پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 30ـ چند پرسش و پاسخهای آنها (تکه‌ی دو از سه)


دوم می‌پرسید : بر فرض آنکه حقایقی هست راه درک آنها چیست؟.. می‌گویم راه درک حقایق خرد است. خدا گوهری بنام «خرد» بآدمیان داده که بدستیاری آن راستیها (یا بگفته‌ی شما حقایق) را دریابند. می‌دانم شما درباره‌ی خرد نیز سخنانی خواهید داشت. گوشهای شما پر است از سخنانی که در نکوهش خرد و در بیهوده بودن آن سروده شده است. در ایران از قدیم دسته‌های بسیاری خرد و داوری آن را نمی‌پذیرفته‌اند. صوفیان بآن ارزش نداده می‌گفته‌اند : «با خرد و اندیشه بجایی نتوان رسید. باید با ریاضت و مکاشفه حق را دریافت. پای استدلالیان چوبین بود». خراباتیان شعرهاشان پر است از توهین بخرد و ریشخند بآن : «این شحنه در ولایت ما هیچ‌کاره نیست». باطنیان و شیعیان هر یکی بعلت دیگری «خرد» را برای رسیدن برستگاری کافی نمی‌دانسته‌اند. گذشته از همه‌ی اینها ، فلسفه‌ی مادّی و دانشهای طبیعی امروزی نیز به «خرد» ارزشی قایل نیست و خرد را باین معنی که ما می‌گوییم نمی‌پذیرد. در نظر آنها همه‌ی فهم و اندیشه و دریافتهای آدمی ناشی از ساختمان مغزی اوست. و این است هر کسی مطالب را بطور دیگری دریافت می‌کند. زیرا ساختمان مغزی هر کس بطور دیگر است. ولی همه‌ی اینها اشتباه است و ما چون در این راه خود به خرد ارزش بسیار می‌گزاریم اینست تاکنون گفتارهای بسیار درباره‌ی آن نوشته و باین لغزشهای صوفیان و خراباتیان و دیگران ، و همچنین بلغزشهای فلسفه‌ی مادّی پاسخهای مغزدار داده‌ایم. (1) به هر حال این بیگفتگوست که باید حقایق را بدستیاری خرد درک کرد. چیزی که هست کسان بسیاری خردهاشان ناتوانست که اگرهم حقایق را درک کنند آن را نمی‌توانند پذیرفت.

مثلاً ما درباره‌ی شعر سخنانی نوشتیم و معنای حقیقی آن را روشن گردانیدیم. آن سخنان را هر کس بشنود و بفهمد درک خواهد کرد که حقیقت است. چیزی که هست کسانی خردهاشان تواناست که آن را پذیرفته بکار خواهند بست و کسانی خردهاشان ناتوان است و نخواهند پذیرفت. چنانکه ما این را آزمودیم. بسیاری را دیدیم که شاعر بودند و غزلها و قصیده‌ها داشتند ولی پس از خواندن آن سخنان بنام پیروی از حقیقت از شعرهای خود درگذشته و از آنگونه شعرسرایی چشم پوشیدند. لیکن از اینسو کسانی بدستاویز همان سخنان به بدزبانیها پرداختند و پستی و بیفرهنگی بسیار نمودند. چرا چنین بود؟.. ، زیرا آن دسته خردهاشان نیرومند است و رشته‌ی اختیارشان در دست آن می‌باشد. ولی این دسته خردهاشان درمانده و بیکاره است و اختیارشان جز در دست هوس و رشک و خودنمایی نمی‌باشد.

دلیل این مطلب که همین کسان نیز حقیقت را درباره‌ی شعر دریافته‌اند (نهایت نمی‌توانند پذیرفت) آنست که شما اگر با یکی از آنان بگفتگو پرداخته بپرسید : «بنوشته‌های پرچم درباره‌ی شعر چه ایرادی دارید؟.. کدام جمله‌اش را درست نمی‌شمارید؟..» خواهید دید پاسخی ندارند و با اینحال گردن گزاردن نمی‌توانند.

یکی از خوانندگان پرچم داستانی نقل می‌کند که چون یک مثل خوبی برای این موضوعست در اینجا می‌آورم. می‌گوید : بمجلسی رسیدم دیدم نام شما درمیانست و گله و بدگویی می‌کنند. پرسیدم : موضوع چیست؟.. گفتند : به خیام توهین کرده است. گفتم من مقاله‌ی او را درباره‌ی خیام خوانده‌ام فلسفه‌ی خیام را چنین تشریح کرده : «این جهان یک دستگاه بیهوده و پوچیست و اینست ما باید پروای گذشته و آینده نکنیم و این دم را که در آنیم غنیمت شمارده خوش باشیم» او می‌گوید خلاصه‌ی فلسفه‌ی خیام این دو مطلب است و اینها هر دو غلطست. زیرا جهان یک دستگاه بیهوده و پوچی نیست بلکه در آن نظم و حکمتی مشهود است. از طرف دیگر بر فرض آنکه جهان بیهوده و پوچ باشد باز ما نمی‌توانیم نسبت بگذشته و آینده بی‌پروا باشیم. نمی‌توانیم در اندیشه‌ی زندگی نبوده تنها یک دمی را با خوشی گذرانیم. خلاصه‌ی مقالات او درباره‌ی خیام اینست. شما باین سخنان چه ایرادی دارید؟!. کدام جمله‌اش را نمی‌پسندید؟! بگویید من هم با شما همراهی کنم. مخصوصاً خواهشمندم ایرادهاتان را بگویید تا من باو برسانم. زیرا هر چند روز یک بار باداره‌ی پرچم رفته او را می‌بینم. دیدم در برابر این گفته‌ها بخاموشی گراییدند و سر پایین انداختند ، و چون دیدند من چشمم را بروی ایشان دوخته‌ام و پاسخ می‌خواهم یکی سر برآورده با یک لحن آرامی چنین گفت : این مطلب راست هم باشد باو چه؟!. او چه کاره است؟! گفتم : این سخن بسیار بیهوده است زیرا بگفته‌ی شعرای خودتان :

اگر بینی که نابینا و چاهست اگر خاموش بنشینی گناهست

👇
این مطلب را کسی نمی‌دانست و یا جسارت گفتنش نمی‌کرد. در حالی که سراپا حقایقست. پس اگر کسی جلو افتاده می‌خواهد مردم را از اشتباه بیرون آورد آیا این گناه اوست؟!.. دیگر پیشوایان چگونه بوده‌اند؟!.. دیگری سر برآورده گفت : چه شده که دیگران نمی‌فهمند و تنها او می‌فهمد؟! گفتم این سخن هم پرتست. اگر بنا باین باشد باید هیچ یکی از کشفهای علمی را نپذیرفت. باید بهیچ یکی از پیشوایان نگرایید. سومی گفت : مگر ما ازو کمتریم که تبعیت از فکر او کنیم؟!. من دیگر پاسخی ندادم. زیرا دیدم اینها چندان در نادانی فرورفته‌اند که نمی‌دانند که پذیرفتن حقایق در واقع پیروی کردن به خرد و فهم خویشتنست. نمی‌دانند که گوش ندادن بحقایق دلیل سبکمغزی و نافهمی آدم است ، دیگر در آن مجلس ننشسته برخاستم و بیرون آمدم.

