدا پیغمبران فرستاده؟!.. آیا در برابر این بیخردیهاست كه بهشت خواهد داد؟!..

در چنین زمانی كه توده‌ها در راه زندگی نبرد می‌كنند ، و مادران و پدران برای نگهداری كشور از جوانان خود چشم می‌پوشند ، و زن و مرد و بزرگ و كوچك همه با دولتها همدستی می‌نمایند ، یك دسته در یك توده ، بنام دین رفتارشان با دولت و توده‌شان این می‌باشد!.. دریغا صد دریغا !

در این سی و اند سال كه در ایران تكانی پیدا شده ، هر گامی كه بسوی نیكی برداشته شده با كیشها ناسازگار بوده ، و اینست دسته‌های انبوهی تا توانسته‌اند بایستادگی و كارشكنی كوشیده‌اند ، و تا ناگزیر نشده‌اند آن را نپذیرفته‌اند. تو گویی در یك كشور بیگانه‌ای می‌باشند كه تا می‌توانند بدبختی آن را می‌خواهند.

داستان مشروطه و آن بیشرمیها و خونریزیها بماند. از آن سخن بسیار رانده‌ایم. پیشامدهای دیگر را بیاد آورید : با دبستانها چه رفتار كردند ، خود آن یك داستان بسیار درازیست. ماهها چون خورشیدی شد تا دیری نمی‌پذیرفتند و دست از دامن محرم و شوال برنمی‌داشتند. در پیشامد سربازگیری همگانی آن رسواییها را نشان دادند. در رخت و كلاهِ یكسان آن پستیها را نمودند. درباره‌ی دفترهای رسمی تا توانستند ایستادگی نشان دادند. یكی در تبریز چون می‌خواسته دفتر رسمی بپذیرد بمریدان می‌گفته : «خود را میانه‌ی بهشت و جهنم می‌بینم».

دین كه باید مایه‌ی پیشرفت مردم باشد این نادانیها و بیخردیها جای آن را گرفته. برای نابودی یك توده بهتر از این چه راهی تواند بود؟!.یك توده‌ی اینچنانی خود مرده و نابود است و به رنج دیگران نیازی نمی‌باشد.

بیهوده [1] نیست كه دولتهای آزمند اروپا پشتیبانی از این كیشها می‌نمایند. بیهوده نیست كه بنگهداری آنها می‌كوشند. این كیشها برای ایشان از ملیونها سپاه بهتر و سودمندتر است.

این دستگاه دینی كه امروز درمیان عرب و ایرانیان و مصریان و هندیانست ، بیگمان یكی از انگیزه‌های بدبختی شرق آنست. من این را آشكار می‌گویم و این پرده را می‌درم. ما می‌گوییم این دستگاه جز از اسلام است و امروز اسلامی نمانده ، ولی ایشان چون همین دستگاه را اسلام می‌خوانند ناگزیرم بگویم : امروز یكی از انگیزه‌های بدبختی شرق اسلام است. اگر آن اسلام شرقیان را تكان داد و پیش برد ، این اسلام پابندشان شده و از پیشرفت بازمی‌دارد. بهمین انگیزه است كه آزمندان اروپا پشتیبانی از آن می‌نمایند.

[1] : «بیهوده» در برخی گفتارهای پیمان بمعنی «بی‌سبب» بکار رفته. سپس برای این معنی واژه‌ی «بی‌شُوند» را جایگزین آن نهاده.
کتاب «ما چه می‌خواهیم؟»
کتاب «ما چه می‌خواهیم؟»
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی چهل‌وششم)

🔶 تندیسه‌های شاه گذشته
(بخش یک از یک)

در این چند روزه دو سه بار باداره‌ی پرچم تلفن کرده چنین پرسیده‌اند : «شنیدیم مدیر پرچم از برداشته‌ شدن مجسمه‌های شاه سابق ممانعت کرده» و برخی گله‌ها نموده و ایرادها گرفته‌اند.