این داستان نیک نشان می‌دهد که همان معاندان نیز حقایق را درک می‌کنند و اینست در برابر گفته‌های ما هیچ ایرادی یا پاسخی پیدا نمی‌کنند. ولی چون خردهاشان ناتوانست و رشته‌ی اختیارشان در چنگ هوس و کینه و تعصب و خودخواهی و رشک و مانند اینهاست نمی‌توانند بحقایق گردن گزارند و برخی از بس خشمناک می‌گردند که زبان به بیفرهنگی نیز باز می‌نمایند.


پابرگی از ویراینده :
1ـ این گفتارهای پراکنده را خود نویسنده سپس در یک دفتری بنام «در پیرامون خرد» گرد آورده است.


.
پرچم روزانه شماره‌ی 168
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : درباره‌ی حجاب


١ـ بحثی که چهل سالست هست و هنوز تمام نشده ـ تکه‌ی 2

با اینحال از همان سالهای اول مشروطه این بحث در میان می‌بود. مشروطه‌طلبان که بیشترشان خیرخواه این کشور می‌بودند ضرر آن چادر و چاقچور را فهمیده آرزوی برداشته شدن آن را می‌داشتند. گاهی در روزنامه‌ها در میان مقالات جمله‌هایی در آن زمینه جا می‌دادند و در بزمها آشکارا حرفش را می‌زدند. منتها برخی از آنان عاشق اروپا بوده ، بیش از همه پیروی از زنهای اروپایی را می‌خواستند که می‌باید گفت غیر از افراط نمی‌بود.

سالها بحثها می‌شد و کم‌کم گوشها پر و احتراز مردم کمتر می‌شد. در آن اثنا مدرسه‌های دخترانه برپا شد و بسیاری از دختران تحصیل کردند و خودشان طرفدار روبازی شدند. در روزنامه‌ها آشکارا نوشته شد و احتراز کلاً از بین رفت. بلکه باید گفت : جنبشی بهمین نام ، مخصوصاً در تهران ، بوجود آمد.

در نتیجه‌ی اینها از شدت روگیری کم شد. چاقچوربرداشته شد. روبند جای خود را به پیچه داد. بسیاری از زنان با داشتن چادر و پیچه روی خود را نپوشاندند. دیگران پیروی کرده نیمی را پوشانده و نیمی را باز گذاشتند. از هر باره جنبش در پیشرفت بود تا رضاشاه در سال 1315 آخرین قدم را برداشته دستور جلوگیری از چادر و پیچه را داد. اگرچه این کار بی‌دردسر انجام نشد و ملاها و پیروانشان آخرین مقاومتها را کردند و در مشهد آشوبی نیز بوجود آمد ولی رضاشاه احتیاط نکرد و آن مقاومتها را نیز از میان برد.

درباره‌ی رضاشاه باید گفت : بسیاری از اهداف خیرخواهان ایران را از بنیادگزاری بانک ملی ، برانداختن کاپیتولاسیون ، متحدالشکل کردن لباسها ، ساختن راه‌آهن و امثال اینها را بانجام رسانید و یکی از آنها نیز برداشتن حجاب بود.

هرچه هست این یک کار تاریخی بزرگ بود که زنهای ایران پس از هزارها سال چادر و روبند را بکنار بگذارند و بی‌حجاب بکوچه‌ها و خیابانها بیایند. راست است که این کار با بدیهایی توأم بود ، و بسیاری از زنان و دختران این دفعه از آن طرف افراط می‌کردند و از هر باره پیروی از زنان اروپایی می‌نمودند ، با اینحال در مجموع پیشامد مهم بزرگی می‌بود که بایستی قدرش شناسند و نگهداریش کنند.


.
بازدید رضاشاه و ولیعهد (محمدرضاشاه) از دانش‌آموزان دختر روباز در مازندران
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 30ـ چند پرسش و پاسخهای آنها (تکه‌ی سه از سه)


سوم می‌پرسید : «آیا می‌توان از روی حقایق زندگی کرد؟..» من نمی‌دانم شما چه چیزها را «حقایق» می‌پندارید که این پرسش را می‌کنید. اگر با حقایق زندگی نمی‌توان کرد پس برای چه از دزدی و راهزنی جلوگیری می‌کنید؟. برای چه کلاهبرداری را بد می‌دانید؟! برای چه با بیماریها مبارزه می‌کنید؟!.. برای چه بکشت و کار می‌پردازید؟!.. برای چه وزارت جنگ برپا کرده‌اید و سپاه تهیه می‌کنید؟!. برای چه شهربانی و شهرداری بنیاد نهاده‌اید؟!.. برای چه دبیرستان و دانشکده باز کرده‌اید؟!.. نه ، دور نمی‌روم ، برای چه نان می‌خورید؟!. برای چه آب می‌نوشید؟!. برای چه می‌خوابید؟!.. برای چه رخت می‌پوشید؟!.. همچنین صد پرسش دیگری که می‌توان پرسید.

زیرا اینها هر یکی از پیروی به یک حقیقتی پدید آمده. از دزدی و راهزنی جلوگیری می‌کنید برای آنکه «دزدی و راهزنی آرامش و نظم توده را بهم می‌زند» ، و همین خود یک حقیقتی است ، با بیماریها مبارزه می‌کنید برای آنکه «بیماریها آدمی را رنجور و ناآسوده می‌گرداند» و همین نیز حقیقت دیگری می‌باشد ، بکشت و کار می‌پردازید برای آنکه «بکشت و کار نیازمندید تا روزی خود را بدست آورید» ، و این یک حقیقتی بشمار است. همچنین در آن موضوعهای دیگر که همگی در نتیجه‌ی پیروی از حقایق پدید آمده است.

شما از همه‌ی اینها چشم پوشیده می‌گویید : «آیا می‌توان از روی حقایق زندگی کرد؟» اگر کسی مطلب را وارونه گردانیده می‌پرسید : «آیا می‌توان جز با حقایق زندگی کرد؟..» شگفتی سخنش کمتر بود.

هرچه هست باید مطلب را شرح دهیم. این زمینه یکی از لغزشگاههای ایرانیانست و همیشه این جمله را بر زبان دارند : «مگر می‌شود با حقایق زندگی کرد؟». باید دانست حقایق به دو رشته است : یک رشته حقایق آشکار که همه کس می‌داند (از قبیل حقایقی که در بالا یاد کردیم) و یک رشته حقایق نهان که هر کس نمی‌داند (از قبیل حقایقی که درمیانه‌ی ما و دیگران مورد بحث است و تاکنون در پرچم بسیاری از آنها را شرح داده‌ایم).

پیداست که گفتگو در زمینه‌ی این یک رشته‌ی دوم می‌باشد. درباره‌ی اینهاست که بسیاری از مردم بهانه‌ها می‌آورند و شما نیز آن پرسش را می‌کنید. باید دانست که مردمان در زندگانی مخیرند که باین حقایق پیروی نمایند و یا آنها را کنار نهاده بهوس یا به پندار یا از روی نادانی رفتار دیگری پیش گیرند. چیزی که هست در نتیجه تفاوت بسیاری خواهند داشت. مردمی که بحقایق پیروی نمایند یک زندگی سرفرازانه و نیکی خواهند داشت و از آسایش و خرسندی بهره‌ی بیشتر خواهند یافت. ولی مردمی که بهوس یا پندار گراییده از حقایق دور افتند ناگزیر زندگی پستی پیدا کرده از آسایش بهره‌ی بسیار کمی خواهند دید.

مثلاً یکی از آن حقایق اینست : «یک مردمی که در یک کشور می‌زیند باید دارای یک راه و یک آرمان باشند تا بتوانند دست بهم دهند و نیرو پدید آورند و آزادی خود را نگه دارند و بدستیاری همدیگر بسختیهای زندگانی فیروز درآیند» این یک حقیقت بسیار گرانمایه‌ایست. کنون اگر مردمی این را دریابند و یک راهنمایی (یا راهنمایانی) از میان ایشان برخیزد و همگی را به یک راه و به یک آرمان خوانَد ناگزیر درمیان ایشان یگانگی و همدستی پدید آید و یک توده‌ی نیرومندی باشند که آزادی خود را نگه دارند و با سرفرازی زندگی بسر برند (همچون بسیاری از توده‌های اروپایی که بیش یا کم از این حقیقت آگاهند و پیروی بآن نموده‌اند) ، و اگر مردمی از آن ناآگاه باشند و یا بی‌پروایی نمایند و بهوس و پندار هر کسی اندیشه‌های دیگری در مغز خود بپروراند و هر دسته‌ای آرزو و آرمان دیگری را دنبال کنند ناگزیر پراکنده و پریشان باشند و هیچگاه با یکدیگر یگانه و همدست نتوانند بود و یک نیرویی در برابر بیگانگان پدید نتوانند آورد و اینست همیشه لگدمال و زیردست باشند و از آسایش و خرسندی کمتر بهره بینند ، (همچون ایرانیان که از آن حقیقت دور بوده‌اند و همیشه جز بهوسبازی و پندارپرستی نکوشیده‌اند و امروز بسزای نادانیهای خود گرفتار و لگدمال می‌باشند).

به همین یک مثل بس می‌کنم و شما ببینید آیا می‌توان با حقایق زندگی کرد یا نه؟!.. ببینید آیا پیروی از حقایق بهتر است یا پیروی از هوسها و پندارها و نادانیها؟!. آیا کدام یکی برای این توده سزاوارتر است؟!..

(پرچم روزانه شماره‌های 167 ، 168 و 169)


.
🔸 سخنانی که باید فراموش نکرد.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : درباره‌ی حجاب


١ـ بحثی که چهل سالست هست و هنوز تمام نشده ـ تکه‌ی 3

ولی چون در ایران یک «سیاست بدخواهانه» در کار است و گروهی از وزیران و دیگران که دسته‌ی بزرگ و نیرومندی هستند کوشش می‌کنند که این ملت را از پیشرفت بازدارند و در همین حال آشفتگی و آلودگی که گرفتارست پایدار کنند ، از اینرو پس از برافتادن رضاشاه بیشتر کارهای نیک او را بهم زدند و برگردانیدند. از جمله‌ی اینها برگرداندن حجاب بود که از یک طرف چادر و روبند را آزاد گزاشتند و از طرف دیگر با دست ملایان زنان را به رعایت حجاب و چادر سر کردن تحریک کردند برای این کار یکی از مجتهدان (آقا حسین رضوی قمی) که در زمان رضاشاه در پیشامد جلوگیری و برداشتن حجاب از ایران بیرون رانده شده بود ، با پذیراییهای نیمه‌رسمی به ایران آوردند و او در این باره کوششهایی کرد. سپس برای ملایان روزنامه‌ای برپا کردند که پیاپی مقاله نویسند و به اسم اسلام زنان را به چادر و چاقچور برگردانند.

راست است که از این کوششها نتیجه‌ای که انتظار می‌رفت بدست نیامد. زیرا یک دسته بانوان بافهم و دلیر مقاومت نشان دادند. برخی روزنامه‌ها نیز بزبان آمدند. آنچه ما در تهران می‌بینیم بیش از این نتیجه پیدا نشده که برخی پیره‌زالهای از دنیا برگشته و برخی از زنان بیسواد و نافهم چادر بسر می‌کنند بی‌آنکه رو گیرند. ولی یک نتیجه‌ی بد دیگری پیدا شده و آن اینکه از اختلاف و تفرقه‌ای که در این بین بوجود آمده هر طرف به آن یکی ریشخند و بدگویی می‌کند. از آن طرف برخی مرتجعان ـ از آخوندها و دیگران ـ فرصت پیدا کرده زبان بدگویی بزنان تحصیل کرده و متجدد باز کرده‌اند. این خود نتیجه‌ی بدی است و می‌توان گفت که خواست بدخواهان نیز بیش از همه همین بوده.

به هر حال این بحث پس از چهل سال هنوز تمام نشده. برای همین ما می‌خواهیم در اینجا در این باره آنچه گفتنی است را بگوییم و زمینه را کاملاً روشن کنیم که جای بهانه برای کسی باقی نماند.