چنین پیداست که در این باره دروغهایی انتشار داد‌ه‌اند و اینست ما خود داستان را شرح می‌دهیم : در یکی از جلسه‌های روزنامه‌نویسان با آقای شهردار تهران که روزهای پنجشنبه برپا می‌شود یکی از روزنامه‌نویسان چنین عنوان نمود : «مردم نامه‌ها باداره‌ی روزنامه فرستاده می‌پرسند که چرا این مجسمه‌ها برداشته ‌نمی‌شود؟!.. اگر کشور ما مشروطه و دمکراسی است چرا این آثار دیکتاتوری از میان نمی‌رود؟!..» آقای شهردار پاسخ دادند : «این مجسمه‌ها تنها در تهران نیست که راجع بشهرداری تهران باشد؟! در شهرهای دیگر نیز هست و مطلب راجع بدولت است». نمی‌دانم همان پرسنده یا کسی دیگری گفت : «ما ایرادمان بمجسمه‌هاییست که در تهرانست. شهرهای دیگر خود بدانند. باید در تهران در انجمن شهرداری این موضوع طرح شود و تصمیم بگیرند که برداشته شود». من که دارنده‌ی پرچم هستم در سخن دخالت نموده چنین گفتم : این موضوع پیش از همه مربوط بشرافت ایران و به نیکنامی ایرانیانست. این شیوه‌ای را که کسانی برای خود برگزیده‌اند که یک پادشاهی یا هر کس دیگری تا نیرومند و تواناست بستایشگری پردازند و چاپلوسیها نمایند و با پولهای گزافی تندیسه‌ها ازو برپا کنند ، ولی همینکه از توانایی افتاد این زمان برگشته کینه‌جویی نمایند و همه‌ی گناهان را بگردن او گزارند و هر روز یک بدگویی دیگری پیش آورند یک شیوه‌ی زشت و ناستوده‌ایست که جز مایه‌ی بدنامی نخواهد بود. مردمی با این شیوه درمیان دیگران سربلند و ارجمند نتوانند گردید.

این رفتاری که امروز برخی روزنامه‌‌نویسان پیش گرفته‌اند که دیروز آن ستایشگریها را می‌کردند و امروز این نکوهشها را می‌نمایند ، باید دید آیا توده هم این رفتار را می‌پذیرد؟.. آیا راضیست که توده‌های دیگر جهان او را دارای چنین شیوه و رفتاری شناسند؟!..

از این سخن من کسانی رنجیدند و اینست در بیرون انتشار داده‌اند که من هواداری از شاه گذشته نموده‌ام. در حالی که من هواداری از توده‌ی ایران کردم و به نگهداری آبروی آن کوشیدم. نمی‌دانم من از رضاشاه چه مهربانیها دیده بودم که کنون هوادار او باشم؟!.. من جز از حقایق هواداری ندارم و نخواهم داشت. اینست چگونگی داستان. جز از این هرچه بگویند دروغست.
(پرچم روزانه ش 137)
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 7 از بخش ششم

🔸آلودگیهای كیشها و زیانهای بزرگی که از آن برمی‌خیزد ـ 2

ـ چون یاد مردن و یادآوریهای آن بمیان آمد از همان زمینه چند سخنی گویم : مردن واپسین فرودگاه زندگانیست و باید برای آن آیینی بود[1] ، شما ببینید آیین آنها چیست و با مردگان چه رفتار می‌كنند؟..

نخست از نماز سخن رانیم : هر كسی كه بمیرد ، چه نیك و چه بد اینان بآن نماز خوانند ، و نزد خدا ایستاده گواهی دهند : «ما از او جز نیكی نمی‌دانیم»(2) بگفته‌ی یكی به رجبعلی داروغه (3) هم نماز خواندند و با صد بیشرمی در پیش خدا ایستادند و چنین گفتند : «ما ازو جز نیكی نمی‌دانیم».

باصغر بروجردی (4) نماز خواندند ، بصمدخان نماز خواندند ، بنایب‌حسین كاشانی[5] نماز خواندند ، بماشاءالله‌خان[6] نماز خواندند ، بحسین‌خان فراشباشی(7) نماز خواندند.

كسی كه در راه كشور كشته گردد ، و كسی كه با كشور نادرستی كند و بكیفر آن نادرستی ، بفرمان دادگاه نابود شود به هر دو نماز خوانند و درباره‌ی هر دو گویند : «ما ازو جز نیكی نمی‌دانیم».