.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 31ـ یک گام دیگری در راه پیشرفت (تکه‌ی یک از سه)


تاکنون بارها روشن گردانیده‌ایم که ما پرچم را برای چند مقصود بنیاد نهادیم : یکی آنکه در این هنگام آشفتگی جهان از هم‌میهنان خود برکنار نباشیم و بتوانیم در زندگانیِ آنان براهنمایی پردازیم. دیگری اینکه برخی حقایق را که مقصد اصلی ماست روشن گردانیم که تاکنون هر دو رشته را یکسان پیش برده‌ایم ، و چون دیده می‌شود یک دسته از خوانندگان از دور و نزدیک بنوشته‌های روزنامه ـ بویژه به بخش حقایق ـ دلبستگی می‌نمایند اینک می‌خواهیم یک گام دیگری در این راه برداریم و یک رشته‌ی دیگری از حقایق را روشن گردانیم و از همین شماره بآن می‌پردازیم و چون در این زمینه بتازگی «گفت و شنیدی» رخ داده و یک موضوعی در ضمن گفت و شنید بهتر روشن می‌گردد اینست همان را در اینجا نقل می‌کنیم.

جوانی بنزد من آمده چنین می‌گوید : من سخنان شما را از زبانهای دیگران می‌شنیدم و نمی‌توانستم بپذیرم. ولی در این دو سه بار که بنزد شما آمده‌ام و بسخنان شما گوش می‌دهم چنان بر من مأنوس می‌آید که توگویی از پیش آنها را می‌دانستم و بی‌هیچ درنگی آنها را می‌پذیرم. اکنون مقصودم آنست که من چون تازه با گفتارهای شما آشنا شده‌ام و فرصت آنکه همه‌ی نوشته‌هاتان بخوانم نیست می‌خواهم اساس مقصود خود را شرح دهید.

گفتم : کسانی که با منند و از یاران و همراهان شمرده می‌شوند سخنان مرا تغییر نمی‌دهند. شما با کسانی دچار بوده‌اید که از ما نیستند و از گفته‌های من آگاهی درستی ندارند. اینکه مقصود ما را می‌پرسید باید دانست که ما با همه‌ی کیشها و با همه‌ی اندیشه‌هایی که در جهانست (جز از دانشها) مخالفیم و در برابر هر یکی سخنانی داریم. اینست نوشته‌های من بسیار است. لیکن اساس مقصد ساده است و می‌توانم آن را بشما بازنمایم.

ما می‌گوییم : این زندگانی که امروز جهانیان دارند یک زندگانی خردمندانه نیست. این بچهارپایان و جانوران شایسته‌تر است تا بآدمیان. شما حال جهان را بجلو چشم بیاورید ، آن اروپاییانند که خون همدیگر را می‌خورند و همه‌ی هوش و فهم و دانش خود را در راه نابودی یکدیگر بکار می‌برند ، این آسیاییانند که با خواری و سرافکندگی روز می‌گذرانند و با یک رشته ‌اندیشه‌ها و پندارهای پوچی خود را سرگرم می‌سازند. (1)

جهان با این حال بکجا می‌رود؟!.. شما زمانی نیک اندیشید تا بدانید پایان کار جهان چیست؟! ما می‌گوییم : باید این زندگانی تغییر یابد و جهان براه دیگری افتد. خواهید گفت : کدام راه دیگری؟.. می‌گویم : «راه خرد» ، راهی که شایسته‌ی آدمیانست ، راهی که جهانیان را بآسایش و خرسندی تواند رسانید. خدا آدمیان را برای آسایش آفریده و این نادانیهای خود ایشانست که این تلخیها و سختیها را پدید می‌آورد.

مثلاً امروز در ایران از حیث خواروبار ، سختی و تنگیست. چرا؟.. آیا ایرانیان زمین کم دارند؟!. آیا بکشت و کار آشنا نیستند و از این هنر بی‌بهره‌اند؟!. آیا همه ساله آسیبی بکشت می‌رسد و محصول آن را کمتر می‌گرداند؟.. آیا باران یا آب باندازه‌ی کفایت نیست و باعث سختی ، آن می‌باشد؟.. شما چون جستجو کنید هیچ کدام از اینها نیست و تنها نادانیهای خود این مردم و شیوه‌ی غلطی که برای بهره‌مندی از زمین و آب برگزیده‌اند باعث این فشار و سختی می‌باشد. زمینی که ایرانیان دارند از روی حسابی که رفته‌ایم ـ اگر بی‌قواعد علمیِ امروز کشت شود (2) ـ برای روزی دوازده برابر مردم امروزی کفایت دارد. این زمین است. از آنسوی ایرانیان در کشاورزی مهارت دارند و اگر بقواعد علمیِ امروزی آشنا نشده‌اند در سلیقه‌ی موروثی خود دارای هوش و استعداد بسیار می‌باشند. از حیث باران و رسیدن و یا نرسیدن آسیب نیز چیزی که باعث این فشار و تنگی خواروبار باشد ما سراغ نداریم. اینکه در ایران خواروبار و میوه باندازه‌ی کفایت نیست علت آن بیگمان ندانستن معنی درست «مالکیت» و دیگر نافهیمها و نابسامانیهاست.

ایرانیان بجای اینکه زمین را برای کشتن و بهره بردن بشناسند و بدست کشاورزان بسپارند ، آن را یک کالایی برای داد و ستد می‌شناسند و مردان پولدار هر یکی هزارها جریب زمین را خریده ملک خود می‌سازند. از آنسوی در روستاها که نشیمنگاه کشاورزانست وسایل زندگانی از دبستان و دادگاه و پزشک و داروخانه و تلگراف و تلفن و رادیو و مانند اینها پیدا نمی‌شود. گذشته از آنکه بکشاورزان صد ستم روا می‌شمارند و محصول زحمتهای او را از دستش می‌ربایند. همینهاست که باعث این فشار و سختی می‌شود. شما اگر مالکیت را بمعنی درست خود بشناسید و زمین را جز بدست کشاورزان ندهید ، و در روستاها وسایل زندگانی فراهم گردانید ، و بروستاییان ستم روا نشمارید ، و در شهرها جلو مفتخواری را بگیرید ، در ایران خواربار و میوه بحدی خواهد رسید که بیش از تصور هر کس باشد.


👇
این یک مثل است و صد مانند این یاد توان کرد. مقصود اینست که خدا مردمان را برای آسایش و خوشی آفریده و وسایل آن را فراهم گردانیده. ولی آدمیان از نادانی و گمراهی و از نفهمیدن معنی زندگانی ، خود را دچار سختیها می‌گردانند.

یک مثل دیگر : در ایران چهارده یا پانزده کیش هست و همه می‌دانند که این کیشها زیانهای بزرگی باین کشور رسانیده و یکی از علتهای بدبختی ایرانیان این کیشهاست. کنون اگر پیشروان این کیشها بداوری خرد گردن گزارند و حاضر باشند که یک سخنی را که با دلیل شنیدند بپذیرند و در راه کیشهای بیپای خود پافشاری نشان ندهند ما می‌توانیم این اختلاف و پراکندگی را در یک جلسه‌ی سه چهار ساعتی بپایان رسانیم و همه‌ی آن پیشروان هنگامی که از جلسه برمی‌خیزند همگی با یک اندیشه و با یک باور و با یک دین بیرون روند و از آسیبها و زیانهایی که امروز از رهگذر کیشهای پراکنده می‌بینند آسوده گردند. ولی از نادانی و تعصب چنین کاری را نمی‌کنند و بداوری خرد گردن نمی‌گزارند و اینست دچار بدبختیها هستند.

خدا بآدمیان خرد داده که می‌توانند براهنمایی آن حقایق زندگی را دریابند و با خوشی و آسودگی زندگی بسر برند. ما می‌گوییم : باید از خرد پیروی کرد و از آسایش و خرسندی بهره‌مند گردید. اینست مقصد ما.


پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ خوانندگان بدیده گیرند که این نوشتار در سال 1942 در گرماگرم جنگ جهانی دوم نوشته شده. در آن زمان اروپاییان برای شکستن و نابودی یکدیگر از به کشتن دادن ملیونها جوان خود نیز دریغ نداشتند. از آنسو در آسیا هنوز کشورهایی همچون چین و کره و تایوان سر برنیاورده بودند. گزندهای دلگداز و فراوان جنگ جهانی با دهها ملیون کشته و ویران گردیدن شهرهای آباد و پرشکوه ، اروپاییان را به این نتیجه رسانید که فلسفه‌های برتری‌جویانه (همچون آموزاکهای نیتچه) غلط و همدست و متحد بودن بسودشان می‌باشد. اینست امروز ما «اروپای متحد» را به نشانه‌ی آن نتیجه‌ی گرانبها در پیش دیدگان خود داریم. لیکن نباید فراموش داشت که همدستی اروپاییان تنها برای سودهای خودشانست و هنوز هم به توده‌های شرقی به دیده‌ی بازاری که مواد خام از آنها بخرند و کالاهای خود را (از جمله سلاح) بفروشند می‌نگرند. همان اروپا با چنان تجربه‌ای افسوسمندانه هنوز سلاح می‌سازد و برای فروش آن به شرقیان و توده‌های پس مانده به هر نیرنگی دست می‌یازد. از آنسو کشورهای آسیایی یادشده که با رهایی از چنگال استعمار توانستند گامهای پیشرفت تندی بردارند ، جای افسوس فراوانست که با همه‌ی آنکه خود از بدبختیها رهاییده‌‌اند ، همان اصل زندگی اروپایی را که «ناتوان خوراک تواناست» ، راه زیست خود گرفته‌اند.‌ اینست اگر اروپایی باک نمی‌دارد که با سلاحهایی که می‌سازد ملیونها بیگناه از توده‌های دیگر کشته شوند اینان نیز باک از آن ندارند که کالاهاشان را از هر راهی به توده‌های جهان بفروشند. گذشته از اینها دیگر توده‌های آسیایی چنانکه در این نوشتار آمده هنوز سرگرم و گرفتار ‌اندیشه‌ها و پندارهای پوچ می‌باشند و راه پیشرفت را بخود بسته می‌دارند.
2ـ اینکه با کار بستن قواعد علمی محصول کشاورزی چه ‌اندازه خواهد افزود ، خود حساب جدایی است.


.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : درباره‌ی حجاب


2ـ روگیری یک شیوه‌ی باستانی ایرانی بوده ـ تکه‌ی 1

اول از تاریخچه‌ی روگیری بحث می‌کنیم : باید دانست که روگیری یک شیوه‌ی باستانی ایرانی بوده و تا آنجا که ما اطلاع یافته‌ایم از زمان هخامنشیان این شیوه در شهرهای ایران رواج می‌داشته.

در این باره از کتابهای باستان روم و یونان تکه‌نوشته‌هایی بدست می‌آید و ما در اینجا یکی از آنها را که روشنتر و رساتر است در پایین می‌آوریم.

ممکنست خوانندگان نام ثِمیستوکلیس را شنیده باشند. در زمان هخامنشیان که جنگهایی مابین دولت ایران با آتن و اسپارت و دیگر شهرهای یونان رفت و از جمله خشایارشا شاه هخامنشی با دسته‌های سپاه بسیاری از داردانیل گذشته به آتن تاخت برد و یک سلسله جنگهای بزرگی که در تاریخ مشهور است اتفاق افتاد ـ در آن پیشامدها سردسته‌ی آتنیان ، بلکه رهبر همه‌ی یونانیان ثِمیستوکلیس بود. این مرد باهوش و اندیشه توانست با جانفشانیها و زیرکیهای خود آتن ، بلکه همه‌ی یونان را ، در برابر سپاه انبوه ایران نگه دارد و خوبیهایی به همشهریان خود کرد. ولی پس از گذشت چند سال از جنگ یونانیان برخی ایرادها به ثِمیستوکلیس گرفتند و او را از آتن بیرون راندند. سپس نیز انگ بدخواهی با یونان باو زده او را به دادگاه فراخواندند. ثِمیستوکلیس از جان خود ترسیده بناچار فرار کرده به دربار هخامنشی پناهنده شد. وی اگرچه از دشمنان مشهور ایران بحساب می‌آمد دربار هخامنشی او را قبول کرده آنقدر با او پذیرایی و مهربانی کرد که داستان «ضرب‌المثل» شد. پُلوتارْخ که یکی از تاریخنویسان مشهور یونان است داستان فرار او از یونان را این طور می‌نویسد :

«برای روانه کردن او نیکوگنیس (میزبانش) تدبیری اندیشید باین شرح که چون مردم آسیا مخصوصاً ایرانیان غیرت زنان را بشدت نگه می‌دارند ، نه تنها همسران بلکه کنیزان زرخرید یا همسران ناقانونی خود را نیز بشدت می‌پایند ، و چنان نگاهشان می‌دارند که باید همیشه درون خانه باشند و از در بیرون نیایند و هرگاه که سفر کنند آنان را در چادرهای دربسته که از هر سوی آنان را فرامی‌گیرد جا داده بروی گردونه‌ها می‌نشانند. برای ثِمیستوکلیس نیز یک چنان چادر و گردونه‌ای آماده کردند که روانه‌ی سفر شود ، و بین خود قرار گذاشتند که اگر کسی در راه بایشان برخورد و از مسافران سوال کند بگویند دختر جوانی را از ایونا برای یکی از بزرگان ایران که به زنی گرفته می‌برند.»