به ثقة‌الاسلام نماز خواندند ، و بمختار علاف كه دار زننده‌ی او بود نماز خواندند ، و درباره‌ی هر دو گفتند : «ما ازو جز نیكی نمی‌دانیم».

شما بپرسید آیا سود این نماز چیست؟! از این گواهیهای دروغ چه نتیجه می‌بیوسید ؟!..[8] می‌دانم خواهند گفت : «مقصود از «نیكی» اسلام است ، ما بمسلمانی آن مرده شهادت می‌دهیم». می‌گویم : این گزارش (تأویل) است. شما را چه شده كه كاری كنید و بگزارش نیاز پیدا كنید؟!.. از این گذشته ، آن چه اسلامیست كه صمدخان هم داشته ، مختار علاف هم داشته ، اصغر بروجردی هم داشته؟!.. از همینجا پیداست كه چه معنایی باسلام می‌دهید؟! آخر ای بیدینان نادان! صمدخانی كه با كشور و توده‌ی خود نادرستی كرده ، و افزار دست بیگانگان شده و صد كس را تنها بگناه غیرت و مردانگی كشته چنین كسی چگونه اسلام داشته؟!. پس چه زشت است آن اسلامی كه شما می‌شناسید! چه زشت است آن اسلامی كه صمدخان و اصغر بروجردی و نایب‌حسین و ماشاءالله‌خان و مختار علاف داشته‌اند!

اما یادآوریهایی كه بهنگام خاك سپردن بمرده می‌كنند ببینید در یك كار چند بیخردی گرد آمده. گفتیم از این كار معنایی كه آنان بدین می‌دهند روشن می‌شود ، و گذشته از آن چند ایراد بزرگ باین كار توان گرفت :

١ـ كسی كه در زندگی دین داشته در مردگیش هم خواهد داشت و پرسشهایی كه ازو شود پاسخ خواهد داد و نیاز بیادآوری نیست ، و اگر كسی در زندگی دین نداشته از پاسخهای ساختگی كه به نكیر و منكر دهد نتیجه برای او نخواهد بود. آیا می‌توان خدا را فریفت و بچند سخن زبانی خود را دیندار نشان داد؟!. آخر مگر دین با زبانست؟!.. مگر دستگاه فرمانروایانِ خودكامه است كه «اسم شب» داده درگذرند؟!.

٢ـ كسی كه می‌میرد دیگر با تن او هیچ كاری نیست ، و از همینروست كه آن را زیر خاك می‌كنند و پس از یكی دو روز از هم رفته و رو بنابودی خواهد گزاشت. پس از آن هر كاری هست از نیك و بد با روانست. پس یاد دادن بتن چه سودی دارد؟!.. یك تن بی‌روان چه تواند فهمید؟!..

٣ـ چرا بزبان عربی یادآوری می‌شود؟!.. مگر كسی همینكه مرد زبانش برگشته و عربی گردد؟!.. مگر ترك و فارس و كرد و افغانی و بربری و هندی همه پس از مردن عرب شوند؟!.. اینها كجایش درست است؟!.. آیا خود این ، كه كسی را چون بخاك سپردند نكیر و منكر با گرزهای آتشین بر سرش آیند و پرسشها كنند ـ یك افسانه‌ی بسیار رسوایی نیست؟!..

[1] : باید بود (bud) سبک شده‌ی باید بودن است.
(2) : «إنا لانعلم منه الا خيراً»
(3) : كسيست كه داروغه‌ی تبريز بوده و زشتكاری را از اندازه می‌گذرانيده و حاجی اللهيار او را كشته.
(4) : همانست كه در تهران بچه‌ها را می‌برد و می‌كشت و گرفتند و دارش زدند.
[5] : یکی از راهزنان بنام.
[6] : پسر بزرگ نایب حسین و دستیار او در تاراجها و راهزنیها.
(7) : همانست كه آزاديخواهان را می‌گرفت و بدست روسيان می‌داد و داستان كشته شدن او را در تاريخ امسال [تاریخ مشروطه‌ی ایران ، پیوست پیمان] نوشته‌ايم.
[8] : بيوسيدن (biusidan) = منتظر بودن ، انتظار کشیدن
.