از این تکه‌نوشته‌ی مهم پلوتارخ ما چند چیز می‌فهمیم :

اول اینکه روگیری زنان یا پنهان داشتن آنان خود را ، در ایران از باستان‌زمان بوده. زیرا گذشته از آنکه پلوتارخ یک نویسنده‌ی راستگو بوده و سخنانش محکم است ، واژه‌ی «چادر» و «چادره» که تا امروز در میان ما مانده است دلیل دیگر براستی گفته‌ی او می‌باشد.

زیرا چادر آن خانه‌ی پارچه‌ایست که در سفرها و بیابان‌نشینیها بکار می‌رود. پس برای چیست که باین پوشاک زنان چادر یا چادره گفته می‌شود؟.. معلومست که همانطور که پلوتارخ می‌نویسد نخست برای پوشاندن زنان آنان را بروی گردونه‌ای (عرابه) نشانده چادرمانندی یا چادر کوچکی (1) بر ایشان می‌افراشته‌اند.

اینطور معلومست که اول چنان چادری بروی گردونه‌ای می‌افراشته‌اند و این مخصوص توانگران می‌بوده. سپس زنان دیگر که بگردونه دسترسی نمی‌داشته‌اند آن چادرمانند یا چادر کوچک را خود بسر گرفته راه می‌رفته‌اند ، و کم‌کم آن را تغییر داده‌اند که دیگر شباهتی بچادر نداشته است. ولی کلمه‌ی چادر یا چادره همچنان باقی مانده.

پابرگی :
1ـ این کلمه را در آذربایجان و برخی جاهای دیگر «چادره» می‌گویند (نه چادر) و راستش نیز همان است. از طرف دیگر در فارسی پسوند هاء در آخر واژه‌های فارسی (که اول کاف بوده) معنیهای بسیار داشته که یکی از آنها «شباهت» بوده. مثلاً : دهانه ، زبانه ، تیغه ، چشمه ، و بسیار مانند اینها. دیگری از آنها «کوچکی» بوده ، مثلاً : دخترک ، پسرک ، شهرک. پس کلمه‌ی چادره نیز به یکی از این دو معنی می‌تواند باشد. (درباره‌ی معنیهای پسوند کاف نگاه کنید به دفتر «کافنامه»)


.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 31ـ یک گام دیگری در راه پیشرفت (تکه‌ی دو از سه)


گفـت : من در اینجا حرفی دارم. این مذاهب هر یکی برای خود منطقی دارد. باید گفت فهمها مختلف است و هر کس جور دیگری می‌فهمد. گفتم : این اشتباه است. ما در این باره سخنان بسیاری رانده‌ایم. دوباره می‌گویم : در همه‌ی آدمیان نیرویی بنام «خرد» هست که راست و دروغ و سود و زیان و نیک و بد را می‌شناسد. فهمها نیز مختلف نیست. اگر به خرد واگزار شود همه یک‌جور خواهند فهمید و همه‌ی مردمان دارای یک باور و یک اندیشه خواهند بود. این اختلافها درمیان جهانیان نتیجه‌ی آن است که خرد را بکار نمی‌اندازند ، نتیجه‌ی آنست که کینه‌ها و هوسها و تعصبها را پیشوای خود می‌گیرند. من در جای دیگری معنی خرد را برای شما شرح خواهم داد. در اینجا از سخن خود دور نیفتیم.

مقصود آنست که این بدیها و سختیها که در جهانست و مردمان گرفتارند همه‌ی آنها نتیجه‌ی نادانی و نافهمی است. نتیجه‌ی آنست که معنی درست زندگی و راه آن را نمی‌دانند که اگر بدانند و آن راه را پیش گیرند از این بدیها و سختیها رها خواهند گردید. مثلاً این جنگی که امروز درمیان دولتهای بزرگ درگرفته و سراسر جهان را گرفتار گردانیده علتش چیست؟!.. چه منطقی برایش توان اندیشید؟!.. چه نتیجه‌ای جز ویرانی و بدبختی تواند داد؟!..

اگر بگویید : «ناگزیرند» ، راست نیست. زیرا چه ناگزیری دارند؟!.. آیا روی زمین تنگ شده و همگی نمی‌توانند گنجید و باید بجنگند تا برای خود جا باز کنند؟! آیا چنین گمانی توان برد؟!

اگر بگویید : «سودی دارد و این جنگها برای یک مقصودی است» آن هم دروغ است. زیرا چه سودی دارد؟!.. چه مقصود خردپذیری درمیان است؟!.. از پی این جنگ چه نتیجه‌ای برای جهان خواهد بود؟!..

گفت : من در اینجا هم حرفی دارم. زیرا علما می‌گویند زندگانی مبارزه است و در حقیقت جنگ و کشاکش در طبیعت انسان گزارده شده است. از طرف دیگر هر یکی از دولتها در این جنگ یک مقصدی دارد. مثلاً آلمان می‌خواهد نژاد ژرمن بطوایف دیگر سیادت کنند ، ایتالیا می‌خواهد امپراتوری قدیم روم را بازگرداند ، ژاپن می‌خواهد در آسیا بهیچ یکی از دول اروپا دخالت ندهد. انگلیس می‌خواهد مستملکه‌های وسیع خود را از دست ندهد ، روس می‌خواهد از بزرگی آلمان و ژاپن جلوگیری نماید. چنانکه ملاحظه می‌نمایید هر یکی یک مقصدی دارد.

گفتم : آنکه می‌گویید زندگانی مبارزه است ، این هم یکی از اشتباهاتست. آدمیان می‌توانند با یکدیگر با کشاکش و مبارزه زندگانی کنند یا با همدستی و همراهی. هر دو تواند بود و اجباری درمیان نیست. امروز زندگانی بشکل مبارزه افتاده. ولی این از نادانی جهانیانست. از نشناختن معنی زندگانیست نه اینکه در طبیعت آدمیان گزارده شده باشد. ما در این باره هم سخنان بسیاری داریم. اما اینکه دولتهای جنگجو هر یکی مقاصدی دارد ، آن مقاصد چیزهایی نیست که ما قیمتی بآنها بگزاریم. «آلمان می‌خواهد نژاد ژرمن سیادت کند» چرا؟! نژاد ژرمن چه برگزیدگی بدیگران دارد؟!.. اساساً برتری یک نژاد بدیگری ، یا زبردستی یک توده بتوده‌های دیگر عنوانی نزد خرد ندارد. این نژادها همگی از یک ریشه‌اند و همگی در اینجهان حق زندگانی آزاد دارند. خدا یا طبیعت یا هر نامی که شما می‌گزارید یک توده را برای فرمانروایی بدیگران نیافریده. «ایتالیا می‌خواهد امپراتوری قدیم را برگرداند» مگر امپراتوری قدیم چه بوده؟! آن نیز یکی از دولتهای جهانگیر دیگر بوده. اینها هیچ یکی منطق ندارد. اینها همه بهانه است.

حقیقت آنست که اینها با یکدیگر زورآزمایی می‌کنند ، مانند همان زورآزماییهایی که دیگران باهم دارند. این جنگهای دولتها با آن زد و خوردی که دو یا سه تن در خیابان باهم می‌کنند از یک ریشه است ، و تنها این تفاوت را دارد که برای این زد و خورد قانونی گزارده شده و کسانی برای جلوگیری هستند و برای آن جنگها قانونی گزارده نشده (و یا اجرا نیافته) و کسانی برای جلوگیری نیستند.

اینها همه مثل است. مقصود آنست که خدا مردمان را برای خوشی و آسایش آفریده و این خودِ مردمانند که وسایل ناآسودگی و گرفتاری را فراهم می‌سازند ، و این نیست مگر در نتیجه‌ی آنکه معنی درست زندگانی روشن نگردیده و یک رشته سخنان غلطی انتشار یافته از این قبیل : زندگانی مبارزه است ، فهمها مختلف است ، جنگ و کشاکش در طبیعت آدمی گزارده شده ، آدمی نیکی‌پذیر نیست و مانند اینها که همگی غلطست ، و همگی از آنست که معنی درست زندگانی شناخته نگردیده ، گوهر آدمیگری روشن نشده ، یک راهی برای زندگانی آسوده بروی جهانیان گشاده نشده و امروز یک جنبشی که برای جهان لازمست آنست که این حقایق در جهان انتشار یابد و زندگانی براه دیگری بیفتد و این همانست که ما می‌کوشیم.


.
🔸 سخنانی که باید فراموش نکرد.

🔹 پرچم روزانه ش ۱۷۶ ، احمد کسروی
🔸 سخنانی که باید فراموش نکرد.

🔹 پرچم روزانه ش ۱۷۶ ، احمد کسروی
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : درباره‌ی حجاب


2ـ روگیری یک شیوه‌ی باستانی ایرانی بوده ـ تکه‌ی 2

دوم این پنهان داشتن زنان را از روی خرد نبوده و از آنجا آمده که شاهان و زورمندان و پولداران نمی‌خواسته‌اند نگاه کسی بروی زنان ایشان بیفتد. روشنتر بگویم : سببی جز غیرت خشک و بیخردانه نداشته. به هر حال از سخن پلوتارخ هم پیداست که این شیوه اول مخصوص پولداران می‌بوده و سپس از از آنان بدیگران سرایت کرده. با اینحال جای بحثی نیست که زنان روستایی و ایلیاتی از آن رفتار دور می‌بوده‌اند. بلکه می‌توان خیال کرد که پیش از زمان اسلام در شهرها نیز روگیری زنان عمومی نبوده.


3ـ روگیری از اسلام نیست (تکه‌ی 1)
یکی از معلومات غلط در ایران اینست که روگیری زنان را از اسلام می‌دانند. چنینی می‌دانند که اسلام دستور داده زنها رو بگیرند. در حالی که چنین نیست. زنان مسلمان در زمان خود پیغمبر ، و تا دیرگاهی پس از آن زمان روباز می‌بودند.

شما از همه‌ی نوشته‌های فقهی یکی را پیدا نخواهید کرد که نوشته باشد زنها رو بگیرند. در کتابهای فقهی نه تنها روگیری را ننوشته‌اند ، آشکارا نوشته‌اند که «باز بودن رو و دستهای زن جائز است».

شیخ مرتضای انصاری که یکی از مجتهدان مشهور و بزرگ قرن گذشته بوده و کتابهای «رسائل» و «مکاسب» او را همه‌ی طلبه‌ها درس می‌خوانند ، رساله‌ای در این باب نوشته که بچاپ هم رسیده. در آنجا دلیلها یاد می‌کند که در زمان پیغمبر اسلام زنها روباز می‌بودند.

من این رساله را سی و چند سال پیش دیده‌ام و اکنون در دسترسم نیست. ولی سخنانش را بیاد می‌دارم. از جمله می‌نویسد :

روایتی هست که پیغمبر در حجةالوداع سوار شتری شده و یکی از پسران عمویش عباس را (فضل) بر ترگ خود سوار کرده بوده. یکی از زنان عرب بسر راه آمده و خواست چیزهایی را از پیغمبر بپرسد. پیغمبر شتر را نگه داشت و چون فضل با آن زن بهمدیگر نگاه می‌کردند ، پیغمبر روی فضل را بسوی دیگر برگردانیده چنین فرمود : «یک زن جوان با یک مرد جوان می‌ترسم شیطان بمیانشان بیاید». (1)

مرحوم شیخ انصاری می‌گوید : کسانی این را دلیل گرفته‌اند که زنها باید رو بگیرند. در حالی که این روایت وارونه‌ی آن را می‌رساند. زیرا از این روایت پیداست که آن زن رویش باز می‌بوده ، وگرنه رفتار پیغمبر سببی پیدا نمی‌کرد. باین شرح که آن زن اگر روباز نمی‌بوده جهتی نداشت پیغمبر روی پسر عباس را برگرداند و آن سخن را بفرماید. پس این روایت دلیل دیگری است که زنها در زمان پیغمبر روگیری نمی‌کرده‌اند.


پابرگی :
1ـ ان امراة خثعمية جائت الي رسول الله في حجةالوداع نستفية و كان الفضل بن العباس رديف رسول‌الله فاخذ ينظر اليها و تنظر اليه فضرب رسول‌الله وجه الفضل عنها و قال رجل شاب و امراة شابة اخاف ان يدخل الشيطان بينهما.


.
نقاشی قلمی شیخ مرتضای انصاری
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)

🔸 پیشگفتار (تکه‌ی 1)


1ـ درباره‌ی این كتاب) تجربیات كاری ، آگاهیها و دانشِ دامنه‌دار ، پژوهشهای ژرف در تاریخ و نتیجه‌گیریهای بیطرفانه و دانشورانه‌ی احمد كسروی ، او را بسرچشمه یا علت اصلی زبونی و درماندگیهای ایرانیان راه نمود. ریشه‌ی درد را شناخته دیرزمانی بدرمان و راهِ چاره ‌اندیشید. و بدینسان بریشه‌ی درد و چاره‌ی آن پی برد و چنان راهی را بس ارجمند و خود را ناچار از كوشش یافت. لیكن هنگامی‌كه سنگهای راهِ كوشش را یكایك بازمی‌شناخت ، راه را بس بیمگین و پرپیچ و خم و پیمودنِ آن را با جانفشانی همتراز می‌دید. سرانجام بر دودلیها چیره گردید و به برانداختن گمراهیها و «پراكنده‌اندیشیها» كمر بست. راهِ دراز و پر بیم ، او را نومید نگردانید و در همان آغازِ كار باین باور رسید كه : «راه چه یك فرسنگ ، چه صد فرسنگ جز با رفتن بپایان نرسد» و با پیمانی كه با خدا بست دل را استوار گردانید و راه را بر نومیدیها یكباره بربست : «مرا با خدا پیمانست كه از پا ننشینم و این راه را بسر برم».

در سال 1324 اوضاع سیاسی كشور بیش از پیش درهم ریخته بود. كابینه‌های سست و زودگذرِ پیشین ، نخست‌وزیری صدر ـ آن آخوندِ كوردلِ بدنام ، تَرك و تحریمِ نمایندگانِ اقلیت ، مجلس را و كشاكش ایشان با اكثریت ، گستاخیها و مرزناشناسیهای روزافزونِ ارتجاع ، نبرد حزبهایی كه هر یك هواداری از یك دولت بزرگ را پیشه‌ی خود گردانیده بودند ، اعلام خودمختاری در آذربایجان و سپس در كردستان ، ماندن ارتش شوروی در ایران ، همگی نمونه‌هایی از نابسامانیها و پریشانیهای كار كشور بود.

كسروی كه با یك برنامه‌ی بِسامان از دوازده سال پیش از آن كوششهایش را آغاز كرده و با گامهای سنجیده راهش را پیش می‌بُرد در آن سال با موضوعاتی روبرو شد كه می‌بایست از پیمودن راهِ خود بازایستد و دیرزمانی بآنها بپردازد. پیش از این ، كسروی بیكایك كیشها و مسلكها كه مایه‌ی پراكندگی ایرانیانست پرداخته و نوبت بمسیحیگری و یهودیگری رسیده بود. چون مسیحیگری را با یهودیگری پیوستگی درمیانست ، می‌خواست از تاریخچه‌ی یهودیگری آغاز كرده هم از آن سخن بمیان آورَد و هم زمینه را برای گفتگو از مسیحیگری آماده گرداند.

اینست كتابی ‌بنام «مردم یهود» را آغاز كرده و 16 صفحه از آن را بچاپخانه فرستاده بود. در همین هنگام ، در كارِ نوشتنِ كتاب «انكیزیسیون در ایران» نیز بود كه پیشامد جدایی‌خواهی دمكراتهای آذربایجان (فرقه‌ی دمکرات) در بازپسین روزهای پائیزی ، آسمان تیره و بیمگین كشور را تیره‌تر و بیمگینتر گرداند.

بناچار او با شتاب ، كتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» را «بقلم یك ایرانی» نوشته نامش را بعلتهایی كه در كتاب آورده آشكار نگردانید. كتاب در روزهای نخست دیماه 1324 بدست مردم رسید. آن كتاب بدلهای حساسِ ایرانیانی كه از آوای جدایی‌خواهی تار و افسرده گردیده بود ، فروغ و امیدی تازه بخشید. موضوع آذربایجان آن روزها حساسترین موضوع بود. از اینرو مجله‌ی خواندنیها نیز آن كتاب را در چند شماره تكه تكه چاپ كرد. چون از كتاب استقبال كم‌مانندی شد (در كمتر از سه ماه بچاپ دوم رسید) ، او كه قولِ نشان دادنِ «راهِ چاره» را در كتابِ جداگانه‌ای داده بود بیدرنگ در همان ماه ، كتابِ «امروز چاره چیست؟» را با همان عنوانِ «بقلم یك ایرانی» بچاپ سپرد. سرانجام كتابِ «از سازمان ملل متفق (متحد) چه نتیجه تواند بود؟» را باز با همان عنوانِ نویسنده نوشت كه بخش دوم این كتاب بموضوع آذربایجان و شكایت ایران بشورای امنیت می‌پرداخت. این كتابها موضوع پیچیده و تاریكِ جدایی‌خواهی دمكراتها ، خواستِ نژادها و گروههای زبانی ، سود مردم و آینده‌ی ایران را بروشنی آورد و بسیاری از نویسندگان و سردبیران را با آن اندیشه‌ها همدل و هم‌آواز گردانید. بدینسان «افكار عمومی» آماده گردید تا كوششهای دمكراتها در آن موقعیت باریك ، بیطرفانه ارزیابی‌ شود و نتیجه آن شد كه كفه‌ی یكپارچگی كشور سنگینی كرد و به روگردانی مردم و گروههای سیاسی از جدایی‌خواهان انجامید.

این گرفتاریها باعث شد كه آن دو كتاب یاد شده‌ ناانجام بماند. در همان كتابِ بازپسین (سازمان ملل متحد) نوید می‌دهد كه «انكیزیسیون در ایران» بزودی بچاپ خواهد رسید. افسوس كه كشته شدن او گلهای امید بسیاری را پژمرده گرداند كه ناانجام ماندنِ این كتاب تنها نمونه‌ی كوچكی از آنهاست. ...

كوتاهشده‌ی شرحی كه درباره‌ی كتاب «انكیزیسیون در ایران» در ماهنامه‌های سال 1326 نوشته شده چنینست :

👇
این كتاب كه بیش از 40 سات [=صفحه] از آن نوشته و چاپ نشده چنانكه خودِ راهنما [كسروی] می‌گفت و از نوشته‌هایش پیداست همچون كتاب «دادگاه» خواستی بود و بسیاری از رازهای «كمپانی خیانت» كه در آنجا نوشته نشده یا سربسته گفته شده بوده در این كتاب فاش و روشن خواستی گردید و یك رشته از بدخواهیهای این كمپانی بتوده‌ی ایرانی آفتابی ‌خواستی شد. لیكن افسوس كه با كشته شدن نویسنده‌اش با دست همان كمپانی این رازهای بزرگ با خود او بزیرِ خاك رفت و این كتاب همچنان ناانجام ماند. ...



.